Wikipedia swwiki https://sw.wikipedia.org/wiki/Mwanzo MediaWiki 1.47.0-wmf.8 first-letter Media Maalum Majadiliano Mtumiaji Majadiliano ya mtumiaji Wikipedia Majadiliano ya Wikipedia Faili Majadiliano ya faili MediaWiki Majadiliano ya MediaWiki Kigezo Majadiliano ya kigezo Msaada Majadiliano ya msaada Jamii Majadiliano ya jamii Lango Majadiliano ya lango Wikichanzo Majadiliano ya Wikichanzo TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 2391 1576352 1576329 2026-06-24T13:24:20Z Elizabeth Samwel 75873 1576352 wikitext text/x-wiki [[Picha:Lake Malawi00.jpg|thumb|Picha ya Ziwa Malawi mwaka 1967.]] [[Picha:TZ Nyasa (Malawi).PNG|thumb|250px|right|Mstari mwekundu unaonyesha mpaka usiokubaliwa kati ya Tanzania na Malawi. Tanzania inadai mstari mwekundu kuwa sahihi, lakini Malawi inadai ziwa lote hadi [[mwambao]] wa Tanzania. Mpaka kati ya Msumbiji na Malawi hauna matata.]] '''Ziwa Nyasa''' (katika [[Malawi]]: Ziwa '''Malawi'''; katika [[Msumbiji]]: Ziwa '''Niassa''') ni kati ya [[ziwa|maziwa]] makubwa ya [[Afrika ya Mashariki]] likiwa na nafasi ya [[tatu]] baada ya Ziwa [[Viktoria Nyanza]] na [[Ziwa Tanganyika]]. Ni ziwa la nne kwa ukubwa na la maji baridi duniani kwa ujazo, ziwa la tisa kwa ukubwa duniani kwa eneo na ziwa la tatu kwa ukubwa na la pili kwa kina barani Afrika. Ziwa Malawi ni nyumbani kwa spishi nyingi za samaki kuliko ziwa lingine lolote ulimwenguni,<ref>{{Rejea tovuti|title=Protected Areas Programme -|url=http://www.unep-wcmc.org/protected_areas/data/wh/lakemal.html|work=www.unep-wcmc.org|accessdate=2026-06-24}}</ref> ikijumuisha angalau spishi 700 za cichlids. Sehemu ya ziwa la Msumbiji ilitangazwa rasmi kuwa hifadhi na Serikali ya Msumbiji mnamo Juni 10, 2011,<ref>{{Rejea tovuti|title=Mozambique’s Lake Niassa declared reserve and Ramsar site|url=https://wwf.panda.org/wwf_news/?200583/Mozambiques-Lake-Niassa-declared-reserve-and-Ramsar-site|work=wwf.panda.org|accessdate=2026-06-24|language=en}}</ref> huku Malawi sehemu ya ziwa ikijumuishwa katika Hifadhi ya Kitaifa ya Ziwa Malawi. Ziwa Malawi ni ziwa la meromictic, kumaanisha kuwa tabaka zake za maji hazichanganyiki. Uwekaji tabaka wa kudumu wa maji ya Ziwa Malawi na mpaka wa oksiki-oksiksi hudumishwa na kemikali ndogo na viwango vya joto. Likijulikana kwa bioanuwai yake ya ajabu, Ziwa Malawi huhifadhi zaidi ya spishi 600 za samaki aina ya cichlid, karibu wote wanapatikana katika ziwa hilo, na kuchangia mojawapo ya viwango vya juu zaidi vya samaki wa maji baridi duniani. Uenezi huu unatokana na kutengwa kwa kijiolojia na makazi mbalimbali ya ziwa, ikiwa ni pamoja na ufuo wa miamba, sehemu za chini za mchanga, na maji wazi, ambayo yamesababisha utofauti wa haraka kati ya cichlidi juu ya nyakati za mageuzi. Mfumo ikolojia wa ziwa unasaidia uvuvi wa ndani ambao hutoa chanzo kikuu cha protini na maisha ya kiuchumi kwa jamii zinazozunguka, ingawa uvuvi kupita kiasi na shinikizo la kimazingira huleta changamoto zinazoendelea. Likiwa limegunduliwa na wagunduzi wa Uropa katikati ya karne ya 19, Ziwa Malawi limekuwa kitovu cha utafiti wa kisayansi kutokana na sifa zake za kipekee za limnolojia, kama vile utabakaji wake wa hali ya juu na hutumika kama rasilimali muhimu kwa utalii na uwezekano wa maendeleo ya umeme wa maji katika eneo hilo. Maelekezo ya mipaka kando ya ziwa mara kwa mara yamesababisha migogoro, hasa kati ya Malawi na Tanzania, ikionyesha umuhimu wake wa kijiografia. == Eneo la Ziwa (Jiografia) == Eneo la ziwa ni [[km²]] 29,600. Lina [[urefu]] wa [[km]] 560 na [[upana]] wa km 50-80, likienea kutoka [[kaskazini]] kuelekea [[kusini]]. Vilindi vyake vinafikia hadi [[mita]] 704 chini ya uwiano wa [[maji]] yake. Ziwa Nyasa linapatikana kati ya nchi za [[Malawi]], [[Msumbiji]] na [[Tanzania]]. Katika [[ziwa]] hilo kuna [[mito]] mbalimbali inayoingiza [[maji]] yake humo kama vile [[mto Lufilyo]], [[mto Mbaka]], [[mto Kiwila]], [[mto Songwe]] n.k. [[Kusini]] mwa ziwa unatoka [[Mto Shire]] unaopeleka [[maji]] kwenye [[Mto Zambezi]] na hatimaye [[Bahari Hindi]]. Ki[[jiolojia]] ziwa ni sehemu ya [[Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki]]. Ziwa Nyasa linajulikana kuwa na aina nyingi za [[samaki]] (zaidi ya 1500). Aina chache tu zinavuliwa kama [[chakula]], lakini aina mbalimbali zinakamatwa na kuuzwa nje ya [[Afrika]] kwa wapenzi wa samaki wa [[rangi]]. ==Historia ya Geologia== Ziwa Malawi ni mojawapo ya maziwa makuu ya Bonde la Ufa na ziwa la kale. Ziwa hili lipo katika bonde linaloundwa na ufunguzi wa Ufa wa Afrika Mashariki, ambapo sahani ya tectonic ya Afrika inagawanywa katika vipande viwili. Hii inaitwa mpaka wa tectonics za sahani tofauti. Malawi kwa kawaida inakadiriwa kuwa na umri wa miaka milioni 1-2 (mya),<ref>{{Rejea jarida |last=Wilson |first=Anthony B. |last2=Teugels |first2=Guy G. |last3=Meyer |first3=Axel |date=2008-04-23 |title=Marine incursion: the freshwater herring of Lake Tanganyika are the product of a marine invasion into west Africa |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2292254/ |journal=PloS One |volume=3 |issue=4 |pages=e1979 |doi=10.1371/journal.pone.0001979 |issn=1932-6203 |pmc=2292254 |pmid=18431469}}</ref> lakini ushahidi wa hivi majuzi zaidi unaonyesha ziwa la zamani sana lenye bonde ambalo lilianza kuunda takriban mya 8.6 na hali ya maji ya kina kilionekana kwanza 4.5 mya. Viwango vya maji vimetofautiana sana kwa muda, kuanzia karibu mita 600 (futi 2,000) chini ya kiwango cha sasa hadi 10-20 m (futi 33–66) juu. Wakati wa vipindi ziwa lilikauka karibu kabisa, na kuacha ziwa moja au mbili tu ndogo kiasi, zenye alkali nyingi na chumvi katika kile ambacho kwa sasa ni sehemu za kina kabisa za Malawi. Kemia ya maji inayofanana na hali ya sasa ilionekana tu miaka 60,000 iliyopita. Vipindi vikuu vya maji ya chini vinakadiriwa kutokea takriban miaka milioni 1.6 hadi 1.0-0.57 iliyopita (ambapo yangeweza kukauka kabisa), 420,000 hadi 250,000-110,000 miaka iliyopita, takriban miaka 25,000 iliyopita na miaka 18,000-10,700 iliyopita.<ref>https://academic.oup.com/mbe/article/18/2/144/1079219?login=false</ref> Wakati wa kilele cha kipindi cha maji ya chini kati ya 1390 na 1860 AD, inaweza kuwa 120-150 m (390-490 ft) chini ya viwango vya sasa vya maji. ==Sifa za maji== Maji ya ziwa ni ya alkali (pH 7.7–8.6) na yana joto la kawaida la uso kati ya 24 na 29 °C (75–84 °F), huku sehemu zenye kina kirefu kwa kawaida huwa kama 22°C (72°F).[22] Thermocline iko katika kina cha mita 40–100 (futi 130–330).<ref>https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0031018210001276?via%3Dihub=</ref> Kikomo cha oksijeni kiko katika kina cha takriban mita 250 (futi 820), na hivyo kuzuia samaki na viumbe vingine vya aerobic kwa sehemu ya juu. Maji ni safi sana kwa ziwa na mwonekano unaweza kuwa hadi mita 20 (futi 66), lakini chini kidogo ya nusu ya takwimu hii ni ya kawaida zaidi na iko chini ya mita 3 (futi 10) katika ghuba zenye matope. Hata hivyo, wakati wa msimu wa mvua wa miezi ya Januari hadi Machi, maji huwa na matope zaidi kutokana na mtiririko wa matope wa mito.<ref>{{Rejea tovuti|title=Lake Malawi|url=https://www.worldatlas.com/lakes/lake-malawi.html|work=WorldAtlas|date=2021-07-17|accessdate=2026-06-24|language=en-US|author=John Misachi July 17 2021 in Bodies of Water}}</ref> ==Ukoloni wa Ulaya== Mfanyabiashara Mreno Candido José da Costa Cardoso alikuwa Mzungu wa kwanza kutembelea ziwa hilo mnamo mwaka 1846. David Livingstone alifika ziwa hilo mnamo mwaka 1859, na kuliita Ziwa Nyasa. Pia aliirejelea kwa jozi ya majina ya utani: Lake of Stars na Lake of Storms. Jina la utani la Ziwa la Stars lilikuja baada ya Livingstone kuona taa kutoka kwa taa za wavuvi nchini Malawi kwenye boti zao, zinazofanana na nyota angani kwa mbali. Baadaye, baada ya kukumbwa na mafuriko yasiyotabirika na yenye jeuri sana ambayohuwa yanaenea katika eneo hilo, pia alilitaja kama Ziwa la Dhoruba. Mnamo tarehe 16 Agosti 1914, Ziwa Malawi lilikuwa eneo la vita vifupi vya majini wakati wa Vita vya Kwanza vya Kidunia. Boti ya bunduki ya Uingereza SS Gwendolen, iliyoamriwa na Kapteni Rhoades, ilipokea amri kutoka kwa amri kuu ya Milki ya Uingereza ya "kuzama, kuchoma, au kuharibu" mashua pekee ya bunduki ya Dola ya Ujerumani kwenye ziwa, Hermann von, akiongozwa na Kapteni Wiss. Wafanyakazi wa Rhoades walipata Hermann von Wissmann katika ghuba karibu na Sphinxhaven, katika eneo la maji ya Afrika Mashariki ya Ujerumani. Gwendolen alizima mashua ya Wajerumani kwa risasi moja ya kanuni kutoka umbali wa takriban mita 1,800 (yadi 2,000). Mgogoro huu mfupi ulisifiwa na The Times nchini Uingereza kama ushindi wa kwanza wa majini wa Milki ya Uingereza katika Vita vya Kwanza vya Ulimwengu. == Suala la mipaka ziwani == Malawi lina ufuko mrefu ziwani upande wa [[magharibi]] na kusini, ilhali Tanzania inapakana na kaskazini mwa ziwa na kwenye ufuko wa [[mashariki]], ikifuatwa na Msumbiji. Kuna [[ugomvi]] kati ya Malawi na Tanzania kuhusu mipaka ndani ya ziwa. Mpaka baina ya Malawi (zamani: Nyassaland) na Msumbiji ulipangwa wakati wa [[ukoloni]]. Lakini kuna mzozo kuhusu [[robo]] ya kaskazini-mashariki inayodaiwa na Tanzania kuwa ni eneo lake, ilhali Malawi inaidai pia. Malawi imedai ya kwamba maji yote hadi [[ufukwe|ufukoni]] upande wa Tanzania ni sehemu ya eneo lake la kitaifa. Tanzania imedai ya kwamba mpaka uwe katikati ya ziwa kufuatana na [[desturi]] za kimataifa. Sababu ya mzozo ni maelewano ya [[Ukoloni|kikoloni]]. Wakati wa kuanzishwa kwa [[Afrika ya Mashariki ya Kijerumani]] lakini kabla ya serikali ya [[Ujerumani]] kuchukua koloni mkononi mwake<ref>Koloni ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani ilianzishwa kama koloni ya kibiashara iliyomilikiwa na shirika la binafsi [[Kampuni ya Kijerumani kwa Afrika ya Mashariki]] na bila mipaka maalumu iliyoeleweka. Mnamo 1890 ilipoonekana shirika haliwezi kumiliki maeneo hayo, serikali iliamua kuchukua utawala mkononi mwake moja kwa moja. Katika maandalizi ya hatua hiyo, Ujerumani ilitafuta maelewano na Uingereza kuhusu "mipaka ya maslahi" (spheres of interest) katika Afrika kwa jumla. Hapo nchi hizo mbili zilielewana pia kuhusu maeneo ambayo wakati ule hazikutawaliwa nazo bado. Tazama makala [[Mkataba wa Helgoland-Zanzibar]]</ref>, [[serikali]] za [[Uingereza]] na [[Ujerumani]] zilipatana kuhusu mipaka ya "eneo chini ya athira ya Ujerumani" ("German sphere of influence") kwa kutaja mpaka ulifuata ufuko wa Ziwa Nyasa.<ref>"In East Africa, Germany's sphere of influence is demarcated thus: ... To the south by the line that starts on the coast of the northern border of Mozambique Province and follows the course of the Rovuma River to the point where the Messinge flows into the Rovuma. From here the line runs westward on the parallel of latitude to the shore of Lake Nyasa. Turning north, it continues along the eastern, northern, and western shores of the lake until it reaches the northern bank of the mouth of the Songwe River. " ([http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=782 Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty) (July 1, 1890), article I,2] {{Wayback|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=782 |date=20120119114434 }}, tovuti ya http://germanhistorydocs.ghi-dc.org, mradi wa German Historical Institute Washington, DC, iliangaliwa Machi 2019</ref> Leo inajadiliwa baina ya wanasharia wa kimataifa kama maneno haya yalitaja mipaka halisi ya kiutawala au kama yalikuwa tu mapatano ya awali kuhusu "maeneo chini ya athira" ya nchi husika<ref>[https://repository.law.umich.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1193&context=mjil Tiyanjana Maluwa: Oil Under Troubled Waters?: Some Legal Aspects of the Boundary Dispute Between Malawi and Tanzania Over Lake Malawi Tiyanjana Maluwa], jarida la Michigan Journal of International Law, 2016, ukurasa 360f</ref>. Baada ya mwaka [[1919]] [[Uingereza]] ilitawala [[Tanganyika]] pamoja na [[Malawi]] (Nyassaland), hivyo hakukuwa na shida. Kabla ya uhuru, wakati wawakilishi wa [[TANU]] walichaguliwa tayari kuwa wabunge katika bunge la kikoloni (legislative council) na Julius Nyerere alikuwa waziri mkuu wa Tanganyika tangu 1960, mbunge Chifu Mhaiki alitaka serikali iangalie upya haki za Tanganyika kwa maji ya ziwa. Tarehe 12 Oktoba 1960 waziri mkuu Nyerere alijibu: "Hakuna shaka lolote kuhusu mpaka huu. Tunajua kwamba hakuna tone la maji kwenye Ziwa Nyasa ni mali ya Tanganyika kufuatana na mapatano haya. Hali halisi tungedai serikali jirani ibadilishe mipaka kwa manufaa ya Tanganyika." <ref>"There is no doubt at all about this boundary. We know that not a drop of the water of Lake Nyasa belongs to Tanganyika under the terms of the agreement, so that in actual fact we would be asking a neighboring Government [to] change the boundary in favor of Tanganyika.", Tanganyika Legislative Council, Official Report uk 614-615, kufuatana na James Mayall: The Malawi-Tanzania Boundary Dispute. The Journal of Modern African Studies, Vol. 11, No. 4 (Dec., 1973), uk 615, [https://www.jstor.org/stable/161618?read-now=1&seq=5#page_scan_tab_contents online hapa]</ref>. Chifu Mhaiki alirudia swali lake alipokuwa mbunge katika Bunge la Kitaifa baada ya uhuru wa Tanganyika mwaka 1962 na safari hii waziri mkuu Rashidi Kawawa alijibu tena kwamba hakuna sehemu ya Ziwa Nyasa iliyokuwa ndani ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani, kwamba Uingereza haikubadilisha mipaka hii na kwamba hata kama kuna hasara kwa Tanganyika serikali haiwezi kuanza majadiliano juu ya swali hili na Uingereza au serikali ya Nyasaland kabla ya uhuru wa nchi hii jirani<ref>Maluwa, uk. 373</ref>. Tarehe 3 Januari 1967 serikali ya Tanzania iliandika mara ya kwanza kwa serikali ya Malawi na kuifahamisha kwamba iliona mpaka baina ya nhci hizi ilifuata mstari wa kati wa Ziwa Nyasa. Malawi ilithibitisha kupokelewa kwa barua hii bila kuijibu rasmi. Hata hivyo rais Banda wa Malawi alikataa madai ya tanzania mbele ya bunge lake. [[Polisi]] ya Malawi ilijaribu kutawala [[wavuvi]] na [[feri]] za Tanzania ziwani. Mzozo huu ulisababisha [[risasi]] kufyatuliwa hadi kutulia mwaka 1968. Hadi leo hakuna mapatano rasmi lakini nchi zote [[mbili]] zinaendelea kudai bila kutumia nguvu. Hali halisi Malawi imeheshimu dai la Tanzania, haijasumbua tena wavuvi wala feri za jirani ndani ya robo ya kaskazini-mashariki ya ziwa. Mzozo ulifufuka tena tangu mwaka 2012 baada ya Malawi kutoa vibali vya upelelezi wa gesi na mafuta chini ya ziwa, tendo linalopingwa na Tanzania.<ref>[https://allafrica.com/stories/201208130878.html Malawi: Old Border Dispute With Tanzania Over Lake Malawi Flares Up Again]</ref> ==Marejeo== <references/> {{mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Ziwa Nyasa]] [[Jamii:Maziwa ya Tanzania]] [[Jamii:Maziwa ya Malawi]] [[Jamii:Maziwa ya Msumbiji]] [[Jamii:Maziwa ya Afrika]] p4sv8aegvxpzwfu519cz1x0qo9oqw6q 1576353 1576352 2026-06-24T13:27:46Z Elizabeth Samwel 75873 Nimeongeza rejeo 1576353 wikitext text/x-wiki [[Picha:Lake Malawi00.jpg|thumb|Picha ya Ziwa Malawi mwaka 1967.]] [[Picha:TZ Nyasa (Malawi).PNG|thumb|250px|right|Mstari mwekundu unaonyesha mpaka usiokubaliwa kati ya Tanzania na Malawi. Tanzania inadai mstari mwekundu kuwa sahihi, lakini Malawi inadai ziwa lote hadi [[mwambao]] wa Tanzania. Mpaka kati ya Msumbiji na Malawi hauna matata.]] '''Ziwa Nyasa''' (katika [[Malawi]]: Ziwa '''Malawi'''; katika [[Msumbiji]]: Ziwa '''Niassa''') ni kati ya [[ziwa|maziwa]] makubwa ya [[Afrika ya Mashariki]] likiwa na nafasi ya [[tatu]] baada ya Ziwa [[Viktoria Nyanza]] na [[Ziwa Tanganyika]]. Ni ziwa la nne kwa ukubwa na la maji baridi duniani kwa ujazo, ziwa la tisa kwa ukubwa duniani kwa eneo na ziwa la tatu kwa ukubwa na la pili kwa kina barani Afrika. Ziwa Malawi ni nyumbani kwa spishi nyingi za samaki kuliko ziwa lingine lolote ulimwenguni,<ref>{{Rejea tovuti|title=Protected Areas Programme -|url=http://www.unep-wcmc.org/protected_areas/data/wh/lakemal.html|work=www.unep-wcmc.org|accessdate=2026-06-24}}</ref> ikijumuisha angalau spishi 700 za cichlids. Sehemu ya ziwa la Msumbiji ilitangazwa rasmi kuwa hifadhi na Serikali ya Msumbiji mnamo Juni 10, 2011,<ref>{{Rejea tovuti|title=Mozambique’s Lake Niassa declared reserve and Ramsar site|url=https://wwf.panda.org/wwf_news/?200583/Mozambiques-Lake-Niassa-declared-reserve-and-Ramsar-site|work=wwf.panda.org|accessdate=2026-06-24|language=en}}</ref> huku Malawi sehemu ya ziwa ikijumuishwa katika Hifadhi ya Kitaifa ya Ziwa Malawi. Ziwa Malawi ni ziwa la meromictic, kumaanisha kuwa tabaka zake za maji hazichanganyiki. Uwekaji tabaka wa kudumu wa maji ya Ziwa Malawi na mpaka wa oksiki-oksiksi hudumishwa na kemikali ndogo na viwango vya joto. Likijulikana kwa bioanuwai yake ya ajabu, Ziwa Malawi huhifadhi zaidi ya spishi 600 za samaki aina ya cichlid, karibu wote wanapatikana katika ziwa hilo, na kuchangia mojawapo ya viwango vya juu zaidi vya samaki wa maji baridi duniani. Uenezi huu unatokana na kutengwa kwa kijiolojia na makazi mbalimbali ya ziwa, ikiwa ni pamoja na ufuo wa miamba, sehemu za chini za mchanga, na maji wazi, ambayo yamesababisha utofauti wa haraka kati ya cichlidi juu ya nyakati za mageuzi. Mfumo ikolojia wa ziwa unasaidia uvuvi wa ndani ambao hutoa chanzo kikuu cha protini na maisha ya kiuchumi kwa jamii zinazozunguka, ingawa uvuvi kupita kiasi na shinikizo la kimazingira huleta changamoto zinazoendelea. Likiwa limegunduliwa na wagunduzi wa Uropa katikati ya karne ya 19, Ziwa Malawi limekuwa kitovu cha utafiti wa kisayansi kutokana na sifa zake za kipekee za limnolojia, kama vile utabakaji wake wa hali ya juu na hutumika kama rasilimali muhimu kwa utalii na uwezekano wa maendeleo ya umeme wa maji katika eneo hilo. Maelekezo ya mipaka kando ya ziwa mara kwa mara yamesababisha migogoro, hasa kati ya Malawi na Tanzania, ikionyesha umuhimu wake wa kijiografia. == Eneo la Ziwa (Jiografia) == Eneo la ziwa ni [[km²]] 29,600. Lina [[urefu]] wa [[km]] 560 na [[upana]] wa km 50-80, likienea kutoka [[kaskazini]] kuelekea [[kusini]]. Vilindi vyake vinafikia hadi [[mita]] 704 chini ya uwiano wa [[maji]] yake. Ziwa Nyasa linapatikana kati ya nchi za [[Malawi]], [[Msumbiji]] na [[Tanzania]]. Katika [[ziwa]] hilo kuna [[mito]] mbalimbali inayoingiza [[maji]] yake humo kama vile [[mto Lufilyo]], [[mto Mbaka]], [[mto Kiwila]], [[mto Songwe]] n.k. [[Kusini]] mwa ziwa unatoka [[Mto Shire]] unaopeleka [[maji]] kwenye [[Mto Zambezi]] na hatimaye [[Bahari Hindi]]. Ki[[jiolojia]] ziwa ni sehemu ya [[Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki]]. Ziwa Nyasa linajulikana kuwa na aina nyingi za [[samaki]] (zaidi ya 1500). Aina chache tu zinavuliwa kama [[chakula]], lakini aina mbalimbali zinakamatwa na kuuzwa nje ya [[Afrika]] kwa wapenzi wa samaki wa [[rangi]]. ==Historia ya Geologia== Ziwa Malawi ni mojawapo ya maziwa makuu ya Bonde la Ufa na ziwa la kale. Ziwa hili lipo katika bonde linaloundwa na ufunguzi wa Ufa wa Afrika Mashariki, ambapo sahani ya tectonic ya Afrika inagawanywa katika vipande viwili. Hii inaitwa mpaka wa tectonics za sahani tofauti. Malawi kwa kawaida inakadiriwa kuwa na umri wa miaka milioni 1-2 (mya),<ref>{{Rejea jarida |last=Wilson |first=Anthony B. |last2=Teugels |first2=Guy G. |last3=Meyer |first3=Axel |date=2008-04-23 |title=Marine incursion: the freshwater herring of Lake Tanganyika are the product of a marine invasion into west Africa |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2292254/ |journal=PloS One |volume=3 |issue=4 |pages=e1979 |doi=10.1371/journal.pone.0001979 |issn=1932-6203 |pmc=2292254 |pmid=18431469}}</ref> lakini ushahidi wa hivi majuzi zaidi unaonyesha ziwa la zamani sana lenye bonde ambalo lilianza kuunda takriban mya 8.6 na hali ya maji ya kina kilionekana kwanza 4.5 mya. Viwango vya maji vimetofautiana sana kwa muda, kuanzia karibu mita 600 (futi 2,000) chini ya kiwango cha sasa hadi 10-20 m (futi 33–66) juu. Wakati wa vipindi ziwa lilikauka karibu kabisa, na kuacha ziwa moja au mbili tu ndogo kiasi, zenye alkali nyingi na chumvi katika kile ambacho kwa sasa ni sehemu za kina kabisa za Malawi. Kemia ya maji inayofanana na hali ya sasa ilionekana tu miaka 60,000 iliyopita. Vipindi vikuu vya maji ya chini vinakadiriwa kutokea takriban miaka milioni 1.6 hadi 1.0-0.57 iliyopita (ambapo yangeweza kukauka kabisa), 420,000 hadi 250,000-110,000 miaka iliyopita, takriban miaka 25,000 iliyopita na miaka 18,000-10,700 iliyopita.<ref>https://academic.oup.com/mbe/article/18/2/144/1079219?login=false</ref> Wakati wa kilele cha kipindi cha maji ya chini kati ya 1390 na 1860 AD, inaweza kuwa 120-150 m (390-490 ft) chini ya viwango vya sasa vya maji. ==Sifa za maji== Maji ya ziwa ni ya alkali (pH 7.7–8.6) na yana joto la kawaida la uso kati ya 24 na 29 °C (75–84 °F), huku sehemu zenye kina kirefu kwa kawaida huwa kama 22°C (72°F).[22] Thermocline iko katika kina cha mita 40–100 (futi 130–330).<ref>https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0031018210001276?via%3Dihub=</ref> Kikomo cha oksijeni kiko katika kina cha takriban mita 250 (futi 820), na hivyo kuzuia samaki na viumbe vingine vya aerobic kwa sehemu ya juu. Maji ni safi sana kwa ziwa na mwonekano unaweza kuwa hadi mita 20 (futi 66), lakini chini kidogo ya nusu ya takwimu hii ni ya kawaida zaidi na iko chini ya mita 3 (futi 10) katika ghuba zenye matope. Hata hivyo, wakati wa msimu wa mvua wa miezi ya Januari hadi Machi, maji huwa na matope zaidi kutokana na mtiririko wa matope wa mito.<ref>{{Rejea tovuti|title=Lake Malawi|url=https://www.worldatlas.com/lakes/lake-malawi.html|work=WorldAtlas|date=2021-07-17|accessdate=2026-06-24|language=en-US|author=John Misachi July 17 2021 in Bodies of Water}}</ref> ==Ukoloni wa Ulaya== Mfanyabiashara Mreno Candido José da Costa Cardoso alikuwa Mzungu wa kwanza kutembelea ziwa hilo mnamo mwaka 1846.<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/livingstone00jeal|title=Livingstone|last=Jeal|first=Tim|date=1973|publisher=New York, Putnam|others=Internet Archive|isbn=978-0-399-11215-7}}</ref> David Livingstone alifika ziwa hilo mnamo mwaka 1859, na kuliita Ziwa Nyasa. Pia aliirejelea kwa jozi ya majina ya utani: Lake of Stars na Lake of Storms. Jina la utani la Ziwa la Stars lilikuja baada ya Livingstone kuona taa kutoka kwa taa za wavuvi nchini Malawi kwenye boti zao, zinazofanana na nyota angani kwa mbali. Baadaye, baada ya kukumbwa na mafuriko yasiyotabirika na yenye jeuri sana ambayohuwa yanaenea katika eneo hilo, pia alilitaja kama Ziwa la Dhoruba. Mnamo tarehe 16 Agosti 1914, Ziwa Malawi lilikuwa eneo la vita vifupi vya majini wakati wa Vita vya Kwanza vya Kidunia. Boti ya bunduki ya Uingereza SS Gwendolen, iliyoamriwa na Kapteni Rhoades, ilipokea amri kutoka kwa amri kuu ya Milki ya Uingereza ya "kuzama, kuchoma, au kuharibu" mashua pekee ya bunduki ya Dola ya Ujerumani kwenye ziwa, Hermann von, akiongozwa na Kapteni Wiss. Wafanyakazi wa Rhoades walipata Hermann von Wissmann katika ghuba karibu na Sphinxhaven, katika eneo la maji ya Afrika Mashariki ya Ujerumani. Gwendolen alizima mashua ya Wajerumani kwa risasi moja ya kanuni kutoka umbali wa takriban mita 1,800 (yadi 2,000). Mgogoro huu mfupi ulisifiwa na The Times nchini Uingereza kama ushindi wa kwanza wa majini wa Milki ya Uingereza katika Vita vya Kwanza vya Ulimwengu. == Suala la mipaka ziwani == Malawi lina ufuko mrefu ziwani upande wa [[magharibi]] na kusini, ilhali Tanzania inapakana na kaskazini mwa ziwa na kwenye ufuko wa [[mashariki]], ikifuatwa na Msumbiji. Kuna [[ugomvi]] kati ya Malawi na Tanzania kuhusu mipaka ndani ya ziwa. Mpaka baina ya Malawi (zamani: Nyassaland) na Msumbiji ulipangwa wakati wa [[ukoloni]]. Lakini kuna mzozo kuhusu [[robo]] ya kaskazini-mashariki inayodaiwa na Tanzania kuwa ni eneo lake, ilhali Malawi inaidai pia. Malawi imedai ya kwamba maji yote hadi [[ufukwe|ufukoni]] upande wa Tanzania ni sehemu ya eneo lake la kitaifa. Tanzania imedai ya kwamba mpaka uwe katikati ya ziwa kufuatana na [[desturi]] za kimataifa. Sababu ya mzozo ni maelewano ya [[Ukoloni|kikoloni]]. Wakati wa kuanzishwa kwa [[Afrika ya Mashariki ya Kijerumani]] lakini kabla ya serikali ya [[Ujerumani]] kuchukua koloni mkononi mwake<ref>Koloni ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani ilianzishwa kama koloni ya kibiashara iliyomilikiwa na shirika la binafsi [[Kampuni ya Kijerumani kwa Afrika ya Mashariki]] na bila mipaka maalumu iliyoeleweka. Mnamo 1890 ilipoonekana shirika haliwezi kumiliki maeneo hayo, serikali iliamua kuchukua utawala mkononi mwake moja kwa moja. Katika maandalizi ya hatua hiyo, Ujerumani ilitafuta maelewano na Uingereza kuhusu "mipaka ya maslahi" (spheres of interest) katika Afrika kwa jumla. Hapo nchi hizo mbili zilielewana pia kuhusu maeneo ambayo wakati ule hazikutawaliwa nazo bado. Tazama makala [[Mkataba wa Helgoland-Zanzibar]]</ref>, [[serikali]] za [[Uingereza]] na [[Ujerumani]] zilipatana kuhusu mipaka ya "eneo chini ya athira ya Ujerumani" ("German sphere of influence") kwa kutaja mpaka ulifuata ufuko wa Ziwa Nyasa.<ref>"In East Africa, Germany's sphere of influence is demarcated thus: ... To the south by the line that starts on the coast of the northern border of Mozambique Province and follows the course of the Rovuma River to the point where the Messinge flows into the Rovuma. From here the line runs westward on the parallel of latitude to the shore of Lake Nyasa. Turning north, it continues along the eastern, northern, and western shores of the lake until it reaches the northern bank of the mouth of the Songwe River. " ([http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=782 Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty) (July 1, 1890), article I,2] {{Wayback|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=782 |date=20120119114434 }}, tovuti ya http://germanhistorydocs.ghi-dc.org, mradi wa German Historical Institute Washington, DC, iliangaliwa Machi 2019</ref> Leo inajadiliwa baina ya wanasharia wa kimataifa kama maneno haya yalitaja mipaka halisi ya kiutawala au kama yalikuwa tu mapatano ya awali kuhusu "maeneo chini ya athira" ya nchi husika<ref>[https://repository.law.umich.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1193&context=mjil Tiyanjana Maluwa: Oil Under Troubled Waters?: Some Legal Aspects of the Boundary Dispute Between Malawi and Tanzania Over Lake Malawi Tiyanjana Maluwa], jarida la Michigan Journal of International Law, 2016, ukurasa 360f</ref>. Baada ya mwaka [[1919]] [[Uingereza]] ilitawala [[Tanganyika]] pamoja na [[Malawi]] (Nyassaland), hivyo hakukuwa na shida. Kabla ya uhuru, wakati wawakilishi wa [[TANU]] walichaguliwa tayari kuwa wabunge katika bunge la kikoloni (legislative council) na Julius Nyerere alikuwa waziri mkuu wa Tanganyika tangu 1960, mbunge Chifu Mhaiki alitaka serikali iangalie upya haki za Tanganyika kwa maji ya ziwa. Tarehe 12 Oktoba 1960 waziri mkuu Nyerere alijibu: "Hakuna shaka lolote kuhusu mpaka huu. Tunajua kwamba hakuna tone la maji kwenye Ziwa Nyasa ni mali ya Tanganyika kufuatana na mapatano haya. Hali halisi tungedai serikali jirani ibadilishe mipaka kwa manufaa ya Tanganyika." <ref>"There is no doubt at all about this boundary. We know that not a drop of the water of Lake Nyasa belongs to Tanganyika under the terms of the agreement, so that in actual fact we would be asking a neighboring Government [to] change the boundary in favor of Tanganyika.", Tanganyika Legislative Council, Official Report uk 614-615, kufuatana na James Mayall: The Malawi-Tanzania Boundary Dispute. The Journal of Modern African Studies, Vol. 11, No. 4 (Dec., 1973), uk 615, [https://www.jstor.org/stable/161618?read-now=1&seq=5#page_scan_tab_contents online hapa]</ref>. Chifu Mhaiki alirudia swali lake alipokuwa mbunge katika Bunge la Kitaifa baada ya uhuru wa Tanganyika mwaka 1962 na safari hii waziri mkuu Rashidi Kawawa alijibu tena kwamba hakuna sehemu ya Ziwa Nyasa iliyokuwa ndani ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani, kwamba Uingereza haikubadilisha mipaka hii na kwamba hata kama kuna hasara kwa Tanganyika serikali haiwezi kuanza majadiliano juu ya swali hili na Uingereza au serikali ya Nyasaland kabla ya uhuru wa nchi hii jirani<ref>Maluwa, uk. 373</ref>. Tarehe 3 Januari 1967 serikali ya Tanzania iliandika mara ya kwanza kwa serikali ya Malawi na kuifahamisha kwamba iliona mpaka baina ya nhci hizi ilifuata mstari wa kati wa Ziwa Nyasa. Malawi ilithibitisha kupokelewa kwa barua hii bila kuijibu rasmi. Hata hivyo rais Banda wa Malawi alikataa madai ya tanzania mbele ya bunge lake. [[Polisi]] ya Malawi ilijaribu kutawala [[wavuvi]] na [[feri]] za Tanzania ziwani. Mzozo huu ulisababisha [[risasi]] kufyatuliwa hadi kutulia mwaka 1968. Hadi leo hakuna mapatano rasmi lakini nchi zote [[mbili]] zinaendelea kudai bila kutumia nguvu. Hali halisi Malawi imeheshimu dai la Tanzania, haijasumbua tena wavuvi wala feri za jirani ndani ya robo ya kaskazini-mashariki ya ziwa. Mzozo ulifufuka tena tangu mwaka 2012 baada ya Malawi kutoa vibali vya upelelezi wa gesi na mafuta chini ya ziwa, tendo linalopingwa na Tanzania.<ref>[https://allafrica.com/stories/201208130878.html Malawi: Old Border Dispute With Tanzania Over Lake Malawi Flares Up Again]</ref> ==Marejeo== <references/> {{mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Ziwa Nyasa]] [[Jamii:Maziwa ya Tanzania]] [[Jamii:Maziwa ya Malawi]] [[Jamii:Maziwa ya Msumbiji]] [[Jamii:Maziwa ya Afrika]] eljv65ygqfn1ks1xig92fljjjwo9lm9 1576354 1576353 2026-06-24T13:28:11Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1576354 wikitext text/x-wiki [[Picha:Lake Malawi00.jpg|thumb|Picha ya Ziwa Malawi mwaka 1967.]] [[Picha:TZ Nyasa (Malawi).PNG|thumb|250px|right|Mstari mwekundu unaonyesha mpaka usiokubaliwa kati ya Tanzania na Malawi. Tanzania inadai mstari mwekundu kuwa sahihi, lakini Malawi inadai ziwa lote hadi [[mwambao]] wa Tanzania. Mpaka kati ya Msumbiji na Malawi hauna matata.]] '''Ziwa Nyasa''' (katika [[Malawi]]: Ziwa '''Malawi'''; katika [[Msumbiji]]: Ziwa '''Niassa''') ni kati ya [[ziwa|maziwa]] makubwa ya [[Afrika ya Mashariki]] likiwa na nafasi ya [[tatu]] baada ya Ziwa [[Viktoria Nyanza]] na [[Ziwa Tanganyika]]. Ni ziwa la nne kwa ukubwa na la maji baridi duniani kwa ujazo, ziwa la tisa kwa ukubwa duniani kwa eneo na ziwa la tatu kwa ukubwa na la pili kwa kina barani Afrika. Ziwa Malawi ni nyumbani kwa spishi nyingi za samaki kuliko ziwa lingine lolote ulimwenguni,<ref>{{Rejea tovuti|title=Protected Areas Programme -|url=http://www.unep-wcmc.org/protected_areas/data/wh/lakemal.html|work=www.unep-wcmc.org|accessdate=2026-06-24}}</ref> ikijumuisha angalau spishi 700 za cichlids. Sehemu ya ziwa la Msumbiji ilitangazwa rasmi kuwa hifadhi na Serikali ya Msumbiji mnamo Juni 10, 2011,<ref>{{Rejea tovuti|title=Mozambique’s Lake Niassa declared reserve and Ramsar site|url=https://wwf.panda.org/wwf_news/?200583/Mozambiques-Lake-Niassa-declared-reserve-and-Ramsar-site|work=wwf.panda.org|accessdate=2026-06-24|language=en}}</ref> huku Malawi sehemu ya ziwa ikijumuishwa katika Hifadhi ya Kitaifa ya Ziwa Malawi. Ziwa Malawi ni ziwa la meromictic, kumaanisha kuwa tabaka zake za maji hazichanganyiki. Uwekaji tabaka wa kudumu wa maji ya Ziwa Malawi na mpaka wa oksiki-oksiksi hudumishwa na kemikali ndogo na viwango vya joto. Likijulikana kwa bioanuwai yake ya ajabu, Ziwa Malawi huhifadhi zaidi ya spishi 600 za samaki aina ya cichlid, karibu wote wanapatikana katika ziwa hilo, na kuchangia mojawapo ya viwango vya juu zaidi vya samaki wa maji baridi duniani. Uenezi huu unatokana na kutengwa kwa kijiolojia na makazi mbalimbali ya ziwa, ikiwa ni pamoja na ufuo wa miamba, sehemu za chini za mchanga, na maji wazi, ambayo yamesababisha utofauti wa haraka kati ya cichlidi juu ya nyakati za mageuzi. Mfumo ikolojia wa ziwa unasaidia uvuvi wa ndani ambao hutoa chanzo kikuu cha protini na maisha ya kiuchumi kwa jamii zinazozunguka, ingawa uvuvi kupita kiasi na shinikizo la kimazingira huleta changamoto zinazoendelea. Likiwa limegunduliwa na wagunduzi wa Uropa katikati ya karne ya 19, Ziwa Malawi limekuwa kitovu cha utafiti wa kisayansi kutokana na sifa zake za kipekee za limnolojia, kama vile utabakaji wake wa hali ya juu na hutumika kama rasilimali muhimu kwa utalii na uwezekano wa maendeleo ya umeme wa maji katika eneo hilo. Maelekezo ya mipaka kando ya ziwa mara kwa mara yamesababisha migogoro, hasa kati ya Malawi na Tanzania, ikionyesha umuhimu wake wa kijiografia. == Eneo la Ziwa (Jiografia) == Eneo la ziwa ni [[km²]] 29,600. Lina [[urefu]] wa [[km]] 560 na [[upana]] wa km 50-80, likienea kutoka [[kaskazini]] kuelekea [[kusini]]. Vilindi vyake vinafikia hadi [[mita]] 704 chini ya uwiano wa [[maji]] yake. Ziwa Nyasa linapatikana kati ya nchi za [[Malawi]], [[Msumbiji]] na [[Tanzania]]. Katika [[ziwa]] hilo kuna [[mito]] mbalimbali inayoingiza [[maji]] yake humo kama vile [[mto Lufilyo]], [[mto Mbaka]], [[mto Kiwila]], [[mto Songwe]] n.k. [[Kusini]] mwa ziwa unatoka [[Mto Shire]] unaopeleka [[maji]] kwenye [[Mto Zambezi]] na hatimaye [[Bahari Hindi]]. Ki[[jiolojia]] ziwa ni sehemu ya [[Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki]]. Ziwa Nyasa linajulikana kuwa na aina nyingi za [[samaki]] (zaidi ya 1500). Aina chache tu zinavuliwa kama [[chakula]], lakini aina mbalimbali zinakamatwa na kuuzwa nje ya [[Afrika]] kwa wapenzi wa samaki wa [[rangi]]. ==Historia ya Geologia== Ziwa Malawi ni mojawapo ya maziwa makuu ya Bonde la Ufa na ziwa la kale. Ziwa hili lipo katika bonde linaloundwa na ufunguzi wa Ufa wa Afrika Mashariki, ambapo sahani ya tectonic ya Afrika inagawanywa katika vipande viwili. Hii inaitwa mpaka wa tectonics za sahani tofauti. Malawi kwa kawaida inakadiriwa kuwa na umri wa miaka milioni 1-2 (mya),<ref>{{Rejea jarida |last=Wilson |first=Anthony B. |last2=Teugels |first2=Guy G. |last3=Meyer |first3=Axel |date=2008-04-23 |title=Marine incursion: the freshwater herring of Lake Tanganyika are the product of a marine invasion into west Africa |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2292254/ |journal=PloS One |volume=3 |issue=4 |pages=e1979 |doi=10.1371/journal.pone.0001979 |issn=1932-6203 |pmc=2292254 |pmid=18431469}}</ref> lakini ushahidi wa hivi majuzi zaidi unaonyesha ziwa la zamani sana lenye bonde ambalo lilianza kuunda takriban mya 8.6 na hali ya maji ya kina kilionekana kwanza 4.5 mya. Viwango vya maji vimetofautiana sana kwa muda, kuanzia karibu mita 600 (futi 2,000) chini ya kiwango cha sasa hadi 10-20 m (futi 33–66) juu. Wakati wa vipindi ziwa lilikauka karibu kabisa, na kuacha ziwa moja au mbili tu ndogo kiasi, zenye alkali nyingi na chumvi katika kile ambacho kwa sasa ni sehemu za kina kabisa za Malawi. Kemia ya maji inayofanana na hali ya sasa ilionekana tu miaka 60,000 iliyopita. Vipindi vikuu vya maji ya chini vinakadiriwa kutokea takriban miaka milioni 1.6 hadi 1.0-0.57 iliyopita (ambapo yangeweza kukauka kabisa), 420,000 hadi 250,000-110,000 miaka iliyopita, takriban miaka 25,000 iliyopita na miaka 18,000-10,700 iliyopita.<ref>https://academic.oup.com/mbe/article/18/2/144/1079219?login=false</ref> Wakati wa kilele cha kipindi cha maji ya chini kati ya 1390 na 1860 AD, inaweza kuwa 120-150 m (390-490 ft) chini ya viwango vya sasa vya maji. ==Sifa za maji== Maji ya ziwa ni ya alkali (pH 7.7–8.6) na yana joto la kawaida la uso kati ya 24 na 29 °C (75–84 °F), huku sehemu zenye kina kirefu kwa kawaida huwa kama 22°C (72°F).[22] Thermocline iko katika kina cha mita 40–100 (futi 130–330).<ref>https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0031018210001276?via%3Dihub=</ref> Kikomo cha oksijeni kiko katika kina cha takriban mita 250 (futi 820), na hivyo kuzuia samaki na viumbe vingine vya aerobic kwa sehemu ya juu. Maji ni safi sana kwa ziwa na mwonekano unaweza kuwa hadi mita 20 (futi 66), lakini chini kidogo ya nusu ya takwimu hii ni ya kawaida zaidi na iko chini ya mita 3 (futi 10) katika ghuba zenye matope. Hata hivyo, wakati wa msimu wa mvua wa miezi ya Januari hadi Machi, maji huwa na matope zaidi kutokana na mtiririko wa matope wa mito.<ref>{{Rejea tovuti|title=Lake Malawi|url=https://www.worldatlas.com/lakes/lake-malawi.html|work=WorldAtlas|date=2021-07-17|accessdate=2026-06-24|language=en-US|author=John Misachi July 17 2021 in Bodies of Water}}</ref> ==Ukoloni wa Ulaya== Mfanyabiashara Mreno Candido José da Costa Cardoso alikuwa Mzungu wa kwanza kutembelea ziwa hilo mnamo mwaka 1846.<ref>{{Rejea kitabu|url=http://archive.org/details/livingstone00jeal|title=Livingstone|last=Jeal|first=Tim|date=1973|publisher=New York, Putnam|others=Internet Archive|isbn=978-0-399-11215-7}}</ref> David Livingstone alifika ziwa hilo mnamo mwaka 1859, na kuliita Ziwa Nyasa. Pia aliirejelea kwa jozi ya majina ya utani: Lake of Stars na Lake of Storms. Jina la utani la Ziwa la Stars lilikuja baada ya Livingstone kuona taa kutoka kwa taa za wavuvi nchini Malawi kwenye boti zao, zinazofanana na nyota angani kwa mbali. Baadaye, baada ya kukumbwa na mafuriko yasiyotabirika na yenye jeuri sana ambayohuwa yanaenea katika eneo hilo, pia alilitaja kama Ziwa la Dhoruba. Mnamo tarehe 16 Agosti 1914, Ziwa Malawi lilikuwa eneo la vita vifupi vya majini wakati wa Vita vya Kwanza vya Kidunia. Boti ya bunduki ya Uingereza SS Gwendolen, iliyoamriwa na Kapteni Rhoades, ilipokea amri kutoka kwa amri kuu ya Milki ya Uingereza ya "kuzama, kuchoma, au kuharibu" mashua pekee ya bunduki ya Dola ya Ujerumani kwenye ziwa, Hermann von, akiongozwa na Kapteni Wiss. Wafanyakazi wa Rhoades walipata Hermann von Wissmann katika ghuba karibu na Sphinxhaven, katika eneo la maji ya Afrika Mashariki ya Ujerumani. Gwendolen alizima mashua ya Wajerumani kwa risasi moja ya kanuni kutoka umbali wa takriban mita 1,800 (yadi 2,000). Mgogoro huu mfupi ulisifiwa na The Times nchini Uingereza kama ushindi wa kwanza wa majini wa Milki ya Uingereza katika Vita vya Kwanza vya Ulimwengu. == Suala la mipaka ziwani == Malawi lina ufuko mrefu ziwani upande wa [[magharibi]] na kusini, ilhali Tanzania inapakana na kaskazini mwa ziwa na kwenye ufuko wa [[mashariki]], ikifuatwa na Msumbiji. Kuna [[ugomvi]] kati ya Malawi na Tanzania kuhusu mipaka ndani ya ziwa. Mpaka baina ya Malawi (zamani: Nyassaland) na Msumbiji ulipangwa wakati wa [[ukoloni]]. Lakini kuna mzozo kuhusu [[robo]] ya kaskazini-mashariki inayodaiwa na Tanzania kuwa ni eneo lake, ilhali Malawi inaidai pia. Malawi imedai ya kwamba maji yote hadi [[ufukwe|ufukoni]] upande wa Tanzania ni sehemu ya eneo lake la kitaifa. Tanzania imedai ya kwamba mpaka uwe katikati ya ziwa kufuatana na [[desturi]] za kimataifa. Sababu ya mzozo ni maelewano ya [[Ukoloni|kikoloni]]. Wakati wa kuanzishwa kwa [[Afrika ya Mashariki ya Kijerumani]] lakini kabla ya serikali ya [[Ujerumani]] kuchukua koloni mkononi mwake<ref>Koloni ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani ilianzishwa kama koloni ya kibiashara iliyomilikiwa na shirika la binafsi [[Kampuni ya Kijerumani kwa Afrika ya Mashariki]] na bila mipaka maalumu iliyoeleweka. Mnamo 1890 ilipoonekana shirika haliwezi kumiliki maeneo hayo, serikali iliamua kuchukua utawala mkononi mwake moja kwa moja. Katika maandalizi ya hatua hiyo, Ujerumani ilitafuta maelewano na Uingereza kuhusu "mipaka ya maslahi" (spheres of interest) katika Afrika kwa jumla. Hapo nchi hizo mbili zilielewana pia kuhusu maeneo ambayo wakati ule hazikutawaliwa nazo bado. Tazama makala [[Mkataba wa Helgoland-Zanzibar]]</ref>, [[serikali]] za [[Uingereza]] na [[Ujerumani]] zilipatana kuhusu mipaka ya "eneo chini ya athira ya Ujerumani" ("German sphere of influence") kwa kutaja mpaka ulifuata ufuko wa Ziwa Nyasa.<ref>"In East Africa, Germany's sphere of influence is demarcated thus: ... To the south by the line that starts on the coast of the northern border of Mozambique Province and follows the course of the Rovuma River to the point where the Messinge flows into the Rovuma. From here the line runs westward on the parallel of latitude to the shore of Lake Nyasa. Turning north, it continues along the eastern, northern, and western shores of the lake until it reaches the northern bank of the mouth of the Songwe River. " ([http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=782 Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty) (July 1, 1890), article I,2] {{Wayback|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=782 |date=20120119114434 }}, tovuti ya http://germanhistorydocs.ghi-dc.org, mradi wa German Historical Institute Washington, DC, iliangaliwa Machi 2019</ref> Leo inajadiliwa baina ya wanasharia wa kimataifa kama maneno haya yalitaja mipaka halisi ya kiutawala au kama yalikuwa tu mapatano ya awali kuhusu "maeneo chini ya athira" ya nchi husika<ref>[https://repository.law.umich.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1193&context=mjil Tiyanjana Maluwa: Oil Under Troubled Waters?: Some Legal Aspects of the Boundary Dispute Between Malawi and Tanzania Over Lake Malawi Tiyanjana Maluwa], jarida la Michigan Journal of International Law, 2016, ukurasa 360f</ref>. Baada ya mwaka [[1919]] [[Uingereza]] ilitawala [[Tanganyika]] pamoja na [[Malawi]] (Nyassaland), hivyo hakukuwa na shida. Kabla ya uhuru, wakati wawakilishi wa [[TANU]] walichaguliwa tayari kuwa wabunge katika bunge la kikoloni (legislative council) na Julius Nyerere alikuwa waziri mkuu wa Tanganyika tangu 1960, mbunge Chifu Mhaiki alitaka serikali iangalie upya haki za Tanganyika kwa maji ya ziwa. Tarehe 12 Oktoba 1960 waziri mkuu Nyerere alijibu: "Hakuna shaka lolote kuhusu mpaka huu. Tunajua kwamba hakuna tone la maji kwenye Ziwa Nyasa ni mali ya Tanganyika kufuatana na mapatano haya. Hali halisi tungedai serikali jirani ibadilishe mipaka kwa manufaa ya Tanganyika." <ref>"There is no doubt at all about this boundary. We know that not a drop of the water of Lake Nyasa belongs to Tanganyika under the terms of the agreement, so that in actual fact we would be asking a neighboring Government [to] change the boundary in favor of Tanganyika.", Tanganyika Legislative Council, Official Report uk 614-615, kufuatana na James Mayall: The Malawi-Tanzania Boundary Dispute. The Journal of Modern African Studies, Vol. 11, No. 4 (Dec., 1973), uk 615, [https://www.jstor.org/stable/161618?read-now=1&seq=5#page_scan_tab_contents online hapa]</ref>. Chifu Mhaiki alirudia swali lake alipokuwa mbunge katika Bunge la Kitaifa baada ya uhuru wa Tanganyika mwaka 1962 na safari hii waziri mkuu Rashidi Kawawa alijibu tena kwamba hakuna sehemu ya Ziwa Nyasa iliyokuwa ndani ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani, kwamba Uingereza haikubadilisha mipaka hii na kwamba hata kama kuna hasara kwa Tanganyika serikali haiwezi kuanza majadiliano juu ya swali hili na Uingereza au serikali ya Nyasaland kabla ya uhuru wa nchi hii jirani<ref>Maluwa, uk. 373</ref>. Tarehe 3 Januari 1967 serikali ya Tanzania iliandika mara ya kwanza kwa serikali ya Malawi na kuifahamisha kwamba iliona mpaka baina ya nhci hizi ilifuata mstari wa kati wa Ziwa Nyasa. Malawi ilithibitisha kupokelewa kwa barua hii bila kuijibu rasmi. Hata hivyo rais Banda wa Malawi alikataa madai ya tanzania mbele ya bunge lake. [[Polisi]] ya Malawi ilijaribu kutawala [[wavuvi]] na [[feri]] za Tanzania ziwani. Mzozo huu ulisababisha [[risasi]] kufyatuliwa hadi kutulia mwaka 1968. Hadi leo hakuna mapatano rasmi lakini nchi zote [[mbili]] zinaendelea kudai bila kutumia nguvu. Hali halisi Malawi imeheshimu dai la Tanzania, haijasumbua tena wavuvi wala feri za jirani ndani ya robo ya kaskazini-mashariki ya ziwa. Mzozo ulifufuka tena tangu mwaka 2012 baada ya Malawi kutoa vibali vya upelelezi wa gesi na mafuta chini ya ziwa, tendo linalopingwa na Tanzania.<ref>[https://allafrica.com/stories/201208130878.html Malawi: Old Border Dispute With Tanzania Over Lake Malawi Flares Up Again]</ref> ==Marejeo== <references/> {{mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Ziwa Nyasa]] [[Jamii:Maziwa ya Tanzania]] [[Jamii:Maziwa ya Malawi]] [[Jamii:Maziwa ya Msumbiji]] [[Jamii:Maziwa ya Afrika]] 8cgavyxxzp6r8ss6xp68tx9546bm1mj 1576388 1576354 2026-06-25T00:14:36Z Elizabeth Samwel 75873 Nimeongeza rejeo 1576388 wikitext text/x-wiki [[Picha:Lake Malawi00.jpg|thumb|Picha ya Ziwa Malawi mwaka 1967.]] [[Picha:TZ Nyasa (Malawi).PNG|thumb|250px|right|Mstari mwekundu unaonyesha mpaka usiokubaliwa kati ya Tanzania na Malawi. Tanzania inadai mstari mwekundu kuwa sahihi, lakini Malawi inadai ziwa lote hadi [[mwambao]] wa Tanzania. Mpaka kati ya Msumbiji na Malawi hauna matata.]] '''Ziwa Nyasa''' (katika [[Malawi]]: Ziwa '''Malawi'''; katika [[Msumbiji]]: Ziwa '''Niassa''') ni kati ya [[ziwa|maziwa]] makubwa ya [[Afrika ya Mashariki]] likiwa na nafasi ya [[tatu]] baada ya Ziwa [[Viktoria Nyanza]] na [[Ziwa Tanganyika]]. Ni ziwa la nne kwa ukubwa na la maji baridi duniani kwa ujazo, ziwa la tisa kwa ukubwa duniani kwa eneo na ziwa la tatu kwa ukubwa na la pili kwa kina barani Afrika. Ziwa Malawi ni nyumbani kwa spishi nyingi za samaki kuliko ziwa lingine lolote ulimwenguni,<ref>{{Rejea tovuti|title=Protected Areas Programme -|url=http://www.unep-wcmc.org/protected_areas/data/wh/lakemal.html|work=www.unep-wcmc.org|accessdate=2026-06-24}}</ref> ikijumuisha angalau spishi 700 za cichlids. Sehemu ya ziwa la Msumbiji ilitangazwa rasmi kuwa hifadhi na Serikali ya Msumbiji mnamo Juni 10, 2011,<ref>{{Rejea tovuti|title=Mozambique’s Lake Niassa declared reserve and Ramsar site|url=https://wwf.panda.org/wwf_news/?200583/Mozambiques-Lake-Niassa-declared-reserve-and-Ramsar-site|work=wwf.panda.org|accessdate=2026-06-24|language=en}}</ref> huku Malawi sehemu ya ziwa ikijumuishwa katika Hifadhi ya Kitaifa ya Ziwa Malawi. Ziwa Malawi ni ziwa la meromictic, kumaanisha kuwa tabaka zake za maji hazichanganyiki. Uwekaji tabaka wa kudumu wa maji ya Ziwa Malawi na mpaka wa oksiki-oksiksi hudumishwa na kemikali ndogo na viwango vya joto. Likijulikana kwa bioanuwai yake ya ajabu, Ziwa Malawi huhifadhi zaidi ya spishi 600 za samaki aina ya cichlid, karibu wote wanapatikana katika ziwa hilo, na kuchangia mojawapo ya viwango vya juu zaidi vya samaki wa maji baridi duniani. Uenezi huu unatokana na kutengwa kwa kijiolojia na makazi mbalimbali ya ziwa, ikiwa ni pamoja na ufuo wa miamba, sehemu za chini za mchanga, na maji wazi, ambayo yamesababisha utofauti wa haraka kati ya cichlidi juu ya nyakati za mageuzi. Mfumo ikolojia wa ziwa unasaidia uvuvi wa ndani ambao hutoa chanzo kikuu cha protini na maisha ya kiuchumi kwa jamii zinazozunguka, ingawa uvuvi kupita kiasi na shinikizo la kimazingira huleta changamoto zinazoendelea. Likiwa limegunduliwa na wagunduzi wa Uropa katikati ya karne ya 19, Ziwa Malawi limekuwa kitovu cha utafiti wa kisayansi kutokana na sifa zake za kipekee za limnolojia, kama vile utabakaji wake wa hali ya juu na hutumika kama rasilimali muhimu kwa utalii na uwezekano wa maendeleo ya umeme wa maji katika eneo hilo. Maelekezo ya mipaka kando ya ziwa mara kwa mara yamesababisha migogoro, hasa kati ya Malawi na Tanzania, ikionyesha umuhimu wake wa kijiografia. == Eneo la Ziwa (Jiografia) == Eneo la ziwa ni [[km²]] 29,600. Lina [[urefu]] wa [[km]] 560 na [[upana]] wa km 50-80, likienea kutoka [[kaskazini]] kuelekea [[kusini]]. Vilindi vyake vinafikia hadi [[mita]] 704 chini ya uwiano wa [[maji]] yake. Ziwa Nyasa linapatikana kati ya nchi za [[Malawi]], [[Msumbiji]] na [[Tanzania]]. Katika [[ziwa]] hilo kuna [[mito]] mbalimbali inayoingiza [[maji]] yake humo kama vile [[mto Lufilyo]], [[mto Mbaka]], [[mto Kiwila]], [[mto Songwe]] n.k. [[Kusini]] mwa ziwa unatoka [[Mto Shire]] unaopeleka [[maji]] kwenye [[Mto Zambezi]] na hatimaye [[Bahari Hindi]]. Ki[[jiolojia]] ziwa ni sehemu ya [[Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki]]. Ziwa Nyasa linajulikana kuwa na aina nyingi za [[samaki]] (zaidi ya 1500). Aina chache tu zinavuliwa kama [[chakula]], lakini aina mbalimbali zinakamatwa na kuuzwa nje ya [[Afrika]] kwa wapenzi wa samaki wa [[rangi]]. ==Historia ya Geologia== Ziwa Malawi ni mojawapo ya maziwa makuu ya Bonde la Ufa na ziwa la kale. Ziwa hili lipo katika bonde linaloundwa na ufunguzi wa Ufa wa Afrika Mashariki, ambapo sahani ya tectonic ya Afrika inagawanywa katika vipande viwili. Hii inaitwa mpaka wa tectonics za sahani tofauti. Malawi kwa kawaida inakadiriwa kuwa na umri wa miaka milioni 1-2 (mya),<ref>{{Rejea jarida |last=Wilson |first=Anthony B. |last2=Teugels |first2=Guy G. |last3=Meyer |first3=Axel |date=2008-04-23 |title=Marine incursion: the freshwater herring of Lake Tanganyika are the product of a marine invasion into west Africa |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2292254/ |journal=PloS One |volume=3 |issue=4 |pages=e1979 |doi=10.1371/journal.pone.0001979 |issn=1932-6203 |pmc=2292254 |pmid=18431469}}</ref> lakini ushahidi wa hivi majuzi zaidi unaonyesha ziwa la zamani sana lenye bonde ambalo lilianza kuunda takriban mya 8.6 na hali ya maji ya kina kilionekana kwanza 4.5 mya. Viwango vya maji vimetofautiana sana kwa muda, kuanzia karibu mita 600 (futi 2,000) chini ya kiwango cha sasa hadi 10-20 m (futi 33–66) juu. Wakati wa vipindi ziwa lilikauka karibu kabisa, na kuacha ziwa moja au mbili tu ndogo kiasi, zenye alkali nyingi na chumvi katika kile ambacho kwa sasa ni sehemu za kina kabisa za Malawi. Kemia ya maji inayofanana na hali ya sasa ilionekana tu miaka 60,000 iliyopita. Vipindi vikuu vya maji ya chini vinakadiriwa kutokea takriban miaka milioni 1.6 hadi 1.0-0.57 iliyopita (ambapo yangeweza kukauka kabisa), 420,000 hadi 250,000-110,000 miaka iliyopita, takriban miaka 25,000 iliyopita na miaka 18,000-10,700 iliyopita.<ref>https://academic.oup.com/mbe/article/18/2/144/1079219?login=false</ref> Wakati wa kilele cha kipindi cha maji ya chini kati ya 1390 na 1860 AD, inaweza kuwa 120-150 m (390-490 ft) chini ya viwango vya sasa vya maji. ==Sifa za maji== Maji ya ziwa ni ya alkali (pH 7.7–8.6) na yana joto la kawaida la uso kati ya 24 na 29 °C (75–84 °F), huku sehemu zenye kina kirefu kwa kawaida huwa kama 22°C (72°F).[22] Thermocline iko katika kina cha mita 40–100 (futi 130–330).<ref>https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0031018210001276?via%3Dihub=</ref> Kikomo cha oksijeni kiko katika kina cha takriban mita 250 (futi 820), na hivyo kuzuia samaki na viumbe vingine vya aerobic kwa sehemu ya juu. Maji ni safi sana kwa ziwa na mwonekano unaweza kuwa hadi mita 20 (futi 66), lakini chini kidogo ya nusu ya takwimu hii ni ya kawaida zaidi na iko chini ya mita 3 (futi 10) katika ghuba zenye matope. Hata hivyo, wakati wa msimu wa mvua wa miezi ya Januari hadi Machi, maji huwa na matope zaidi kutokana na mtiririko wa matope wa mito.<ref>{{Rejea tovuti|title=Lake Malawi|url=https://www.worldatlas.com/lakes/lake-malawi.html|work=WorldAtlas|date=2021-07-17|accessdate=2026-06-24|language=en-US|author=John Misachi July 17 2021 in Bodies of Water}}</ref> ==Ukoloni wa Ulaya== Mfanyabiashara Mreno Candido José da Costa Cardoso alikuwa Mzungu wa kwanza kutembelea ziwa hilo mnamo mwaka 1846.<ref>{{Rejea kitabu|url=http://archive.org/details/livingstone00jeal|title=Livingstone|last=Jeal|first=Tim|date=1973|publisher=New York, Putnam|others=Internet Archive|isbn=978-0-399-11215-7}}</ref> David Livingstone alifika ziwa hilo mnamo mwaka 1859, na kuliita Ziwa Nyasa.<ref>{{Cite web|title=Lake Nyasa {{!}} Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/places/africa/african-physical-geography/lake-nyasa|work=www.encyclopedia.com|accessdate=2026-06-25}}</ref> Pia aliirejelea kwa jozi ya majina ya utani: Lake of Stars na Lake of Storms. Jina la utani la Ziwa la Stars lilikuja baada ya Livingstone kuona taa kutoka kwa taa za wavuvi nchini Malawi kwenye boti zao, zinazofanana na nyota angani kwa mbali. Baadaye, baada ya kukumbwa na mafuriko yasiyotabirika na yenye jeuri sana ambayohuwa yanaenea katika eneo hilo, pia alilitaja kama Ziwa la Dhoruba. Mnamo tarehe 16 Agosti 1914, Ziwa Malawi lilikuwa eneo la vita vifupi vya majini wakati wa Vita vya Kwanza vya Kidunia. Boti ya bunduki ya Uingereza SS Gwendolen, iliyoamriwa na Kapteni Rhoades, ilipokea amri kutoka kwa amri kuu ya Milki ya Uingereza ya "kuzama, kuchoma, au kuharibu" mashua pekee ya bunduki ya Dola ya Ujerumani kwenye ziwa, Hermann von, akiongozwa na Kapteni Wiss. Wafanyakazi wa Rhoades walipata Hermann von Wissmann katika ghuba karibu na Sphinxhaven, katika eneo la maji ya Afrika Mashariki ya Ujerumani. Gwendolen alizima mashua ya Wajerumani kwa risasi moja ya kanuni kutoka umbali wa takriban mita 1,800 (yadi 2,000). Mgogoro huu mfupi ulisifiwa na The Times nchini Uingereza kama ushindi wa kwanza wa majini wa Milki ya Uingereza katika Vita vya Kwanza vya Ulimwengu. == Suala la mipaka ziwani == Malawi lina ufuko mrefu ziwani upande wa [[magharibi]] na kusini, ilhali Tanzania inapakana na kaskazini mwa ziwa na kwenye ufuko wa [[mashariki]], ikifuatwa na Msumbiji. Kuna [[ugomvi]] kati ya Malawi na Tanzania kuhusu mipaka ndani ya ziwa. Mpaka baina ya Malawi (zamani: Nyassaland) na Msumbiji ulipangwa wakati wa [[ukoloni]]. Lakini kuna mzozo kuhusu [[robo]] ya kaskazini-mashariki inayodaiwa na Tanzania kuwa ni eneo lake, ilhali Malawi inaidai pia. Malawi imedai ya kwamba maji yote hadi [[ufukwe|ufukoni]] upande wa Tanzania ni sehemu ya eneo lake la kitaifa. Tanzania imedai ya kwamba mpaka uwe katikati ya ziwa kufuatana na [[desturi]] za kimataifa. Sababu ya mzozo ni maelewano ya [[Ukoloni|kikoloni]]. Wakati wa kuanzishwa kwa [[Afrika ya Mashariki ya Kijerumani]] lakini kabla ya serikali ya [[Ujerumani]] kuchukua koloni mkononi mwake<ref>Koloni ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani ilianzishwa kama koloni ya kibiashara iliyomilikiwa na shirika la binafsi [[Kampuni ya Kijerumani kwa Afrika ya Mashariki]] na bila mipaka maalumu iliyoeleweka. Mnamo 1890 ilipoonekana shirika haliwezi kumiliki maeneo hayo, serikali iliamua kuchukua utawala mkononi mwake moja kwa moja. Katika maandalizi ya hatua hiyo, Ujerumani ilitafuta maelewano na Uingereza kuhusu "mipaka ya maslahi" (spheres of interest) katika Afrika kwa jumla. Hapo nchi hizo mbili zilielewana pia kuhusu maeneo ambayo wakati ule hazikutawaliwa nazo bado. Tazama makala [[Mkataba wa Helgoland-Zanzibar]]</ref>, [[serikali]] za [[Uingereza]] na [[Ujerumani]] zilipatana kuhusu mipaka ya "eneo chini ya athira ya Ujerumani" ("German sphere of influence") kwa kutaja mpaka ulifuata ufuko wa Ziwa Nyasa.<ref>"In East Africa, Germany's sphere of influence is demarcated thus: ... To the south by the line that starts on the coast of the northern border of Mozambique Province and follows the course of the Rovuma River to the point where the Messinge flows into the Rovuma. From here the line runs westward on the parallel of latitude to the shore of Lake Nyasa. Turning north, it continues along the eastern, northern, and western shores of the lake until it reaches the northern bank of the mouth of the Songwe River. " ([http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=782 Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty) (July 1, 1890), article I,2] {{Wayback|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=782 |date=20120119114434 }}, tovuti ya http://germanhistorydocs.ghi-dc.org, mradi wa German Historical Institute Washington, DC, iliangaliwa Machi 2019</ref> Leo inajadiliwa baina ya wanasharia wa kimataifa kama maneno haya yalitaja mipaka halisi ya kiutawala au kama yalikuwa tu mapatano ya awali kuhusu "maeneo chini ya athira" ya nchi husika<ref>[https://repository.law.umich.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1193&context=mjil Tiyanjana Maluwa: Oil Under Troubled Waters?: Some Legal Aspects of the Boundary Dispute Between Malawi and Tanzania Over Lake Malawi Tiyanjana Maluwa], jarida la Michigan Journal of International Law, 2016, ukurasa 360f</ref>. Baada ya mwaka [[1919]] [[Uingereza]] ilitawala [[Tanganyika]] pamoja na [[Malawi]] (Nyassaland), hivyo hakukuwa na shida. Kabla ya uhuru, wakati wawakilishi wa [[TANU]] walichaguliwa tayari kuwa wabunge katika bunge la kikoloni (legislative council) na Julius Nyerere alikuwa waziri mkuu wa Tanganyika tangu 1960, mbunge Chifu Mhaiki alitaka serikali iangalie upya haki za Tanganyika kwa maji ya ziwa. Tarehe 12 Oktoba 1960 waziri mkuu Nyerere alijibu: "Hakuna shaka lolote kuhusu mpaka huu. Tunajua kwamba hakuna tone la maji kwenye Ziwa Nyasa ni mali ya Tanganyika kufuatana na mapatano haya. Hali halisi tungedai serikali jirani ibadilishe mipaka kwa manufaa ya Tanganyika." <ref>"There is no doubt at all about this boundary. We know that not a drop of the water of Lake Nyasa belongs to Tanganyika under the terms of the agreement, so that in actual fact we would be asking a neighboring Government [to] change the boundary in favor of Tanganyika.", Tanganyika Legislative Council, Official Report uk 614-615, kufuatana na James Mayall: The Malawi-Tanzania Boundary Dispute. The Journal of Modern African Studies, Vol. 11, No. 4 (Dec., 1973), uk 615, [https://www.jstor.org/stable/161618?read-now=1&seq=5#page_scan_tab_contents online hapa]</ref>. Chifu Mhaiki alirudia swali lake alipokuwa mbunge katika Bunge la Kitaifa baada ya uhuru wa Tanganyika mwaka 1962 na safari hii waziri mkuu Rashidi Kawawa alijibu tena kwamba hakuna sehemu ya Ziwa Nyasa iliyokuwa ndani ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani, kwamba Uingereza haikubadilisha mipaka hii na kwamba hata kama kuna hasara kwa Tanganyika serikali haiwezi kuanza majadiliano juu ya swali hili na Uingereza au serikali ya Nyasaland kabla ya uhuru wa nchi hii jirani<ref>Maluwa, uk. 373</ref>. Tarehe 3 Januari 1967 serikali ya Tanzania iliandika mara ya kwanza kwa serikali ya Malawi na kuifahamisha kwamba iliona mpaka baina ya nhci hizi ilifuata mstari wa kati wa Ziwa Nyasa. Malawi ilithibitisha kupokelewa kwa barua hii bila kuijibu rasmi. Hata hivyo rais Banda wa Malawi alikataa madai ya tanzania mbele ya bunge lake. [[Polisi]] ya Malawi ilijaribu kutawala [[wavuvi]] na [[feri]] za Tanzania ziwani. Mzozo huu ulisababisha [[risasi]] kufyatuliwa hadi kutulia mwaka 1968. Hadi leo hakuna mapatano rasmi lakini nchi zote [[mbili]] zinaendelea kudai bila kutumia nguvu. Hali halisi Malawi imeheshimu dai la Tanzania, haijasumbua tena wavuvi wala feri za jirani ndani ya robo ya kaskazini-mashariki ya ziwa. Mzozo ulifufuka tena tangu mwaka 2012 baada ya Malawi kutoa vibali vya upelelezi wa gesi na mafuta chini ya ziwa, tendo linalopingwa na Tanzania.<ref>[https://allafrica.com/stories/201208130878.html Malawi: Old Border Dispute With Tanzania Over Lake Malawi Flares Up Again]</ref> ==Marejeo== <references/> {{mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Ziwa Nyasa]] [[Jamii:Maziwa ya Tanzania]] [[Jamii:Maziwa ya Malawi]] [[Jamii:Maziwa ya Msumbiji]] [[Jamii:Maziwa ya Afrika]] 2qvorayd9ls3hjk3ns6ghnhmuuwunzu 1576389 1576388 2026-06-25T00:19:59Z Elizabeth Samwel 75873 Nimeongeza rejeo 1576389 wikitext text/x-wiki [[Picha:Lake Malawi00.jpg|thumb|Picha ya Ziwa Malawi mwaka 1967.]] [[Picha:TZ Nyasa (Malawi).PNG|thumb|250px|right|Mstari mwekundu unaonyesha mpaka usiokubaliwa kati ya Tanzania na Malawi. Tanzania inadai mstari mwekundu kuwa sahihi, lakini Malawi inadai ziwa lote hadi [[mwambao]] wa Tanzania. Mpaka kati ya Msumbiji na Malawi hauna matata.]] '''Ziwa Nyasa''' (katika [[Malawi]]: Ziwa '''Malawi'''; katika [[Msumbiji]]: Ziwa '''Niassa''') ni kati ya [[ziwa|maziwa]] makubwa ya [[Afrika ya Mashariki]] likiwa na nafasi ya [[tatu]] baada ya Ziwa [[Viktoria Nyanza]] na [[Ziwa Tanganyika]]. Ni ziwa la nne kwa ukubwa na la maji baridi duniani kwa ujazo, ziwa la tisa kwa ukubwa duniani kwa eneo na ziwa la tatu kwa ukubwa na la pili kwa kina barani Afrika. Ziwa Malawi ni nyumbani kwa spishi nyingi za samaki kuliko ziwa lingine lolote ulimwenguni,<ref>{{Rejea tovuti|title=Protected Areas Programme -|url=http://www.unep-wcmc.org/protected_areas/data/wh/lakemal.html|work=www.unep-wcmc.org|accessdate=2026-06-24}}</ref> ikijumuisha angalau spishi 700 za cichlids. Sehemu ya ziwa la Msumbiji ilitangazwa rasmi kuwa hifadhi na Serikali ya Msumbiji mnamo Juni 10, 2011,<ref>{{Rejea tovuti|title=Mozambique’s Lake Niassa declared reserve and Ramsar site|url=https://wwf.panda.org/wwf_news/?200583/Mozambiques-Lake-Niassa-declared-reserve-and-Ramsar-site|work=wwf.panda.org|accessdate=2026-06-24|language=en}}</ref> huku Malawi sehemu ya ziwa ikijumuishwa katika Hifadhi ya Kitaifa ya Ziwa Malawi. Ziwa Malawi ni ziwa la meromictic, kumaanisha kuwa tabaka zake za maji hazichanganyiki. Uwekaji tabaka wa kudumu wa maji ya Ziwa Malawi na mpaka wa oksiki-oksiksi hudumishwa na kemikali ndogo na viwango vya joto. Likijulikana kwa bioanuwai yake ya ajabu, Ziwa Malawi huhifadhi zaidi ya spishi 600 za samaki aina ya cichlid, karibu wote wanapatikana katika ziwa hilo, na kuchangia mojawapo ya viwango vya juu zaidi vya samaki wa maji baridi duniani. Uenezi huu unatokana na kutengwa kwa kijiolojia na makazi mbalimbali ya ziwa, ikiwa ni pamoja na ufuo wa miamba, sehemu za chini za mchanga, na maji wazi, ambayo yamesababisha utofauti wa haraka kati ya cichlidi juu ya nyakati za mageuzi. Mfumo ikolojia wa ziwa unasaidia uvuvi wa ndani ambao hutoa chanzo kikuu cha protini na maisha ya kiuchumi kwa jamii zinazozunguka, ingawa uvuvi kupita kiasi na shinikizo la kimazingira huleta changamoto zinazoendelea. Likiwa limegunduliwa na wagunduzi wa Uropa katikati ya karne ya 19, Ziwa Malawi limekuwa kitovu cha utafiti wa kisayansi kutokana na sifa zake za kipekee za limnolojia, kama vile utabakaji wake wa hali ya juu na hutumika kama rasilimali muhimu kwa utalii na uwezekano wa maendeleo ya umeme wa maji katika eneo hilo. Maelekezo ya mipaka kando ya ziwa mara kwa mara yamesababisha migogoro, hasa kati ya Malawi na Tanzania, ikionyesha umuhimu wake wa kijiografia. == Eneo la Ziwa (Jiografia) == Eneo la ziwa ni [[km²]] 29,600. Lina [[urefu]] wa [[km]] 560 na [[upana]] wa km 50-80, likienea kutoka [[kaskazini]] kuelekea [[kusini]]. Vilindi vyake vinafikia hadi [[mita]] 704 chini ya uwiano wa [[maji]] yake. Ziwa Nyasa linapatikana kati ya nchi za [[Malawi]], [[Msumbiji]] na [[Tanzania]]. Katika [[ziwa]] hilo kuna [[mito]] mbalimbali inayoingiza [[maji]] yake humo kama vile [[mto Lufilyo]], [[mto Mbaka]], [[mto Kiwila]], [[mto Songwe]] n.k. [[Kusini]] mwa ziwa unatoka [[Mto Shire]] unaopeleka [[maji]] kwenye [[Mto Zambezi]] na hatimaye [[Bahari Hindi]]. Ki[[jiolojia]] ziwa ni sehemu ya [[Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki]]. Ziwa Nyasa linajulikana kuwa na aina nyingi za [[samaki]] (zaidi ya 1500). Aina chache tu zinavuliwa kama [[chakula]], lakini aina mbalimbali zinakamatwa na kuuzwa nje ya [[Afrika]] kwa wapenzi wa samaki wa [[rangi]]. ==Historia ya Geologia== Ziwa Malawi ni mojawapo ya maziwa makuu ya Bonde la Ufa na ziwa la kale. Ziwa hili lipo katika bonde linaloundwa na ufunguzi wa Ufa wa Afrika Mashariki, ambapo sahani ya tectonic ya Afrika inagawanywa katika vipande viwili. Hii inaitwa mpaka wa tectonics za sahani tofauti. Malawi kwa kawaida inakadiriwa kuwa na umri wa miaka milioni 1-2 (mya),<ref>{{Rejea jarida |last=Wilson |first=Anthony B. |last2=Teugels |first2=Guy G. |last3=Meyer |first3=Axel |date=2008-04-23 |title=Marine incursion: the freshwater herring of Lake Tanganyika are the product of a marine invasion into west Africa |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2292254/ |journal=PloS One |volume=3 |issue=4 |pages=e1979 |doi=10.1371/journal.pone.0001979 |issn=1932-6203 |pmc=2292254 |pmid=18431469}}</ref> lakini ushahidi wa hivi majuzi zaidi unaonyesha ziwa la zamani sana lenye bonde ambalo lilianza kuunda takriban mya 8.6 na hali ya maji ya kina kilionekana kwanza 4.5 mya. Viwango vya maji vimetofautiana sana kwa muda, kuanzia karibu mita 600 (futi 2,000) chini ya kiwango cha sasa hadi 10-20 m (futi 33–66) juu. Wakati wa vipindi ziwa lilikauka karibu kabisa, na kuacha ziwa moja au mbili tu ndogo kiasi, zenye alkali nyingi na chumvi katika kile ambacho kwa sasa ni sehemu za kina kabisa za Malawi. Kemia ya maji inayofanana na hali ya sasa ilionekana tu miaka 60,000 iliyopita. Vipindi vikuu vya maji ya chini vinakadiriwa kutokea takriban miaka milioni 1.6 hadi 1.0-0.57 iliyopita (ambapo yangeweza kukauka kabisa), 420,000 hadi 250,000-110,000 miaka iliyopita, takriban miaka 25,000 iliyopita na miaka 18,000-10,700 iliyopita.<ref>https://academic.oup.com/mbe/article/18/2/144/1079219?login=false</ref> Wakati wa kilele cha kipindi cha maji ya chini kati ya 1390 na 1860 AD, inaweza kuwa 120-150 m (390-490 ft) chini ya viwango vya sasa vya maji. ==Sifa za maji== Maji ya ziwa ni ya alkali (pH 7.7–8.6) na yana joto la kawaida la uso kati ya 24 na 29 °C (75–84 °F), huku sehemu zenye kina kirefu kwa kawaida huwa kama 22°C (72°F).[22] Thermocline iko katika kina cha mita 40–100 (futi 130–330).<ref>https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0031018210001276?via%3Dihub=</ref> Kikomo cha oksijeni kiko katika kina cha takriban mita 250 (futi 820), na hivyo kuzuia samaki na viumbe vingine vya aerobic kwa sehemu ya juu. Maji ni safi sana kwa ziwa na mwonekano unaweza kuwa hadi mita 20 (futi 66), lakini chini kidogo ya nusu ya takwimu hii ni ya kawaida zaidi na iko chini ya mita 3 (futi 10) katika ghuba zenye matope. Hata hivyo, wakati wa msimu wa mvua wa miezi ya Januari hadi Machi, maji huwa na matope zaidi kutokana na mtiririko wa matope wa mito.<ref>{{Rejea tovuti|title=Lake Malawi|url=https://www.worldatlas.com/lakes/lake-malawi.html|work=WorldAtlas|date=2021-07-17|accessdate=2026-06-24|language=en-US|author=John Misachi July 17 2021 in Bodies of Water}}</ref> ==Ukoloni wa Ulaya== Mfanyabiashara Mreno Candido José da Costa Cardoso alikuwa Mzungu wa kwanza kutembelea ziwa hilo mnamo mwaka 1846.<ref>{{Rejea kitabu|url=http://archive.org/details/livingstone00jeal|title=Livingstone|last=Jeal|first=Tim|date=1973|publisher=New York, Putnam|others=Internet Archive|isbn=978-0-399-11215-7}}</ref> David Livingstone alifika ziwa hilo mnamo mwaka 1859, na kuliita Ziwa Nyasa.<ref>{{Cite web|title=Lake Nyasa {{!}} Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/places/africa/african-physical-geography/lake-nyasa|work=www.encyclopedia.com|accessdate=2026-06-25}}</ref> Pia aliirejelea kwa jozi ya majina ya utani: Ziwa la nyota<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=t_wsAwAAQBAJ&q=%22lake+of+stars%22+livingstone&pg=PP170|title=David Livingstone, Africa's Greatest Explorer: The Man, the Missionary and the Myth|last=Bayly|first=Paul|date=2014-03-27|publisher=Fonthill Media|language=en}}</ref> na Ziwa la dhoruba. Jina la utani la Ziwa la nyota lilikuja baada ya Livingstone kuona taa kutoka kwa taa za wavuvi nchini Malawi kwenye boti zao, zinazofanana na nyota angani kwa mbali. Baadaye, baada ya kukumbwa na mafuriko yasiyotabirika na yenye jeuri sana ambayohuwa yanaenea katika eneo hilo, pia alilitaja kama Ziwa la Dhoruba. Mnamo tarehe 16 Agosti 1914, Ziwa Malawi lilikuwa eneo la vita vifupi vya majini wakati wa Vita vya Kwanza vya Kidunia. Boti ya bunduki ya Uingereza SS Gwendolen, iliyoamriwa na Kapteni Rhoades, ilipokea amri kutoka kwa amri kuu ya Milki ya Uingereza ya "kuzama, kuchoma, au kuharibu" mashua pekee ya bunduki ya Dola ya Ujerumani kwenye ziwa, Hermann von, akiongozwa na Kapteni Wiss. Wafanyakazi wa Rhoades walipata Hermann von Wissmann katika ghuba karibu na Sphinxhaven, katika eneo la maji ya Afrika Mashariki ya Ujerumani. Gwendolen alizima mashua ya Wajerumani kwa risasi moja ya kanuni kutoka umbali wa takriban mita 1,800 (yadi 2,000). Mgogoro huu mfupi ulisifiwa na The Times nchini Uingereza kama ushindi wa kwanza wa majini wa Milki ya Uingereza katika Vita vya Kwanza vya dunia. == Suala la mipaka ziwani == Malawi lina ufuko mrefu ziwani upande wa [[magharibi]] na kusini, ilhali Tanzania inapakana na kaskazini mwa ziwa na kwenye ufuko wa [[mashariki]], ikifuatwa na Msumbiji. Kuna [[ugomvi]] kati ya Malawi na Tanzania kuhusu mipaka ndani ya ziwa. Mpaka baina ya Malawi (zamani: Nyassaland) na Msumbiji ulipangwa wakati wa [[ukoloni]]. Lakini kuna mzozo kuhusu [[robo]] ya kaskazini-mashariki inayodaiwa na Tanzania kuwa ni eneo lake, ilhali Malawi inaidai pia. Malawi imedai ya kwamba maji yote hadi [[ufukwe|ufukoni]] upande wa Tanzania ni sehemu ya eneo lake la kitaifa. Tanzania imedai ya kwamba mpaka uwe katikati ya ziwa kufuatana na [[desturi]] za kimataifa. Sababu ya mzozo ni maelewano ya [[Ukoloni|kikoloni]]. Wakati wa kuanzishwa kwa [[Afrika ya Mashariki ya Kijerumani]] lakini kabla ya serikali ya [[Ujerumani]] kuchukua koloni mkononi mwake<ref>Koloni ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani ilianzishwa kama koloni ya kibiashara iliyomilikiwa na shirika la binafsi [[Kampuni ya Kijerumani kwa Afrika ya Mashariki]] na bila mipaka maalumu iliyoeleweka. Mnamo 1890 ilipoonekana shirika haliwezi kumiliki maeneo hayo, serikali iliamua kuchukua utawala mkononi mwake moja kwa moja. Katika maandalizi ya hatua hiyo, Ujerumani ilitafuta maelewano na Uingereza kuhusu "mipaka ya maslahi" (spheres of interest) katika Afrika kwa jumla. Hapo nchi hizo mbili zilielewana pia kuhusu maeneo ambayo wakati ule hazikutawaliwa nazo bado. Tazama makala [[Mkataba wa Helgoland-Zanzibar]]</ref>, [[serikali]] za [[Uingereza]] na [[Ujerumani]] zilipatana kuhusu mipaka ya "eneo chini ya athira ya Ujerumani" ("German sphere of influence") kwa kutaja mpaka ulifuata ufuko wa Ziwa Nyasa.<ref>"In East Africa, Germany's sphere of influence is demarcated thus: ... To the south by the line that starts on the coast of the northern border of Mozambique Province and follows the course of the Rovuma River to the point where the Messinge flows into the Rovuma. From here the line runs westward on the parallel of latitude to the shore of Lake Nyasa. Turning north, it continues along the eastern, northern, and western shores of the lake until it reaches the northern bank of the mouth of the Songwe River. " ([http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=782 Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty) (July 1, 1890), article I,2] {{Wayback|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=782 |date=20120119114434 }}, tovuti ya http://germanhistorydocs.ghi-dc.org, mradi wa German Historical Institute Washington, DC, iliangaliwa Machi 2019</ref> Leo inajadiliwa baina ya wanasharia wa kimataifa kama maneno haya yalitaja mipaka halisi ya kiutawala au kama yalikuwa tu mapatano ya awali kuhusu "maeneo chini ya athira" ya nchi husika<ref>[https://repository.law.umich.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1193&context=mjil Tiyanjana Maluwa: Oil Under Troubled Waters?: Some Legal Aspects of the Boundary Dispute Between Malawi and Tanzania Over Lake Malawi Tiyanjana Maluwa], jarida la Michigan Journal of International Law, 2016, ukurasa 360f</ref>. Baada ya mwaka [[1919]] [[Uingereza]] ilitawala [[Tanganyika]] pamoja na [[Malawi]] (Nyassaland), hivyo hakukuwa na shida. Kabla ya uhuru, wakati wawakilishi wa [[TANU]] walichaguliwa tayari kuwa wabunge katika bunge la kikoloni (legislative council) na Julius Nyerere alikuwa waziri mkuu wa Tanganyika tangu 1960, mbunge Chifu Mhaiki alitaka serikali iangalie upya haki za Tanganyika kwa maji ya ziwa. Tarehe 12 Oktoba 1960 waziri mkuu Nyerere alijibu: "Hakuna shaka lolote kuhusu mpaka huu. Tunajua kwamba hakuna tone la maji kwenye Ziwa Nyasa ni mali ya Tanganyika kufuatana na mapatano haya. Hali halisi tungedai serikali jirani ibadilishe mipaka kwa manufaa ya Tanganyika." <ref>"There is no doubt at all about this boundary. We know that not a drop of the water of Lake Nyasa belongs to Tanganyika under the terms of the agreement, so that in actual fact we would be asking a neighboring Government [to] change the boundary in favor of Tanganyika.", Tanganyika Legislative Council, Official Report uk 614-615, kufuatana na James Mayall: The Malawi-Tanzania Boundary Dispute. The Journal of Modern African Studies, Vol. 11, No. 4 (Dec., 1973), uk 615, [https://www.jstor.org/stable/161618?read-now=1&seq=5#page_scan_tab_contents online hapa]</ref>. Chifu Mhaiki alirudia swali lake alipokuwa mbunge katika Bunge la Kitaifa baada ya uhuru wa Tanganyika mwaka 1962 na safari hii waziri mkuu Rashidi Kawawa alijibu tena kwamba hakuna sehemu ya Ziwa Nyasa iliyokuwa ndani ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani, kwamba Uingereza haikubadilisha mipaka hii na kwamba hata kama kuna hasara kwa Tanganyika serikali haiwezi kuanza majadiliano juu ya swali hili na Uingereza au serikali ya Nyasaland kabla ya uhuru wa nchi hii jirani<ref>Maluwa, uk. 373</ref>. Tarehe 3 Januari 1967 serikali ya Tanzania iliandika mara ya kwanza kwa serikali ya Malawi na kuifahamisha kwamba iliona mpaka baina ya nhci hizi ilifuata mstari wa kati wa Ziwa Nyasa. Malawi ilithibitisha kupokelewa kwa barua hii bila kuijibu rasmi. Hata hivyo rais Banda wa Malawi alikataa madai ya tanzania mbele ya bunge lake. [[Polisi]] ya Malawi ilijaribu kutawala [[wavuvi]] na [[feri]] za Tanzania ziwani. Mzozo huu ulisababisha [[risasi]] kufyatuliwa hadi kutulia mwaka 1968. Hadi leo hakuna mapatano rasmi lakini nchi zote [[mbili]] zinaendelea kudai bila kutumia nguvu. Hali halisi Malawi imeheshimu dai la Tanzania, haijasumbua tena wavuvi wala feri za jirani ndani ya robo ya kaskazini-mashariki ya ziwa. Mzozo ulifufuka tena tangu mwaka 2012 baada ya Malawi kutoa vibali vya upelelezi wa gesi na mafuta chini ya ziwa, tendo linalopingwa na Tanzania.<ref>[https://allafrica.com/stories/201208130878.html Malawi: Old Border Dispute With Tanzania Over Lake Malawi Flares Up Again]</ref> ==Marejeo== <references/> {{mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Ziwa Nyasa]] [[Jamii:Maziwa ya Tanzania]] [[Jamii:Maziwa ya Malawi]] [[Jamii:Maziwa ya Msumbiji]] [[Jamii:Maziwa ya Afrika]] 6ukwhcwazubjr8szb1groepieyj48x9 1576390 1576389 2026-06-25T00:32:04Z Elizabeth Samwel 75873 1576390 wikitext text/x-wiki [[Picha:Lake Malawi00.jpg|thumb|Picha ya Ziwa Malawi mwaka 1967.]] [[Picha:TZ Nyasa (Malawi).PNG|thumb|250px|right|Mstari mwekundu unaonyesha mpaka usiokubaliwa kati ya Tanzania na Malawi. Tanzania inadai mstari mwekundu kuwa sahihi, lakini Malawi inadai ziwa lote hadi [[mwambao]] wa Tanzania. Mpaka kati ya Msumbiji na Malawi hauna matata.]] '''Ziwa Nyasa''' (katika [[Malawi]]: Ziwa '''Malawi'''; katika [[Msumbiji]]: Ziwa '''Niassa''') ni kati ya [[ziwa|maziwa]] makubwa ya [[Afrika ya Mashariki]] likiwa na nafasi ya [[tatu]] baada ya Ziwa [[Viktoria Nyanza]] na [[Ziwa Tanganyika]]. Ni ziwa la nne kwa ukubwa na la maji baridi duniani kwa ujazo, ziwa la tisa kwa ukubwa duniani kwa eneo na ziwa la tatu kwa ukubwa na la pili kwa kina barani Afrika. Ziwa Malawi ni nyumbani kwa spishi nyingi za samaki kuliko ziwa lingine lolote ulimwenguni,<ref>{{Rejea tovuti|title=Protected Areas Programme -|url=http://www.unep-wcmc.org/protected_areas/data/wh/lakemal.html|work=www.unep-wcmc.org|accessdate=2026-06-24}}</ref> ikijumuisha angalau spishi 700 za cichlids. Sehemu ya ziwa la Msumbiji ilitangazwa rasmi kuwa hifadhi na Serikali ya Msumbiji mnamo Juni 10, 2011,<ref>{{Rejea tovuti|title=Mozambique’s Lake Niassa declared reserve and Ramsar site|url=https://wwf.panda.org/wwf_news/?200583/Mozambiques-Lake-Niassa-declared-reserve-and-Ramsar-site|work=wwf.panda.org|accessdate=2026-06-24|language=en}}</ref> huku Malawi sehemu ya ziwa ikijumuishwa katika Hifadhi ya Kitaifa ya Ziwa Malawi. Ziwa Malawi ni ziwa la meromictic, kumaanisha kuwa tabaka zake za maji hazichanganyiki. Uwekaji tabaka wa kudumu wa maji ya Ziwa Malawi na mpaka wa oksiki-oksiksi hudumishwa na kemikali ndogo na viwango vya joto. Likijulikana kwa bioanuwai yake ya ajabu, Ziwa Malawi huhifadhi zaidi ya spishi 600 za samaki aina ya cichlid, karibu wote wanapatikana katika ziwa hilo, na kuchangia mojawapo ya viwango vya juu zaidi vya samaki wa maji baridi duniani. Uenezi huu unatokana na kutengwa kwa kijiolojia na makazi mbalimbali ya ziwa, ikiwa ni pamoja na ufuo wa miamba, sehemu za chini za mchanga, na maji wazi, ambayo yamesababisha utofauti wa haraka kati ya cichlidi juu ya nyakati za mageuzi. Mfumo ikolojia wa ziwa unasaidia uvuvi wa ndani ambao hutoa chanzo kikuu cha protini na maisha ya kiuchumi kwa jamii zinazozunguka, ingawa uvuvi kupita kiasi na shinikizo la kimazingira huleta changamoto zinazoendelea. Likiwa limegunduliwa na wagunduzi wa Uropa katikati ya karne ya 19, Ziwa Malawi limekuwa kitovu cha utafiti wa kisayansi kutokana na sifa zake za kipekee za limnolojia, kama vile utabakaji wake wa hali ya juu na hutumika kama rasilimali muhimu kwa utalii na uwezekano wa maendeleo ya umeme wa maji katika eneo hilo. Maelekezo ya mipaka kando ya ziwa mara kwa mara yamesababisha migogoro, hasa kati ya Malawi na Tanzania, ikionyesha umuhimu wake wa kijiografia. == Eneo la Ziwa (Jiografia) == Eneo la ziwa ni [[km²]] 29,600. Lina [[urefu]] wa [[km]] 560 na [[upana]] wa km 50-80, likienea kutoka [[kaskazini]] kuelekea [[kusini]]. Vilindi vyake vinafikia hadi [[mita]] 704 chini ya uwiano wa [[maji]] yake. Ziwa Nyasa linapatikana kati ya nchi za [[Malawi]], [[Msumbiji]] na [[Tanzania]]. Katika [[ziwa]] hilo kuna [[mito]] mbalimbali inayoingiza [[maji]] yake humo kama vile [[mto Lufilyo]], [[mto Mbaka]], [[mto Kiwila]], [[mto Songwe]] n.k. [[Kusini]] mwa ziwa unatoka [[Mto Shire]] unaopeleka [[maji]] kwenye [[Mto Zambezi]] na hatimaye [[Bahari Hindi]]. Ki[[jiolojia]] ziwa ni sehemu ya [[Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki]]. Ziwa Nyasa linajulikana kuwa na aina nyingi za [[samaki]] (zaidi ya 1500). Aina chache tu zinavuliwa kama [[chakula]], lakini aina mbalimbali zinakamatwa na kuuzwa nje ya [[Afrika]] kwa wapenzi wa samaki wa [[rangi]]. ==Historia ya Geologia== Ziwa Malawi ni mojawapo ya maziwa makuu ya Bonde la Ufa na ziwa la kale. Ziwa hili lipo katika bonde linaloundwa na ufunguzi wa Ufa wa Afrika Mashariki, ambapo sahani ya tectonic ya Afrika inagawanywa katika vipande viwili. Hii inaitwa mpaka wa tectonics za sahani tofauti. Malawi kwa kawaida inakadiriwa kuwa na umri wa miaka milioni 1-2 (mya),<ref>{{Rejea jarida |last=Wilson |first=Anthony B. |last2=Teugels |first2=Guy G. |last3=Meyer |first3=Axel |date=2008-04-23 |title=Marine incursion: the freshwater herring of Lake Tanganyika are the product of a marine invasion into west Africa |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2292254/ |journal=PloS One |volume=3 |issue=4 |pages=e1979 |doi=10.1371/journal.pone.0001979 |issn=1932-6203 |pmc=2292254 |pmid=18431469}}</ref> lakini ushahidi wa hivi majuzi zaidi unaonyesha ziwa la zamani sana lenye bonde ambalo lilianza kuunda takriban mya 8.6 na hali ya maji ya kina kilionekana kwanza 4.5 mya. Viwango vya maji vimetofautiana sana kwa muda, kuanzia karibu mita 600 (futi 2,000) chini ya kiwango cha sasa hadi 10-20 m (futi 33–66) juu. Wakati wa vipindi ziwa lilikauka karibu kabisa, na kuacha ziwa moja au mbili tu ndogo kiasi, zenye alkali nyingi na chumvi katika kile ambacho kwa sasa ni sehemu za kina kabisa za Malawi. Kemia ya maji inayofanana na hali ya sasa ilionekana tu miaka 60,000 iliyopita. Vipindi vikuu vya maji ya chini vinakadiriwa kutokea takriban miaka milioni 1.6 hadi 1.0-0.57 iliyopita (ambapo yangeweza kukauka kabisa), 420,000 hadi 250,000-110,000 miaka iliyopita, takriban miaka 25,000 iliyopita na miaka 18,000-10,700 iliyopita.<ref>https://academic.oup.com/mbe/article/18/2/144/1079219?login=false</ref> Wakati wa kilele cha kipindi cha maji ya chini kati ya 1390 na 1860 AD, inaweza kuwa 120-150 m (390-490 ft) chini ya viwango vya sasa vya maji. ==Sifa za maji== Maji ya ziwa ni ya alkali (pH 7.7–8.6) na yana joto la kawaida la uso kati ya 24 na 29 °C (75–84 °F), huku sehemu zenye kina kirefu kwa kawaida huwa kama 22°C (72°F).[22] Thermocline iko katika kina cha mita 40–100 (futi 130–330).<ref>https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0031018210001276?via%3Dihub=</ref> Kikomo cha oksijeni kiko katika kina cha takriban mita 250 (futi 820), na hivyo kuzuia samaki na viumbe vingine vya aerobic kwa sehemu ya juu. Maji ni safi sana kwa ziwa na mwonekano unaweza kuwa hadi mita 20 (futi 66), lakini chini kidogo ya nusu ya takwimu hii ni ya kawaida zaidi na iko chini ya mita 3 (futi 10) katika ghuba zenye matope. Hata hivyo, wakati wa msimu wa mvua wa miezi ya Januari hadi Machi, maji huwa na matope zaidi kutokana na mtiririko wa matope wa mito.<ref>{{Rejea tovuti|title=Lake Malawi|url=https://www.worldatlas.com/lakes/lake-malawi.html|work=WorldAtlas|date=2021-07-17|accessdate=2026-06-24|language=en-US|author=John Misachi July 17 2021 in Bodies of Water}}</ref> ==Ukoloni wa Ulaya== Mfanyabiashara Mreno Candido José da Costa Cardoso alikuwa Mzungu wa kwanza kutembelea ziwa hilo mnamo mwaka 1846.<ref>{{Rejea kitabu|url=http://archive.org/details/livingstone00jeal|title=Livingstone|last=Jeal|first=Tim|date=1973|publisher=New York, Putnam|others=Internet Archive|isbn=978-0-399-11215-7}}</ref> David Livingstone alifika ziwa hilo mnamo mwaka 1859, na kuliita Ziwa Nyasa.<ref>{{Cite web|title=Lake Nyasa {{!}} Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/places/africa/african-physical-geography/lake-nyasa|work=www.encyclopedia.com|accessdate=2026-06-25}}</ref> Pia aliirejelea kwa jozi ya majina ya utani: Ziwa la nyota<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=t_wsAwAAQBAJ&q=%22lake+of+stars%22+livingstone&pg=PP170|title=David Livingstone, Africa's Greatest Explorer: The Man, the Missionary and the Myth|last=Bayly|first=Paul|date=2014-03-27|publisher=Fonthill Media|language=en}}</ref> na Ziwa la dhoruba. Jina la utani la Ziwa la nyota lilikuja baada ya Livingstone kuona taa kutoka kwa taa za wavuvi nchini Malawi kwenye boti zao, zinazofanana na nyota angani kwa mbali. Baadaye, baada ya kukumbwa na mafuriko yasiyotabirika na yenye jeuri sana ambayohuwa yanaenea katika eneo hilo, pia alilitaja kama Ziwa la Dhoruba. Mnamo tarehe 16 Agosti 1914, Ziwa Malawi lilikuwa eneo la vita vifupi vya majini wakati wa Vita vya Kwanza vya Kidunia. Boti ya bunduki ya Uingereza SS Gwendolen, iliyoamriwa na Kapteni Rhoades, ilipokea amri kutoka kwa amri kuu ya Milki ya Uingereza ya "kuzama, kuchoma, au kuharibu" mashua pekee ya bunduki ya Dola ya Ujerumani kwenye ziwa, Hermann von, akiongozwa na Kapteni Wiss. Wafanyakazi wa Rhoades walipata Hermann von Wissmann katika ghuba karibu na Sphinxhaven, katika eneo la maji ya Afrika Mashariki ya Ujerumani. Gwendolen alizima mashua ya Wajerumani kwa risasi moja ya kanuni kutoka umbali wa takriban mita 1,800 (yadi 2,000). Mgogoro huu mfupi ulisifiwa na The Times nchini Uingereza kama ushindi wa kwanza wa majini wa Milki ya Uingereza katika Vita vya Kwanza vya dunia. == Suala la mipaka ziwani == Malawi lina ufuko mrefu ziwani upande wa [[magharibi]] na kusini, ilhali Tanzania inapakana na kaskazini mwa ziwa na kwenye ufuko wa [[mashariki]], ikifuatwa na Msumbiji. Kuna [[ugomvi]] kati ya Malawi na Tanzania kuhusu mipaka ndani ya ziwa. Mpaka baina ya Malawi (zamani: Nyassaland) na Msumbiji ulipangwa wakati wa [[ukoloni]]. Lakini kuna mzozo kuhusu [[robo]] ya kaskazini-mashariki inayodaiwa na Tanzania kuwa ni eneo lake, ilhali Malawi inaidai pia. Malawi imedai ya kwamba maji yote hadi [[ufukwe|ufukoni]] upande wa Tanzania ni sehemu ya eneo lake la kitaifa. Tanzania imedai ya kwamba mpaka uwe katikati ya ziwa kufuatana na [[desturi]] za kimataifa. Sababu ya mzozo ni maelewano ya [[Ukoloni|kikoloni]]. Wakati wa kuanzishwa kwa [[Afrika ya Mashariki ya Kijerumani]] lakini kabla ya serikali ya [[Ujerumani]] kuchukua koloni mkononi mwake<ref>Koloni ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani ilianzishwa kama koloni ya kibiashara iliyomilikiwa na shirika la binafsi [[Kampuni ya Kijerumani kwa Afrika ya Mashariki]] na bila mipaka maalumu iliyoeleweka. Mnamo 1890 ilipoonekana shirika haliwezi kumiliki maeneo hayo, serikali iliamua kuchukua utawala mkononi mwake moja kwa moja. Katika maandalizi ya hatua hiyo, Ujerumani ilitafuta maelewano na Uingereza kuhusu "mipaka ya maslahi" (spheres of interest) katika Afrika kwa jumla. Hapo nchi hizo mbili zilielewana pia kuhusu maeneo ambayo wakati ule hazikutawaliwa nazo bado. Tazama makala [[Mkataba wa Helgoland-Zanzibar]]</ref>, [[serikali]] za [[Uingereza]] na [[Ujerumani]] zilipatana kuhusu mipaka ya "eneo chini ya athira ya Ujerumani" ("German sphere of influence") kwa kutaja mpaka ulifuata ufuko wa Ziwa Nyasa.<ref>"In East Africa, Germany's sphere of influence is demarcated thus: ... To the south by the line that starts on the coast of the northern border of Mozambique Province and follows the course of the Rovuma River to the point where the Messinge flows into the Rovuma. From here the line runs westward on the parallel of latitude to the shore of Lake Nyasa. Turning north, it continues along the eastern, northern, and western shores of the lake until it reaches the northern bank of the mouth of the Songwe River. " ([http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=782 Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty) (July 1, 1890), article I,2] {{Wayback|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=782 |date=20120119114434 }}, tovuti ya http://germanhistorydocs.ghi-dc.org, mradi wa German Historical Institute Washington, DC, iliangaliwa Machi 2019</ref> Leo inajadiliwa baina ya wanasharia wa kimataifa kama maneno haya yalitaja mipaka halisi ya kiutawala au kama yalikuwa tu mapatano ya awali kuhusu "maeneo chini ya athira" ya nchi husika<ref>[https://repository.law.umich.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1193&context=mjil Tiyanjana Maluwa: Oil Under Troubled Waters?: Some Legal Aspects of the Boundary Dispute Between Malawi and Tanzania Over Lake Malawi Tiyanjana Maluwa], jarida la Michigan Journal of International Law, 2016, ukurasa 360f</ref>. Baada ya mwaka [[1919]] [[Uingereza]] ilitawala [[Tanganyika]] pamoja na [[Malawi]] (Nyassaland), hivyo hakukuwa na shida. Kabla ya uhuru, wakati wawakilishi wa [[TANU]] walichaguliwa tayari kuwa wabunge katika bunge la kikoloni (legislative council) na Julius Nyerere alikuwa waziri mkuu wa Tanganyika tangu 1960, mbunge Chifu Mhaiki alitaka serikali iangalie upya haki za Tanganyika kwa maji ya ziwa. Tarehe 12 Oktoba 1960 waziri mkuu Nyerere alijibu: "Hakuna shaka lolote kuhusu mpaka huu. Tunajua kwamba hakuna tone la maji kwenye Ziwa Nyasa ni mali ya Tanganyika kufuatana na mapatano haya. Hali halisi tungedai serikali jirani ibadilishe mipaka kwa manufaa ya Tanganyika." <ref>"There is no doubt at all about this boundary. We know that not a drop of the water of Lake Nyasa belongs to Tanganyika under the terms of the agreement, so that in actual fact we would be asking a neighboring Government [to] change the boundary in favor of Tanganyika.", Tanganyika Legislative Council, Official Report uk 614-615, kufuatana na James Mayall: The Malawi-Tanzania Boundary Dispute. The Journal of Modern African Studies, Vol. 11, No. 4 (Dec., 1973), uk 615, [https://www.jstor.org/stable/161618?read-now=1&seq=5#page_scan_tab_contents online hapa]</ref>. Chifu Mhaiki alirudia swali lake alipokuwa mbunge katika Bunge la Kitaifa baada ya uhuru wa Tanganyika mwaka 1962 na safari hii waziri mkuu Rashidi Kawawa alijibu tena kwamba hakuna sehemu ya Ziwa Nyasa iliyokuwa ndani ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani, kwamba Uingereza haikubadilisha mipaka hii na kwamba hata kama kuna hasara kwa Tanganyika serikali haiwezi kuanza majadiliano juu ya swali hili na Uingereza au serikali ya Nyasaland kabla ya uhuru wa nchi hii jirani<ref>Maluwa, uk. 373</ref>. Tarehe 3 Januari 1967 serikali ya Tanzania iliandika mara ya kwanza kwa serikali ya Malawi na kuifahamisha kwamba iliona mpaka baina ya nhci hizi ilifuata mstari wa kati wa Ziwa Nyasa. Malawi ilithibitisha kupokelewa kwa barua hii bila kuijibu rasmi. Hata hivyo rais Banda wa Malawi alikataa madai ya tanzania mbele ya bunge lake. [[Polisi]] ya Malawi ilijaribu kutawala [[wavuvi]] na [[feri]] za Tanzania ziwani. Mzozo huu ulisababisha [[risasi]] kufyatuliwa hadi kutulia mwaka 1968. Hadi leo hakuna mapatano rasmi lakini nchi zote [[mbili]] zinaendelea kudai bila kutumia nguvu. Hali halisi Malawi imeheshimu dai la Tanzania, haijasumbua tena wavuvi wala feri za jirani ndani ya robo ya kaskazini-mashariki ya ziwa. Mzozo ulifufuka tena tangu mwaka 2012 baada ya Malawi kutoa vibali vya upelelezi wa gesi na mafuta chini ya ziwa, tendo linalopingwa na Tanzania.<ref>[https://allafrica.com/stories/201208130878.html Malawi: Old Border Dispute With Tanzania Over Lake Malawi Flares Up Again]</ref> ==Maisha ya porini== Wanyamapori wanaopatikana ndani na nje ya Ziwa Malawi au Nyasa ni pamoja na mamba wa Nile, kiboko, nyani na idadi kubwa ya tai wa Kiafrika wanaolisha samaki kutoka ziwani. ==Marejeo== <references/> {{mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Ziwa Nyasa]] [[Jamii:Maziwa ya Tanzania]] [[Jamii:Maziwa ya Malawi]] [[Jamii:Maziwa ya Msumbiji]] [[Jamii:Maziwa ya Afrika]] q9vygxcih5o6a46lj33ljgxlu8s0vhm 1576391 1576390 2026-06-25T00:35:56Z Elizabeth Samwel 75873 Nimeongeza rejeo 1576391 wikitext text/x-wiki [[Picha:Lake Malawi00.jpg|thumb|Picha ya Ziwa Malawi mwaka 1967.]] [[Picha:TZ Nyasa (Malawi).PNG|thumb|250px|right|Mstari mwekundu unaonyesha mpaka usiokubaliwa kati ya Tanzania na Malawi. Tanzania inadai mstari mwekundu kuwa sahihi, lakini Malawi inadai ziwa lote hadi [[mwambao]] wa Tanzania. Mpaka kati ya Msumbiji na Malawi hauna matata.]] '''Ziwa Nyasa''' (katika [[Malawi]]: Ziwa '''Malawi'''; katika [[Msumbiji]]: Ziwa '''Niassa''') ni kati ya [[ziwa|maziwa]] makubwa ya [[Afrika ya Mashariki]] likiwa na nafasi ya [[tatu]] baada ya Ziwa [[Viktoria Nyanza]] na [[Ziwa Tanganyika]]. Ni ziwa la nne kwa ukubwa na la maji baridi duniani kwa ujazo, ziwa la tisa kwa ukubwa duniani kwa eneo na ziwa la tatu kwa ukubwa na la pili kwa kina barani Afrika. Ziwa Malawi ni nyumbani kwa spishi nyingi za samaki kuliko ziwa lingine lolote ulimwenguni,<ref>{{Rejea tovuti|title=Protected Areas Programme -|url=http://www.unep-wcmc.org/protected_areas/data/wh/lakemal.html|work=www.unep-wcmc.org|accessdate=2026-06-24}}</ref> ikijumuisha angalau spishi 700 za cichlids. Sehemu ya ziwa la Msumbiji ilitangazwa rasmi kuwa hifadhi na Serikali ya Msumbiji mnamo Juni 10, 2011,<ref>{{Rejea tovuti|title=Mozambique’s Lake Niassa declared reserve and Ramsar site|url=https://wwf.panda.org/wwf_news/?200583/Mozambiques-Lake-Niassa-declared-reserve-and-Ramsar-site|work=wwf.panda.org|accessdate=2026-06-24|language=en}}</ref> huku Malawi sehemu ya ziwa ikijumuishwa katika Hifadhi ya Kitaifa ya Ziwa Malawi. Ziwa Malawi ni ziwa la meromictic, kumaanisha kuwa tabaka zake za maji hazichanganyiki. Uwekaji tabaka wa kudumu wa maji ya Ziwa Malawi na mpaka wa oksiki-oksiksi hudumishwa na kemikali ndogo na viwango vya joto. Likijulikana kwa bioanuwai yake ya ajabu, Ziwa Malawi huhifadhi zaidi ya spishi 600 za samaki aina ya cichlid, karibu wote wanapatikana katika ziwa hilo, na kuchangia mojawapo ya viwango vya juu zaidi vya samaki wa maji baridi duniani. Uenezi huu unatokana na kutengwa kwa kijiolojia na makazi mbalimbali ya ziwa, ikiwa ni pamoja na ufuo wa miamba, sehemu za chini za mchanga, na maji wazi, ambayo yamesababisha utofauti wa haraka kati ya cichlidi juu ya nyakati za mageuzi. Mfumo ikolojia wa ziwa unasaidia uvuvi wa ndani ambao hutoa chanzo kikuu cha protini na maisha ya kiuchumi kwa jamii zinazozunguka, ingawa uvuvi kupita kiasi na shinikizo la kimazingira huleta changamoto zinazoendelea. Likiwa limegunduliwa na wagunduzi wa Uropa katikati ya karne ya 19, Ziwa Malawi limekuwa kitovu cha utafiti wa kisayansi kutokana na sifa zake za kipekee za limnolojia, kama vile utabakaji wake wa hali ya juu na hutumika kama rasilimali muhimu kwa utalii na uwezekano wa maendeleo ya umeme wa maji katika eneo hilo. Maelekezo ya mipaka kando ya ziwa mara kwa mara yamesababisha migogoro, hasa kati ya Malawi na Tanzania, ikionyesha umuhimu wake wa kijiografia. == Eneo la Ziwa (Jiografia) == Eneo la ziwa ni [[km²]] 29,600. Lina [[urefu]] wa [[km]] 560 na [[upana]] wa km 50-80, likienea kutoka [[kaskazini]] kuelekea [[kusini]]. Vilindi vyake vinafikia hadi [[mita]] 704 chini ya uwiano wa [[maji]] yake. Ziwa Nyasa linapatikana kati ya nchi za [[Malawi]], [[Msumbiji]] na [[Tanzania]]. Katika [[ziwa]] hilo kuna [[mito]] mbalimbali inayoingiza [[maji]] yake humo kama vile [[mto Lufilyo]], [[mto Mbaka]], [[mto Kiwila]], [[mto Songwe]] n.k. [[Kusini]] mwa ziwa unatoka [[Mto Shire]] unaopeleka [[maji]] kwenye [[Mto Zambezi]] na hatimaye [[Bahari Hindi]]. Ki[[jiolojia]] ziwa ni sehemu ya [[Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki]]. Ziwa Nyasa linajulikana kuwa na aina nyingi za [[samaki]] (zaidi ya 1500). Aina chache tu zinavuliwa kama [[chakula]], lakini aina mbalimbali zinakamatwa na kuuzwa nje ya [[Afrika]] kwa wapenzi wa samaki wa [[rangi]]. ==Historia ya Geologia== Ziwa Malawi ni mojawapo ya maziwa makuu ya Bonde la Ufa na ziwa la kale. Ziwa hili lipo katika bonde linaloundwa na ufunguzi wa Ufa wa Afrika Mashariki, ambapo sahani ya tectonic ya Afrika inagawanywa katika vipande viwili. Hii inaitwa mpaka wa tectonics za sahani tofauti. Malawi kwa kawaida inakadiriwa kuwa na umri wa miaka milioni 1-2 (mya),<ref>{{Rejea jarida |last=Wilson |first=Anthony B. |last2=Teugels |first2=Guy G. |last3=Meyer |first3=Axel |date=2008-04-23 |title=Marine incursion: the freshwater herring of Lake Tanganyika are the product of a marine invasion into west Africa |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2292254/ |journal=PloS One |volume=3 |issue=4 |pages=e1979 |doi=10.1371/journal.pone.0001979 |issn=1932-6203 |pmc=2292254 |pmid=18431469}}</ref> lakini ushahidi wa hivi majuzi zaidi unaonyesha ziwa la zamani sana lenye bonde ambalo lilianza kuunda takriban mya 8.6 na hali ya maji ya kina kilionekana kwanza 4.5 mya. Viwango vya maji vimetofautiana sana kwa muda, kuanzia karibu mita 600 (futi 2,000) chini ya kiwango cha sasa hadi 10-20 m (futi 33–66) juu. Wakati wa vipindi ziwa lilikauka karibu kabisa, na kuacha ziwa moja au mbili tu ndogo kiasi, zenye alkali nyingi na chumvi katika kile ambacho kwa sasa ni sehemu za kina kabisa za Malawi. Kemia ya maji inayofanana na hali ya sasa ilionekana tu miaka 60,000 iliyopita. Vipindi vikuu vya maji ya chini vinakadiriwa kutokea takriban miaka milioni 1.6 hadi 1.0-0.57 iliyopita (ambapo yangeweza kukauka kabisa), 420,000 hadi 250,000-110,000 miaka iliyopita, takriban miaka 25,000 iliyopita na miaka 18,000-10,700 iliyopita.<ref>https://academic.oup.com/mbe/article/18/2/144/1079219?login=false</ref> Wakati wa kilele cha kipindi cha maji ya chini kati ya 1390 na 1860 AD, inaweza kuwa 120-150 m (390-490 ft) chini ya viwango vya sasa vya maji. ==Sifa za maji== Maji ya ziwa ni ya alkali (pH 7.7–8.6) na yana joto la kawaida la uso kati ya 24 na 29 °C (75–84 °F), huku sehemu zenye kina kirefu kwa kawaida huwa kama 22°C (72°F).[22] Thermocline iko katika kina cha mita 40–100 (futi 130–330).<ref>https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0031018210001276?via%3Dihub=</ref> Kikomo cha oksijeni kiko katika kina cha takriban mita 250 (futi 820), na hivyo kuzuia samaki na viumbe vingine vya aerobic kwa sehemu ya juu. Maji ni safi sana kwa ziwa na mwonekano unaweza kuwa hadi mita 20 (futi 66), lakini chini kidogo ya nusu ya takwimu hii ni ya kawaida zaidi na iko chini ya mita 3 (futi 10) katika ghuba zenye matope. Hata hivyo, wakati wa msimu wa mvua wa miezi ya Januari hadi Machi, maji huwa na matope zaidi kutokana na mtiririko wa matope wa mito.<ref>{{Rejea tovuti|title=Lake Malawi|url=https://www.worldatlas.com/lakes/lake-malawi.html|work=WorldAtlas|date=2021-07-17|accessdate=2026-06-24|language=en-US|author=John Misachi July 17 2021 in Bodies of Water}}</ref> ==Ukoloni wa Ulaya== Mfanyabiashara Mreno Candido José da Costa Cardoso alikuwa Mzungu wa kwanza kutembelea ziwa hilo mnamo mwaka 1846.<ref>{{Rejea kitabu|url=http://archive.org/details/livingstone00jeal|title=Livingstone|last=Jeal|first=Tim|date=1973|publisher=New York, Putnam|others=Internet Archive|isbn=978-0-399-11215-7}}</ref> David Livingstone alifika ziwa hilo mnamo mwaka 1859, na kuliita Ziwa Nyasa.<ref>{{Cite web|title=Lake Nyasa {{!}} Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/places/africa/african-physical-geography/lake-nyasa|work=www.encyclopedia.com|accessdate=2026-06-25}}</ref> Pia aliirejelea kwa jozi ya majina ya utani: Ziwa la nyota<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=t_wsAwAAQBAJ&q=%22lake+of+stars%22+livingstone&pg=PP170|title=David Livingstone, Africa's Greatest Explorer: The Man, the Missionary and the Myth|last=Bayly|first=Paul|date=2014-03-27|publisher=Fonthill Media|language=en}}</ref> na Ziwa la dhoruba. Jina la utani la Ziwa la nyota lilikuja baada ya Livingstone kuona taa kutoka kwa taa za wavuvi nchini Malawi kwenye boti zao, zinazofanana na nyota angani kwa mbali. Baadaye, baada ya kukumbwa na mafuriko yasiyotabirika na yenye jeuri sana ambayohuwa yanaenea katika eneo hilo, pia alilitaja kama Ziwa la Dhoruba. Mnamo tarehe 16 Agosti 1914, Ziwa Malawi lilikuwa eneo la vita vifupi vya majini wakati wa Vita vya Kwanza vya Kidunia. Boti ya bunduki ya Uingereza SS Gwendolen, iliyoamriwa na Kapteni Rhoades, ilipokea amri kutoka kwa amri kuu ya Milki ya Uingereza ya "kuzama, kuchoma, au kuharibu" mashua pekee ya bunduki ya Dola ya Ujerumani kwenye ziwa, Hermann von, akiongozwa na Kapteni Wiss. Wafanyakazi wa Rhoades walipata Hermann von Wissmann katika ghuba karibu na Sphinxhaven, katika eneo la maji ya Afrika Mashariki ya Ujerumani. Gwendolen alizima mashua ya Wajerumani kwa risasi moja ya kanuni kutoka umbali wa takriban mita 1,800 (yadi 2,000). Mgogoro huu mfupi ulisifiwa na The Times nchini Uingereza kama ushindi wa kwanza wa majini wa Milki ya Uingereza katika Vita vya Kwanza vya dunia. == Suala la mipaka ziwani == Malawi lina ufuko mrefu ziwani upande wa [[magharibi]] na kusini, ilhali Tanzania inapakana na kaskazini mwa ziwa na kwenye ufuko wa [[mashariki]], ikifuatwa na Msumbiji. Kuna [[ugomvi]] kati ya Malawi na Tanzania kuhusu mipaka ndani ya ziwa. Mpaka baina ya Malawi (zamani: Nyassaland) na Msumbiji ulipangwa wakati wa [[ukoloni]]. Lakini kuna mzozo kuhusu [[robo]] ya kaskazini-mashariki inayodaiwa na Tanzania kuwa ni eneo lake, ilhali Malawi inaidai pia. Malawi imedai ya kwamba maji yote hadi [[ufukwe|ufukoni]] upande wa Tanzania ni sehemu ya eneo lake la kitaifa. Tanzania imedai ya kwamba mpaka uwe katikati ya ziwa kufuatana na [[desturi]] za kimataifa. Sababu ya mzozo ni maelewano ya [[Ukoloni|kikoloni]]. Wakati wa kuanzishwa kwa [[Afrika ya Mashariki ya Kijerumani]] lakini kabla ya serikali ya [[Ujerumani]] kuchukua koloni mkononi mwake<ref>Koloni ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani ilianzishwa kama koloni ya kibiashara iliyomilikiwa na shirika la binafsi [[Kampuni ya Kijerumani kwa Afrika ya Mashariki]] na bila mipaka maalumu iliyoeleweka. Mnamo 1890 ilipoonekana shirika haliwezi kumiliki maeneo hayo, serikali iliamua kuchukua utawala mkononi mwake moja kwa moja. Katika maandalizi ya hatua hiyo, Ujerumani ilitafuta maelewano na Uingereza kuhusu "mipaka ya maslahi" (spheres of interest) katika Afrika kwa jumla. Hapo nchi hizo mbili zilielewana pia kuhusu maeneo ambayo wakati ule hazikutawaliwa nazo bado. Tazama makala [[Mkataba wa Helgoland-Zanzibar]]</ref>, [[serikali]] za [[Uingereza]] na [[Ujerumani]] zilipatana kuhusu mipaka ya "eneo chini ya athira ya Ujerumani" ("German sphere of influence") kwa kutaja mpaka ulifuata ufuko wa Ziwa Nyasa.<ref>"In East Africa, Germany's sphere of influence is demarcated thus: ... To the south by the line that starts on the coast of the northern border of Mozambique Province and follows the course of the Rovuma River to the point where the Messinge flows into the Rovuma. From here the line runs westward on the parallel of latitude to the shore of Lake Nyasa. Turning north, it continues along the eastern, northern, and western shores of the lake until it reaches the northern bank of the mouth of the Songwe River. " ([http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=782 Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty) (July 1, 1890), article I,2] {{Wayback|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=782 |date=20120119114434 }}, tovuti ya http://germanhistorydocs.ghi-dc.org, mradi wa German Historical Institute Washington, DC, iliangaliwa Machi 2019</ref> Leo inajadiliwa baina ya wanasharia wa kimataifa kama maneno haya yalitaja mipaka halisi ya kiutawala au kama yalikuwa tu mapatano ya awali kuhusu "maeneo chini ya athira" ya nchi husika<ref>[https://repository.law.umich.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1193&context=mjil Tiyanjana Maluwa: Oil Under Troubled Waters?: Some Legal Aspects of the Boundary Dispute Between Malawi and Tanzania Over Lake Malawi Tiyanjana Maluwa], jarida la Michigan Journal of International Law, 2016, ukurasa 360f</ref>. Baada ya mwaka [[1919]] [[Uingereza]] ilitawala [[Tanganyika]] pamoja na [[Malawi]] (Nyassaland), hivyo hakukuwa na shida. Kabla ya uhuru, wakati wawakilishi wa [[TANU]] walichaguliwa tayari kuwa wabunge katika bunge la kikoloni (legislative council) na Julius Nyerere alikuwa waziri mkuu wa Tanganyika tangu 1960, mbunge Chifu Mhaiki alitaka serikali iangalie upya haki za Tanganyika kwa maji ya ziwa. Tarehe 12 Oktoba 1960 waziri mkuu Nyerere alijibu: "Hakuna shaka lolote kuhusu mpaka huu. Tunajua kwamba hakuna tone la maji kwenye Ziwa Nyasa ni mali ya Tanganyika kufuatana na mapatano haya. Hali halisi tungedai serikali jirani ibadilishe mipaka kwa manufaa ya Tanganyika." <ref>"There is no doubt at all about this boundary. We know that not a drop of the water of Lake Nyasa belongs to Tanganyika under the terms of the agreement, so that in actual fact we would be asking a neighboring Government [to] change the boundary in favor of Tanganyika.", Tanganyika Legislative Council, Official Report uk 614-615, kufuatana na James Mayall: The Malawi-Tanzania Boundary Dispute. The Journal of Modern African Studies, Vol. 11, No. 4 (Dec., 1973), uk 615, [https://www.jstor.org/stable/161618?read-now=1&seq=5#page_scan_tab_contents online hapa]</ref>. Chifu Mhaiki alirudia swali lake alipokuwa mbunge katika Bunge la Kitaifa baada ya uhuru wa Tanganyika mwaka 1962 na safari hii waziri mkuu Rashidi Kawawa alijibu tena kwamba hakuna sehemu ya Ziwa Nyasa iliyokuwa ndani ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani, kwamba Uingereza haikubadilisha mipaka hii na kwamba hata kama kuna hasara kwa Tanganyika serikali haiwezi kuanza majadiliano juu ya swali hili na Uingereza au serikali ya Nyasaland kabla ya uhuru wa nchi hii jirani<ref>Maluwa, uk. 373</ref>. Tarehe 3 Januari 1967 serikali ya Tanzania iliandika mara ya kwanza kwa serikali ya Malawi na kuifahamisha kwamba iliona mpaka baina ya nhci hizi ilifuata mstari wa kati wa Ziwa Nyasa. Malawi ilithibitisha kupokelewa kwa barua hii bila kuijibu rasmi. Hata hivyo rais Banda wa Malawi alikataa madai ya tanzania mbele ya bunge lake. [[Polisi]] ya Malawi ilijaribu kutawala [[wavuvi]] na [[feri]] za Tanzania ziwani. Mzozo huu ulisababisha [[risasi]] kufyatuliwa hadi kutulia mwaka 1968. Hadi leo hakuna mapatano rasmi lakini nchi zote [[mbili]] zinaendelea kudai bila kutumia nguvu. Hali halisi Malawi imeheshimu dai la Tanzania, haijasumbua tena wavuvi wala feri za jirani ndani ya robo ya kaskazini-mashariki ya ziwa. Mzozo ulifufuka tena tangu mwaka 2012 baada ya Malawi kutoa vibali vya upelelezi wa gesi na mafuta chini ya ziwa, tendo linalopingwa na Tanzania.<ref>[https://allafrica.com/stories/201208130878.html Malawi: Old Border Dispute With Tanzania Over Lake Malawi Flares Up Again]</ref> ==Maisha ya porini== Wanyamapori wanaopatikana ndani na nje ya Ziwa Malawi au Nyasa ni pamoja na mamba wa Nile, kiboko, nyani na idadi kubwa ya tai wa Kiafrika wanaolisha samaki kutoka ziwani.<ref>{{Citation|title=Geography & Wildlife|url=http://www.our-africa.org/malawi/geography-wildlife|work=Our Africa|language=en|access-date=2026-06-25}}</ref> ==Marejeo== <references/> {{mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Ziwa Nyasa]] [[Jamii:Maziwa ya Tanzania]] [[Jamii:Maziwa ya Malawi]] [[Jamii:Maziwa ya Msumbiji]] [[Jamii:Maziwa ya Afrika]] qcmgvrcswfqe2dsa2drbv83ha07oksb 1576392 1576391 2026-06-25T00:45:16Z Elizabeth Samwel 75873 1576392 wikitext text/x-wiki [[Picha:Lake Malawi00.jpg|thumb|Picha ya Ziwa Malawi mwaka 1967.]] [[Picha:TZ Nyasa (Malawi).PNG|thumb|250px|right|Mstari mwekundu unaonyesha mpaka usiokubaliwa kati ya Tanzania na Malawi. Tanzania inadai mstari mwekundu kuwa sahihi, lakini Malawi inadai ziwa lote hadi [[mwambao]] wa Tanzania. Mpaka kati ya Msumbiji na Malawi hauna matata.]] '''Ziwa Nyasa''' (katika [[Malawi]]: Ziwa '''Malawi'''; katika [[Msumbiji]]: Ziwa '''Niassa''') ni kati ya [[ziwa|maziwa]] makubwa ya [[Afrika ya Mashariki]] likiwa na nafasi ya [[tatu]] baada ya Ziwa [[Viktoria Nyanza]] na [[Ziwa Tanganyika]]. Ni ziwa la nne kwa ukubwa na la maji baridi duniani kwa ujazo, ziwa la tisa kwa ukubwa duniani kwa eneo na ziwa la tatu kwa ukubwa na la pili kwa kina barani Afrika. Ziwa Malawi ni nyumbani kwa spishi nyingi za samaki kuliko ziwa lingine lolote ulimwenguni,<ref>{{Rejea tovuti|title=Protected Areas Programme -|url=http://www.unep-wcmc.org/protected_areas/data/wh/lakemal.html|work=www.unep-wcmc.org|accessdate=2026-06-24}}</ref> ikijumuisha angalau spishi 700 za cichlids. Sehemu ya ziwa la Msumbiji ilitangazwa rasmi kuwa hifadhi na Serikali ya Msumbiji mnamo Juni 10, 2011,<ref>{{Rejea tovuti|title=Mozambique’s Lake Niassa declared reserve and Ramsar site|url=https://wwf.panda.org/wwf_news/?200583/Mozambiques-Lake-Niassa-declared-reserve-and-Ramsar-site|work=wwf.panda.org|accessdate=2026-06-24|language=en}}</ref> huku Malawi sehemu ya ziwa ikijumuishwa katika Hifadhi ya Kitaifa ya Ziwa Malawi. Ziwa Malawi ni ziwa la meromictic, kumaanisha kuwa tabaka zake za maji hazichanganyiki. Uwekaji tabaka wa kudumu wa maji ya Ziwa Malawi na mpaka wa oksiki-oksiksi hudumishwa na kemikali ndogo na viwango vya joto. Likijulikana kwa bioanuwai yake ya ajabu, Ziwa Malawi huhifadhi zaidi ya spishi 600 za samaki aina ya cichlid, karibu wote wanapatikana katika ziwa hilo, na kuchangia mojawapo ya viwango vya juu zaidi vya samaki wa maji baridi duniani. Uenezi huu unatokana na kutengwa kwa kijiolojia na makazi mbalimbali ya ziwa, ikiwa ni pamoja na ufuo wa miamba, sehemu za chini za mchanga, na maji wazi, ambayo yamesababisha utofauti wa haraka kati ya cichlidi juu ya nyakati za mageuzi. Mfumo ikolojia wa ziwa unasaidia uvuvi wa ndani ambao hutoa chanzo kikuu cha protini na maisha ya kiuchumi kwa jamii zinazozunguka, ingawa uvuvi kupita kiasi na shinikizo la kimazingira huleta changamoto zinazoendelea. Likiwa limegunduliwa na wagunduzi wa Uropa katikati ya karne ya 19, Ziwa Malawi limekuwa kitovu cha utafiti wa kisayansi kutokana na sifa zake za kipekee za limnolojia, kama vile utabakaji wake wa hali ya juu na hutumika kama rasilimali muhimu kwa utalii na uwezekano wa maendeleo ya umeme wa maji katika eneo hilo. Maelekezo ya mipaka kando ya ziwa mara kwa mara yamesababisha migogoro, hasa kati ya Malawi na Tanzania, ikionyesha umuhimu wake wa kijiografia. == Eneo la Ziwa (Jiografia) == Eneo la ziwa ni [[km²]] 29,600. Lina [[urefu]] wa [[km]] 560 na [[upana]] wa km 50-80, likienea kutoka [[kaskazini]] kuelekea [[kusini]]. Vilindi vyake vinafikia hadi [[mita]] 704 chini ya uwiano wa [[maji]] yake. Ziwa Nyasa linapatikana kati ya nchi za [[Malawi]], [[Msumbiji]] na [[Tanzania]]. Katika [[ziwa]] hilo kuna [[mito]] mbalimbali inayoingiza [[maji]] yake humo kama vile [[mto Lufilyo]], [[mto Mbaka]], [[mto Kiwila]], [[mto Songwe]] n.k. [[Kusini]] mwa ziwa unatoka [[Mto Shire]] unaopeleka [[maji]] kwenye [[Mto Zambezi]] na hatimaye [[Bahari Hindi]]. Ki[[jiolojia]] ziwa ni sehemu ya [[Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki]]. Ziwa Nyasa linajulikana kuwa na aina nyingi za [[samaki]] (zaidi ya 1500). Aina chache tu zinavuliwa kama [[chakula]], lakini aina mbalimbali zinakamatwa na kuuzwa nje ya [[Afrika]] kwa wapenzi wa samaki wa [[rangi]]. ==Historia ya Geologia== Ziwa Malawi ni mojawapo ya maziwa makuu ya Bonde la Ufa na ziwa la kale. Ziwa hili lipo katika bonde linaloundwa na ufunguzi wa Ufa wa Afrika Mashariki, ambapo sahani ya tectonic ya Afrika inagawanywa katika vipande viwili. Hii inaitwa mpaka wa tectonics za sahani tofauti. Malawi kwa kawaida inakadiriwa kuwa na umri wa miaka milioni 1-2 (mya),<ref>{{Rejea jarida |last=Wilson |first=Anthony B. |last2=Teugels |first2=Guy G. |last3=Meyer |first3=Axel |date=2008-04-23 |title=Marine incursion: the freshwater herring of Lake Tanganyika are the product of a marine invasion into west Africa |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2292254/ |journal=PloS One |volume=3 |issue=4 |pages=e1979 |doi=10.1371/journal.pone.0001979 |issn=1932-6203 |pmc=2292254 |pmid=18431469}}</ref> lakini ushahidi wa hivi majuzi zaidi unaonyesha ziwa la zamani sana lenye bonde ambalo lilianza kuunda takriban mya 8.6 na hali ya maji ya kina kilionekana kwanza 4.5 mya. Viwango vya maji vimetofautiana sana kwa muda, kuanzia karibu mita 600 (futi 2,000) chini ya kiwango cha sasa hadi 10-20 m (futi 33–66) juu. Wakati wa vipindi ziwa lilikauka karibu kabisa, na kuacha ziwa moja au mbili tu ndogo kiasi, zenye alkali nyingi na chumvi katika kile ambacho kwa sasa ni sehemu za kina kabisa za Malawi. Kemia ya maji inayofanana na hali ya sasa ilionekana tu miaka 60,000 iliyopita. Vipindi vikuu vya maji ya chini vinakadiriwa kutokea takriban miaka milioni 1.6 hadi 1.0-0.57 iliyopita (ambapo yangeweza kukauka kabisa), 420,000 hadi 250,000-110,000 miaka iliyopita, takriban miaka 25,000 iliyopita na miaka 18,000-10,700 iliyopita.<ref>https://academic.oup.com/mbe/article/18/2/144/1079219?login=false</ref> Wakati wa kilele cha kipindi cha maji ya chini kati ya 1390 na 1860 AD, inaweza kuwa 120-150 m (390-490 ft) chini ya viwango vya sasa vya maji. ==Sifa za maji== Maji ya ziwa ni ya alkali (pH 7.7–8.6) na yana joto la kawaida la uso kati ya 24 na 29 °C (75–84 °F), huku sehemu zenye kina kirefu kwa kawaida huwa kama 22°C (72°F).[22] Thermocline iko katika kina cha mita 40–100 (futi 130–330).<ref>https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0031018210001276?via%3Dihub=</ref> Kikomo cha oksijeni kiko katika kina cha takriban mita 250 (futi 820), na hivyo kuzuia samaki na viumbe vingine vya aerobic kwa sehemu ya juu. Maji ni safi sana kwa ziwa na mwonekano unaweza kuwa hadi mita 20 (futi 66), lakini chini kidogo ya nusu ya takwimu hii ni ya kawaida zaidi na iko chini ya mita 3 (futi 10) katika ghuba zenye matope. Hata hivyo, wakati wa msimu wa mvua wa miezi ya Januari hadi Machi, maji huwa na matope zaidi kutokana na mtiririko wa matope wa mito.<ref>{{Rejea tovuti|title=Lake Malawi|url=https://www.worldatlas.com/lakes/lake-malawi.html|work=WorldAtlas|date=2021-07-17|accessdate=2026-06-24|language=en-US|author=John Misachi July 17 2021 in Bodies of Water}}</ref> ==Ukoloni wa Ulaya== Mfanyabiashara Mreno Candido José da Costa Cardoso alikuwa Mzungu wa kwanza kutembelea ziwa hilo mnamo mwaka 1846.<ref>{{Rejea kitabu|url=http://archive.org/details/livingstone00jeal|title=Livingstone|last=Jeal|first=Tim|date=1973|publisher=New York, Putnam|others=Internet Archive|isbn=978-0-399-11215-7}}</ref> David Livingstone alifika ziwa hilo mnamo mwaka 1859, na kuliita Ziwa Nyasa.<ref>{{Cite web|title=Lake Nyasa {{!}} Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/places/africa/african-physical-geography/lake-nyasa|work=www.encyclopedia.com|accessdate=2026-06-25}}</ref> Pia aliirejelea kwa jozi ya majina ya utani: Ziwa la nyota<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=t_wsAwAAQBAJ&q=%22lake+of+stars%22+livingstone&pg=PP170|title=David Livingstone, Africa's Greatest Explorer: The Man, the Missionary and the Myth|last=Bayly|first=Paul|date=2014-03-27|publisher=Fonthill Media|language=en}}</ref> na Ziwa la dhoruba. Jina la utani la Ziwa la nyota lilikuja baada ya Livingstone kuona taa kutoka kwa taa za wavuvi nchini Malawi kwenye boti zao, zinazofanana na nyota angani kwa mbali. Baadaye, baada ya kukumbwa na mafuriko yasiyotabirika na yenye jeuri sana ambayohuwa yanaenea katika eneo hilo, pia alilitaja kama Ziwa la Dhoruba. Mnamo tarehe 16 Agosti 1914, Ziwa Malawi lilikuwa eneo la vita vifupi vya majini wakati wa Vita vya Kwanza vya Kidunia. Boti ya bunduki ya Uingereza SS Gwendolen, iliyoamriwa na Kapteni Rhoades, ilipokea amri kutoka kwa amri kuu ya Milki ya Uingereza ya "kuzama, kuchoma, au kuharibu" mashua pekee ya bunduki ya Dola ya Ujerumani kwenye ziwa, Hermann von, akiongozwa na Kapteni Wiss. Wafanyakazi wa Rhoades walipata Hermann von Wissmann katika ghuba karibu na Sphinxhaven, katika eneo la maji ya Afrika Mashariki ya Ujerumani. Gwendolen alizima mashua ya Wajerumani kwa risasi moja ya kanuni kutoka umbali wa takriban mita 1,800 (yadi 2,000). Mgogoro huu mfupi ulisifiwa na The Times nchini Uingereza kama ushindi wa kwanza wa majini wa Milki ya Uingereza katika Vita vya Kwanza vya dunia. == Suala la mipaka ziwani == Malawi lina ufuko mrefu ziwani upande wa [[magharibi]] na kusini, ilhali Tanzania inapakana na kaskazini mwa ziwa na kwenye ufuko wa [[mashariki]], ikifuatwa na Msumbiji. Kuna [[ugomvi]] kati ya Malawi na Tanzania kuhusu mipaka ndani ya ziwa. Mpaka baina ya Malawi (zamani: Nyassaland) na Msumbiji ulipangwa wakati wa [[ukoloni]]. Lakini kuna mzozo kuhusu [[robo]] ya kaskazini-mashariki inayodaiwa na Tanzania kuwa ni eneo lake, ilhali Malawi inaidai pia. Malawi imedai ya kwamba maji yote hadi [[ufukwe|ufukoni]] upande wa Tanzania ni sehemu ya eneo lake la kitaifa. Tanzania imedai ya kwamba mpaka uwe katikati ya ziwa kufuatana na [[desturi]] za kimataifa. Sababu ya mzozo ni maelewano ya [[Ukoloni|kikoloni]]. Wakati wa kuanzishwa kwa [[Afrika ya Mashariki ya Kijerumani]] lakini kabla ya serikali ya [[Ujerumani]] kuchukua koloni mkononi mwake<ref>Koloni ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani ilianzishwa kama koloni ya kibiashara iliyomilikiwa na shirika la binafsi [[Kampuni ya Kijerumani kwa Afrika ya Mashariki]] na bila mipaka maalumu iliyoeleweka. Mnamo 1890 ilipoonekana shirika haliwezi kumiliki maeneo hayo, serikali iliamua kuchukua utawala mkononi mwake moja kwa moja. Katika maandalizi ya hatua hiyo, Ujerumani ilitafuta maelewano na Uingereza kuhusu "mipaka ya maslahi" (spheres of interest) katika Afrika kwa jumla. Hapo nchi hizo mbili zilielewana pia kuhusu maeneo ambayo wakati ule hazikutawaliwa nazo bado. Tazama makala [[Mkataba wa Helgoland-Zanzibar]]</ref>, [[serikali]] za [[Uingereza]] na [[Ujerumani]] zilipatana kuhusu mipaka ya "eneo chini ya athira ya Ujerumani" ("German sphere of influence") kwa kutaja mpaka ulifuata ufuko wa Ziwa Nyasa.<ref>"In East Africa, Germany's sphere of influence is demarcated thus: ... To the south by the line that starts on the coast of the northern border of Mozambique Province and follows the course of the Rovuma River to the point where the Messinge flows into the Rovuma. From here the line runs westward on the parallel of latitude to the shore of Lake Nyasa. Turning north, it continues along the eastern, northern, and western shores of the lake until it reaches the northern bank of the mouth of the Songwe River. " ([http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=782 Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty) (July 1, 1890), article I,2] {{Wayback|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=782 |date=20120119114434 }}, tovuti ya http://germanhistorydocs.ghi-dc.org, mradi wa German Historical Institute Washington, DC, iliangaliwa Machi 2019</ref> Leo inajadiliwa baina ya wanasharia wa kimataifa kama maneno haya yalitaja mipaka halisi ya kiutawala au kama yalikuwa tu mapatano ya awali kuhusu "maeneo chini ya athira" ya nchi husika<ref>[https://repository.law.umich.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1193&context=mjil Tiyanjana Maluwa: Oil Under Troubled Waters?: Some Legal Aspects of the Boundary Dispute Between Malawi and Tanzania Over Lake Malawi Tiyanjana Maluwa], jarida la Michigan Journal of International Law, 2016, ukurasa 360f</ref>. Baada ya mwaka [[1919]] [[Uingereza]] ilitawala [[Tanganyika]] pamoja na [[Malawi]] (Nyassaland), hivyo hakukuwa na shida. Kabla ya uhuru, wakati wawakilishi wa [[TANU]] walichaguliwa tayari kuwa wabunge katika bunge la kikoloni (legislative council) na Julius Nyerere alikuwa waziri mkuu wa Tanganyika tangu 1960, mbunge Chifu Mhaiki alitaka serikali iangalie upya haki za Tanganyika kwa maji ya ziwa. Tarehe 12 Oktoba 1960 waziri mkuu Nyerere alijibu: "Hakuna shaka lolote kuhusu mpaka huu. Tunajua kwamba hakuna tone la maji kwenye Ziwa Nyasa ni mali ya Tanganyika kufuatana na mapatano haya. Hali halisi tungedai serikali jirani ibadilishe mipaka kwa manufaa ya Tanganyika." <ref>"There is no doubt at all about this boundary. We know that not a drop of the water of Lake Nyasa belongs to Tanganyika under the terms of the agreement, so that in actual fact we would be asking a neighboring Government [to] change the boundary in favor of Tanganyika.", Tanganyika Legislative Council, Official Report uk 614-615, kufuatana na James Mayall: The Malawi-Tanzania Boundary Dispute. The Journal of Modern African Studies, Vol. 11, No. 4 (Dec., 1973), uk 615, [https://www.jstor.org/stable/161618?read-now=1&seq=5#page_scan_tab_contents online hapa]</ref>. Chifu Mhaiki alirudia swali lake alipokuwa mbunge katika Bunge la Kitaifa baada ya uhuru wa Tanganyika mwaka 1962 na safari hii waziri mkuu Rashidi Kawawa alijibu tena kwamba hakuna sehemu ya Ziwa Nyasa iliyokuwa ndani ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani, kwamba Uingereza haikubadilisha mipaka hii na kwamba hata kama kuna hasara kwa Tanganyika serikali haiwezi kuanza majadiliano juu ya swali hili na Uingereza au serikali ya Nyasaland kabla ya uhuru wa nchi hii jirani<ref>Maluwa, uk. 373</ref>. Tarehe 3 Januari 1967 serikali ya Tanzania iliandika mara ya kwanza kwa serikali ya Malawi na kuifahamisha kwamba iliona mpaka baina ya nhci hizi ilifuata mstari wa kati wa Ziwa Nyasa. Malawi ilithibitisha kupokelewa kwa barua hii bila kuijibu rasmi. Hata hivyo rais Banda wa Malawi alikataa madai ya tanzania mbele ya bunge lake. [[Polisi]] ya Malawi ilijaribu kutawala [[wavuvi]] na [[feri]] za Tanzania ziwani. Mzozo huu ulisababisha [[risasi]] kufyatuliwa hadi kutulia mwaka 1968. Hadi leo hakuna mapatano rasmi lakini nchi zote [[mbili]] zinaendelea kudai bila kutumia nguvu. Hali halisi Malawi imeheshimu dai la Tanzania, haijasumbua tena wavuvi wala feri za jirani ndani ya robo ya kaskazini-mashariki ya ziwa. Mzozo ulifufuka tena tangu mwaka 2012 baada ya Malawi kutoa vibali vya upelelezi wa gesi na mafuta chini ya ziwa, tendo linalopingwa na Tanzania.<ref>[https://allafrica.com/stories/201208130878.html Malawi: Old Border Dispute With Tanzania Over Lake Malawi Flares Up Again]</ref> ==Maisha ya porini== Wanyamapori wanaopatikana ndani na nje ya Ziwa Malawi au Nyasa ni pamoja na mamba wa Nile, kiboko, nyani na idadi kubwa ya tai wa Kiafrika wanaolisha samaki kutoka ziwani.<ref>{{Citation|title=Geography & Wildlife|url=http://www.our-africa.org/malawi/geography-wildlife|work=Our Africa|language=en|access-date=2026-06-25}}</ref> ===Uvuvi=== Ziwa Malawi kwa milenia limekuwa chanzo kikuu cha chakula kwa wakazi wa mwambao wake kwa vile maji yake yana samaki wengi. Miongoni mwa aina maarufu zaidi ni aina nne za chambo, inayojumuisha mojawapo ya spishi nne katika jenasi ndogo ya Nyasalapia (Oreochromis karongae, O. lidole, O. saka na O. squamipinnis), pamoja na O. shiranus inayohusiana kwa karibu. Aina nyingine zinazosaidia uvuvi muhimu ni pamoja na dagaa wa Ziwa Malawi (Engraulicypris sardella) na samaki aina ya kampango wakubwa (Bagrus meridionalis). Uvuvi mwingi hutoa chakula kwa ongezeko la watu karibu na ziwa, lakini baadhi yao husafirishwa kutoka Malawi. Idadi ya samaki porini inazidi kutishiwa na uvuvi wa kupita kiasi na uchafuzi wa maji. Kushuka kwa kina cha maji ya ziwa kunawakilisha tishio lingine, na inaaminika kuchochewa na uchimbaji wa maji na ongezeko la watu, mabadiliko ya hali ya hewa na pia ukataji miti. Chambo na kampango wamevuliwa kupita kiasi (kampango ilipungua kwa takriban 90% kutoka 2006 hadi 2016, O. karongae na O. squamipinnis kwa takriban 94%, na O. lidole wanaweza kuwa tayari wametoweka) na sasa wako katika hatari kubwa. IUCN inatambua aina 117 za cichlids za Malawi kuwa ziko hatarini; baadhi ya hizi zina safu ndogo na zinaweza kuwa na miamba ya pwani yenye urefu wa mita mia chache tu. ==Marejeo== <references/> {{mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Ziwa Nyasa]] [[Jamii:Maziwa ya Tanzania]] [[Jamii:Maziwa ya Malawi]] [[Jamii:Maziwa ya Msumbiji]] [[Jamii:Maziwa ya Afrika]] 1xjl8gukvn2h1bh6t45rlpige0e8ouw 1576393 1576392 2026-06-25T01:01:16Z Elizabeth Samwel 75873 Nimeongeza rejeo 1576393 wikitext text/x-wiki [[Picha:Lake Malawi00.jpg|thumb|Picha ya Ziwa Malawi mwaka 1967.]] [[Picha:TZ Nyasa (Malawi).PNG|thumb|250px|right|Mstari mwekundu unaonyesha mpaka usiokubaliwa kati ya Tanzania na Malawi. Tanzania inadai mstari mwekundu kuwa sahihi, lakini Malawi inadai ziwa lote hadi [[mwambao]] wa Tanzania. Mpaka kati ya Msumbiji na Malawi hauna matata.]] '''Ziwa Nyasa''' (katika [[Malawi]]: Ziwa '''Malawi'''; katika [[Msumbiji]]: Ziwa '''Niassa''') ni kati ya [[ziwa|maziwa]] makubwa ya [[Afrika ya Mashariki]] likiwa na nafasi ya [[tatu]] baada ya Ziwa [[Viktoria Nyanza]] na [[Ziwa Tanganyika]]. Ni ziwa la nne kwa ukubwa na la maji baridi duniani kwa ujazo, ziwa la tisa kwa ukubwa duniani kwa eneo na ziwa la tatu kwa ukubwa na la pili kwa kina barani Afrika. Ziwa Malawi ni nyumbani kwa spishi nyingi za samaki kuliko ziwa lingine lolote ulimwenguni,<ref>{{Rejea tovuti|title=Protected Areas Programme -|url=http://www.unep-wcmc.org/protected_areas/data/wh/lakemal.html|work=www.unep-wcmc.org|accessdate=2026-06-24}}</ref> ikijumuisha angalau spishi 700 za cichlids. Sehemu ya ziwa la Msumbiji ilitangazwa rasmi kuwa hifadhi na Serikali ya Msumbiji mnamo Juni 10, 2011,<ref>{{Rejea tovuti|title=Mozambique’s Lake Niassa declared reserve and Ramsar site|url=https://wwf.panda.org/wwf_news/?200583/Mozambiques-Lake-Niassa-declared-reserve-and-Ramsar-site|work=wwf.panda.org|accessdate=2026-06-24|language=en}}</ref> huku Malawi sehemu ya ziwa ikijumuishwa katika Hifadhi ya Kitaifa ya Ziwa Malawi. Ziwa Malawi ni ziwa la meromictic, kumaanisha kuwa tabaka zake za maji hazichanganyiki. Uwekaji tabaka wa kudumu wa maji ya Ziwa Malawi na mpaka wa oksiki-oksiksi hudumishwa na kemikali ndogo na viwango vya joto. Likijulikana kwa bioanuwai yake ya ajabu, Ziwa Malawi huhifadhi zaidi ya spishi 600 za samaki aina ya cichlid, karibu wote wanapatikana katika ziwa hilo, na kuchangia mojawapo ya viwango vya juu zaidi vya samaki wa maji baridi duniani. Uenezi huu unatokana na kutengwa kwa kijiolojia na makazi mbalimbali ya ziwa, ikiwa ni pamoja na ufuo wa miamba, sehemu za chini za mchanga, na maji wazi, ambayo yamesababisha utofauti wa haraka kati ya cichlidi juu ya nyakati za mageuzi. Mfumo ikolojia wa ziwa unasaidia uvuvi wa ndani ambao hutoa chanzo kikuu cha protini na maisha ya kiuchumi kwa jamii zinazozunguka, ingawa uvuvi kupita kiasi na shinikizo la kimazingira huleta changamoto zinazoendelea. Likiwa limegunduliwa na wagunduzi wa Uropa katikati ya karne ya 19, Ziwa Malawi limekuwa kitovu cha utafiti wa kisayansi kutokana na sifa zake za kipekee za limnolojia, kama vile utabakaji wake wa hali ya juu na hutumika kama rasilimali muhimu kwa utalii na uwezekano wa maendeleo ya umeme wa maji katika eneo hilo. Maelekezo ya mipaka kando ya ziwa mara kwa mara yamesababisha migogoro, hasa kati ya Malawi na Tanzania, ikionyesha umuhimu wake wa kijiografia. == Eneo la Ziwa (Jiografia) == Eneo la ziwa ni [[km²]] 29,600. Lina [[urefu]] wa [[km]] 560 na [[upana]] wa km 50-80, likienea kutoka [[kaskazini]] kuelekea [[kusini]]. Vilindi vyake vinafikia hadi [[mita]] 704 chini ya uwiano wa [[maji]] yake. Ziwa Nyasa linapatikana kati ya nchi za [[Malawi]], [[Msumbiji]] na [[Tanzania]]. Katika [[ziwa]] hilo kuna [[mito]] mbalimbali inayoingiza [[maji]] yake humo kama vile [[mto Lufilyo]], [[mto Mbaka]], [[mto Kiwila]], [[mto Songwe]] n.k. [[Kusini]] mwa ziwa unatoka [[Mto Shire]] unaopeleka [[maji]] kwenye [[Mto Zambezi]] na hatimaye [[Bahari Hindi]]. Ki[[jiolojia]] ziwa ni sehemu ya [[Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki]]. Ziwa Nyasa linajulikana kuwa na aina nyingi za [[samaki]] (zaidi ya 1500). Aina chache tu zinavuliwa kama [[chakula]], lakini aina mbalimbali zinakamatwa na kuuzwa nje ya [[Afrika]] kwa wapenzi wa samaki wa [[rangi]]. ==Historia ya Geologia== Ziwa Malawi ni mojawapo ya maziwa makuu ya Bonde la Ufa na ziwa la kale. Ziwa hili lipo katika bonde linaloundwa na ufunguzi wa Ufa wa Afrika Mashariki, ambapo sahani ya tectonic ya Afrika inagawanywa katika vipande viwili. Hii inaitwa mpaka wa tectonics za sahani tofauti. Malawi kwa kawaida inakadiriwa kuwa na umri wa miaka milioni 1-2 (mya),<ref>{{Rejea jarida |last=Wilson |first=Anthony B. |last2=Teugels |first2=Guy G. |last3=Meyer |first3=Axel |date=2008-04-23 |title=Marine incursion: the freshwater herring of Lake Tanganyika are the product of a marine invasion into west Africa |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2292254/ |journal=PloS One |volume=3 |issue=4 |pages=e1979 |doi=10.1371/journal.pone.0001979 |issn=1932-6203 |pmc=2292254 |pmid=18431469}}</ref> lakini ushahidi wa hivi majuzi zaidi unaonyesha ziwa la zamani sana lenye bonde ambalo lilianza kuunda takriban mya 8.6 na hali ya maji ya kina kilionekana kwanza 4.5 mya. Viwango vya maji vimetofautiana sana kwa muda, kuanzia karibu mita 600 (futi 2,000) chini ya kiwango cha sasa hadi 10-20 m (futi 33–66) juu. Wakati wa vipindi ziwa lilikauka karibu kabisa, na kuacha ziwa moja au mbili tu ndogo kiasi, zenye alkali nyingi na chumvi katika kile ambacho kwa sasa ni sehemu za kina kabisa za Malawi. Kemia ya maji inayofanana na hali ya sasa ilionekana tu miaka 60,000 iliyopita. Vipindi vikuu vya maji ya chini vinakadiriwa kutokea takriban miaka milioni 1.6 hadi 1.0-0.57 iliyopita (ambapo yangeweza kukauka kabisa), 420,000 hadi 250,000-110,000 miaka iliyopita, takriban miaka 25,000 iliyopita na miaka 18,000-10,700 iliyopita.<ref>https://academic.oup.com/mbe/article/18/2/144/1079219?login=false</ref> Wakati wa kilele cha kipindi cha maji ya chini kati ya 1390 na 1860 AD, inaweza kuwa 120-150 m (390-490 ft) chini ya viwango vya sasa vya maji. ==Sifa za maji== Maji ya ziwa ni ya alkali (pH 7.7–8.6) na yana joto la kawaida la uso kati ya 24 na 29 °C (75–84 °F), huku sehemu zenye kina kirefu kwa kawaida huwa kama 22°C (72°F).[22] Thermocline iko katika kina cha mita 40–100 (futi 130–330).<ref>https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0031018210001276?via%3Dihub=</ref> Kikomo cha oksijeni kiko katika kina cha takriban mita 250 (futi 820), na hivyo kuzuia samaki na viumbe vingine vya aerobic kwa sehemu ya juu. Maji ni safi sana kwa ziwa na mwonekano unaweza kuwa hadi mita 20 (futi 66), lakini chini kidogo ya nusu ya takwimu hii ni ya kawaida zaidi na iko chini ya mita 3 (futi 10) katika ghuba zenye matope. Hata hivyo, wakati wa msimu wa mvua wa miezi ya Januari hadi Machi, maji huwa na matope zaidi kutokana na mtiririko wa matope wa mito.<ref>{{Rejea tovuti|title=Lake Malawi|url=https://www.worldatlas.com/lakes/lake-malawi.html|work=WorldAtlas|date=2021-07-17|accessdate=2026-06-24|language=en-US|author=John Misachi July 17 2021 in Bodies of Water}}</ref> ==Ukoloni wa Ulaya== Mfanyabiashara Mreno Candido José da Costa Cardoso alikuwa Mzungu wa kwanza kutembelea ziwa hilo mnamo mwaka 1846.<ref>{{Rejea kitabu|url=http://archive.org/details/livingstone00jeal|title=Livingstone|last=Jeal|first=Tim|date=1973|publisher=New York, Putnam|others=Internet Archive|isbn=978-0-399-11215-7}}</ref> David Livingstone alifika ziwa hilo mnamo mwaka 1859, na kuliita Ziwa Nyasa.<ref>{{Cite web|title=Lake Nyasa {{!}} Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/places/africa/african-physical-geography/lake-nyasa|work=www.encyclopedia.com|accessdate=2026-06-25}}</ref> Pia aliirejelea kwa jozi ya majina ya utani: Ziwa la nyota<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=t_wsAwAAQBAJ&q=%22lake+of+stars%22+livingstone&pg=PP170|title=David Livingstone, Africa's Greatest Explorer: The Man, the Missionary and the Myth|last=Bayly|first=Paul|date=2014-03-27|publisher=Fonthill Media|language=en}}</ref> na Ziwa la dhoruba. Jina la utani la Ziwa la nyota lilikuja baada ya Livingstone kuona taa kutoka kwa taa za wavuvi nchini Malawi kwenye boti zao, zinazofanana na nyota angani kwa mbali. Baadaye, baada ya kukumbwa na mafuriko yasiyotabirika na yenye jeuri sana ambayohuwa yanaenea katika eneo hilo, pia alilitaja kama Ziwa la Dhoruba. Mnamo tarehe 16 Agosti 1914, Ziwa Malawi lilikuwa eneo la vita vifupi vya majini wakati wa Vita vya Kwanza vya Kidunia. Boti ya bunduki ya Uingereza SS Gwendolen, iliyoamriwa na Kapteni Rhoades, ilipokea amri kutoka kwa amri kuu ya Milki ya Uingereza ya "kuzama, kuchoma, au kuharibu" mashua pekee ya bunduki ya Dola ya Ujerumani kwenye ziwa, Hermann von, akiongozwa na Kapteni Wiss. Wafanyakazi wa Rhoades walipata Hermann von Wissmann katika ghuba karibu na Sphinxhaven, katika eneo la maji ya Afrika Mashariki ya Ujerumani. Gwendolen alizima mashua ya Wajerumani kwa risasi moja ya kanuni kutoka umbali wa takriban mita 1,800 (yadi 2,000). Mgogoro huu mfupi ulisifiwa na The Times nchini Uingereza kama ushindi wa kwanza wa majini wa Milki ya Uingereza katika Vita vya Kwanza vya dunia. == Suala la mipaka ziwani == Malawi lina ufuko mrefu ziwani upande wa [[magharibi]] na kusini, ilhali Tanzania inapakana na kaskazini mwa ziwa na kwenye ufuko wa [[mashariki]], ikifuatwa na Msumbiji. Kuna [[ugomvi]] kati ya Malawi na Tanzania kuhusu mipaka ndani ya ziwa. Mpaka baina ya Malawi (zamani: Nyassaland) na Msumbiji ulipangwa wakati wa [[ukoloni]]. Lakini kuna mzozo kuhusu [[robo]] ya kaskazini-mashariki inayodaiwa na Tanzania kuwa ni eneo lake, ilhali Malawi inaidai pia. Malawi imedai ya kwamba maji yote hadi [[ufukwe|ufukoni]] upande wa Tanzania ni sehemu ya eneo lake la kitaifa. Tanzania imedai ya kwamba mpaka uwe katikati ya ziwa kufuatana na [[desturi]] za kimataifa. Sababu ya mzozo ni maelewano ya [[Ukoloni|kikoloni]]. Wakati wa kuanzishwa kwa [[Afrika ya Mashariki ya Kijerumani]] lakini kabla ya serikali ya [[Ujerumani]] kuchukua koloni mkononi mwake<ref>Koloni ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani ilianzishwa kama koloni ya kibiashara iliyomilikiwa na shirika la binafsi [[Kampuni ya Kijerumani kwa Afrika ya Mashariki]] na bila mipaka maalumu iliyoeleweka. Mnamo 1890 ilipoonekana shirika haliwezi kumiliki maeneo hayo, serikali iliamua kuchukua utawala mkononi mwake moja kwa moja. Katika maandalizi ya hatua hiyo, Ujerumani ilitafuta maelewano na Uingereza kuhusu "mipaka ya maslahi" (spheres of interest) katika Afrika kwa jumla. Hapo nchi hizo mbili zilielewana pia kuhusu maeneo ambayo wakati ule hazikutawaliwa nazo bado. Tazama makala [[Mkataba wa Helgoland-Zanzibar]]</ref>, [[serikali]] za [[Uingereza]] na [[Ujerumani]] zilipatana kuhusu mipaka ya "eneo chini ya athira ya Ujerumani" ("German sphere of influence") kwa kutaja mpaka ulifuata ufuko wa Ziwa Nyasa.<ref>"In East Africa, Germany's sphere of influence is demarcated thus: ... To the south by the line that starts on the coast of the northern border of Mozambique Province and follows the course of the Rovuma River to the point where the Messinge flows into the Rovuma. From here the line runs westward on the parallel of latitude to the shore of Lake Nyasa. Turning north, it continues along the eastern, northern, and western shores of the lake until it reaches the northern bank of the mouth of the Songwe River. " ([http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=782 Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty) (July 1, 1890), article I,2] {{Wayback|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=782 |date=20120119114434 }}, tovuti ya http://germanhistorydocs.ghi-dc.org, mradi wa German Historical Institute Washington, DC, iliangaliwa Machi 2019</ref> Leo inajadiliwa baina ya wanasharia wa kimataifa kama maneno haya yalitaja mipaka halisi ya kiutawala au kama yalikuwa tu mapatano ya awali kuhusu "maeneo chini ya athira" ya nchi husika<ref>[https://repository.law.umich.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1193&context=mjil Tiyanjana Maluwa: Oil Under Troubled Waters?: Some Legal Aspects of the Boundary Dispute Between Malawi and Tanzania Over Lake Malawi Tiyanjana Maluwa], jarida la Michigan Journal of International Law, 2016, ukurasa 360f</ref>. Baada ya mwaka [[1919]] [[Uingereza]] ilitawala [[Tanganyika]] pamoja na [[Malawi]] (Nyassaland), hivyo hakukuwa na shida. Kabla ya uhuru, wakati wawakilishi wa [[TANU]] walichaguliwa tayari kuwa wabunge katika bunge la kikoloni (legislative council) na Julius Nyerere alikuwa waziri mkuu wa Tanganyika tangu 1960, mbunge Chifu Mhaiki alitaka serikali iangalie upya haki za Tanganyika kwa maji ya ziwa. Tarehe 12 Oktoba 1960 waziri mkuu Nyerere alijibu: "Hakuna shaka lolote kuhusu mpaka huu. Tunajua kwamba hakuna tone la maji kwenye Ziwa Nyasa ni mali ya Tanganyika kufuatana na mapatano haya. Hali halisi tungedai serikali jirani ibadilishe mipaka kwa manufaa ya Tanganyika." <ref>"There is no doubt at all about this boundary. We know that not a drop of the water of Lake Nyasa belongs to Tanganyika under the terms of the agreement, so that in actual fact we would be asking a neighboring Government [to] change the boundary in favor of Tanganyika.", Tanganyika Legislative Council, Official Report uk 614-615, kufuatana na James Mayall: The Malawi-Tanzania Boundary Dispute. The Journal of Modern African Studies, Vol. 11, No. 4 (Dec., 1973), uk 615, [https://www.jstor.org/stable/161618?read-now=1&seq=5#page_scan_tab_contents online hapa]</ref>. Chifu Mhaiki alirudia swali lake alipokuwa mbunge katika Bunge la Kitaifa baada ya uhuru wa Tanganyika mwaka 1962 na safari hii waziri mkuu Rashidi Kawawa alijibu tena kwamba hakuna sehemu ya Ziwa Nyasa iliyokuwa ndani ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani, kwamba Uingereza haikubadilisha mipaka hii na kwamba hata kama kuna hasara kwa Tanganyika serikali haiwezi kuanza majadiliano juu ya swali hili na Uingereza au serikali ya Nyasaland kabla ya uhuru wa nchi hii jirani<ref>Maluwa, uk. 373</ref>. Tarehe 3 Januari 1967 serikali ya Tanzania iliandika mara ya kwanza kwa serikali ya Malawi na kuifahamisha kwamba iliona mpaka baina ya nhci hizi ilifuata mstari wa kati wa Ziwa Nyasa. Malawi ilithibitisha kupokelewa kwa barua hii bila kuijibu rasmi. Hata hivyo rais Banda wa Malawi alikataa madai ya tanzania mbele ya bunge lake. [[Polisi]] ya Malawi ilijaribu kutawala [[wavuvi]] na [[feri]] za Tanzania ziwani. Mzozo huu ulisababisha [[risasi]] kufyatuliwa hadi kutulia mwaka 1968. Hadi leo hakuna mapatano rasmi lakini nchi zote [[mbili]] zinaendelea kudai bila kutumia nguvu. Hali halisi Malawi imeheshimu dai la Tanzania, haijasumbua tena wavuvi wala feri za jirani ndani ya robo ya kaskazini-mashariki ya ziwa. Mzozo ulifufuka tena tangu mwaka 2012 baada ya Malawi kutoa vibali vya upelelezi wa gesi na mafuta chini ya ziwa, tendo linalopingwa na Tanzania.<ref>[https://allafrica.com/stories/201208130878.html Malawi: Old Border Dispute With Tanzania Over Lake Malawi Flares Up Again]</ref> ==Maisha ya porini== Wanyamapori wanaopatikana ndani na nje ya Ziwa Malawi au Nyasa ni pamoja na mamba wa Nile, kiboko, nyani na idadi kubwa ya tai wa Kiafrika wanaolisha samaki kutoka ziwani.<ref>{{Citation|title=Geography & Wildlife|url=http://www.our-africa.org/malawi/geography-wildlife|work=Our Africa|language=en|access-date=2026-06-25}}</ref> ===Uvuvi=== Ziwa Malawi kwa milenia limekuwa chanzo kikuu cha chakula kwa wakazi wa mwambao wake kwa vile maji yake yana samaki wengi. Miongoni mwa aina maarufu zaidi ni aina nne za chambo, inayojumuisha mojawapo ya spishi nne katika jenasi ndogo ya Nyasalapia (Oreochromis karongae, O. lidole, O. saka na O. squamipinnis), pamoja na O. shiranus<ref>{{Cite web|title=Distribution and Biology of Chambo (Oreochromis spp.) in Lakes Malawi and Malombe.|url=https://www.fao.org/4/ad202e/AD202E00.htm|work=www.fao.org|accessdate=2026-06-25}}</ref> inayohusiana kwa karibu. Aina nyingine zinazosaidia uvuvi muhimu ni pamoja na dagaa wa Ziwa Malawi (Engraulicypris sardella) na samaki aina ya kampango wakubwa (Bagrus meridionalis). Uvuvi mwingi hutoa chakula kwa ongezeko la watu karibu na ziwa, lakini baadhi yao husafirishwa kutoka Malawi. Idadi ya samaki porini inazidi kutishiwa na uvuvi wa kupita kiasi na uchafuzi wa maji. Kushuka kwa kina cha maji ya ziwa kunawakilisha tishio lingine, na inaaminika kuchochewa na uchimbaji wa maji na ongezeko la watu, mabadiliko ya hali ya hewa na pia ukataji miti. Chambo na kampango wamevuliwa kupita kiasi (kampango ilipungua kwa takriban 90% kutoka 2006 hadi 2016, O. karongae na O. squamipinnis kwa takriban 94%, na O. lidole wanaweza kuwa tayari wametoweka) na sasa wako katika hatari kubwa. IUCN inatambua aina 117 za cichlids za Malawi kuwa ziko hatarini; baadhi ya hizi zina safu ndogo na zinaweza kuwa na miamba ya pwani yenye urefu wa mita mia chache tu. ==Marejeo== <references/> {{mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Ziwa Nyasa]] [[Jamii:Maziwa ya Tanzania]] [[Jamii:Maziwa ya Malawi]] [[Jamii:Maziwa ya Msumbiji]] [[Jamii:Maziwa ya Afrika]] 6isdtrod4mbf73qq6zsc6tswfzatyyg 1576394 1576393 2026-06-25T01:03:02Z Elizabeth Samwel 75873 /* Maisha ya porini */ 1576394 wikitext text/x-wiki [[Picha:Lake Malawi00.jpg|thumb|Picha ya Ziwa Malawi mwaka 1967.]] [[Picha:TZ Nyasa (Malawi).PNG|thumb|250px|right|Mstari mwekundu unaonyesha mpaka usiokubaliwa kati ya Tanzania na Malawi. Tanzania inadai mstari mwekundu kuwa sahihi, lakini Malawi inadai ziwa lote hadi [[mwambao]] wa Tanzania. Mpaka kati ya Msumbiji na Malawi hauna matata.]] '''Ziwa Nyasa''' (katika [[Malawi]]: Ziwa '''Malawi'''; katika [[Msumbiji]]: Ziwa '''Niassa''') ni kati ya [[ziwa|maziwa]] makubwa ya [[Afrika ya Mashariki]] likiwa na nafasi ya [[tatu]] baada ya Ziwa [[Viktoria Nyanza]] na [[Ziwa Tanganyika]]. Ni ziwa la nne kwa ukubwa na la maji baridi duniani kwa ujazo, ziwa la tisa kwa ukubwa duniani kwa eneo na ziwa la tatu kwa ukubwa na la pili kwa kina barani Afrika. Ziwa Malawi ni nyumbani kwa spishi nyingi za samaki kuliko ziwa lingine lolote ulimwenguni,<ref>{{Rejea tovuti|title=Protected Areas Programme -|url=http://www.unep-wcmc.org/protected_areas/data/wh/lakemal.html|work=www.unep-wcmc.org|accessdate=2026-06-24}}</ref> ikijumuisha angalau spishi 700 za cichlids. Sehemu ya ziwa la Msumbiji ilitangazwa rasmi kuwa hifadhi na Serikali ya Msumbiji mnamo Juni 10, 2011,<ref>{{Rejea tovuti|title=Mozambique’s Lake Niassa declared reserve and Ramsar site|url=https://wwf.panda.org/wwf_news/?200583/Mozambiques-Lake-Niassa-declared-reserve-and-Ramsar-site|work=wwf.panda.org|accessdate=2026-06-24|language=en}}</ref> huku Malawi sehemu ya ziwa ikijumuishwa katika Hifadhi ya Kitaifa ya Ziwa Malawi. Ziwa Malawi ni ziwa la meromictic, kumaanisha kuwa tabaka zake za maji hazichanganyiki. Uwekaji tabaka wa kudumu wa maji ya Ziwa Malawi na mpaka wa oksiki-oksiksi hudumishwa na kemikali ndogo na viwango vya joto. Likijulikana kwa bioanuwai yake ya ajabu, Ziwa Malawi huhifadhi zaidi ya spishi 600 za samaki aina ya cichlid, karibu wote wanapatikana katika ziwa hilo, na kuchangia mojawapo ya viwango vya juu zaidi vya samaki wa maji baridi duniani. Uenezi huu unatokana na kutengwa kwa kijiolojia na makazi mbalimbali ya ziwa, ikiwa ni pamoja na ufuo wa miamba, sehemu za chini za mchanga, na maji wazi, ambayo yamesababisha utofauti wa haraka kati ya cichlidi juu ya nyakati za mageuzi. Mfumo ikolojia wa ziwa unasaidia uvuvi wa ndani ambao hutoa chanzo kikuu cha protini na maisha ya kiuchumi kwa jamii zinazozunguka, ingawa uvuvi kupita kiasi na shinikizo la kimazingira huleta changamoto zinazoendelea. Likiwa limegunduliwa na wagunduzi wa Uropa katikati ya karne ya 19, Ziwa Malawi limekuwa kitovu cha utafiti wa kisayansi kutokana na sifa zake za kipekee za limnolojia, kama vile utabakaji wake wa hali ya juu na hutumika kama rasilimali muhimu kwa utalii na uwezekano wa maendeleo ya umeme wa maji katika eneo hilo. Maelekezo ya mipaka kando ya ziwa mara kwa mara yamesababisha migogoro, hasa kati ya Malawi na Tanzania, ikionyesha umuhimu wake wa kijiografia. == Eneo la Ziwa (Jiografia) == Eneo la ziwa ni [[km²]] 29,600. Lina [[urefu]] wa [[km]] 560 na [[upana]] wa km 50-80, likienea kutoka [[kaskazini]] kuelekea [[kusini]]. Vilindi vyake vinafikia hadi [[mita]] 704 chini ya uwiano wa [[maji]] yake. Ziwa Nyasa linapatikana kati ya nchi za [[Malawi]], [[Msumbiji]] na [[Tanzania]]. Katika [[ziwa]] hilo kuna [[mito]] mbalimbali inayoingiza [[maji]] yake humo kama vile [[mto Lufilyo]], [[mto Mbaka]], [[mto Kiwila]], [[mto Songwe]] n.k. [[Kusini]] mwa ziwa unatoka [[Mto Shire]] unaopeleka [[maji]] kwenye [[Mto Zambezi]] na hatimaye [[Bahari Hindi]]. Ki[[jiolojia]] ziwa ni sehemu ya [[Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki]]. Ziwa Nyasa linajulikana kuwa na aina nyingi za [[samaki]] (zaidi ya 1500). Aina chache tu zinavuliwa kama [[chakula]], lakini aina mbalimbali zinakamatwa na kuuzwa nje ya [[Afrika]] kwa wapenzi wa samaki wa [[rangi]]. ==Historia ya Geologia== Ziwa Malawi ni mojawapo ya maziwa makuu ya Bonde la Ufa na ziwa la kale. Ziwa hili lipo katika bonde linaloundwa na ufunguzi wa Ufa wa Afrika Mashariki, ambapo sahani ya tectonic ya Afrika inagawanywa katika vipande viwili. Hii inaitwa mpaka wa tectonics za sahani tofauti. Malawi kwa kawaida inakadiriwa kuwa na umri wa miaka milioni 1-2 (mya),<ref>{{Rejea jarida |last=Wilson |first=Anthony B. |last2=Teugels |first2=Guy G. |last3=Meyer |first3=Axel |date=2008-04-23 |title=Marine incursion: the freshwater herring of Lake Tanganyika are the product of a marine invasion into west Africa |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2292254/ |journal=PloS One |volume=3 |issue=4 |pages=e1979 |doi=10.1371/journal.pone.0001979 |issn=1932-6203 |pmc=2292254 |pmid=18431469}}</ref> lakini ushahidi wa hivi majuzi zaidi unaonyesha ziwa la zamani sana lenye bonde ambalo lilianza kuunda takriban mya 8.6 na hali ya maji ya kina kilionekana kwanza 4.5 mya. Viwango vya maji vimetofautiana sana kwa muda, kuanzia karibu mita 600 (futi 2,000) chini ya kiwango cha sasa hadi 10-20 m (futi 33–66) juu. Wakati wa vipindi ziwa lilikauka karibu kabisa, na kuacha ziwa moja au mbili tu ndogo kiasi, zenye alkali nyingi na chumvi katika kile ambacho kwa sasa ni sehemu za kina kabisa za Malawi. Kemia ya maji inayofanana na hali ya sasa ilionekana tu miaka 60,000 iliyopita. Vipindi vikuu vya maji ya chini vinakadiriwa kutokea takriban miaka milioni 1.6 hadi 1.0-0.57 iliyopita (ambapo yangeweza kukauka kabisa), 420,000 hadi 250,000-110,000 miaka iliyopita, takriban miaka 25,000 iliyopita na miaka 18,000-10,700 iliyopita.<ref>https://academic.oup.com/mbe/article/18/2/144/1079219?login=false</ref> Wakati wa kilele cha kipindi cha maji ya chini kati ya 1390 na 1860 AD, inaweza kuwa 120-150 m (390-490 ft) chini ya viwango vya sasa vya maji. ==Sifa za maji== Maji ya ziwa ni ya alkali (pH 7.7–8.6) na yana joto la kawaida la uso kati ya 24 na 29 °C (75–84 °F), huku sehemu zenye kina kirefu kwa kawaida huwa kama 22°C (72°F).[22] Thermocline iko katika kina cha mita 40–100 (futi 130–330).<ref>https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0031018210001276?via%3Dihub=</ref> Kikomo cha oksijeni kiko katika kina cha takriban mita 250 (futi 820), na hivyo kuzuia samaki na viumbe vingine vya aerobic kwa sehemu ya juu. Maji ni safi sana kwa ziwa na mwonekano unaweza kuwa hadi mita 20 (futi 66), lakini chini kidogo ya nusu ya takwimu hii ni ya kawaida zaidi na iko chini ya mita 3 (futi 10) katika ghuba zenye matope. Hata hivyo, wakati wa msimu wa mvua wa miezi ya Januari hadi Machi, maji huwa na matope zaidi kutokana na mtiririko wa matope wa mito.<ref>{{Rejea tovuti|title=Lake Malawi|url=https://www.worldatlas.com/lakes/lake-malawi.html|work=WorldAtlas|date=2021-07-17|accessdate=2026-06-24|language=en-US|author=John Misachi July 17 2021 in Bodies of Water}}</ref> ==Ukoloni wa Ulaya== Mfanyabiashara Mreno Candido José da Costa Cardoso alikuwa Mzungu wa kwanza kutembelea ziwa hilo mnamo mwaka 1846.<ref>{{Rejea kitabu|url=http://archive.org/details/livingstone00jeal|title=Livingstone|last=Jeal|first=Tim|date=1973|publisher=New York, Putnam|others=Internet Archive|isbn=978-0-399-11215-7}}</ref> David Livingstone alifika ziwa hilo mnamo mwaka 1859, na kuliita Ziwa Nyasa.<ref>{{Cite web|title=Lake Nyasa {{!}} Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/places/africa/african-physical-geography/lake-nyasa|work=www.encyclopedia.com|accessdate=2026-06-25}}</ref> Pia aliirejelea kwa jozi ya majina ya utani: Ziwa la nyota<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=t_wsAwAAQBAJ&q=%22lake+of+stars%22+livingstone&pg=PP170|title=David Livingstone, Africa's Greatest Explorer: The Man, the Missionary and the Myth|last=Bayly|first=Paul|date=2014-03-27|publisher=Fonthill Media|language=en}}</ref> na Ziwa la dhoruba. Jina la utani la Ziwa la nyota lilikuja baada ya Livingstone kuona taa kutoka kwa taa za wavuvi nchini Malawi kwenye boti zao, zinazofanana na nyota angani kwa mbali. Baadaye, baada ya kukumbwa na mafuriko yasiyotabirika na yenye jeuri sana ambayohuwa yanaenea katika eneo hilo, pia alilitaja kama Ziwa la Dhoruba. Mnamo tarehe 16 Agosti 1914, Ziwa Malawi lilikuwa eneo la vita vifupi vya majini wakati wa Vita vya Kwanza vya Kidunia. Boti ya bunduki ya Uingereza SS Gwendolen, iliyoamriwa na Kapteni Rhoades, ilipokea amri kutoka kwa amri kuu ya Milki ya Uingereza ya "kuzama, kuchoma, au kuharibu" mashua pekee ya bunduki ya Dola ya Ujerumani kwenye ziwa, Hermann von, akiongozwa na Kapteni Wiss. Wafanyakazi wa Rhoades walipata Hermann von Wissmann katika ghuba karibu na Sphinxhaven, katika eneo la maji ya Afrika Mashariki ya Ujerumani. Gwendolen alizima mashua ya Wajerumani kwa risasi moja ya kanuni kutoka umbali wa takriban mita 1,800 (yadi 2,000). Mgogoro huu mfupi ulisifiwa na The Times nchini Uingereza kama ushindi wa kwanza wa majini wa Milki ya Uingereza katika Vita vya Kwanza vya dunia. == Suala la mipaka ziwani == Malawi lina ufuko mrefu ziwani upande wa [[magharibi]] na kusini, ilhali Tanzania inapakana na kaskazini mwa ziwa na kwenye ufuko wa [[mashariki]], ikifuatwa na Msumbiji. Kuna [[ugomvi]] kati ya Malawi na Tanzania kuhusu mipaka ndani ya ziwa. Mpaka baina ya Malawi (zamani: Nyassaland) na Msumbiji ulipangwa wakati wa [[ukoloni]]. Lakini kuna mzozo kuhusu [[robo]] ya kaskazini-mashariki inayodaiwa na Tanzania kuwa ni eneo lake, ilhali Malawi inaidai pia. Malawi imedai ya kwamba maji yote hadi [[ufukwe|ufukoni]] upande wa Tanzania ni sehemu ya eneo lake la kitaifa. Tanzania imedai ya kwamba mpaka uwe katikati ya ziwa kufuatana na [[desturi]] za kimataifa. Sababu ya mzozo ni maelewano ya [[Ukoloni|kikoloni]]. Wakati wa kuanzishwa kwa [[Afrika ya Mashariki ya Kijerumani]] lakini kabla ya serikali ya [[Ujerumani]] kuchukua koloni mkononi mwake<ref>Koloni ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani ilianzishwa kama koloni ya kibiashara iliyomilikiwa na shirika la binafsi [[Kampuni ya Kijerumani kwa Afrika ya Mashariki]] na bila mipaka maalumu iliyoeleweka. Mnamo 1890 ilipoonekana shirika haliwezi kumiliki maeneo hayo, serikali iliamua kuchukua utawala mkononi mwake moja kwa moja. Katika maandalizi ya hatua hiyo, Ujerumani ilitafuta maelewano na Uingereza kuhusu "mipaka ya maslahi" (spheres of interest) katika Afrika kwa jumla. Hapo nchi hizo mbili zilielewana pia kuhusu maeneo ambayo wakati ule hazikutawaliwa nazo bado. Tazama makala [[Mkataba wa Helgoland-Zanzibar]]</ref>, [[serikali]] za [[Uingereza]] na [[Ujerumani]] zilipatana kuhusu mipaka ya "eneo chini ya athira ya Ujerumani" ("German sphere of influence") kwa kutaja mpaka ulifuata ufuko wa Ziwa Nyasa.<ref>"In East Africa, Germany's sphere of influence is demarcated thus: ... To the south by the line that starts on the coast of the northern border of Mozambique Province and follows the course of the Rovuma River to the point where the Messinge flows into the Rovuma. From here the line runs westward on the parallel of latitude to the shore of Lake Nyasa. Turning north, it continues along the eastern, northern, and western shores of the lake until it reaches the northern bank of the mouth of the Songwe River. " ([http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=782 Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty) (July 1, 1890), article I,2] {{Wayback|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=782 |date=20120119114434 }}, tovuti ya http://germanhistorydocs.ghi-dc.org, mradi wa German Historical Institute Washington, DC, iliangaliwa Machi 2019</ref> Leo inajadiliwa baina ya wanasharia wa kimataifa kama maneno haya yalitaja mipaka halisi ya kiutawala au kama yalikuwa tu mapatano ya awali kuhusu "maeneo chini ya athira" ya nchi husika<ref>[https://repository.law.umich.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1193&context=mjil Tiyanjana Maluwa: Oil Under Troubled Waters?: Some Legal Aspects of the Boundary Dispute Between Malawi and Tanzania Over Lake Malawi Tiyanjana Maluwa], jarida la Michigan Journal of International Law, 2016, ukurasa 360f</ref>. Baada ya mwaka [[1919]] [[Uingereza]] ilitawala [[Tanganyika]] pamoja na [[Malawi]] (Nyassaland), hivyo hakukuwa na shida. Kabla ya uhuru, wakati wawakilishi wa [[TANU]] walichaguliwa tayari kuwa wabunge katika bunge la kikoloni (legislative council) na Julius Nyerere alikuwa waziri mkuu wa Tanganyika tangu 1960, mbunge Chifu Mhaiki alitaka serikali iangalie upya haki za Tanganyika kwa maji ya ziwa. Tarehe 12 Oktoba 1960 waziri mkuu Nyerere alijibu: "Hakuna shaka lolote kuhusu mpaka huu. Tunajua kwamba hakuna tone la maji kwenye Ziwa Nyasa ni mali ya Tanganyika kufuatana na mapatano haya. Hali halisi tungedai serikali jirani ibadilishe mipaka kwa manufaa ya Tanganyika." <ref>"There is no doubt at all about this boundary. We know that not a drop of the water of Lake Nyasa belongs to Tanganyika under the terms of the agreement, so that in actual fact we would be asking a neighboring Government [to] change the boundary in favor of Tanganyika.", Tanganyika Legislative Council, Official Report uk 614-615, kufuatana na James Mayall: The Malawi-Tanzania Boundary Dispute. The Journal of Modern African Studies, Vol. 11, No. 4 (Dec., 1973), uk 615, [https://www.jstor.org/stable/161618?read-now=1&seq=5#page_scan_tab_contents online hapa]</ref>. Chifu Mhaiki alirudia swali lake alipokuwa mbunge katika Bunge la Kitaifa baada ya uhuru wa Tanganyika mwaka 1962 na safari hii waziri mkuu Rashidi Kawawa alijibu tena kwamba hakuna sehemu ya Ziwa Nyasa iliyokuwa ndani ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani, kwamba Uingereza haikubadilisha mipaka hii na kwamba hata kama kuna hasara kwa Tanganyika serikali haiwezi kuanza majadiliano juu ya swali hili na Uingereza au serikali ya Nyasaland kabla ya uhuru wa nchi hii jirani<ref>Maluwa, uk. 373</ref>. Tarehe 3 Januari 1967 serikali ya Tanzania iliandika mara ya kwanza kwa serikali ya Malawi na kuifahamisha kwamba iliona mpaka baina ya nhci hizi ilifuata mstari wa kati wa Ziwa Nyasa. Malawi ilithibitisha kupokelewa kwa barua hii bila kuijibu rasmi. Hata hivyo rais Banda wa Malawi alikataa madai ya tanzania mbele ya bunge lake. [[Polisi]] ya Malawi ilijaribu kutawala [[wavuvi]] na [[feri]] za Tanzania ziwani. Mzozo huu ulisababisha [[risasi]] kufyatuliwa hadi kutulia mwaka 1968. Hadi leo hakuna mapatano rasmi lakini nchi zote [[mbili]] zinaendelea kudai bila kutumia nguvu. Hali halisi Malawi imeheshimu dai la Tanzania, haijasumbua tena wavuvi wala feri za jirani ndani ya robo ya kaskazini-mashariki ya ziwa. Mzozo ulifufuka tena tangu mwaka 2012 baada ya Malawi kutoa vibali vya upelelezi wa gesi na mafuta chini ya ziwa, tendo linalopingwa na Tanzania.<ref>[https://allafrica.com/stories/201208130878.html Malawi: Old Border Dispute With Tanzania Over Lake Malawi Flares Up Again]</ref> ==Maisha ya porini== Wanyamapori wanaopatikana ndani na nje ya Ziwa Malawi au Nyasa ni pamoja na mamba wa Nile, kiboko, [[nyani]] na idadi kubwa ya [[tai]] wa Kiafrika wanaolisha samaki kutoka ziwani.<ref>{{Citation|title=Geography & Wildlife|url=http://www.our-africa.org/malawi/geography-wildlife|work=Our Africa|language=en|access-date=2026-06-25}}</ref> ===Uvuvi=== Ziwa Malawi kwa milenia limekuwa chanzo kikuu cha [[chakula]] kwa wakazi wa mwambao wake kwa vile maji yake yana samaki wengi. Miongoni mwa aina maarufu zaidi ni aina nne za chambo, inayojumuisha mojawapo ya spishi nne katika jenasi ndogo ya Nyasalapia (Oreochromis karongae, O. lidole, O. saka na O. squamipinnis), pamoja na O. shiranus<ref>{{Cite web|title=Distribution and Biology of Chambo (Oreochromis spp.) in Lakes Malawi and Malombe.|url=https://www.fao.org/4/ad202e/AD202E00.htm|work=www.fao.org|accessdate=2026-06-25}}</ref> inayohusiana kwa karibu. Aina nyingine zinazosaidia uvuvi muhimu ni pamoja na dagaa wa Ziwa Malawi (Engraulicypris sardella) na samaki aina ya kampango wakubwa (Bagrus meridionalis). Uvuvi mwingi hutoa chakula kwa ongezeko la watu karibu na ziwa, lakini baadhi yao husafirishwa kutoka Malawi. Idadi ya samaki porini inazidi kutishiwa na uvuvi wa kupita kiasi na uchafuzi wa maji. Kushuka kwa kina cha maji ya ziwa kunawakilisha tishio lingine, na inaaminika kuchochewa na uchimbaji wa maji na ongezeko la watu, mabadiliko ya hali ya hewa na pia ukataji miti. Chambo na kampango wamevuliwa kupita kiasi (kampango ilipungua kwa takriban 90% kutoka 2006 hadi 2016, O. karongae na O. squamipinnis kwa takriban 94%, na O. lidole wanaweza kuwa tayari wametoweka) na sasa wako katika hatari kubwa. IUCN inatambua aina 117 za cichlids za Malawi kuwa ziko hatarini; baadhi ya hizi zina safu ndogo na zinaweza kuwa na miamba ya pwani yenye urefu wa mita mia chache tu. ==Marejeo== <references/> {{mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Ziwa Nyasa]] [[Jamii:Maziwa ya Tanzania]] [[Jamii:Maziwa ya Malawi]] [[Jamii:Maziwa ya Msumbiji]] [[Jamii:Maziwa ya Afrika]] 5nsyp94f11f4vhvxxlk5cyh66x7xjh4 1576395 1576394 2026-06-25T01:06:29Z Elizabeth Samwel 75873 Nimeongeza rejeo 1576395 wikitext text/x-wiki [[Picha:Lake Malawi00.jpg|thumb|Picha ya Ziwa Malawi mwaka 1967.]] [[Picha:TZ Nyasa (Malawi).PNG|thumb|250px|right|Mstari mwekundu unaonyesha mpaka usiokubaliwa kati ya Tanzania na Malawi. Tanzania inadai mstari mwekundu kuwa sahihi, lakini Malawi inadai ziwa lote hadi [[mwambao]] wa Tanzania. Mpaka kati ya Msumbiji na Malawi hauna matata.]] '''Ziwa Nyasa''' (katika [[Malawi]]: Ziwa '''Malawi'''; katika [[Msumbiji]]: Ziwa '''Niassa''') ni kati ya [[ziwa|maziwa]] makubwa ya [[Afrika ya Mashariki]] likiwa na nafasi ya [[tatu]] baada ya Ziwa [[Viktoria Nyanza]] na [[Ziwa Tanganyika]]. Ni ziwa la nne kwa ukubwa na la maji baridi duniani kwa ujazo, ziwa la tisa kwa ukubwa duniani kwa eneo na ziwa la tatu kwa ukubwa na la pili kwa kina barani Afrika. Ziwa Malawi ni nyumbani kwa spishi nyingi za samaki kuliko ziwa lingine lolote ulimwenguni,<ref>{{Rejea tovuti|title=Protected Areas Programme -|url=http://www.unep-wcmc.org/protected_areas/data/wh/lakemal.html|work=www.unep-wcmc.org|accessdate=2026-06-24}}</ref> ikijumuisha angalau spishi 700 za cichlids. Sehemu ya ziwa la Msumbiji ilitangazwa rasmi kuwa hifadhi na Serikali ya Msumbiji mnamo Juni 10, 2011,<ref>{{Rejea tovuti|title=Mozambique’s Lake Niassa declared reserve and Ramsar site|url=https://wwf.panda.org/wwf_news/?200583/Mozambiques-Lake-Niassa-declared-reserve-and-Ramsar-site|work=wwf.panda.org|accessdate=2026-06-24|language=en}}</ref> huku Malawi sehemu ya ziwa ikijumuishwa katika Hifadhi ya Kitaifa ya Ziwa Malawi. Ziwa Malawi ni ziwa la meromictic, kumaanisha kuwa tabaka zake za maji hazichanganyiki. Uwekaji tabaka wa kudumu wa maji ya Ziwa Malawi na mpaka wa oksiki-oksiksi hudumishwa na kemikali ndogo na viwango vya joto. Likijulikana kwa bioanuwai yake ya ajabu, Ziwa Malawi huhifadhi zaidi ya spishi 600 za samaki aina ya cichlid, karibu wote wanapatikana katika ziwa hilo, na kuchangia mojawapo ya viwango vya juu zaidi vya samaki wa maji baridi duniani. Uenezi huu unatokana na kutengwa kwa kijiolojia na makazi mbalimbali ya ziwa, ikiwa ni pamoja na ufuo wa miamba, sehemu za chini za mchanga, na maji wazi, ambayo yamesababisha utofauti wa haraka kati ya cichlidi juu ya nyakati za mageuzi. Mfumo ikolojia wa ziwa unasaidia uvuvi wa ndani ambao hutoa chanzo kikuu cha protini na maisha ya kiuchumi kwa jamii zinazozunguka, ingawa uvuvi kupita kiasi na shinikizo la kimazingira huleta changamoto zinazoendelea. Likiwa limegunduliwa na wagunduzi wa Uropa katikati ya karne ya 19, Ziwa Malawi limekuwa kitovu cha utafiti wa kisayansi kutokana na sifa zake za kipekee za limnolojia, kama vile utabakaji wake wa hali ya juu na hutumika kama rasilimali muhimu kwa utalii na uwezekano wa maendeleo ya umeme wa maji katika eneo hilo. Maelekezo ya mipaka kando ya ziwa mara kwa mara yamesababisha migogoro, hasa kati ya Malawi na Tanzania, ikionyesha umuhimu wake wa kijiografia. == Eneo la Ziwa (Jiografia) == Eneo la ziwa ni [[km²]] 29,600. Lina [[urefu]] wa [[km]] 560 na [[upana]] wa km 50-80, likienea kutoka [[kaskazini]] kuelekea [[kusini]]. Vilindi vyake vinafikia hadi [[mita]] 704 chini ya uwiano wa [[maji]] yake. Ziwa Nyasa linapatikana kati ya nchi za [[Malawi]], [[Msumbiji]] na [[Tanzania]]. Katika [[ziwa]] hilo kuna [[mito]] mbalimbali inayoingiza [[maji]] yake humo kama vile [[mto Lufilyo]], [[mto Mbaka]], [[mto Kiwila]], [[mto Songwe]] n.k. [[Kusini]] mwa ziwa unatoka [[Mto Shire]] unaopeleka [[maji]] kwenye [[Mto Zambezi]] na hatimaye [[Bahari Hindi]]. Ki[[jiolojia]] ziwa ni sehemu ya [[Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki]]. Ziwa Nyasa linajulikana kuwa na aina nyingi za [[samaki]] (zaidi ya 1500). Aina chache tu zinavuliwa kama [[chakula]], lakini aina mbalimbali zinakamatwa na kuuzwa nje ya [[Afrika]] kwa wapenzi wa samaki wa [[rangi]]. ==Historia ya Geologia== Ziwa Malawi ni mojawapo ya maziwa makuu ya Bonde la Ufa na ziwa la kale. Ziwa hili lipo katika bonde linaloundwa na ufunguzi wa Ufa wa Afrika Mashariki, ambapo sahani ya tectonic ya Afrika inagawanywa katika vipande viwili. Hii inaitwa mpaka wa tectonics za sahani tofauti. Malawi kwa kawaida inakadiriwa kuwa na umri wa miaka milioni 1-2 (mya),<ref>{{Rejea jarida |last=Wilson |first=Anthony B. |last2=Teugels |first2=Guy G. |last3=Meyer |first3=Axel |date=2008-04-23 |title=Marine incursion: the freshwater herring of Lake Tanganyika are the product of a marine invasion into west Africa |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2292254/ |journal=PloS One |volume=3 |issue=4 |pages=e1979 |doi=10.1371/journal.pone.0001979 |issn=1932-6203 |pmc=2292254 |pmid=18431469}}</ref> lakini ushahidi wa hivi majuzi zaidi unaonyesha ziwa la zamani sana lenye bonde ambalo lilianza kuunda takriban mya 8.6 na hali ya maji ya kina kilionekana kwanza 4.5 mya. Viwango vya maji vimetofautiana sana kwa muda, kuanzia karibu mita 600 (futi 2,000) chini ya kiwango cha sasa hadi 10-20 m (futi 33–66) juu. Wakati wa vipindi ziwa lilikauka karibu kabisa, na kuacha ziwa moja au mbili tu ndogo kiasi, zenye alkali nyingi na chumvi katika kile ambacho kwa sasa ni sehemu za kina kabisa za Malawi. Kemia ya maji inayofanana na hali ya sasa ilionekana tu miaka 60,000 iliyopita. Vipindi vikuu vya maji ya chini vinakadiriwa kutokea takriban miaka milioni 1.6 hadi 1.0-0.57 iliyopita (ambapo yangeweza kukauka kabisa), 420,000 hadi 250,000-110,000 miaka iliyopita, takriban miaka 25,000 iliyopita na miaka 18,000-10,700 iliyopita.<ref>https://academic.oup.com/mbe/article/18/2/144/1079219?login=false</ref> Wakati wa kilele cha kipindi cha maji ya chini kati ya 1390 na 1860 AD, inaweza kuwa 120-150 m (390-490 ft) chini ya viwango vya sasa vya maji. ==Sifa za maji== Maji ya ziwa ni ya alkali (pH 7.7–8.6) na yana joto la kawaida la uso kati ya 24 na 29 °C (75–84 °F), huku sehemu zenye kina kirefu kwa kawaida huwa kama 22°C (72°F).[22] Thermocline iko katika kina cha mita 40–100 (futi 130–330).<ref>https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0031018210001276?via%3Dihub=</ref> Kikomo cha oksijeni kiko katika kina cha takriban mita 250 (futi 820), na hivyo kuzuia samaki na viumbe vingine vya aerobic kwa sehemu ya juu. Maji ni safi sana kwa ziwa na mwonekano unaweza kuwa hadi mita 20 (futi 66), lakini chini kidogo ya nusu ya takwimu hii ni ya kawaida zaidi na iko chini ya mita 3 (futi 10) katika ghuba zenye matope. Hata hivyo, wakati wa msimu wa mvua wa miezi ya Januari hadi Machi, maji huwa na matope zaidi kutokana na mtiririko wa matope wa mito.<ref>{{Rejea tovuti|title=Lake Malawi|url=https://www.worldatlas.com/lakes/lake-malawi.html|work=WorldAtlas|date=2021-07-17|accessdate=2026-06-24|language=en-US|author=John Misachi July 17 2021 in Bodies of Water}}</ref> ==Ukoloni wa Ulaya== Mfanyabiashara Mreno Candido José da Costa Cardoso alikuwa Mzungu wa kwanza kutembelea ziwa hilo mnamo mwaka 1846.<ref>{{Rejea kitabu|url=http://archive.org/details/livingstone00jeal|title=Livingstone|last=Jeal|first=Tim|date=1973|publisher=New York, Putnam|others=Internet Archive|isbn=978-0-399-11215-7}}</ref> David Livingstone alifika ziwa hilo mnamo mwaka 1859, na kuliita Ziwa Nyasa.<ref>{{Cite web|title=Lake Nyasa {{!}} Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/places/africa/african-physical-geography/lake-nyasa|work=www.encyclopedia.com|accessdate=2026-06-25}}</ref> Pia aliirejelea kwa jozi ya majina ya utani: Ziwa la nyota<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=t_wsAwAAQBAJ&q=%22lake+of+stars%22+livingstone&pg=PP170|title=David Livingstone, Africa's Greatest Explorer: The Man, the Missionary and the Myth|last=Bayly|first=Paul|date=2014-03-27|publisher=Fonthill Media|language=en}}</ref> na Ziwa la dhoruba. Jina la utani la Ziwa la nyota lilikuja baada ya Livingstone kuona taa kutoka kwa taa za wavuvi nchini Malawi kwenye boti zao, zinazofanana na nyota angani kwa mbali. Baadaye, baada ya kukumbwa na mafuriko yasiyotabirika na yenye jeuri sana ambayohuwa yanaenea katika eneo hilo, pia alilitaja kama Ziwa la Dhoruba. Mnamo tarehe 16 Agosti 1914, Ziwa Malawi lilikuwa eneo la vita vifupi vya majini wakati wa Vita vya Kwanza vya Kidunia. Boti ya bunduki ya Uingereza SS Gwendolen, iliyoamriwa na Kapteni Rhoades, ilipokea amri kutoka kwa amri kuu ya Milki ya Uingereza ya "kuzama, kuchoma, au kuharibu" mashua pekee ya bunduki ya Dola ya Ujerumani kwenye ziwa, Hermann von, akiongozwa na Kapteni Wiss. Wafanyakazi wa Rhoades walipata Hermann von Wissmann katika ghuba karibu na Sphinxhaven, katika eneo la maji ya Afrika Mashariki ya Ujerumani. Gwendolen alizima mashua ya Wajerumani kwa risasi moja ya kanuni kutoka umbali wa takriban mita 1,800 (yadi 2,000). Mgogoro huu mfupi ulisifiwa na The Times nchini Uingereza kama ushindi wa kwanza wa majini wa Milki ya Uingereza katika Vita vya Kwanza vya dunia. == Suala la mipaka ziwani == Malawi lina ufuko mrefu ziwani upande wa [[magharibi]] na kusini, ilhali Tanzania inapakana na kaskazini mwa ziwa na kwenye ufuko wa [[mashariki]], ikifuatwa na Msumbiji. Kuna [[ugomvi]] kati ya Malawi na Tanzania kuhusu mipaka ndani ya ziwa. Mpaka baina ya Malawi (zamani: Nyassaland) na Msumbiji ulipangwa wakati wa [[ukoloni]]. Lakini kuna mzozo kuhusu [[robo]] ya kaskazini-mashariki inayodaiwa na Tanzania kuwa ni eneo lake, ilhali Malawi inaidai pia. Malawi imedai ya kwamba maji yote hadi [[ufukwe|ufukoni]] upande wa Tanzania ni sehemu ya eneo lake la kitaifa. Tanzania imedai ya kwamba mpaka uwe katikati ya ziwa kufuatana na [[desturi]] za kimataifa. Sababu ya mzozo ni maelewano ya [[Ukoloni|kikoloni]]. Wakati wa kuanzishwa kwa [[Afrika ya Mashariki ya Kijerumani]] lakini kabla ya serikali ya [[Ujerumani]] kuchukua koloni mkononi mwake<ref>Koloni ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani ilianzishwa kama koloni ya kibiashara iliyomilikiwa na shirika la binafsi [[Kampuni ya Kijerumani kwa Afrika ya Mashariki]] na bila mipaka maalumu iliyoeleweka. Mnamo 1890 ilipoonekana shirika haliwezi kumiliki maeneo hayo, serikali iliamua kuchukua utawala mkononi mwake moja kwa moja. Katika maandalizi ya hatua hiyo, Ujerumani ilitafuta maelewano na Uingereza kuhusu "mipaka ya maslahi" (spheres of interest) katika Afrika kwa jumla. Hapo nchi hizo mbili zilielewana pia kuhusu maeneo ambayo wakati ule hazikutawaliwa nazo bado. Tazama makala [[Mkataba wa Helgoland-Zanzibar]]</ref>, [[serikali]] za [[Uingereza]] na [[Ujerumani]] zilipatana kuhusu mipaka ya "eneo chini ya athira ya Ujerumani" ("German sphere of influence") kwa kutaja mpaka ulifuata ufuko wa Ziwa Nyasa.<ref>"In East Africa, Germany's sphere of influence is demarcated thus: ... To the south by the line that starts on the coast of the northern border of Mozambique Province and follows the course of the Rovuma River to the point where the Messinge flows into the Rovuma. From here the line runs westward on the parallel of latitude to the shore of Lake Nyasa. Turning north, it continues along the eastern, northern, and western shores of the lake until it reaches the northern bank of the mouth of the Songwe River. " ([http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=782 Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty) (July 1, 1890), article I,2] {{Wayback|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=782 |date=20120119114434 }}, tovuti ya http://germanhistorydocs.ghi-dc.org, mradi wa German Historical Institute Washington, DC, iliangaliwa Machi 2019</ref> Leo inajadiliwa baina ya wanasharia wa kimataifa kama maneno haya yalitaja mipaka halisi ya kiutawala au kama yalikuwa tu mapatano ya awali kuhusu "maeneo chini ya athira" ya nchi husika<ref>[https://repository.law.umich.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1193&context=mjil Tiyanjana Maluwa: Oil Under Troubled Waters?: Some Legal Aspects of the Boundary Dispute Between Malawi and Tanzania Over Lake Malawi Tiyanjana Maluwa], jarida la Michigan Journal of International Law, 2016, ukurasa 360f</ref>. Baada ya mwaka [[1919]] [[Uingereza]] ilitawala [[Tanganyika]] pamoja na [[Malawi]] (Nyassaland), hivyo hakukuwa na shida. Kabla ya uhuru, wakati wawakilishi wa [[TANU]] walichaguliwa tayari kuwa wabunge katika bunge la kikoloni (legislative council) na Julius Nyerere alikuwa waziri mkuu wa Tanganyika tangu 1960, mbunge Chifu Mhaiki alitaka serikali iangalie upya haki za Tanganyika kwa maji ya ziwa. Tarehe 12 Oktoba 1960 waziri mkuu Nyerere alijibu: "Hakuna shaka lolote kuhusu mpaka huu. Tunajua kwamba hakuna tone la maji kwenye Ziwa Nyasa ni mali ya Tanganyika kufuatana na mapatano haya. Hali halisi tungedai serikali jirani ibadilishe mipaka kwa manufaa ya Tanganyika." <ref>"There is no doubt at all about this boundary. We know that not a drop of the water of Lake Nyasa belongs to Tanganyika under the terms of the agreement, so that in actual fact we would be asking a neighboring Government [to] change the boundary in favor of Tanganyika.", Tanganyika Legislative Council, Official Report uk 614-615, kufuatana na James Mayall: The Malawi-Tanzania Boundary Dispute. The Journal of Modern African Studies, Vol. 11, No. 4 (Dec., 1973), uk 615, [https://www.jstor.org/stable/161618?read-now=1&seq=5#page_scan_tab_contents online hapa]</ref>. Chifu Mhaiki alirudia swali lake alipokuwa mbunge katika Bunge la Kitaifa baada ya uhuru wa Tanganyika mwaka 1962 na safari hii waziri mkuu Rashidi Kawawa alijibu tena kwamba hakuna sehemu ya Ziwa Nyasa iliyokuwa ndani ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani, kwamba Uingereza haikubadilisha mipaka hii na kwamba hata kama kuna hasara kwa Tanganyika serikali haiwezi kuanza majadiliano juu ya swali hili na Uingereza au serikali ya Nyasaland kabla ya uhuru wa nchi hii jirani<ref>Maluwa, uk. 373</ref>. Tarehe 3 Januari 1967 serikali ya Tanzania iliandika mara ya kwanza kwa serikali ya Malawi na kuifahamisha kwamba iliona mpaka baina ya nhci hizi ilifuata mstari wa kati wa Ziwa Nyasa. Malawi ilithibitisha kupokelewa kwa barua hii bila kuijibu rasmi. Hata hivyo rais Banda wa Malawi alikataa madai ya tanzania mbele ya bunge lake. [[Polisi]] ya Malawi ilijaribu kutawala [[wavuvi]] na [[feri]] za Tanzania ziwani. Mzozo huu ulisababisha [[risasi]] kufyatuliwa hadi kutulia mwaka 1968. Hadi leo hakuna mapatano rasmi lakini nchi zote [[mbili]] zinaendelea kudai bila kutumia nguvu. Hali halisi Malawi imeheshimu dai la Tanzania, haijasumbua tena wavuvi wala feri za jirani ndani ya robo ya kaskazini-mashariki ya ziwa. Mzozo ulifufuka tena tangu mwaka 2012 baada ya Malawi kutoa vibali vya upelelezi wa gesi na mafuta chini ya ziwa, tendo linalopingwa na Tanzania.<ref>[https://allafrica.com/stories/201208130878.html Malawi: Old Border Dispute With Tanzania Over Lake Malawi Flares Up Again]</ref> ==Maisha ya porini== Wanyamapori wanaopatikana ndani na nje ya Ziwa Malawi au Nyasa ni pamoja na mamba wa Nile, kiboko, [[nyani]] na idadi kubwa ya [[tai]] wa Kiafrika wanaolisha samaki kutoka ziwani.<ref>{{Citation|title=Geography & Wildlife|url=http://www.our-africa.org/malawi/geography-wildlife|work=Our Africa|language=en|access-date=2026-06-25}}</ref> ===Uvuvi=== Ziwa Malawi kwa milenia limekuwa chanzo kikuu cha [[chakula]] kwa wakazi wa mwambao wake kwa vile maji yake yana samaki wengi. Miongoni mwa aina maarufu zaidi ni aina nne za chambo, inayojumuisha mojawapo ya spishi nne katika jenasi ndogo ya Nyasalapia (Oreochromis karongae, O. lidole, O. saka na O. squamipinnis), pamoja na O. shiranus<ref>{{Cite web|title=Distribution and Biology of Chambo (Oreochromis spp.) in Lakes Malawi and Malombe.|url=https://www.fao.org/4/ad202e/AD202E00.htm|work=www.fao.org|accessdate=2026-06-25}}</ref> inayohusiana kwa karibu. Aina nyingine zinazosaidia uvuvi muhimu ni pamoja na dagaa wa Ziwa Malawi (Engraulicypris sardella) na samaki aina ya kampango wakubwa (Bagrus meridionalis). Uvuvi mwingi hutoa chakula kwa ongezeko la watu karibu na ziwa, lakini baadhi yao husafirishwa kutoka Malawi. Idadi ya samaki porini inazidi kutishiwa na uvuvi wa kupita kiasi na uchafuzi wa maji.<ref>{{Cite web|title=Preserving the Future for Lake Malawi|url=http://web.mit.edu/africantech/www/articles/Lake_Malawi.html|work=web.mit.edu|accessdate=2026-06-25}}</ref> Kushuka kwa kina cha maji ya ziwa kunawakilisha tishio lingine, na inaaminika kuchochewa na uchimbaji wa maji na ongezeko la watu, mabadiliko ya hali ya hewa na pia ukataji miti. Chambo na kampango wamevuliwa kupita kiasi (kampango ilipungua kwa takriban 90% kutoka 2006 hadi 2016, O. karongae na O. squamipinnis kwa takriban 94%, na O. lidole wanaweza kuwa tayari wametoweka) na sasa wako katika hatari kubwa. IUCN inatambua aina 117 za cichlids za Malawi kuwa ziko hatarini; baadhi ya hizi zina safu ndogo na zinaweza kuwa na miamba ya pwani yenye urefu wa mita mia chache tu. ==Marejeo== <references/> {{mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Ziwa Nyasa]] [[Jamii:Maziwa ya Tanzania]] [[Jamii:Maziwa ya Malawi]] [[Jamii:Maziwa ya Msumbiji]] [[Jamii:Maziwa ya Afrika]] 315ek65obpawt8qcpdzoor3x90efjyv 1576396 1576395 2026-06-25T01:10:25Z Elizabeth Samwel 75873 Nimeongeza rejeo 1576396 wikitext text/x-wiki [[Picha:Lake Malawi00.jpg|thumb|Picha ya Ziwa Malawi mwaka 1967.]] [[Picha:TZ Nyasa (Malawi).PNG|thumb|250px|right|Mstari mwekundu unaonyesha mpaka usiokubaliwa kati ya Tanzania na Malawi. Tanzania inadai mstari mwekundu kuwa sahihi, lakini Malawi inadai ziwa lote hadi [[mwambao]] wa Tanzania. Mpaka kati ya Msumbiji na Malawi hauna matata.]] '''Ziwa Nyasa''' (katika [[Malawi]]: Ziwa '''Malawi'''; katika [[Msumbiji]]: Ziwa '''Niassa''') ni kati ya [[ziwa|maziwa]] makubwa ya [[Afrika ya Mashariki]] likiwa na nafasi ya [[tatu]] baada ya Ziwa [[Viktoria Nyanza]] na [[Ziwa Tanganyika]]. Ni ziwa la nne kwa ukubwa na la maji baridi duniani kwa ujazo, ziwa la tisa kwa ukubwa duniani kwa eneo na ziwa la tatu kwa ukubwa na la pili kwa kina barani Afrika. Ziwa Malawi ni nyumbani kwa spishi nyingi za samaki kuliko ziwa lingine lolote ulimwenguni,<ref>{{Rejea tovuti|title=Protected Areas Programme -|url=http://www.unep-wcmc.org/protected_areas/data/wh/lakemal.html|work=www.unep-wcmc.org|accessdate=2026-06-24}}</ref> ikijumuisha angalau spishi 700 za cichlids. Sehemu ya ziwa la Msumbiji ilitangazwa rasmi kuwa hifadhi na Serikali ya Msumbiji mnamo Juni 10, 2011,<ref>{{Rejea tovuti|title=Mozambique’s Lake Niassa declared reserve and Ramsar site|url=https://wwf.panda.org/wwf_news/?200583/Mozambiques-Lake-Niassa-declared-reserve-and-Ramsar-site|work=wwf.panda.org|accessdate=2026-06-24|language=en}}</ref> huku Malawi sehemu ya ziwa ikijumuishwa katika Hifadhi ya Kitaifa ya Ziwa Malawi. Ziwa Malawi ni ziwa la meromictic, kumaanisha kuwa tabaka zake za maji hazichanganyiki. Uwekaji tabaka wa kudumu wa maji ya Ziwa Malawi na mpaka wa oksiki-oksiksi hudumishwa na kemikali ndogo na viwango vya joto. Likijulikana kwa bioanuwai yake ya ajabu, Ziwa Malawi huhifadhi zaidi ya spishi 600 za samaki aina ya cichlid, karibu wote wanapatikana katika ziwa hilo, na kuchangia mojawapo ya viwango vya juu zaidi vya samaki wa maji baridi duniani. Uenezi huu unatokana na kutengwa kwa kijiolojia na makazi mbalimbali ya ziwa, ikiwa ni pamoja na ufuo wa miamba, sehemu za chini za mchanga, na maji wazi, ambayo yamesababisha utofauti wa haraka kati ya cichlidi juu ya nyakati za mageuzi. Mfumo ikolojia wa ziwa unasaidia uvuvi wa ndani ambao hutoa chanzo kikuu cha protini na maisha ya kiuchumi kwa jamii zinazozunguka, ingawa uvuvi kupita kiasi na shinikizo la kimazingira huleta changamoto zinazoendelea. Likiwa limegunduliwa na wagunduzi wa Uropa katikati ya karne ya 19, Ziwa Malawi limekuwa kitovu cha utafiti wa kisayansi kutokana na sifa zake za kipekee za limnolojia, kama vile utabakaji wake wa hali ya juu na hutumika kama rasilimali muhimu kwa utalii na uwezekano wa maendeleo ya umeme wa maji katika eneo hilo. Maelekezo ya mipaka kando ya ziwa mara kwa mara yamesababisha migogoro, hasa kati ya Malawi na Tanzania, ikionyesha umuhimu wake wa kijiografia. == Eneo la Ziwa (Jiografia) == Eneo la ziwa ni [[km²]] 29,600. Lina [[urefu]] wa [[km]] 560 na [[upana]] wa km 50-80, likienea kutoka [[kaskazini]] kuelekea [[kusini]]. Vilindi vyake vinafikia hadi [[mita]] 704 chini ya uwiano wa [[maji]] yake. Ziwa Nyasa linapatikana kati ya nchi za [[Malawi]], [[Msumbiji]] na [[Tanzania]]. Katika [[ziwa]] hilo kuna [[mito]] mbalimbali inayoingiza [[maji]] yake humo kama vile [[mto Lufilyo]], [[mto Mbaka]], [[mto Kiwila]], [[mto Songwe]] n.k. [[Kusini]] mwa ziwa unatoka [[Mto Shire]] unaopeleka [[maji]] kwenye [[Mto Zambezi]] na hatimaye [[Bahari Hindi]]. Ki[[jiolojia]] ziwa ni sehemu ya [[Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki]]. Ziwa Nyasa linajulikana kuwa na aina nyingi za [[samaki]] (zaidi ya 1500). Aina chache tu zinavuliwa kama [[chakula]], lakini aina mbalimbali zinakamatwa na kuuzwa nje ya [[Afrika]] kwa wapenzi wa samaki wa [[rangi]]. ==Historia ya Geologia== Ziwa Malawi ni mojawapo ya maziwa makuu ya Bonde la Ufa na ziwa la kale. Ziwa hili lipo katika bonde linaloundwa na ufunguzi wa Ufa wa Afrika Mashariki, ambapo sahani ya tectonic ya Afrika inagawanywa katika vipande viwili. Hii inaitwa mpaka wa tectonics za sahani tofauti. Malawi kwa kawaida inakadiriwa kuwa na umri wa miaka milioni 1-2 (mya),<ref>{{Rejea jarida |last=Wilson |first=Anthony B. |last2=Teugels |first2=Guy G. |last3=Meyer |first3=Axel |date=2008-04-23 |title=Marine incursion: the freshwater herring of Lake Tanganyika are the product of a marine invasion into west Africa |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2292254/ |journal=PloS One |volume=3 |issue=4 |pages=e1979 |doi=10.1371/journal.pone.0001979 |issn=1932-6203 |pmc=2292254 |pmid=18431469}}</ref> lakini ushahidi wa hivi majuzi zaidi unaonyesha ziwa la zamani sana lenye bonde ambalo lilianza kuunda takriban mya 8.6 na hali ya maji ya kina kilionekana kwanza 4.5 mya. Viwango vya maji vimetofautiana sana kwa muda, kuanzia karibu mita 600 (futi 2,000) chini ya kiwango cha sasa hadi 10-20 m (futi 33–66) juu. Wakati wa vipindi ziwa lilikauka karibu kabisa, na kuacha ziwa moja au mbili tu ndogo kiasi, zenye alkali nyingi na chumvi katika kile ambacho kwa sasa ni sehemu za kina kabisa za Malawi. Kemia ya maji inayofanana na hali ya sasa ilionekana tu miaka 60,000 iliyopita. Vipindi vikuu vya maji ya chini vinakadiriwa kutokea takriban miaka milioni 1.6 hadi 1.0-0.57 iliyopita (ambapo yangeweza kukauka kabisa), 420,000 hadi 250,000-110,000 miaka iliyopita, takriban miaka 25,000 iliyopita na miaka 18,000-10,700 iliyopita.<ref>https://academic.oup.com/mbe/article/18/2/144/1079219?login=false</ref> Wakati wa kilele cha kipindi cha maji ya chini kati ya 1390 na 1860 AD, inaweza kuwa 120-150 m (390-490 ft) chini ya viwango vya sasa vya maji. ==Sifa za maji== Maji ya ziwa ni ya alkali (pH 7.7–8.6) na yana joto la kawaida la uso kati ya 24 na 29 °C (75–84 °F), huku sehemu zenye kina kirefu kwa kawaida huwa kama 22°C (72°F).[22] Thermocline iko katika kina cha mita 40–100 (futi 130–330).<ref>https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0031018210001276?via%3Dihub=</ref> Kikomo cha oksijeni kiko katika kina cha takriban mita 250 (futi 820), na hivyo kuzuia samaki na viumbe vingine vya aerobic kwa sehemu ya juu. Maji ni safi sana kwa ziwa na mwonekano unaweza kuwa hadi mita 20 (futi 66), lakini chini kidogo ya nusu ya takwimu hii ni ya kawaida zaidi na iko chini ya mita 3 (futi 10) katika ghuba zenye matope. Hata hivyo, wakati wa msimu wa mvua wa miezi ya Januari hadi Machi, maji huwa na matope zaidi kutokana na mtiririko wa matope wa mito.<ref>{{Rejea tovuti|title=Lake Malawi|url=https://www.worldatlas.com/lakes/lake-malawi.html|work=WorldAtlas|date=2021-07-17|accessdate=2026-06-24|language=en-US|author=John Misachi July 17 2021 in Bodies of Water}}</ref> ==Ukoloni wa Ulaya== Mfanyabiashara Mreno Candido José da Costa Cardoso alikuwa Mzungu wa kwanza kutembelea ziwa hilo mnamo mwaka 1846.<ref>{{Rejea kitabu|url=http://archive.org/details/livingstone00jeal|title=Livingstone|last=Jeal|first=Tim|date=1973|publisher=New York, Putnam|others=Internet Archive|isbn=978-0-399-11215-7}}</ref> David Livingstone alifika ziwa hilo mnamo mwaka 1859, na kuliita Ziwa Nyasa.<ref>{{Cite web|title=Lake Nyasa {{!}} Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/places/africa/african-physical-geography/lake-nyasa|work=www.encyclopedia.com|accessdate=2026-06-25}}</ref> Pia aliirejelea kwa jozi ya majina ya utani: Ziwa la nyota<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=t_wsAwAAQBAJ&q=%22lake+of+stars%22+livingstone&pg=PP170|title=David Livingstone, Africa's Greatest Explorer: The Man, the Missionary and the Myth|last=Bayly|first=Paul|date=2014-03-27|publisher=Fonthill Media|language=en}}</ref> na Ziwa la dhoruba. Jina la utani la Ziwa la nyota lilikuja baada ya Livingstone kuona taa kutoka kwa taa za wavuvi nchini Malawi kwenye boti zao, zinazofanana na nyota angani kwa mbali. Baadaye, baada ya kukumbwa na mafuriko yasiyotabirika na yenye jeuri sana ambayohuwa yanaenea katika eneo hilo, pia alilitaja kama Ziwa la Dhoruba. Mnamo tarehe 16 Agosti 1914, Ziwa Malawi lilikuwa eneo la vita vifupi vya majini wakati wa Vita vya Kwanza vya Kidunia. Boti ya bunduki ya Uingereza SS Gwendolen, iliyoamriwa na Kapteni Rhoades, ilipokea amri kutoka kwa amri kuu ya Milki ya Uingereza ya "kuzama, kuchoma, au kuharibu" mashua pekee ya bunduki ya Dola ya Ujerumani kwenye ziwa, Hermann von, akiongozwa na Kapteni Wiss. Wafanyakazi wa Rhoades walipata Hermann von Wissmann katika ghuba karibu na Sphinxhaven, katika eneo la maji ya Afrika Mashariki ya Ujerumani. Gwendolen alizima mashua ya Wajerumani kwa risasi moja ya kanuni kutoka umbali wa takriban mita 1,800 (yadi 2,000). Mgogoro huu mfupi ulisifiwa na The Times nchini Uingereza kama ushindi wa kwanza wa majini wa Milki ya Uingereza katika Vita vya Kwanza vya dunia. == Suala la mipaka ziwani == Malawi lina ufuko mrefu ziwani upande wa [[magharibi]] na kusini, ilhali Tanzania inapakana na kaskazini mwa ziwa na kwenye ufuko wa [[mashariki]], ikifuatwa na Msumbiji. Kuna [[ugomvi]] kati ya Malawi na Tanzania kuhusu mipaka ndani ya ziwa. Mpaka baina ya Malawi (zamani: Nyassaland) na Msumbiji ulipangwa wakati wa [[ukoloni]]. Lakini kuna mzozo kuhusu [[robo]] ya kaskazini-mashariki inayodaiwa na Tanzania kuwa ni eneo lake, ilhali Malawi inaidai pia. Malawi imedai ya kwamba maji yote hadi [[ufukwe|ufukoni]] upande wa Tanzania ni sehemu ya eneo lake la kitaifa. Tanzania imedai ya kwamba mpaka uwe katikati ya ziwa kufuatana na [[desturi]] za kimataifa. Sababu ya mzozo ni maelewano ya [[Ukoloni|kikoloni]]. Wakati wa kuanzishwa kwa [[Afrika ya Mashariki ya Kijerumani]] lakini kabla ya serikali ya [[Ujerumani]] kuchukua koloni mkononi mwake<ref>Koloni ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani ilianzishwa kama koloni ya kibiashara iliyomilikiwa na shirika la binafsi [[Kampuni ya Kijerumani kwa Afrika ya Mashariki]] na bila mipaka maalumu iliyoeleweka. Mnamo 1890 ilipoonekana shirika haliwezi kumiliki maeneo hayo, serikali iliamua kuchukua utawala mkononi mwake moja kwa moja. Katika maandalizi ya hatua hiyo, Ujerumani ilitafuta maelewano na Uingereza kuhusu "mipaka ya maslahi" (spheres of interest) katika Afrika kwa jumla. Hapo nchi hizo mbili zilielewana pia kuhusu maeneo ambayo wakati ule hazikutawaliwa nazo bado. Tazama makala [[Mkataba wa Helgoland-Zanzibar]]</ref>, [[serikali]] za [[Uingereza]] na [[Ujerumani]] zilipatana kuhusu mipaka ya "eneo chini ya athira ya Ujerumani" ("German sphere of influence") kwa kutaja mpaka ulifuata ufuko wa Ziwa Nyasa.<ref>"In East Africa, Germany's sphere of influence is demarcated thus: ... To the south by the line that starts on the coast of the northern border of Mozambique Province and follows the course of the Rovuma River to the point where the Messinge flows into the Rovuma. From here the line runs westward on the parallel of latitude to the shore of Lake Nyasa. Turning north, it continues along the eastern, northern, and western shores of the lake until it reaches the northern bank of the mouth of the Songwe River. " ([http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=782 Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty) (July 1, 1890), article I,2] {{Wayback|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=782 |date=20120119114434 }}, tovuti ya http://germanhistorydocs.ghi-dc.org, mradi wa German Historical Institute Washington, DC, iliangaliwa Machi 2019</ref> Leo inajadiliwa baina ya wanasharia wa kimataifa kama maneno haya yalitaja mipaka halisi ya kiutawala au kama yalikuwa tu mapatano ya awali kuhusu "maeneo chini ya athira" ya nchi husika<ref>[https://repository.law.umich.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1193&context=mjil Tiyanjana Maluwa: Oil Under Troubled Waters?: Some Legal Aspects of the Boundary Dispute Between Malawi and Tanzania Over Lake Malawi Tiyanjana Maluwa], jarida la Michigan Journal of International Law, 2016, ukurasa 360f</ref>. Baada ya mwaka [[1919]] [[Uingereza]] ilitawala [[Tanganyika]] pamoja na [[Malawi]] (Nyassaland), hivyo hakukuwa na shida. Kabla ya uhuru, wakati wawakilishi wa [[TANU]] walichaguliwa tayari kuwa wabunge katika bunge la kikoloni (legislative council) na Julius Nyerere alikuwa waziri mkuu wa Tanganyika tangu 1960, mbunge Chifu Mhaiki alitaka serikali iangalie upya haki za Tanganyika kwa maji ya ziwa. Tarehe 12 Oktoba 1960 waziri mkuu Nyerere alijibu: "Hakuna shaka lolote kuhusu mpaka huu. Tunajua kwamba hakuna tone la maji kwenye Ziwa Nyasa ni mali ya Tanganyika kufuatana na mapatano haya. Hali halisi tungedai serikali jirani ibadilishe mipaka kwa manufaa ya Tanganyika." <ref>"There is no doubt at all about this boundary. We know that not a drop of the water of Lake Nyasa belongs to Tanganyika under the terms of the agreement, so that in actual fact we would be asking a neighboring Government [to] change the boundary in favor of Tanganyika.", Tanganyika Legislative Council, Official Report uk 614-615, kufuatana na James Mayall: The Malawi-Tanzania Boundary Dispute. The Journal of Modern African Studies, Vol. 11, No. 4 (Dec., 1973), uk 615, [https://www.jstor.org/stable/161618?read-now=1&seq=5#page_scan_tab_contents online hapa]</ref>. Chifu Mhaiki alirudia swali lake alipokuwa mbunge katika Bunge la Kitaifa baada ya uhuru wa Tanganyika mwaka 1962 na safari hii waziri mkuu Rashidi Kawawa alijibu tena kwamba hakuna sehemu ya Ziwa Nyasa iliyokuwa ndani ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani, kwamba Uingereza haikubadilisha mipaka hii na kwamba hata kama kuna hasara kwa Tanganyika serikali haiwezi kuanza majadiliano juu ya swali hili na Uingereza au serikali ya Nyasaland kabla ya uhuru wa nchi hii jirani<ref>Maluwa, uk. 373</ref>. Tarehe 3 Januari 1967 serikali ya Tanzania iliandika mara ya kwanza kwa serikali ya Malawi na kuifahamisha kwamba iliona mpaka baina ya nhci hizi ilifuata mstari wa kati wa Ziwa Nyasa. Malawi ilithibitisha kupokelewa kwa barua hii bila kuijibu rasmi. Hata hivyo rais Banda wa Malawi alikataa madai ya tanzania mbele ya bunge lake. [[Polisi]] ya Malawi ilijaribu kutawala [[wavuvi]] na [[feri]] za Tanzania ziwani. Mzozo huu ulisababisha [[risasi]] kufyatuliwa hadi kutulia mwaka 1968. Hadi leo hakuna mapatano rasmi lakini nchi zote [[mbili]] zinaendelea kudai bila kutumia nguvu. Hali halisi Malawi imeheshimu dai la Tanzania, haijasumbua tena wavuvi wala feri za jirani ndani ya robo ya kaskazini-mashariki ya ziwa. Mzozo ulifufuka tena tangu mwaka 2012 baada ya Malawi kutoa vibali vya upelelezi wa gesi na mafuta chini ya ziwa, tendo linalopingwa na Tanzania.<ref>[https://allafrica.com/stories/201208130878.html Malawi: Old Border Dispute With Tanzania Over Lake Malawi Flares Up Again]</ref> ==Maisha ya porini== Wanyamapori wanaopatikana ndani na nje ya Ziwa Malawi au Nyasa ni pamoja na mamba wa Nile, kiboko, [[nyani]] na idadi kubwa ya [[tai]] wa Kiafrika wanaolisha samaki kutoka ziwani.<ref>{{Citation|title=Geography & Wildlife|url=http://www.our-africa.org/malawi/geography-wildlife|work=Our Africa|language=en|access-date=2026-06-25}}</ref> ===Uvuvi=== Ziwa Malawi kwa milenia limekuwa chanzo kikuu cha [[chakula]] kwa wakazi wa mwambao wake kwa vile maji yake yana samaki wengi. Miongoni mwa aina maarufu zaidi ni aina nne za chambo, inayojumuisha mojawapo ya spishi nne katika jenasi ndogo ya Nyasalapia (Oreochromis karongae, O. lidole, O. saka na O. squamipinnis), pamoja na O. shiranus<ref>{{Cite web|title=Distribution and Biology of Chambo (Oreochromis spp.) in Lakes Malawi and Malombe.|url=https://www.fao.org/4/ad202e/AD202E00.htm|work=www.fao.org|accessdate=2026-06-25}}</ref> inayohusiana kwa karibu. Aina nyingine zinazosaidia uvuvi muhimu ni pamoja na dagaa wa Ziwa Malawi (Engraulicypris sardella) na samaki aina ya kampango wakubwa (Bagrus meridionalis). Uvuvi mwingi hutoa chakula kwa ongezeko la watu karibu na ziwa, lakini baadhi yao husafirishwa kutoka Malawi. Idadi ya samaki porini inazidi kutishiwa na uvuvi wa kupita kiasi na uchafuzi wa maji.<ref>{{Cite web|title=Preserving the Future for Lake Malawi|url=http://web.mit.edu/africantech/www/articles/Lake_Malawi.html|work=web.mit.edu|accessdate=2026-06-25}}</ref> Kushuka kwa kina cha maji ya ziwa kunawakilisha tishio lingine, na inaaminika kuchochewa na uchimbaji wa maji na ongezeko la watu, mabadiliko ya hali ya hewa na pia ukataji miti.<ref>{{Citation|last=Banda|first=Mabvuto|title=Rapid drop in Lake Malawi's water levels drives down fish stocks|date=2013-05-22|url=https://www.theguardian.com/global-development/2013/may/22/lake-malawi-water-levels-fish-stocks|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077|access-date=2026-06-25}}</ref> Chambo na kampango wamevuliwa kupita kiasi (kampango ilipungua kwa takriban 90% kutoka 2006 hadi 2016, O. karongae na O. squamipinnis kwa takriban 94%, na O. lidole wanaweza kuwa tayari wametoweka) na sasa wako katika hatari kubwa. IUCN inatambua aina 117 za cichlids za Malawi kuwa ziko hatarini; baadhi ya hizi zina safu ndogo na zinaweza kuwa na miamba ya pwani yenye urefu wa mita mia chache tu. ==Marejeo== <references/> {{mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Ziwa Nyasa]] [[Jamii:Maziwa ya Tanzania]] [[Jamii:Maziwa ya Malawi]] [[Jamii:Maziwa ya Msumbiji]] [[Jamii:Maziwa ya Afrika]] er7yuqtw1hjveujc09vl1en89kdk8oh 1576397 1576396 2026-06-25T01:16:09Z Elizabeth Samwel 75873 Nimeongeza rejeo 1576397 wikitext text/x-wiki [[Picha:Lake Malawi00.jpg|thumb|Picha ya Ziwa Malawi mwaka 1967.]] [[Picha:TZ Nyasa (Malawi).PNG|thumb|250px|right|Mstari mwekundu unaonyesha mpaka usiokubaliwa kati ya Tanzania na Malawi. Tanzania inadai mstari mwekundu kuwa sahihi, lakini Malawi inadai ziwa lote hadi [[mwambao]] wa Tanzania. Mpaka kati ya Msumbiji na Malawi hauna matata.]] '''Ziwa Nyasa''' (katika [[Malawi]]: Ziwa '''Malawi'''; katika [[Msumbiji]]: Ziwa '''Niassa''') ni kati ya [[ziwa|maziwa]] makubwa ya [[Afrika ya Mashariki]] likiwa na nafasi ya [[tatu]] baada ya Ziwa [[Viktoria Nyanza]] na [[Ziwa Tanganyika]]. Ni ziwa la nne kwa ukubwa na la maji baridi duniani kwa ujazo, ziwa la tisa kwa ukubwa duniani kwa eneo na ziwa la tatu kwa ukubwa na la pili kwa kina barani Afrika. Ziwa Malawi ni nyumbani kwa spishi nyingi za samaki kuliko ziwa lingine lolote ulimwenguni,<ref>{{Rejea tovuti|title=Protected Areas Programme -|url=http://www.unep-wcmc.org/protected_areas/data/wh/lakemal.html|work=www.unep-wcmc.org|accessdate=2026-06-24}}</ref> ikijumuisha angalau spishi 700 za cichlids. Sehemu ya ziwa la Msumbiji ilitangazwa rasmi kuwa hifadhi na Serikali ya Msumbiji mnamo Juni 10, 2011,<ref>{{Rejea tovuti|title=Mozambique’s Lake Niassa declared reserve and Ramsar site|url=https://wwf.panda.org/wwf_news/?200583/Mozambiques-Lake-Niassa-declared-reserve-and-Ramsar-site|work=wwf.panda.org|accessdate=2026-06-24|language=en}}</ref> huku Malawi sehemu ya ziwa ikijumuishwa katika Hifadhi ya Kitaifa ya Ziwa Malawi. Ziwa Malawi ni ziwa la meromictic, kumaanisha kuwa tabaka zake za maji hazichanganyiki. Uwekaji tabaka wa kudumu wa maji ya Ziwa Malawi na mpaka wa oksiki-oksiksi hudumishwa na kemikali ndogo na viwango vya joto. Likijulikana kwa bioanuwai yake ya ajabu, Ziwa Malawi huhifadhi zaidi ya spishi 600 za samaki aina ya cichlid, karibu wote wanapatikana katika ziwa hilo, na kuchangia mojawapo ya viwango vya juu zaidi vya samaki wa maji baridi duniani. Uenezi huu unatokana na kutengwa kwa kijiolojia na makazi mbalimbali ya ziwa, ikiwa ni pamoja na ufuo wa miamba, sehemu za chini za mchanga, na maji wazi, ambayo yamesababisha utofauti wa haraka kati ya cichlidi juu ya nyakati za mageuzi. Mfumo ikolojia wa ziwa unasaidia uvuvi wa ndani ambao hutoa chanzo kikuu cha protini na maisha ya kiuchumi kwa jamii zinazozunguka, ingawa uvuvi kupita kiasi na shinikizo la kimazingira huleta changamoto zinazoendelea. Likiwa limegunduliwa na wagunduzi wa Uropa katikati ya karne ya 19, Ziwa Malawi limekuwa kitovu cha utafiti wa kisayansi kutokana na sifa zake za kipekee za limnolojia, kama vile utabakaji wake wa hali ya juu na hutumika kama rasilimali muhimu kwa utalii na uwezekano wa maendeleo ya umeme wa maji katika eneo hilo. Maelekezo ya mipaka kando ya ziwa mara kwa mara yamesababisha migogoro, hasa kati ya Malawi na Tanzania, ikionyesha umuhimu wake wa kijiografia. == Eneo la Ziwa (Jiografia) == Eneo la ziwa ni [[km²]] 29,600. Lina [[urefu]] wa [[km]] 560 na [[upana]] wa km 50-80, likienea kutoka [[kaskazini]] kuelekea [[kusini]]. Vilindi vyake vinafikia hadi [[mita]] 704 chini ya uwiano wa [[maji]] yake. Ziwa Nyasa linapatikana kati ya nchi za [[Malawi]], [[Msumbiji]] na [[Tanzania]]. Katika [[ziwa]] hilo kuna [[mito]] mbalimbali inayoingiza [[maji]] yake humo kama vile [[mto Lufilyo]], [[mto Mbaka]], [[mto Kiwila]], [[mto Songwe]] n.k. [[Kusini]] mwa ziwa unatoka [[Mto Shire]] unaopeleka [[maji]] kwenye [[Mto Zambezi]] na hatimaye [[Bahari Hindi]]. Ki[[jiolojia]] ziwa ni sehemu ya [[Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki]]. Ziwa Nyasa linajulikana kuwa na aina nyingi za [[samaki]] (zaidi ya 1500). Aina chache tu zinavuliwa kama [[chakula]], lakini aina mbalimbali zinakamatwa na kuuzwa nje ya [[Afrika]] kwa wapenzi wa samaki wa [[rangi]]. ==Historia ya Geologia== Ziwa Malawi ni mojawapo ya maziwa makuu ya Bonde la Ufa na ziwa la kale. Ziwa hili lipo katika bonde linaloundwa na ufunguzi wa Ufa wa Afrika Mashariki, ambapo sahani ya tectonic ya Afrika inagawanywa katika vipande viwili. Hii inaitwa mpaka wa tectonics za sahani tofauti. Malawi kwa kawaida inakadiriwa kuwa na umri wa miaka milioni 1-2 (mya),<ref>{{Rejea jarida |last=Wilson |first=Anthony B. |last2=Teugels |first2=Guy G. |last3=Meyer |first3=Axel |date=2008-04-23 |title=Marine incursion: the freshwater herring of Lake Tanganyika are the product of a marine invasion into west Africa |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2292254/ |journal=PloS One |volume=3 |issue=4 |pages=e1979 |doi=10.1371/journal.pone.0001979 |issn=1932-6203 |pmc=2292254 |pmid=18431469}}</ref> lakini ushahidi wa hivi majuzi zaidi unaonyesha ziwa la zamani sana lenye bonde ambalo lilianza kuunda takriban mya 8.6 na hali ya maji ya kina kilionekana kwanza 4.5 mya. Viwango vya maji vimetofautiana sana kwa muda, kuanzia karibu mita 600 (futi 2,000) chini ya kiwango cha sasa hadi 10-20 m (futi 33–66) juu. Wakati wa vipindi ziwa lilikauka karibu kabisa, na kuacha ziwa moja au mbili tu ndogo kiasi, zenye alkali nyingi na chumvi katika kile ambacho kwa sasa ni sehemu za kina kabisa za Malawi. Kemia ya maji inayofanana na hali ya sasa ilionekana tu miaka 60,000 iliyopita. Vipindi vikuu vya maji ya chini vinakadiriwa kutokea takriban miaka milioni 1.6 hadi 1.0-0.57 iliyopita (ambapo yangeweza kukauka kabisa), 420,000 hadi 250,000-110,000 miaka iliyopita, takriban miaka 25,000 iliyopita na miaka 18,000-10,700 iliyopita.<ref>https://academic.oup.com/mbe/article/18/2/144/1079219?login=false</ref> Wakati wa kilele cha kipindi cha maji ya chini kati ya 1390 na 1860 AD, inaweza kuwa 120-150 m (390-490 ft) chini ya viwango vya sasa vya maji. ==Sifa za maji== Maji ya ziwa ni ya alkali (pH 7.7–8.6) na yana joto la kawaida la uso kati ya 24 na 29 °C (75–84 °F), huku sehemu zenye kina kirefu kwa kawaida huwa kama 22°C (72°F).[22] Thermocline iko katika kina cha mita 40–100 (futi 130–330).<ref>https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0031018210001276?via%3Dihub=</ref> Kikomo cha oksijeni kiko katika kina cha takriban mita 250 (futi 820), na hivyo kuzuia samaki na viumbe vingine vya aerobic kwa sehemu ya juu. Maji ni safi sana kwa ziwa na mwonekano unaweza kuwa hadi mita 20 (futi 66), lakini chini kidogo ya nusu ya takwimu hii ni ya kawaida zaidi na iko chini ya mita 3 (futi 10) katika ghuba zenye matope. Hata hivyo, wakati wa msimu wa mvua wa miezi ya Januari hadi Machi, maji huwa na matope zaidi kutokana na mtiririko wa matope wa mito.<ref>{{Rejea tovuti|title=Lake Malawi|url=https://www.worldatlas.com/lakes/lake-malawi.html|work=WorldAtlas|date=2021-07-17|accessdate=2026-06-24|language=en-US|author=John Misachi July 17 2021 in Bodies of Water}}</ref> ==Ukoloni wa Ulaya== Mfanyabiashara Mreno Candido José da Costa Cardoso alikuwa Mzungu wa kwanza kutembelea ziwa hilo mnamo mwaka 1846.<ref>{{Rejea kitabu|url=http://archive.org/details/livingstone00jeal|title=Livingstone|last=Jeal|first=Tim|date=1973|publisher=New York, Putnam|others=Internet Archive|isbn=978-0-399-11215-7}}</ref> David Livingstone alifika ziwa hilo mnamo mwaka 1859, na kuliita Ziwa Nyasa.<ref>{{Cite web|title=Lake Nyasa {{!}} Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/places/africa/african-physical-geography/lake-nyasa|work=www.encyclopedia.com|accessdate=2026-06-25}}</ref> Pia aliirejelea kwa jozi ya majina ya utani: Ziwa la nyota<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=t_wsAwAAQBAJ&q=%22lake+of+stars%22+livingstone&pg=PP170|title=David Livingstone, Africa's Greatest Explorer: The Man, the Missionary and the Myth|last=Bayly|first=Paul|date=2014-03-27|publisher=Fonthill Media|language=en}}</ref> na Ziwa la dhoruba. Jina la utani la Ziwa la nyota lilikuja baada ya Livingstone kuona taa kutoka kwa taa za wavuvi nchini Malawi kwenye boti zao, zinazofanana na nyota angani kwa mbali. Baadaye, baada ya kukumbwa na mafuriko yasiyotabirika na yenye jeuri sana ambayohuwa yanaenea katika eneo hilo, pia alilitaja kama Ziwa la Dhoruba. Mnamo tarehe 16 Agosti 1914, Ziwa Malawi lilikuwa eneo la vita vifupi vya majini wakati wa Vita vya Kwanza vya Kidunia. Boti ya bunduki ya Uingereza SS Gwendolen, iliyoamriwa na Kapteni Rhoades, ilipokea amri kutoka kwa amri kuu ya Milki ya Uingereza ya "kuzama, kuchoma, au kuharibu" mashua pekee ya bunduki ya Dola ya Ujerumani kwenye ziwa, Hermann von, akiongozwa na Kapteni Wiss. Wafanyakazi wa Rhoades walipata Hermann von Wissmann katika ghuba karibu na Sphinxhaven, katika eneo la maji ya Afrika Mashariki ya Ujerumani. Gwendolen alizima mashua ya Wajerumani kwa risasi moja ya kanuni kutoka umbali wa takriban mita 1,800 (yadi 2,000). Mgogoro huu mfupi ulisifiwa na The Times nchini Uingereza kama ushindi wa kwanza wa majini wa Milki ya Uingereza katika Vita vya Kwanza vya dunia. == Suala la mipaka ziwani == Malawi lina ufuko mrefu ziwani upande wa [[magharibi]] na kusini, ilhali Tanzania inapakana na kaskazini mwa ziwa na kwenye ufuko wa [[mashariki]], ikifuatwa na Msumbiji. Kuna [[ugomvi]] kati ya Malawi na Tanzania kuhusu mipaka ndani ya ziwa. Mpaka baina ya Malawi (zamani: Nyassaland) na Msumbiji ulipangwa wakati wa [[ukoloni]]. Lakini kuna mzozo kuhusu [[robo]] ya kaskazini-mashariki inayodaiwa na Tanzania kuwa ni eneo lake, ilhali Malawi inaidai pia. Malawi imedai ya kwamba maji yote hadi [[ufukwe|ufukoni]] upande wa Tanzania ni sehemu ya eneo lake la kitaifa. Tanzania imedai ya kwamba mpaka uwe katikati ya ziwa kufuatana na [[desturi]] za kimataifa. Sababu ya mzozo ni maelewano ya [[Ukoloni|kikoloni]]. Wakati wa kuanzishwa kwa [[Afrika ya Mashariki ya Kijerumani]] lakini kabla ya serikali ya [[Ujerumani]] kuchukua koloni mkononi mwake<ref>Koloni ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani ilianzishwa kama koloni ya kibiashara iliyomilikiwa na shirika la binafsi [[Kampuni ya Kijerumani kwa Afrika ya Mashariki]] na bila mipaka maalumu iliyoeleweka. Mnamo 1890 ilipoonekana shirika haliwezi kumiliki maeneo hayo, serikali iliamua kuchukua utawala mkononi mwake moja kwa moja. Katika maandalizi ya hatua hiyo, Ujerumani ilitafuta maelewano na Uingereza kuhusu "mipaka ya maslahi" (spheres of interest) katika Afrika kwa jumla. Hapo nchi hizo mbili zilielewana pia kuhusu maeneo ambayo wakati ule hazikutawaliwa nazo bado. Tazama makala [[Mkataba wa Helgoland-Zanzibar]]</ref>, [[serikali]] za [[Uingereza]] na [[Ujerumani]] zilipatana kuhusu mipaka ya "eneo chini ya athira ya Ujerumani" ("German sphere of influence") kwa kutaja mpaka ulifuata ufuko wa Ziwa Nyasa.<ref>"In East Africa, Germany's sphere of influence is demarcated thus: ... To the south by the line that starts on the coast of the northern border of Mozambique Province and follows the course of the Rovuma River to the point where the Messinge flows into the Rovuma. From here the line runs westward on the parallel of latitude to the shore of Lake Nyasa. Turning north, it continues along the eastern, northern, and western shores of the lake until it reaches the northern bank of the mouth of the Songwe River. " ([http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=782 Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty) (July 1, 1890), article I,2] {{Wayback|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=782 |date=20120119114434 }}, tovuti ya http://germanhistorydocs.ghi-dc.org, mradi wa German Historical Institute Washington, DC, iliangaliwa Machi 2019</ref> Leo inajadiliwa baina ya wanasharia wa kimataifa kama maneno haya yalitaja mipaka halisi ya kiutawala au kama yalikuwa tu mapatano ya awali kuhusu "maeneo chini ya athira" ya nchi husika<ref>[https://repository.law.umich.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1193&context=mjil Tiyanjana Maluwa: Oil Under Troubled Waters?: Some Legal Aspects of the Boundary Dispute Between Malawi and Tanzania Over Lake Malawi Tiyanjana Maluwa], jarida la Michigan Journal of International Law, 2016, ukurasa 360f</ref>. Baada ya mwaka [[1919]] [[Uingereza]] ilitawala [[Tanganyika]] pamoja na [[Malawi]] (Nyassaland), hivyo hakukuwa na shida. Kabla ya uhuru, wakati wawakilishi wa [[TANU]] walichaguliwa tayari kuwa wabunge katika bunge la kikoloni (legislative council) na Julius Nyerere alikuwa waziri mkuu wa Tanganyika tangu 1960, mbunge Chifu Mhaiki alitaka serikali iangalie upya haki za Tanganyika kwa maji ya ziwa. Tarehe 12 Oktoba 1960 waziri mkuu Nyerere alijibu: "Hakuna shaka lolote kuhusu mpaka huu. Tunajua kwamba hakuna tone la maji kwenye Ziwa Nyasa ni mali ya Tanganyika kufuatana na mapatano haya. Hali halisi tungedai serikali jirani ibadilishe mipaka kwa manufaa ya Tanganyika." <ref>"There is no doubt at all about this boundary. We know that not a drop of the water of Lake Nyasa belongs to Tanganyika under the terms of the agreement, so that in actual fact we would be asking a neighboring Government [to] change the boundary in favor of Tanganyika.", Tanganyika Legislative Council, Official Report uk 614-615, kufuatana na James Mayall: The Malawi-Tanzania Boundary Dispute. The Journal of Modern African Studies, Vol. 11, No. 4 (Dec., 1973), uk 615, [https://www.jstor.org/stable/161618?read-now=1&seq=5#page_scan_tab_contents online hapa]</ref>. Chifu Mhaiki alirudia swali lake alipokuwa mbunge katika Bunge la Kitaifa baada ya uhuru wa Tanganyika mwaka 1962 na safari hii waziri mkuu Rashidi Kawawa alijibu tena kwamba hakuna sehemu ya Ziwa Nyasa iliyokuwa ndani ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani, kwamba Uingereza haikubadilisha mipaka hii na kwamba hata kama kuna hasara kwa Tanganyika serikali haiwezi kuanza majadiliano juu ya swali hili na Uingereza au serikali ya Nyasaland kabla ya uhuru wa nchi hii jirani<ref>Maluwa, uk. 373</ref>. Tarehe 3 Januari 1967 serikali ya Tanzania iliandika mara ya kwanza kwa serikali ya Malawi na kuifahamisha kwamba iliona mpaka baina ya nhci hizi ilifuata mstari wa kati wa Ziwa Nyasa. Malawi ilithibitisha kupokelewa kwa barua hii bila kuijibu rasmi. Hata hivyo rais Banda wa Malawi alikataa madai ya tanzania mbele ya bunge lake. [[Polisi]] ya Malawi ilijaribu kutawala [[wavuvi]] na [[feri]] za Tanzania ziwani. Mzozo huu ulisababisha [[risasi]] kufyatuliwa hadi kutulia mwaka 1968. Hadi leo hakuna mapatano rasmi lakini nchi zote [[mbili]] zinaendelea kudai bila kutumia nguvu. Hali halisi Malawi imeheshimu dai la Tanzania, haijasumbua tena wavuvi wala feri za jirani ndani ya robo ya kaskazini-mashariki ya ziwa. Mzozo ulifufuka tena tangu mwaka 2012 baada ya Malawi kutoa vibali vya upelelezi wa gesi na mafuta chini ya ziwa, tendo linalopingwa na Tanzania.<ref>[https://allafrica.com/stories/201208130878.html Malawi: Old Border Dispute With Tanzania Over Lake Malawi Flares Up Again]</ref> ==Maisha ya porini== Wanyamapori wanaopatikana ndani na nje ya Ziwa Malawi au Nyasa ni pamoja na mamba wa Nile, kiboko, [[nyani]] na idadi kubwa ya [[tai]] wa Kiafrika wanaolisha samaki kutoka ziwani.<ref>{{Citation|title=Geography & Wildlife|url=http://www.our-africa.org/malawi/geography-wildlife|work=Our Africa|language=en|access-date=2026-06-25}}</ref> ===Uvuvi=== Ziwa Malawi kwa milenia limekuwa chanzo kikuu cha [[chakula]] kwa wakazi wa mwambao wake kwa vile maji yake yana samaki wengi. Miongoni mwa aina maarufu zaidi ni aina nne za chambo, inayojumuisha mojawapo ya spishi nne katika jenasi ndogo ya Nyasalapia (Oreochromis karongae, O. lidole, O. saka na O. squamipinnis), pamoja na O. shiranus<ref>{{Cite web|title=Distribution and Biology of Chambo (Oreochromis spp.) in Lakes Malawi and Malombe.|url=https://www.fao.org/4/ad202e/AD202E00.htm|work=www.fao.org|accessdate=2026-06-25}}</ref> inayohusiana kwa karibu. Aina nyingine zinazosaidia uvuvi muhimu ni pamoja na dagaa wa Ziwa Malawi (Engraulicypris sardella) na samaki aina ya kampango wakubwa (Bagrus meridionalis). Uvuvi mwingi hutoa chakula kwa ongezeko la watu karibu na ziwa, lakini baadhi yao husafirishwa kutoka Malawi. Idadi ya samaki porini inazidi kutishiwa na uvuvi wa kupita kiasi na uchafuzi wa maji.<ref>{{Cite web|title=Preserving the Future for Lake Malawi|url=http://web.mit.edu/africantech/www/articles/Lake_Malawi.html|work=web.mit.edu|accessdate=2026-06-25}}</ref> Kushuka kwa kina cha maji ya ziwa kunawakilisha tishio lingine, na inaaminika kuchochewa na uchimbaji wa maji na ongezeko la watu, mabadiliko ya hali ya hewa na pia ukataji miti.<ref>{{Citation|last=Banda|first=Mabvuto|title=Rapid drop in Lake Malawi's water levels drives down fish stocks|date=2013-05-22|url=https://www.theguardian.com/global-development/2013/may/22/lake-malawi-water-levels-fish-stocks|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077|access-date=2026-06-25}}</ref> Chambo na kampango wamevuliwa kupita kiasi (kampango ilipungua kwa takriban 90% kutoka 2006 hadi 2016, O. karongae na O. squamipinnis kwa takriban 94%, na O. lidole wanaweza kuwa tayari wametoweka<ref>{{Cite journal |last=Geoffrey Kanyerere (Malawi Dept Fisheries) |last2=Titus Phiri (Monkey Bay Fisheries Research Centre) |last3=Shechonge |first3=Asilatu |date=2018-05-22 |title=IUCN Red List of Threatened Species: Oreochromis karongae |url=https://www.iucnredlist.org/species/61293/148647939 |journal=IUCN Red List of Threatened Species |archive-url=http://web.archive.org/web/20250529045927/https://www.iucnredlist.org/species/61293/148647939 |archive-date=2025-05-29}}</ref>) na sasa wako katika hatari kubwa. IUCN inatambua aina 117 za cichlids za Malawi kuwa ziko hatarini; baadhi ya hizi zina safu ndogo na zinaweza kuwa na miamba ya pwani yenye urefu wa mita mia chache tu. ==Marejeo== <references/> {{mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Ziwa Nyasa]] [[Jamii:Maziwa ya Tanzania]] [[Jamii:Maziwa ya Malawi]] [[Jamii:Maziwa ya Msumbiji]] [[Jamii:Maziwa ya Afrika]] 8e0oxjfl7rx4wyv8wf8wmz6all5z79y 1576398 1576397 2026-06-25T01:19:44Z Elizabeth Samwel 75873 Nimeongeza rejeo 1576398 wikitext text/x-wiki [[Picha:Lake Malawi00.jpg|thumb|Picha ya Ziwa Malawi mwaka 1967.]] [[Picha:TZ Nyasa (Malawi).PNG|thumb|250px|right|Mstari mwekundu unaonyesha mpaka usiokubaliwa kati ya Tanzania na Malawi. Tanzania inadai mstari mwekundu kuwa sahihi, lakini Malawi inadai ziwa lote hadi [[mwambao]] wa Tanzania. Mpaka kati ya Msumbiji na Malawi hauna matata.]] '''Ziwa Nyasa''' (katika [[Malawi]]: Ziwa '''Malawi'''; katika [[Msumbiji]]: Ziwa '''Niassa''') ni kati ya [[ziwa|maziwa]] makubwa ya [[Afrika ya Mashariki]] likiwa na nafasi ya [[tatu]] baada ya Ziwa [[Viktoria Nyanza]] na [[Ziwa Tanganyika]]. Ni ziwa la nne kwa ukubwa na la maji baridi duniani kwa ujazo, ziwa la tisa kwa ukubwa duniani kwa eneo na ziwa la tatu kwa ukubwa na la pili kwa kina barani Afrika. Ziwa Malawi ni nyumbani kwa spishi nyingi za samaki kuliko ziwa lingine lolote ulimwenguni,<ref>{{Rejea tovuti|title=Protected Areas Programme -|url=http://www.unep-wcmc.org/protected_areas/data/wh/lakemal.html|work=www.unep-wcmc.org|accessdate=2026-06-24}}</ref> ikijumuisha angalau spishi 700 za cichlids. Sehemu ya ziwa la Msumbiji ilitangazwa rasmi kuwa hifadhi na Serikali ya Msumbiji mnamo Juni 10, 2011,<ref>{{Rejea tovuti|title=Mozambique’s Lake Niassa declared reserve and Ramsar site|url=https://wwf.panda.org/wwf_news/?200583/Mozambiques-Lake-Niassa-declared-reserve-and-Ramsar-site|work=wwf.panda.org|accessdate=2026-06-24|language=en}}</ref> huku Malawi sehemu ya ziwa ikijumuishwa katika Hifadhi ya Kitaifa ya Ziwa Malawi. Ziwa Malawi ni ziwa la meromictic, kumaanisha kuwa tabaka zake za maji hazichanganyiki. Uwekaji tabaka wa kudumu wa maji ya Ziwa Malawi na mpaka wa oksiki-oksiksi hudumishwa na kemikali ndogo na viwango vya joto. Likijulikana kwa bioanuwai yake ya ajabu, Ziwa Malawi huhifadhi zaidi ya spishi 600 za samaki aina ya cichlid, karibu wote wanapatikana katika ziwa hilo, na kuchangia mojawapo ya viwango vya juu zaidi vya samaki wa maji baridi duniani. Uenezi huu unatokana na kutengwa kwa kijiolojia na makazi mbalimbali ya ziwa, ikiwa ni pamoja na ufuo wa miamba, sehemu za chini za mchanga, na maji wazi, ambayo yamesababisha utofauti wa haraka kati ya cichlidi juu ya nyakati za mageuzi. Mfumo ikolojia wa ziwa unasaidia uvuvi wa ndani ambao hutoa chanzo kikuu cha protini na maisha ya kiuchumi kwa jamii zinazozunguka, ingawa uvuvi kupita kiasi na shinikizo la kimazingira huleta changamoto zinazoendelea. Likiwa limegunduliwa na wagunduzi wa Uropa katikati ya karne ya 19, Ziwa Malawi limekuwa kitovu cha utafiti wa kisayansi kutokana na sifa zake za kipekee za limnolojia, kama vile utabakaji wake wa hali ya juu na hutumika kama rasilimali muhimu kwa utalii na uwezekano wa maendeleo ya umeme wa maji katika eneo hilo. Maelekezo ya mipaka kando ya ziwa mara kwa mara yamesababisha migogoro, hasa kati ya Malawi na Tanzania, ikionyesha umuhimu wake wa kijiografia. == Eneo la Ziwa (Jiografia) == Eneo la ziwa ni [[km²]] 29,600. Lina [[urefu]] wa [[km]] 560 na [[upana]] wa km 50-80, likienea kutoka [[kaskazini]] kuelekea [[kusini]]. Vilindi vyake vinafikia hadi [[mita]] 704 chini ya uwiano wa [[maji]] yake. Ziwa Nyasa linapatikana kati ya nchi za [[Malawi]], [[Msumbiji]] na [[Tanzania]]. Katika [[ziwa]] hilo kuna [[mito]] mbalimbali inayoingiza [[maji]] yake humo kama vile [[mto Lufilyo]], [[mto Mbaka]], [[mto Kiwila]], [[mto Songwe]] n.k. [[Kusini]] mwa ziwa unatoka [[Mto Shire]] unaopeleka [[maji]] kwenye [[Mto Zambezi]] na hatimaye [[Bahari Hindi]]. Ki[[jiolojia]] ziwa ni sehemu ya [[Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki]]. Ziwa Nyasa linajulikana kuwa na aina nyingi za [[samaki]] (zaidi ya 1500). Aina chache tu zinavuliwa kama [[chakula]], lakini aina mbalimbali zinakamatwa na kuuzwa nje ya [[Afrika]] kwa wapenzi wa samaki wa [[rangi]]. ==Historia ya Geologia== Ziwa Malawi ni mojawapo ya maziwa makuu ya Bonde la Ufa na ziwa la kale. Ziwa hili lipo katika bonde linaloundwa na ufunguzi wa Ufa wa Afrika Mashariki, ambapo sahani ya tectonic ya Afrika inagawanywa katika vipande viwili. Hii inaitwa mpaka wa tectonics za sahani tofauti. Malawi kwa kawaida inakadiriwa kuwa na umri wa miaka milioni 1-2 (mya),<ref>{{Rejea jarida |last=Wilson |first=Anthony B. |last2=Teugels |first2=Guy G. |last3=Meyer |first3=Axel |date=2008-04-23 |title=Marine incursion: the freshwater herring of Lake Tanganyika are the product of a marine invasion into west Africa |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2292254/ |journal=PloS One |volume=3 |issue=4 |pages=e1979 |doi=10.1371/journal.pone.0001979 |issn=1932-6203 |pmc=2292254 |pmid=18431469}}</ref> lakini ushahidi wa hivi majuzi zaidi unaonyesha ziwa la zamani sana lenye bonde ambalo lilianza kuunda takriban mya 8.6 na hali ya maji ya kina kilionekana kwanza 4.5 mya. Viwango vya maji vimetofautiana sana kwa muda, kuanzia karibu mita 600 (futi 2,000) chini ya kiwango cha sasa hadi 10-20 m (futi 33–66) juu. Wakati wa vipindi ziwa lilikauka karibu kabisa, na kuacha ziwa moja au mbili tu ndogo kiasi, zenye alkali nyingi na chumvi katika kile ambacho kwa sasa ni sehemu za kina kabisa za Malawi. Kemia ya maji inayofanana na hali ya sasa ilionekana tu miaka 60,000 iliyopita. Vipindi vikuu vya maji ya chini vinakadiriwa kutokea takriban miaka milioni 1.6 hadi 1.0-0.57 iliyopita (ambapo yangeweza kukauka kabisa), 420,000 hadi 250,000-110,000 miaka iliyopita, takriban miaka 25,000 iliyopita na miaka 18,000-10,700 iliyopita.<ref>https://academic.oup.com/mbe/article/18/2/144/1079219?login=false</ref> Wakati wa kilele cha kipindi cha maji ya chini kati ya 1390 na 1860 AD, inaweza kuwa 120-150 m (390-490 ft) chini ya viwango vya sasa vya maji. ==Sifa za maji== Maji ya ziwa ni ya alkali (pH 7.7–8.6) na yana joto la kawaida la uso kati ya 24 na 29 °C (75–84 °F), huku sehemu zenye kina kirefu kwa kawaida huwa kama 22°C (72°F).[22] Thermocline iko katika kina cha mita 40–100 (futi 130–330).<ref>https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0031018210001276?via%3Dihub=</ref> Kikomo cha oksijeni kiko katika kina cha takriban mita 250 (futi 820), na hivyo kuzuia samaki na viumbe vingine vya aerobic kwa sehemu ya juu. Maji ni safi sana kwa ziwa na mwonekano unaweza kuwa hadi mita 20 (futi 66), lakini chini kidogo ya nusu ya takwimu hii ni ya kawaida zaidi na iko chini ya mita 3 (futi 10) katika ghuba zenye matope. Hata hivyo, wakati wa msimu wa mvua wa miezi ya Januari hadi Machi, maji huwa na matope zaidi kutokana na mtiririko wa matope wa mito.<ref>{{Rejea tovuti|title=Lake Malawi|url=https://www.worldatlas.com/lakes/lake-malawi.html|work=WorldAtlas|date=2021-07-17|accessdate=2026-06-24|language=en-US|author=John Misachi July 17 2021 in Bodies of Water}}</ref> ==Ukoloni wa Ulaya== Mfanyabiashara Mreno Candido José da Costa Cardoso alikuwa Mzungu wa kwanza kutembelea ziwa hilo mnamo mwaka 1846.<ref>{{Rejea kitabu|url=http://archive.org/details/livingstone00jeal|title=Livingstone|last=Jeal|first=Tim|date=1973|publisher=New York, Putnam|others=Internet Archive|isbn=978-0-399-11215-7}}</ref> David Livingstone alifika ziwa hilo mnamo mwaka 1859, na kuliita Ziwa Nyasa.<ref>{{Cite web|title=Lake Nyasa {{!}} Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/places/africa/african-physical-geography/lake-nyasa|work=www.encyclopedia.com|accessdate=2026-06-25}}</ref> Pia aliirejelea kwa jozi ya majina ya utani: Ziwa la nyota<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=t_wsAwAAQBAJ&q=%22lake+of+stars%22+livingstone&pg=PP170|title=David Livingstone, Africa's Greatest Explorer: The Man, the Missionary and the Myth|last=Bayly|first=Paul|date=2014-03-27|publisher=Fonthill Media|language=en}}</ref> na Ziwa la dhoruba. Jina la utani la Ziwa la nyota lilikuja baada ya Livingstone kuona taa kutoka kwa taa za wavuvi nchini Malawi kwenye boti zao, zinazofanana na nyota angani kwa mbali. Baadaye, baada ya kukumbwa na mafuriko yasiyotabirika na yenye jeuri sana ambayohuwa yanaenea katika eneo hilo, pia alilitaja kama Ziwa la Dhoruba. Mnamo tarehe 16 Agosti 1914, Ziwa Malawi lilikuwa eneo la vita vifupi vya majini wakati wa Vita vya Kwanza vya Kidunia. Boti ya bunduki ya Uingereza SS Gwendolen, iliyoamriwa na Kapteni Rhoades, ilipokea amri kutoka kwa amri kuu ya Milki ya Uingereza ya "kuzama, kuchoma, au kuharibu" mashua pekee ya bunduki ya Dola ya Ujerumani kwenye ziwa, Hermann von, akiongozwa na Kapteni Wiss. Wafanyakazi wa Rhoades walipata Hermann von Wissmann katika ghuba karibu na Sphinxhaven, katika eneo la maji ya Afrika Mashariki ya Ujerumani. Gwendolen alizima mashua ya Wajerumani kwa risasi moja ya kanuni kutoka umbali wa takriban mita 1,800 (yadi 2,000). Mgogoro huu mfupi ulisifiwa na The Times nchini Uingereza kama ushindi wa kwanza wa majini wa Milki ya Uingereza katika Vita vya Kwanza vya dunia. == Suala la mipaka ziwani == Malawi lina ufuko mrefu ziwani upande wa [[magharibi]] na kusini, ilhali Tanzania inapakana na kaskazini mwa ziwa na kwenye ufuko wa [[mashariki]], ikifuatwa na Msumbiji. Kuna [[ugomvi]] kati ya Malawi na Tanzania kuhusu mipaka ndani ya ziwa. Mpaka baina ya Malawi (zamani: Nyassaland) na Msumbiji ulipangwa wakati wa [[ukoloni]]. Lakini kuna mzozo kuhusu [[robo]] ya kaskazini-mashariki inayodaiwa na Tanzania kuwa ni eneo lake, ilhali Malawi inaidai pia. Malawi imedai ya kwamba maji yote hadi [[ufukwe|ufukoni]] upande wa Tanzania ni sehemu ya eneo lake la kitaifa. Tanzania imedai ya kwamba mpaka uwe katikati ya ziwa kufuatana na [[desturi]] za kimataifa. Sababu ya mzozo ni maelewano ya [[Ukoloni|kikoloni]]. Wakati wa kuanzishwa kwa [[Afrika ya Mashariki ya Kijerumani]] lakini kabla ya serikali ya [[Ujerumani]] kuchukua koloni mkononi mwake<ref>Koloni ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani ilianzishwa kama koloni ya kibiashara iliyomilikiwa na shirika la binafsi [[Kampuni ya Kijerumani kwa Afrika ya Mashariki]] na bila mipaka maalumu iliyoeleweka. Mnamo 1890 ilipoonekana shirika haliwezi kumiliki maeneo hayo, serikali iliamua kuchukua utawala mkononi mwake moja kwa moja. Katika maandalizi ya hatua hiyo, Ujerumani ilitafuta maelewano na Uingereza kuhusu "mipaka ya maslahi" (spheres of interest) katika Afrika kwa jumla. Hapo nchi hizo mbili zilielewana pia kuhusu maeneo ambayo wakati ule hazikutawaliwa nazo bado. Tazama makala [[Mkataba wa Helgoland-Zanzibar]]</ref>, [[serikali]] za [[Uingereza]] na [[Ujerumani]] zilipatana kuhusu mipaka ya "eneo chini ya athira ya Ujerumani" ("German sphere of influence") kwa kutaja mpaka ulifuata ufuko wa Ziwa Nyasa.<ref>"In East Africa, Germany's sphere of influence is demarcated thus: ... To the south by the line that starts on the coast of the northern border of Mozambique Province and follows the course of the Rovuma River to the point where the Messinge flows into the Rovuma. From here the line runs westward on the parallel of latitude to the shore of Lake Nyasa. Turning north, it continues along the eastern, northern, and western shores of the lake until it reaches the northern bank of the mouth of the Songwe River. " ([http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=782 Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty) (July 1, 1890), article I,2] {{Wayback|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=782 |date=20120119114434 }}, tovuti ya http://germanhistorydocs.ghi-dc.org, mradi wa German Historical Institute Washington, DC, iliangaliwa Machi 2019</ref> Leo inajadiliwa baina ya wanasharia wa kimataifa kama maneno haya yalitaja mipaka halisi ya kiutawala au kama yalikuwa tu mapatano ya awali kuhusu "maeneo chini ya athira" ya nchi husika<ref>[https://repository.law.umich.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1193&context=mjil Tiyanjana Maluwa: Oil Under Troubled Waters?: Some Legal Aspects of the Boundary Dispute Between Malawi and Tanzania Over Lake Malawi Tiyanjana Maluwa], jarida la Michigan Journal of International Law, 2016, ukurasa 360f</ref>. Baada ya mwaka [[1919]] [[Uingereza]] ilitawala [[Tanganyika]] pamoja na [[Malawi]] (Nyassaland), hivyo hakukuwa na shida. Kabla ya uhuru, wakati wawakilishi wa [[TANU]] walichaguliwa tayari kuwa wabunge katika bunge la kikoloni (legislative council) na Julius Nyerere alikuwa waziri mkuu wa Tanganyika tangu 1960, mbunge Chifu Mhaiki alitaka serikali iangalie upya haki za Tanganyika kwa maji ya ziwa. Tarehe 12 Oktoba 1960 waziri mkuu Nyerere alijibu: "Hakuna shaka lolote kuhusu mpaka huu. Tunajua kwamba hakuna tone la maji kwenye Ziwa Nyasa ni mali ya Tanganyika kufuatana na mapatano haya. Hali halisi tungedai serikali jirani ibadilishe mipaka kwa manufaa ya Tanganyika." <ref>"There is no doubt at all about this boundary. We know that not a drop of the water of Lake Nyasa belongs to Tanganyika under the terms of the agreement, so that in actual fact we would be asking a neighboring Government [to] change the boundary in favor of Tanganyika.", Tanganyika Legislative Council, Official Report uk 614-615, kufuatana na James Mayall: The Malawi-Tanzania Boundary Dispute. The Journal of Modern African Studies, Vol. 11, No. 4 (Dec., 1973), uk 615, [https://www.jstor.org/stable/161618?read-now=1&seq=5#page_scan_tab_contents online hapa]</ref>. Chifu Mhaiki alirudia swali lake alipokuwa mbunge katika Bunge la Kitaifa baada ya uhuru wa Tanganyika mwaka 1962 na safari hii waziri mkuu Rashidi Kawawa alijibu tena kwamba hakuna sehemu ya Ziwa Nyasa iliyokuwa ndani ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani, kwamba Uingereza haikubadilisha mipaka hii na kwamba hata kama kuna hasara kwa Tanganyika serikali haiwezi kuanza majadiliano juu ya swali hili na Uingereza au serikali ya Nyasaland kabla ya uhuru wa nchi hii jirani<ref>Maluwa, uk. 373</ref>. Tarehe 3 Januari 1967 serikali ya Tanzania iliandika mara ya kwanza kwa serikali ya Malawi na kuifahamisha kwamba iliona mpaka baina ya nhci hizi ilifuata mstari wa kati wa Ziwa Nyasa. Malawi ilithibitisha kupokelewa kwa barua hii bila kuijibu rasmi. Hata hivyo rais Banda wa Malawi alikataa madai ya tanzania mbele ya bunge lake. [[Polisi]] ya Malawi ilijaribu kutawala [[wavuvi]] na [[feri]] za Tanzania ziwani. Mzozo huu ulisababisha [[risasi]] kufyatuliwa hadi kutulia mwaka 1968. Hadi leo hakuna mapatano rasmi lakini nchi zote [[mbili]] zinaendelea kudai bila kutumia nguvu. Hali halisi Malawi imeheshimu dai la Tanzania, haijasumbua tena wavuvi wala feri za jirani ndani ya robo ya kaskazini-mashariki ya ziwa. Mzozo ulifufuka tena tangu mwaka 2012 baada ya Malawi kutoa vibali vya upelelezi wa gesi na mafuta chini ya ziwa, tendo linalopingwa na Tanzania.<ref>[https://allafrica.com/stories/201208130878.html Malawi: Old Border Dispute With Tanzania Over Lake Malawi Flares Up Again]</ref> ==Maisha ya porini== Wanyamapori wanaopatikana ndani na nje ya Ziwa Malawi au Nyasa ni pamoja na mamba wa Nile, kiboko, [[nyani]] na idadi kubwa ya [[tai]] wa Kiafrika wanaolisha samaki kutoka ziwani.<ref>{{Citation|title=Geography & Wildlife|url=http://www.our-africa.org/malawi/geography-wildlife|work=Our Africa|language=en|access-date=2026-06-25}}</ref> ===Uvuvi=== Ziwa Malawi kwa milenia limekuwa chanzo kikuu cha [[chakula]] kwa wakazi wa mwambao wake kwa vile maji yake yana samaki wengi. Miongoni mwa aina maarufu zaidi ni aina nne za chambo, inayojumuisha mojawapo ya spishi nne katika jenasi ndogo ya Nyasalapia (Oreochromis karongae, O. lidole, O. saka na O. squamipinnis), pamoja na O. shiranus<ref>{{Cite web|title=Distribution and Biology of Chambo (Oreochromis spp.) in Lakes Malawi and Malombe.|url=https://www.fao.org/4/ad202e/AD202E00.htm|work=www.fao.org|accessdate=2026-06-25}}</ref> inayohusiana kwa karibu. Aina nyingine zinazosaidia uvuvi muhimu ni pamoja na dagaa wa Ziwa Malawi (Engraulicypris sardella) na samaki aina ya kampango wakubwa (Bagrus meridionalis). Uvuvi mwingi hutoa chakula kwa ongezeko la watu karibu na ziwa, lakini baadhi yao husafirishwa kutoka Malawi. Idadi ya samaki porini inazidi kutishiwa na uvuvi wa kupita kiasi na uchafuzi wa maji.<ref>{{Cite web|title=Preserving the Future for Lake Malawi|url=http://web.mit.edu/africantech/www/articles/Lake_Malawi.html|work=web.mit.edu|accessdate=2026-06-25}}</ref> Kushuka kwa kina cha maji ya ziwa kunawakilisha tishio lingine, na inaaminika kuchochewa na uchimbaji wa maji na ongezeko la watu, mabadiliko ya hali ya hewa na pia ukataji miti.<ref>{{Citation|last=Banda|first=Mabvuto|title=Rapid drop in Lake Malawi's water levels drives down fish stocks|date=2013-05-22|url=https://www.theguardian.com/global-development/2013/may/22/lake-malawi-water-levels-fish-stocks|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077|access-date=2026-06-25}}</ref> Chambo na kampango wamevuliwa kupita kiasi (kampango ilipungua kwa takriban 90% kutoka 2006 hadi 2016, O. karongae na O. squamipinnis kwa takriban 94%, na O. lidole wanaweza kuwa tayari wametoweka<ref>{{Cite journal |last=Geoffrey Kanyerere (Malawi Dept Fisheries) |last2=Titus Phiri (Monkey Bay Fisheries Research Centre) |last3=Shechonge |first3=Asilatu |date=2018-05-22 |title=IUCN Red List of Threatened Species: Oreochromis karongae |url=https://www.iucnredlist.org/species/61293/148647939 |journal=IUCN Red List of Threatened Species |archive-url=http://web.archive.org/web/20250529045927/https://www.iucnredlist.org/species/61293/148647939 |archive-date=2025-05-29}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Titus Phiri (Monkey Bay Fisheries Research Centre) |last2=Geoffrey Kanyerere (Malawi Dept Fisheries) |date=2018-05-22 |title=IUCN Red List of Threatened Species: Oreochromis squamipinnis |url=https://www.iucnredlist.org/species/60760/148648312 |journal=IUCN Red List of Threatened Species |archive-url=http://web.archive.org/web/20250603175310/https://www.iucnredlist.org/species/60760/148648312 |archive-date=2025-06-03}}</ref>) na sasa wako katika hatari kubwa. IUCN inatambua aina 117 za cichlids za Malawi kuwa ziko hatarini; baadhi ya hizi zina safu ndogo na zinaweza kuwa na miamba ya pwani yenye urefu wa mita mia chache tu. ==Marejeo== <references/> {{mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Ziwa Nyasa]] [[Jamii:Maziwa ya Tanzania]] [[Jamii:Maziwa ya Malawi]] [[Jamii:Maziwa ya Msumbiji]] [[Jamii:Maziwa ya Afrika]] sznq65ncb9mg7t1cuie9pl35yc9qn7d 1576399 1576398 2026-06-25T01:22:11Z Elizabeth Samwel 75873 Nimeongeza rejeo 1576399 wikitext text/x-wiki [[Picha:Lake Malawi00.jpg|thumb|Picha ya Ziwa Malawi mwaka 1967.]] [[Picha:TZ Nyasa (Malawi).PNG|thumb|250px|right|Mstari mwekundu unaonyesha mpaka usiokubaliwa kati ya Tanzania na Malawi. Tanzania inadai mstari mwekundu kuwa sahihi, lakini Malawi inadai ziwa lote hadi [[mwambao]] wa Tanzania. Mpaka kati ya Msumbiji na Malawi hauna matata.]] '''Ziwa Nyasa''' (katika [[Malawi]]: Ziwa '''Malawi'''; katika [[Msumbiji]]: Ziwa '''Niassa''') ni kati ya [[ziwa|maziwa]] makubwa ya [[Afrika ya Mashariki]] likiwa na nafasi ya [[tatu]] baada ya Ziwa [[Viktoria Nyanza]] na [[Ziwa Tanganyika]]. Ni ziwa la nne kwa ukubwa na la maji baridi duniani kwa ujazo, ziwa la tisa kwa ukubwa duniani kwa eneo na ziwa la tatu kwa ukubwa na la pili kwa kina barani Afrika. Ziwa Malawi ni nyumbani kwa spishi nyingi za samaki kuliko ziwa lingine lolote ulimwenguni,<ref>{{Rejea tovuti|title=Protected Areas Programme -|url=http://www.unep-wcmc.org/protected_areas/data/wh/lakemal.html|work=www.unep-wcmc.org|accessdate=2026-06-24}}</ref> ikijumuisha angalau spishi 700 za cichlids. Sehemu ya ziwa la Msumbiji ilitangazwa rasmi kuwa hifadhi na Serikali ya Msumbiji mnamo Juni 10, 2011,<ref>{{Rejea tovuti|title=Mozambique’s Lake Niassa declared reserve and Ramsar site|url=https://wwf.panda.org/wwf_news/?200583/Mozambiques-Lake-Niassa-declared-reserve-and-Ramsar-site|work=wwf.panda.org|accessdate=2026-06-24|language=en}}</ref> huku Malawi sehemu ya ziwa ikijumuishwa katika Hifadhi ya Kitaifa ya Ziwa Malawi. Ziwa Malawi ni ziwa la meromictic, kumaanisha kuwa tabaka zake za maji hazichanganyiki. Uwekaji tabaka wa kudumu wa maji ya Ziwa Malawi na mpaka wa oksiki-oksiksi hudumishwa na kemikali ndogo na viwango vya joto. Likijulikana kwa bioanuwai yake ya ajabu, Ziwa Malawi huhifadhi zaidi ya spishi 600 za samaki aina ya cichlid, karibu wote wanapatikana katika ziwa hilo, na kuchangia mojawapo ya viwango vya juu zaidi vya samaki wa maji baridi duniani. Uenezi huu unatokana na kutengwa kwa kijiolojia na makazi mbalimbali ya ziwa, ikiwa ni pamoja na ufuo wa miamba, sehemu za chini za mchanga, na maji wazi, ambayo yamesababisha utofauti wa haraka kati ya cichlidi juu ya nyakati za mageuzi. Mfumo ikolojia wa ziwa unasaidia uvuvi wa ndani ambao hutoa chanzo kikuu cha protini na maisha ya kiuchumi kwa jamii zinazozunguka, ingawa uvuvi kupita kiasi na shinikizo la kimazingira huleta changamoto zinazoendelea. Likiwa limegunduliwa na wagunduzi wa Uropa katikati ya karne ya 19, Ziwa Malawi limekuwa kitovu cha utafiti wa kisayansi kutokana na sifa zake za kipekee za limnolojia, kama vile utabakaji wake wa hali ya juu na hutumika kama rasilimali muhimu kwa utalii na uwezekano wa maendeleo ya umeme wa maji katika eneo hilo. Maelekezo ya mipaka kando ya ziwa mara kwa mara yamesababisha migogoro, hasa kati ya Malawi na Tanzania, ikionyesha umuhimu wake wa kijiografia. == Eneo la Ziwa (Jiografia) == Eneo la ziwa ni [[km²]] 29,600. Lina [[urefu]] wa [[km]] 560 na [[upana]] wa km 50-80, likienea kutoka [[kaskazini]] kuelekea [[kusini]]. Vilindi vyake vinafikia hadi [[mita]] 704 chini ya uwiano wa [[maji]] yake. Ziwa Nyasa linapatikana kati ya nchi za [[Malawi]], [[Msumbiji]] na [[Tanzania]]. Katika [[ziwa]] hilo kuna [[mito]] mbalimbali inayoingiza [[maji]] yake humo kama vile [[mto Lufilyo]], [[mto Mbaka]], [[mto Kiwila]], [[mto Songwe]] n.k. [[Kusini]] mwa ziwa unatoka [[Mto Shire]] unaopeleka [[maji]] kwenye [[Mto Zambezi]] na hatimaye [[Bahari Hindi]]. Ki[[jiolojia]] ziwa ni sehemu ya [[Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki]]. Ziwa Nyasa linajulikana kuwa na aina nyingi za [[samaki]] (zaidi ya 1500). Aina chache tu zinavuliwa kama [[chakula]], lakini aina mbalimbali zinakamatwa na kuuzwa nje ya [[Afrika]] kwa wapenzi wa samaki wa [[rangi]]. ==Historia ya Geologia== Ziwa Malawi ni mojawapo ya maziwa makuu ya Bonde la Ufa na ziwa la kale. Ziwa hili lipo katika bonde linaloundwa na ufunguzi wa Ufa wa Afrika Mashariki, ambapo sahani ya tectonic ya Afrika inagawanywa katika vipande viwili. Hii inaitwa mpaka wa tectonics za sahani tofauti. Malawi kwa kawaida inakadiriwa kuwa na umri wa miaka milioni 1-2 (mya),<ref>{{Rejea jarida |last=Wilson |first=Anthony B. |last2=Teugels |first2=Guy G. |last3=Meyer |first3=Axel |date=2008-04-23 |title=Marine incursion: the freshwater herring of Lake Tanganyika are the product of a marine invasion into west Africa |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2292254/ |journal=PloS One |volume=3 |issue=4 |pages=e1979 |doi=10.1371/journal.pone.0001979 |issn=1932-6203 |pmc=2292254 |pmid=18431469}}</ref> lakini ushahidi wa hivi majuzi zaidi unaonyesha ziwa la zamani sana lenye bonde ambalo lilianza kuunda takriban mya 8.6 na hali ya maji ya kina kilionekana kwanza 4.5 mya. Viwango vya maji vimetofautiana sana kwa muda, kuanzia karibu mita 600 (futi 2,000) chini ya kiwango cha sasa hadi 10-20 m (futi 33–66) juu. Wakati wa vipindi ziwa lilikauka karibu kabisa, na kuacha ziwa moja au mbili tu ndogo kiasi, zenye alkali nyingi na chumvi katika kile ambacho kwa sasa ni sehemu za kina kabisa za Malawi. Kemia ya maji inayofanana na hali ya sasa ilionekana tu miaka 60,000 iliyopita. Vipindi vikuu vya maji ya chini vinakadiriwa kutokea takriban miaka milioni 1.6 hadi 1.0-0.57 iliyopita (ambapo yangeweza kukauka kabisa), 420,000 hadi 250,000-110,000 miaka iliyopita, takriban miaka 25,000 iliyopita na miaka 18,000-10,700 iliyopita.<ref>https://academic.oup.com/mbe/article/18/2/144/1079219?login=false</ref> Wakati wa kilele cha kipindi cha maji ya chini kati ya 1390 na 1860 AD, inaweza kuwa 120-150 m (390-490 ft) chini ya viwango vya sasa vya maji. ==Sifa za maji== Maji ya ziwa ni ya alkali (pH 7.7–8.6) na yana joto la kawaida la uso kati ya 24 na 29 °C (75–84 °F), huku sehemu zenye kina kirefu kwa kawaida huwa kama 22°C (72°F).[22] Thermocline iko katika kina cha mita 40–100 (futi 130–330).<ref>https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0031018210001276?via%3Dihub=</ref> Kikomo cha oksijeni kiko katika kina cha takriban mita 250 (futi 820), na hivyo kuzuia samaki na viumbe vingine vya aerobic kwa sehemu ya juu. Maji ni safi sana kwa ziwa na mwonekano unaweza kuwa hadi mita 20 (futi 66), lakini chini kidogo ya nusu ya takwimu hii ni ya kawaida zaidi na iko chini ya mita 3 (futi 10) katika ghuba zenye matope. Hata hivyo, wakati wa msimu wa mvua wa miezi ya Januari hadi Machi, maji huwa na matope zaidi kutokana na mtiririko wa matope wa mito.<ref>{{Rejea tovuti|title=Lake Malawi|url=https://www.worldatlas.com/lakes/lake-malawi.html|work=WorldAtlas|date=2021-07-17|accessdate=2026-06-24|language=en-US|author=John Misachi July 17 2021 in Bodies of Water}}</ref> ==Ukoloni wa Ulaya== Mfanyabiashara Mreno Candido José da Costa Cardoso alikuwa Mzungu wa kwanza kutembelea ziwa hilo mnamo mwaka 1846.<ref>{{Rejea kitabu|url=http://archive.org/details/livingstone00jeal|title=Livingstone|last=Jeal|first=Tim|date=1973|publisher=New York, Putnam|others=Internet Archive|isbn=978-0-399-11215-7}}</ref> David Livingstone alifika ziwa hilo mnamo mwaka 1859, na kuliita Ziwa Nyasa.<ref>{{Cite web|title=Lake Nyasa {{!}} Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/places/africa/african-physical-geography/lake-nyasa|work=www.encyclopedia.com|accessdate=2026-06-25}}</ref> Pia aliirejelea kwa jozi ya majina ya utani: Ziwa la nyota<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=t_wsAwAAQBAJ&q=%22lake+of+stars%22+livingstone&pg=PP170|title=David Livingstone, Africa's Greatest Explorer: The Man, the Missionary and the Myth|last=Bayly|first=Paul|date=2014-03-27|publisher=Fonthill Media|language=en}}</ref> na Ziwa la dhoruba. Jina la utani la Ziwa la nyota lilikuja baada ya Livingstone kuona taa kutoka kwa taa za wavuvi nchini Malawi kwenye boti zao, zinazofanana na nyota angani kwa mbali. Baadaye, baada ya kukumbwa na mafuriko yasiyotabirika na yenye jeuri sana ambayohuwa yanaenea katika eneo hilo, pia alilitaja kama Ziwa la Dhoruba. Mnamo tarehe 16 Agosti 1914, Ziwa Malawi lilikuwa eneo la vita vifupi vya majini wakati wa Vita vya Kwanza vya Kidunia. Boti ya bunduki ya Uingereza SS Gwendolen, iliyoamriwa na Kapteni Rhoades, ilipokea amri kutoka kwa amri kuu ya Milki ya Uingereza ya "kuzama, kuchoma, au kuharibu" mashua pekee ya bunduki ya Dola ya Ujerumani kwenye ziwa, Hermann von, akiongozwa na Kapteni Wiss. Wafanyakazi wa Rhoades walipata Hermann von Wissmann katika ghuba karibu na Sphinxhaven, katika eneo la maji ya Afrika Mashariki ya Ujerumani. Gwendolen alizima mashua ya Wajerumani kwa risasi moja ya kanuni kutoka umbali wa takriban mita 1,800 (yadi 2,000). Mgogoro huu mfupi ulisifiwa na The Times nchini Uingereza kama ushindi wa kwanza wa majini wa Milki ya Uingereza katika Vita vya Kwanza vya dunia. == Suala la mipaka ziwani == Malawi lina ufuko mrefu ziwani upande wa [[magharibi]] na kusini, ilhali Tanzania inapakana na kaskazini mwa ziwa na kwenye ufuko wa [[mashariki]], ikifuatwa na Msumbiji. Kuna [[ugomvi]] kati ya Malawi na Tanzania kuhusu mipaka ndani ya ziwa. Mpaka baina ya Malawi (zamani: Nyassaland) na Msumbiji ulipangwa wakati wa [[ukoloni]]. Lakini kuna mzozo kuhusu [[robo]] ya kaskazini-mashariki inayodaiwa na Tanzania kuwa ni eneo lake, ilhali Malawi inaidai pia. Malawi imedai ya kwamba maji yote hadi [[ufukwe|ufukoni]] upande wa Tanzania ni sehemu ya eneo lake la kitaifa. Tanzania imedai ya kwamba mpaka uwe katikati ya ziwa kufuatana na [[desturi]] za kimataifa. Sababu ya mzozo ni maelewano ya [[Ukoloni|kikoloni]]. Wakati wa kuanzishwa kwa [[Afrika ya Mashariki ya Kijerumani]] lakini kabla ya serikali ya [[Ujerumani]] kuchukua koloni mkononi mwake<ref>Koloni ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani ilianzishwa kama koloni ya kibiashara iliyomilikiwa na shirika la binafsi [[Kampuni ya Kijerumani kwa Afrika ya Mashariki]] na bila mipaka maalumu iliyoeleweka. Mnamo 1890 ilipoonekana shirika haliwezi kumiliki maeneo hayo, serikali iliamua kuchukua utawala mkononi mwake moja kwa moja. Katika maandalizi ya hatua hiyo, Ujerumani ilitafuta maelewano na Uingereza kuhusu "mipaka ya maslahi" (spheres of interest) katika Afrika kwa jumla. Hapo nchi hizo mbili zilielewana pia kuhusu maeneo ambayo wakati ule hazikutawaliwa nazo bado. Tazama makala [[Mkataba wa Helgoland-Zanzibar]]</ref>, [[serikali]] za [[Uingereza]] na [[Ujerumani]] zilipatana kuhusu mipaka ya "eneo chini ya athira ya Ujerumani" ("German sphere of influence") kwa kutaja mpaka ulifuata ufuko wa Ziwa Nyasa.<ref>"In East Africa, Germany's sphere of influence is demarcated thus: ... To the south by the line that starts on the coast of the northern border of Mozambique Province and follows the course of the Rovuma River to the point where the Messinge flows into the Rovuma. From here the line runs westward on the parallel of latitude to the shore of Lake Nyasa. Turning north, it continues along the eastern, northern, and western shores of the lake until it reaches the northern bank of the mouth of the Songwe River. " ([http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=782 Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty) (July 1, 1890), article I,2] {{Wayback|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=782 |date=20120119114434 }}, tovuti ya http://germanhistorydocs.ghi-dc.org, mradi wa German Historical Institute Washington, DC, iliangaliwa Machi 2019</ref> Leo inajadiliwa baina ya wanasharia wa kimataifa kama maneno haya yalitaja mipaka halisi ya kiutawala au kama yalikuwa tu mapatano ya awali kuhusu "maeneo chini ya athira" ya nchi husika<ref>[https://repository.law.umich.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1193&context=mjil Tiyanjana Maluwa: Oil Under Troubled Waters?: Some Legal Aspects of the Boundary Dispute Between Malawi and Tanzania Over Lake Malawi Tiyanjana Maluwa], jarida la Michigan Journal of International Law, 2016, ukurasa 360f</ref>. Baada ya mwaka [[1919]] [[Uingereza]] ilitawala [[Tanganyika]] pamoja na [[Malawi]] (Nyassaland), hivyo hakukuwa na shida. Kabla ya uhuru, wakati wawakilishi wa [[TANU]] walichaguliwa tayari kuwa wabunge katika bunge la kikoloni (legislative council) na Julius Nyerere alikuwa waziri mkuu wa Tanganyika tangu 1960, mbunge Chifu Mhaiki alitaka serikali iangalie upya haki za Tanganyika kwa maji ya ziwa. Tarehe 12 Oktoba 1960 waziri mkuu Nyerere alijibu: "Hakuna shaka lolote kuhusu mpaka huu. Tunajua kwamba hakuna tone la maji kwenye Ziwa Nyasa ni mali ya Tanganyika kufuatana na mapatano haya. Hali halisi tungedai serikali jirani ibadilishe mipaka kwa manufaa ya Tanganyika." <ref>"There is no doubt at all about this boundary. We know that not a drop of the water of Lake Nyasa belongs to Tanganyika under the terms of the agreement, so that in actual fact we would be asking a neighboring Government [to] change the boundary in favor of Tanganyika.", Tanganyika Legislative Council, Official Report uk 614-615, kufuatana na James Mayall: The Malawi-Tanzania Boundary Dispute. The Journal of Modern African Studies, Vol. 11, No. 4 (Dec., 1973), uk 615, [https://www.jstor.org/stable/161618?read-now=1&seq=5#page_scan_tab_contents online hapa]</ref>. Chifu Mhaiki alirudia swali lake alipokuwa mbunge katika Bunge la Kitaifa baada ya uhuru wa Tanganyika mwaka 1962 na safari hii waziri mkuu Rashidi Kawawa alijibu tena kwamba hakuna sehemu ya Ziwa Nyasa iliyokuwa ndani ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani, kwamba Uingereza haikubadilisha mipaka hii na kwamba hata kama kuna hasara kwa Tanganyika serikali haiwezi kuanza majadiliano juu ya swali hili na Uingereza au serikali ya Nyasaland kabla ya uhuru wa nchi hii jirani<ref>Maluwa, uk. 373</ref>. Tarehe 3 Januari 1967 serikali ya Tanzania iliandika mara ya kwanza kwa serikali ya Malawi na kuifahamisha kwamba iliona mpaka baina ya nhci hizi ilifuata mstari wa kati wa Ziwa Nyasa. Malawi ilithibitisha kupokelewa kwa barua hii bila kuijibu rasmi. Hata hivyo rais Banda wa Malawi alikataa madai ya tanzania mbele ya bunge lake. [[Polisi]] ya Malawi ilijaribu kutawala [[wavuvi]] na [[feri]] za Tanzania ziwani. Mzozo huu ulisababisha [[risasi]] kufyatuliwa hadi kutulia mwaka 1968. Hadi leo hakuna mapatano rasmi lakini nchi zote [[mbili]] zinaendelea kudai bila kutumia nguvu. Hali halisi Malawi imeheshimu dai la Tanzania, haijasumbua tena wavuvi wala feri za jirani ndani ya robo ya kaskazini-mashariki ya ziwa. Mzozo ulifufuka tena tangu mwaka 2012 baada ya Malawi kutoa vibali vya upelelezi wa gesi na mafuta chini ya ziwa, tendo linalopingwa na Tanzania.<ref>[https://allafrica.com/stories/201208130878.html Malawi: Old Border Dispute With Tanzania Over Lake Malawi Flares Up Again]</ref> ==Maisha ya porini== Wanyamapori wanaopatikana ndani na nje ya Ziwa Malawi au Nyasa ni pamoja na mamba wa Nile, kiboko, [[nyani]] na idadi kubwa ya [[tai]] wa Kiafrika wanaolisha samaki kutoka ziwani.<ref>{{Citation|title=Geography & Wildlife|url=http://www.our-africa.org/malawi/geography-wildlife|work=Our Africa|language=en|access-date=2026-06-25}}</ref> ===Uvuvi=== Ziwa Malawi kwa milenia limekuwa chanzo kikuu cha [[chakula]] kwa wakazi wa mwambao wake kwa vile maji yake yana samaki wengi. Miongoni mwa aina maarufu zaidi ni aina nne za chambo, inayojumuisha mojawapo ya spishi nne katika jenasi ndogo ya Nyasalapia (Oreochromis karongae, O. lidole, O. saka na O. squamipinnis), pamoja na O. shiranus<ref>{{Cite web|title=Distribution and Biology of Chambo (Oreochromis spp.) in Lakes Malawi and Malombe.|url=https://www.fao.org/4/ad202e/AD202E00.htm|work=www.fao.org|accessdate=2026-06-25}}</ref> inayohusiana kwa karibu. Aina nyingine zinazosaidia uvuvi muhimu ni pamoja na dagaa wa Ziwa Malawi (Engraulicypris sardella) na samaki aina ya kampango wakubwa (Bagrus meridionalis). Uvuvi mwingi hutoa chakula kwa ongezeko la watu karibu na ziwa, lakini baadhi yao husafirishwa kutoka Malawi. Idadi ya samaki porini inazidi kutishiwa na uvuvi wa kupita kiasi na uchafuzi wa maji.<ref>{{Cite web|title=Preserving the Future for Lake Malawi|url=http://web.mit.edu/africantech/www/articles/Lake_Malawi.html|work=web.mit.edu|accessdate=2026-06-25}}</ref> Kushuka kwa kina cha maji ya ziwa kunawakilisha tishio lingine, na inaaminika kuchochewa na uchimbaji wa maji na ongezeko la watu, mabadiliko ya hali ya hewa na pia ukataji miti.<ref>{{Citation|last=Banda|first=Mabvuto|title=Rapid drop in Lake Malawi's water levels drives down fish stocks|date=2013-05-22|url=https://www.theguardian.com/global-development/2013/may/22/lake-malawi-water-levels-fish-stocks|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077|access-date=2026-06-25}}</ref> Chambo na kampango wamevuliwa kupita kiasi (kampango ilipungua kwa takriban 90% kutoka 2006 hadi 2016, O. karongae na O. squamipinnis kwa takriban 94%, na O. lidole wanaweza kuwa tayari wametoweka<ref>{{Cite journal |last=Geoffrey Kanyerere (Malawi Dept Fisheries) |last2=Titus Phiri (Monkey Bay Fisheries Research Centre) |last3=Shechonge |first3=Asilatu |date=2018-05-22 |title=IUCN Red List of Threatened Species: Oreochromis karongae |url=https://www.iucnredlist.org/species/61293/148647939 |journal=IUCN Red List of Threatened Species |archive-url=http://web.archive.org/web/20250529045927/https://www.iucnredlist.org/species/61293/148647939 |archive-date=2025-05-29}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Titus Phiri (Monkey Bay Fisheries Research Centre) |last2=Geoffrey Kanyerere (Malawi Dept Fisheries) |date=2018-05-22 |title=IUCN Red List of Threatened Species: Oreochromis squamipinnis |url=https://www.iucnredlist.org/species/60760/148648312 |journal=IUCN Red List of Threatened Species |archive-url=http://web.archive.org/web/20250603175310/https://www.iucnredlist.org/species/60760/148648312 |archive-date=2025-06-03}}</ref>) na sasa wako katika hatari kubwa.<ref>{{Cite web|title=Rangers struggle to save endangered fish in Lake Malawi|url=https://edition.cnn.com/2010/WORLD/africa/10/27/malawi.overfishing/|work=edition.cnn.com|accessdate=2026-06-25|language=en|author=From� David McKenzie and Brent Swails CNN}}</ref> IUCN inatambua aina 117 za cichlids za Malawi kuwa ziko hatarini; baadhi ya hizi zina safu ndogo na zinaweza kuwa na miamba ya pwani yenye urefu wa mita mia chache tu. ==Marejeo== <references/> {{mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Ziwa Nyasa]] [[Jamii:Maziwa ya Tanzania]] [[Jamii:Maziwa ya Malawi]] [[Jamii:Maziwa ya Msumbiji]] [[Jamii:Maziwa ya Afrika]] rfmce6ps8b0ulziykh448klfjuwur9u 1576400 1576399 2026-06-25T01:26:45Z Elizabeth Samwel 75873 Nimeongeza rejeo 1576400 wikitext text/x-wiki [[Picha:Lake Malawi00.jpg|thumb|Picha ya Ziwa Malawi mwaka 1967.]] [[Picha:TZ Nyasa (Malawi).PNG|thumb|250px|right|Mstari mwekundu unaonyesha mpaka usiokubaliwa kati ya Tanzania na Malawi. Tanzania inadai mstari mwekundu kuwa sahihi, lakini Malawi inadai ziwa lote hadi [[mwambao]] wa Tanzania. Mpaka kati ya Msumbiji na Malawi hauna matata.]] '''Ziwa Nyasa''' (katika [[Malawi]]: Ziwa '''Malawi'''; katika [[Msumbiji]]: Ziwa '''Niassa''') ni kati ya [[ziwa|maziwa]] makubwa ya [[Afrika ya Mashariki]] likiwa na nafasi ya [[tatu]] baada ya Ziwa [[Viktoria Nyanza]] na [[Ziwa Tanganyika]]. Ni ziwa la nne kwa ukubwa na la maji baridi duniani kwa ujazo, ziwa la tisa kwa ukubwa duniani kwa eneo na ziwa la tatu kwa ukubwa na la pili kwa kina barani Afrika. Ziwa Malawi ni nyumbani kwa spishi nyingi za samaki kuliko ziwa lingine lolote ulimwenguni,<ref>{{Rejea tovuti|title=Protected Areas Programme -|url=http://www.unep-wcmc.org/protected_areas/data/wh/lakemal.html|work=www.unep-wcmc.org|accessdate=2026-06-24}}</ref> ikijumuisha angalau spishi 700 za cichlids. Sehemu ya ziwa la Msumbiji ilitangazwa rasmi kuwa hifadhi na Serikali ya Msumbiji mnamo Juni 10, 2011,<ref>{{Rejea tovuti|title=Mozambique’s Lake Niassa declared reserve and Ramsar site|url=https://wwf.panda.org/wwf_news/?200583/Mozambiques-Lake-Niassa-declared-reserve-and-Ramsar-site|work=wwf.panda.org|accessdate=2026-06-24|language=en}}</ref> huku Malawi sehemu ya ziwa ikijumuishwa katika Hifadhi ya Kitaifa ya Ziwa Malawi. Ziwa Malawi ni ziwa la meromictic, kumaanisha kuwa tabaka zake za maji hazichanganyiki. Uwekaji tabaka wa kudumu wa maji ya Ziwa Malawi na mpaka wa oksiki-oksiksi hudumishwa na kemikali ndogo na viwango vya joto. Likijulikana kwa bioanuwai yake ya ajabu, Ziwa Malawi huhifadhi zaidi ya spishi 600 za samaki aina ya cichlid, karibu wote wanapatikana katika ziwa hilo, na kuchangia mojawapo ya viwango vya juu zaidi vya samaki wa maji baridi duniani. Uenezi huu unatokana na kutengwa kwa kijiolojia na makazi mbalimbali ya ziwa, ikiwa ni pamoja na ufuo wa miamba, sehemu za chini za mchanga, na maji wazi, ambayo yamesababisha utofauti wa haraka kati ya cichlidi juu ya nyakati za mageuzi. Mfumo ikolojia wa ziwa unasaidia uvuvi wa ndani ambao hutoa chanzo kikuu cha protini na maisha ya kiuchumi kwa jamii zinazozunguka, ingawa uvuvi kupita kiasi na shinikizo la kimazingira huleta changamoto zinazoendelea. Likiwa limegunduliwa na wagunduzi wa Uropa katikati ya karne ya 19, Ziwa Malawi limekuwa kitovu cha utafiti wa kisayansi kutokana na sifa zake za kipekee za limnolojia, kama vile utabakaji wake wa hali ya juu na hutumika kama rasilimali muhimu kwa utalii na uwezekano wa maendeleo ya umeme wa maji katika eneo hilo. Maelekezo ya mipaka kando ya ziwa mara kwa mara yamesababisha migogoro, hasa kati ya Malawi na Tanzania, ikionyesha umuhimu wake wa kijiografia. == Eneo la Ziwa (Jiografia) == Eneo la ziwa ni [[km²]] 29,600. Lina [[urefu]] wa [[km]] 560 na [[upana]] wa km 50-80, likienea kutoka [[kaskazini]] kuelekea [[kusini]]. Vilindi vyake vinafikia hadi [[mita]] 704 chini ya uwiano wa [[maji]] yake. Ziwa Nyasa linapatikana kati ya nchi za [[Malawi]], [[Msumbiji]] na [[Tanzania]]. Katika [[ziwa]] hilo kuna [[mito]] mbalimbali inayoingiza [[maji]] yake humo kama vile [[mto Lufilyo]], [[mto Mbaka]], [[mto Kiwila]], [[mto Songwe]] n.k. [[Kusini]] mwa ziwa unatoka [[Mto Shire]] unaopeleka [[maji]] kwenye [[Mto Zambezi]] na hatimaye [[Bahari Hindi]]. Ki[[jiolojia]] ziwa ni sehemu ya [[Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki]]. Ziwa Nyasa linajulikana kuwa na aina nyingi za [[samaki]] (zaidi ya 1500). Aina chache tu zinavuliwa kama [[chakula]], lakini aina mbalimbali zinakamatwa na kuuzwa nje ya [[Afrika]] kwa wapenzi wa samaki wa [[rangi]]. ==Historia ya Geologia== Ziwa Malawi ni mojawapo ya maziwa makuu ya Bonde la Ufa na ziwa la kale. Ziwa hili lipo katika bonde linaloundwa na ufunguzi wa Ufa wa Afrika Mashariki, ambapo sahani ya tectonic ya Afrika inagawanywa katika vipande viwili. Hii inaitwa mpaka wa tectonics za sahani tofauti. Malawi kwa kawaida inakadiriwa kuwa na umri wa miaka milioni 1-2 (mya),<ref>{{Rejea jarida |last=Wilson |first=Anthony B. |last2=Teugels |first2=Guy G. |last3=Meyer |first3=Axel |date=2008-04-23 |title=Marine incursion: the freshwater herring of Lake Tanganyika are the product of a marine invasion into west Africa |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2292254/ |journal=PloS One |volume=3 |issue=4 |pages=e1979 |doi=10.1371/journal.pone.0001979 |issn=1932-6203 |pmc=2292254 |pmid=18431469}}</ref> lakini ushahidi wa hivi majuzi zaidi unaonyesha ziwa la zamani sana lenye bonde ambalo lilianza kuunda takriban mya 8.6 na hali ya maji ya kina kilionekana kwanza 4.5 mya. Viwango vya maji vimetofautiana sana kwa muda, kuanzia karibu mita 600 (futi 2,000) chini ya kiwango cha sasa hadi 10-20 m (futi 33–66) juu. Wakati wa vipindi ziwa lilikauka karibu kabisa, na kuacha ziwa moja au mbili tu ndogo kiasi, zenye alkali nyingi na chumvi katika kile ambacho kwa sasa ni sehemu za kina kabisa za Malawi. Kemia ya maji inayofanana na hali ya sasa ilionekana tu miaka 60,000 iliyopita. Vipindi vikuu vya maji ya chini vinakadiriwa kutokea takriban miaka milioni 1.6 hadi 1.0-0.57 iliyopita (ambapo yangeweza kukauka kabisa), 420,000 hadi 250,000-110,000 miaka iliyopita, takriban miaka 25,000 iliyopita na miaka 18,000-10,700 iliyopita.<ref>https://academic.oup.com/mbe/article/18/2/144/1079219?login=false</ref> Wakati wa kilele cha kipindi cha maji ya chini kati ya 1390 na 1860 AD, inaweza kuwa 120-150 m (390-490 ft) chini ya viwango vya sasa vya maji. ==Sifa za maji== Maji ya ziwa ni ya alkali (pH 7.7–8.6) na yana joto la kawaida la uso kati ya 24 na 29 °C (75–84 °F), huku sehemu zenye kina kirefu kwa kawaida huwa kama 22°C (72°F).[22] Thermocline iko katika kina cha mita 40–100 (futi 130–330).<ref>https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0031018210001276?via%3Dihub=</ref> Kikomo cha oksijeni kiko katika kina cha takriban mita 250 (futi 820), na hivyo kuzuia samaki na viumbe vingine vya aerobic kwa sehemu ya juu. Maji ni safi sana kwa ziwa na mwonekano unaweza kuwa hadi mita 20 (futi 66), lakini chini kidogo ya nusu ya takwimu hii ni ya kawaida zaidi na iko chini ya mita 3 (futi 10) katika ghuba zenye matope. Hata hivyo, wakati wa msimu wa mvua wa miezi ya Januari hadi Machi, maji huwa na matope zaidi kutokana na mtiririko wa matope wa mito.<ref>{{Rejea tovuti|title=Lake Malawi|url=https://www.worldatlas.com/lakes/lake-malawi.html|work=WorldAtlas|date=2021-07-17|accessdate=2026-06-24|language=en-US|author=John Misachi July 17 2021 in Bodies of Water}}</ref> ==Ukoloni wa Ulaya== Mfanyabiashara Mreno Candido José da Costa Cardoso alikuwa Mzungu wa kwanza kutembelea ziwa hilo mnamo mwaka 1846.<ref>{{Rejea kitabu|url=http://archive.org/details/livingstone00jeal|title=Livingstone|last=Jeal|first=Tim|date=1973|publisher=New York, Putnam|others=Internet Archive|isbn=978-0-399-11215-7}}</ref> David Livingstone alifika ziwa hilo mnamo mwaka 1859, na kuliita Ziwa Nyasa.<ref>{{Cite web|title=Lake Nyasa {{!}} Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/places/africa/african-physical-geography/lake-nyasa|work=www.encyclopedia.com|accessdate=2026-06-25}}</ref> Pia aliirejelea kwa jozi ya majina ya utani: Ziwa la nyota<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=t_wsAwAAQBAJ&q=%22lake+of+stars%22+livingstone&pg=PP170|title=David Livingstone, Africa's Greatest Explorer: The Man, the Missionary and the Myth|last=Bayly|first=Paul|date=2014-03-27|publisher=Fonthill Media|language=en}}</ref> na Ziwa la dhoruba. Jina la utani la Ziwa la nyota lilikuja baada ya Livingstone kuona taa kutoka kwa taa za wavuvi nchini Malawi kwenye boti zao, zinazofanana na nyota angani kwa mbali. Baadaye, baada ya kukumbwa na mafuriko yasiyotabirika na yenye jeuri sana ambayohuwa yanaenea katika eneo hilo, pia alilitaja kama Ziwa la Dhoruba. Mnamo tarehe 16 Agosti 1914, Ziwa Malawi lilikuwa eneo la vita vifupi vya majini wakati wa Vita vya Kwanza vya Kidunia. Boti ya bunduki ya Uingereza SS Gwendolen, iliyoamriwa na Kapteni Rhoades, ilipokea amri kutoka kwa amri kuu ya Milki ya Uingereza ya "kuzama, kuchoma, au kuharibu" mashua pekee ya bunduki ya Dola ya Ujerumani kwenye ziwa, Hermann von, akiongozwa na Kapteni Wiss. Wafanyakazi wa Rhoades walipata Hermann von Wissmann katika ghuba karibu na Sphinxhaven, katika eneo la maji ya Afrika Mashariki ya Ujerumani. Gwendolen alizima mashua ya Wajerumani kwa risasi moja ya kanuni kutoka umbali wa takriban mita 1,800 (yadi 2,000). Mgogoro huu mfupi ulisifiwa na The Times nchini Uingereza kama ushindi wa kwanza wa majini wa Milki ya Uingereza katika Vita vya Kwanza vya dunia. == Suala la mipaka ziwani == Malawi lina ufuko mrefu ziwani upande wa [[magharibi]] na kusini, ilhali Tanzania inapakana na kaskazini mwa ziwa na kwenye ufuko wa [[mashariki]], ikifuatwa na Msumbiji. Kuna [[ugomvi]] kati ya Malawi na Tanzania kuhusu mipaka ndani ya ziwa. Mpaka baina ya Malawi (zamani: Nyassaland) na Msumbiji ulipangwa wakati wa [[ukoloni]]. Lakini kuna mzozo kuhusu [[robo]] ya kaskazini-mashariki inayodaiwa na Tanzania kuwa ni eneo lake, ilhali Malawi inaidai pia. Malawi imedai ya kwamba maji yote hadi [[ufukwe|ufukoni]] upande wa Tanzania ni sehemu ya eneo lake la kitaifa. Tanzania imedai ya kwamba mpaka uwe katikati ya ziwa kufuatana na [[desturi]] za kimataifa. Sababu ya mzozo ni maelewano ya [[Ukoloni|kikoloni]]. Wakati wa kuanzishwa kwa [[Afrika ya Mashariki ya Kijerumani]] lakini kabla ya serikali ya [[Ujerumani]] kuchukua koloni mkononi mwake<ref>Koloni ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani ilianzishwa kama koloni ya kibiashara iliyomilikiwa na shirika la binafsi [[Kampuni ya Kijerumani kwa Afrika ya Mashariki]] na bila mipaka maalumu iliyoeleweka. Mnamo 1890 ilipoonekana shirika haliwezi kumiliki maeneo hayo, serikali iliamua kuchukua utawala mkononi mwake moja kwa moja. Katika maandalizi ya hatua hiyo, Ujerumani ilitafuta maelewano na Uingereza kuhusu "mipaka ya maslahi" (spheres of interest) katika Afrika kwa jumla. Hapo nchi hizo mbili zilielewana pia kuhusu maeneo ambayo wakati ule hazikutawaliwa nazo bado. Tazama makala [[Mkataba wa Helgoland-Zanzibar]]</ref>, [[serikali]] za [[Uingereza]] na [[Ujerumani]] zilipatana kuhusu mipaka ya "eneo chini ya athira ya Ujerumani" ("German sphere of influence") kwa kutaja mpaka ulifuata ufuko wa Ziwa Nyasa.<ref>"In East Africa, Germany's sphere of influence is demarcated thus: ... To the south by the line that starts on the coast of the northern border of Mozambique Province and follows the course of the Rovuma River to the point where the Messinge flows into the Rovuma. From here the line runs westward on the parallel of latitude to the shore of Lake Nyasa. Turning north, it continues along the eastern, northern, and western shores of the lake until it reaches the northern bank of the mouth of the Songwe River. " ([http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=782 Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty) (July 1, 1890), article I,2] {{Wayback|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=782 |date=20120119114434 }}, tovuti ya http://germanhistorydocs.ghi-dc.org, mradi wa German Historical Institute Washington, DC, iliangaliwa Machi 2019</ref> Leo inajadiliwa baina ya wanasharia wa kimataifa kama maneno haya yalitaja mipaka halisi ya kiutawala au kama yalikuwa tu mapatano ya awali kuhusu "maeneo chini ya athira" ya nchi husika<ref>[https://repository.law.umich.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1193&context=mjil Tiyanjana Maluwa: Oil Under Troubled Waters?: Some Legal Aspects of the Boundary Dispute Between Malawi and Tanzania Over Lake Malawi Tiyanjana Maluwa], jarida la Michigan Journal of International Law, 2016, ukurasa 360f</ref>. Baada ya mwaka [[1919]] [[Uingereza]] ilitawala [[Tanganyika]] pamoja na [[Malawi]] (Nyassaland), hivyo hakukuwa na shida. Kabla ya uhuru, wakati wawakilishi wa [[TANU]] walichaguliwa tayari kuwa wabunge katika bunge la kikoloni (legislative council) na Julius Nyerere alikuwa waziri mkuu wa Tanganyika tangu 1960, mbunge Chifu Mhaiki alitaka serikali iangalie upya haki za Tanganyika kwa maji ya ziwa. Tarehe 12 Oktoba 1960 waziri mkuu Nyerere alijibu: "Hakuna shaka lolote kuhusu mpaka huu. Tunajua kwamba hakuna tone la maji kwenye Ziwa Nyasa ni mali ya Tanganyika kufuatana na mapatano haya. Hali halisi tungedai serikali jirani ibadilishe mipaka kwa manufaa ya Tanganyika." <ref>"There is no doubt at all about this boundary. We know that not a drop of the water of Lake Nyasa belongs to Tanganyika under the terms of the agreement, so that in actual fact we would be asking a neighboring Government [to] change the boundary in favor of Tanganyika.", Tanganyika Legislative Council, Official Report uk 614-615, kufuatana na James Mayall: The Malawi-Tanzania Boundary Dispute. The Journal of Modern African Studies, Vol. 11, No. 4 (Dec., 1973), uk 615, [https://www.jstor.org/stable/161618?read-now=1&seq=5#page_scan_tab_contents online hapa]</ref>. Chifu Mhaiki alirudia swali lake alipokuwa mbunge katika Bunge la Kitaifa baada ya uhuru wa Tanganyika mwaka 1962 na safari hii waziri mkuu Rashidi Kawawa alijibu tena kwamba hakuna sehemu ya Ziwa Nyasa iliyokuwa ndani ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani, kwamba Uingereza haikubadilisha mipaka hii na kwamba hata kama kuna hasara kwa Tanganyika serikali haiwezi kuanza majadiliano juu ya swali hili na Uingereza au serikali ya Nyasaland kabla ya uhuru wa nchi hii jirani<ref>Maluwa, uk. 373</ref>. Tarehe 3 Januari 1967 serikali ya Tanzania iliandika mara ya kwanza kwa serikali ya Malawi na kuifahamisha kwamba iliona mpaka baina ya nhci hizi ilifuata mstari wa kati wa Ziwa Nyasa. Malawi ilithibitisha kupokelewa kwa barua hii bila kuijibu rasmi. Hata hivyo rais Banda wa Malawi alikataa madai ya tanzania mbele ya bunge lake. [[Polisi]] ya Malawi ilijaribu kutawala [[wavuvi]] na [[feri]] za Tanzania ziwani. Mzozo huu ulisababisha [[risasi]] kufyatuliwa hadi kutulia mwaka 1968. Hadi leo hakuna mapatano rasmi lakini nchi zote [[mbili]] zinaendelea kudai bila kutumia nguvu. Hali halisi Malawi imeheshimu dai la Tanzania, haijasumbua tena wavuvi wala feri za jirani ndani ya robo ya kaskazini-mashariki ya ziwa. Mzozo ulifufuka tena tangu mwaka 2012 baada ya Malawi kutoa vibali vya upelelezi wa gesi na mafuta chini ya ziwa, tendo linalopingwa na Tanzania.<ref>[https://allafrica.com/stories/201208130878.html Malawi: Old Border Dispute With Tanzania Over Lake Malawi Flares Up Again]</ref> ==Maisha ya porini== Wanyamapori wanaopatikana ndani na nje ya Ziwa Malawi au Nyasa ni pamoja na mamba wa Nile, kiboko, [[nyani]] na idadi kubwa ya [[tai]] wa Kiafrika wanaolisha samaki kutoka ziwani.<ref>{{Citation|title=Geography & Wildlife|url=http://www.our-africa.org/malawi/geography-wildlife|work=Our Africa|language=en|access-date=2026-06-25}}</ref> ===Uvuvi=== Ziwa Malawi kwa milenia limekuwa chanzo kikuu cha [[chakula]] kwa wakazi wa mwambao wake kwa vile maji yake yana samaki wengi. Miongoni mwa aina maarufu zaidi ni aina nne za chambo, inayojumuisha mojawapo ya spishi nne katika jenasi ndogo ya Nyasalapia (Oreochromis karongae, O. lidole, O. saka na O. squamipinnis), pamoja na O. shiranus<ref>{{Cite web|title=Distribution and Biology of Chambo (Oreochromis spp.) in Lakes Malawi and Malombe.|url=https://www.fao.org/4/ad202e/AD202E00.htm|work=www.fao.org|accessdate=2026-06-25}}</ref> inayohusiana kwa karibu. Aina nyingine zinazosaidia uvuvi muhimu ni pamoja na dagaa wa Ziwa Malawi (Engraulicypris sardella) na samaki aina ya kampango wakubwa (Bagrus meridionalis). Uvuvi mwingi hutoa chakula kwa ongezeko la watu karibu na ziwa, lakini baadhi yao husafirishwa kutoka Malawi. Idadi ya samaki porini inazidi kutishiwa na uvuvi wa kupita kiasi na uchafuzi wa maji.<ref>{{Cite web|title=Preserving the Future for Lake Malawi|url=http://web.mit.edu/africantech/www/articles/Lake_Malawi.html|work=web.mit.edu|accessdate=2026-06-25}}</ref> Kushuka kwa kina cha maji ya ziwa kunawakilisha tishio lingine, na inaaminika kuchochewa na uchimbaji wa maji na ongezeko la watu, mabadiliko ya hali ya hewa na pia ukataji miti.<ref>{{Citation|last=Banda|first=Mabvuto|title=Rapid drop in Lake Malawi's water levels drives down fish stocks|date=2013-05-22|url=https://www.theguardian.com/global-development/2013/may/22/lake-malawi-water-levels-fish-stocks|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077|access-date=2026-06-25}}</ref> Chambo na kampango wamevuliwa kupita kiasi (kampango ilipungua kwa takriban 90% kutoka 2006 hadi 2016, O. karongae na O. squamipinnis kwa takriban 94%, na O. lidole wanaweza kuwa tayari wametoweka<ref>{{Cite journal |last=Geoffrey Kanyerere (Malawi Dept Fisheries) |last2=Titus Phiri (Monkey Bay Fisheries Research Centre) |last3=Shechonge |first3=Asilatu |date=2018-05-22 |title=IUCN Red List of Threatened Species: Oreochromis karongae |url=https://www.iucnredlist.org/species/61293/148647939 |journal=IUCN Red List of Threatened Species |archive-url=http://web.archive.org/web/20250529045927/https://www.iucnredlist.org/species/61293/148647939 |archive-date=2025-05-29}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Titus Phiri (Monkey Bay Fisheries Research Centre) |last2=Geoffrey Kanyerere (Malawi Dept Fisheries) |date=2018-05-22 |title=IUCN Red List of Threatened Species: Oreochromis squamipinnis |url=https://www.iucnredlist.org/species/60760/148648312 |journal=IUCN Red List of Threatened Species |archive-url=http://web.archive.org/web/20250603175310/https://www.iucnredlist.org/species/60760/148648312 |archive-date=2025-06-03}}</ref>) na sasa wako katika hatari kubwa.<ref>{{Cite web|title=Rangers struggle to save endangered fish in Lake Malawi|url=https://edition.cnn.com/2010/WORLD/africa/10/27/malawi.overfishing/|work=edition.cnn.com|accessdate=2026-06-25|language=en|author=From� David McKenzie and Brent Swails CNN}}</ref> IUCN inatambua aina 117 za cichlids za Malawi kuwa ziko hatarini; baadhi ya hizi zina safu ndogo na zinaweza kuwa na miamba ya pwani yenye urefu wa mita mia chache tu.<ref>{{Cite web|title=Geographic Patterns|url=http://www.iucnredlist.org/initiatives/freshwater/eastafrica/geographicpatternsea|work=www.iucnredlist.org|accessdate=2026-06-25}}</ref> ==Marejeo== <references/> {{mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Ziwa Nyasa]] [[Jamii:Maziwa ya Tanzania]] [[Jamii:Maziwa ya Malawi]] [[Jamii:Maziwa ya Msumbiji]] [[Jamii:Maziwa ya Afrika]] 3igzhaj4b6z661j8uxx664siv9jnssf 1576401 1576400 2026-06-25T01:33:55Z Elizabeth Samwel 75873 1576401 wikitext text/x-wiki [[Picha:Lake Malawi00.jpg|thumb|Picha ya Ziwa Malawi mwaka 1967.]] [[Picha:TZ Nyasa (Malawi).PNG|thumb|250px|right|Mstari mwekundu unaonyesha mpaka usiokubaliwa kati ya Tanzania na Malawi. Tanzania inadai mstari mwekundu kuwa sahihi, lakini Malawi inadai ziwa lote hadi [[mwambao]] wa Tanzania. Mpaka kati ya Msumbiji na Malawi hauna matata.]] '''Ziwa Nyasa''' (katika [[Malawi]]: Ziwa '''Malawi'''; katika [[Msumbiji]]: Ziwa '''Niassa''') ni kati ya [[ziwa|maziwa]] makubwa ya [[Afrika ya Mashariki]] likiwa na nafasi ya [[tatu]] baada ya Ziwa [[Viktoria Nyanza]] na [[Ziwa Tanganyika]]. Ni ziwa la nne kwa ukubwa na la maji baridi duniani kwa ujazo, ziwa la tisa kwa ukubwa duniani kwa eneo na ziwa la tatu kwa ukubwa na la pili kwa kina barani Afrika. Ziwa Malawi ni nyumbani kwa spishi nyingi za samaki kuliko ziwa lingine lolote ulimwenguni,<ref>{{Rejea tovuti|title=Protected Areas Programme -|url=http://www.unep-wcmc.org/protected_areas/data/wh/lakemal.html|work=www.unep-wcmc.org|accessdate=2026-06-24}}</ref> ikijumuisha angalau spishi 700 za cichlids. Sehemu ya ziwa la Msumbiji ilitangazwa rasmi kuwa hifadhi na Serikali ya Msumbiji mnamo Juni 10, 2011,<ref>{{Rejea tovuti|title=Mozambique’s Lake Niassa declared reserve and Ramsar site|url=https://wwf.panda.org/wwf_news/?200583/Mozambiques-Lake-Niassa-declared-reserve-and-Ramsar-site|work=wwf.panda.org|accessdate=2026-06-24|language=en}}</ref> huku Malawi sehemu ya ziwa ikijumuishwa katika Hifadhi ya Kitaifa ya Ziwa Malawi. Ziwa Malawi ni ziwa la meromictic, kumaanisha kuwa tabaka zake za maji hazichanganyiki. Uwekaji tabaka wa kudumu wa maji ya Ziwa Malawi na mpaka wa oksiki-oksiksi hudumishwa na kemikali ndogo na viwango vya joto. Likijulikana kwa bioanuwai yake ya ajabu, Ziwa Malawi huhifadhi zaidi ya spishi 600 za samaki aina ya cichlid, karibu wote wanapatikana katika ziwa hilo, na kuchangia mojawapo ya viwango vya juu zaidi vya samaki wa maji baridi duniani. Uenezi huu unatokana na kutengwa kwa kijiolojia na makazi mbalimbali ya ziwa, ikiwa ni pamoja na ufuo wa miamba, sehemu za chini za mchanga, na maji wazi, ambayo yamesababisha utofauti wa haraka kati ya cichlidi juu ya nyakati za mageuzi. Mfumo ikolojia wa ziwa unasaidia uvuvi wa ndani ambao hutoa chanzo kikuu cha protini na maisha ya kiuchumi kwa jamii zinazozunguka, ingawa uvuvi kupita kiasi na shinikizo la kimazingira huleta changamoto zinazoendelea. Likiwa limegunduliwa na wagunduzi wa Uropa katikati ya karne ya 19, Ziwa Malawi limekuwa kitovu cha utafiti wa kisayansi kutokana na sifa zake za kipekee za limnolojia, kama vile utabakaji wake wa hali ya juu na hutumika kama rasilimali muhimu kwa utalii na uwezekano wa maendeleo ya umeme wa maji katika eneo hilo. Maelekezo ya mipaka kando ya ziwa mara kwa mara yamesababisha migogoro, hasa kati ya Malawi na Tanzania, ikionyesha umuhimu wake wa kijiografia. == Eneo la Ziwa (Jiografia) == Eneo la ziwa ni [[km²]] 29,600. Lina [[urefu]] wa [[km]] 560 na [[upana]] wa km 50-80, likienea kutoka [[kaskazini]] kuelekea [[kusini]]. Vilindi vyake vinafikia hadi [[mita]] 704 chini ya uwiano wa [[maji]] yake. Ziwa Nyasa linapatikana kati ya nchi za [[Malawi]], [[Msumbiji]] na [[Tanzania]]. Katika [[ziwa]] hilo kuna [[mito]] mbalimbali inayoingiza [[maji]] yake humo kama vile [[mto Lufilyo]], [[mto Mbaka]], [[mto Kiwila]], [[mto Songwe]] n.k. [[Kusini]] mwa ziwa unatoka [[Mto Shire]] unaopeleka [[maji]] kwenye [[Mto Zambezi]] na hatimaye [[Bahari Hindi]]. Ki[[jiolojia]] ziwa ni sehemu ya [[Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki]]. Ziwa Nyasa linajulikana kuwa na aina nyingi za [[samaki]] (zaidi ya 1500). Aina chache tu zinavuliwa kama [[chakula]], lakini aina mbalimbali zinakamatwa na kuuzwa nje ya [[Afrika]] kwa wapenzi wa samaki wa [[rangi]]. ==Historia ya Geologia== Ziwa Malawi ni mojawapo ya maziwa makuu ya Bonde la Ufa na ziwa la kale. Ziwa hili lipo katika bonde linaloundwa na ufunguzi wa Ufa wa Afrika Mashariki, ambapo sahani ya tectonic ya Afrika inagawanywa katika vipande viwili. Hii inaitwa mpaka wa tectonics za sahani tofauti. Malawi kwa kawaida inakadiriwa kuwa na umri wa miaka milioni 1-2 (mya),<ref>{{Rejea jarida |last=Wilson |first=Anthony B. |last2=Teugels |first2=Guy G. |last3=Meyer |first3=Axel |date=2008-04-23 |title=Marine incursion: the freshwater herring of Lake Tanganyika are the product of a marine invasion into west Africa |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2292254/ |journal=PloS One |volume=3 |issue=4 |pages=e1979 |doi=10.1371/journal.pone.0001979 |issn=1932-6203 |pmc=2292254 |pmid=18431469}}</ref> lakini ushahidi wa hivi majuzi zaidi unaonyesha ziwa la zamani sana lenye bonde ambalo lilianza kuunda takriban mya 8.6 na hali ya maji ya kina kilionekana kwanza 4.5 mya. Viwango vya maji vimetofautiana sana kwa muda, kuanzia karibu mita 600 (futi 2,000) chini ya kiwango cha sasa hadi 10-20 m (futi 33–66) juu. Wakati wa vipindi ziwa lilikauka karibu kabisa, na kuacha ziwa moja au mbili tu ndogo kiasi, zenye alkali nyingi na chumvi katika kile ambacho kwa sasa ni sehemu za kina kabisa za Malawi. Kemia ya maji inayofanana na hali ya sasa ilionekana tu miaka 60,000 iliyopita. Vipindi vikuu vya maji ya chini vinakadiriwa kutokea takriban miaka milioni 1.6 hadi 1.0-0.57 iliyopita (ambapo yangeweza kukauka kabisa), 420,000 hadi 250,000-110,000 miaka iliyopita, takriban miaka 25,000 iliyopita na miaka 18,000-10,700 iliyopita.<ref>https://academic.oup.com/mbe/article/18/2/144/1079219?login=false</ref> Wakati wa kilele cha kipindi cha maji ya chini kati ya 1390 na 1860 AD, inaweza kuwa 120-150 m (390-490 ft) chini ya viwango vya sasa vya maji. ==Sifa za maji== Maji ya ziwa ni ya alkali (pH 7.7–8.6) na yana joto la kawaida la uso kati ya 24 na 29 °C (75–84 °F), huku sehemu zenye kina kirefu kwa kawaida huwa kama 22°C (72°F).[22] Thermocline iko katika kina cha mita 40–100 (futi 130–330).<ref>https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0031018210001276?via%3Dihub=</ref> Kikomo cha oksijeni kiko katika kina cha takriban mita 250 (futi 820), na hivyo kuzuia samaki na viumbe vingine vya aerobic kwa sehemu ya juu. Maji ni safi sana kwa ziwa na mwonekano unaweza kuwa hadi mita 20 (futi 66), lakini chini kidogo ya nusu ya takwimu hii ni ya kawaida zaidi na iko chini ya mita 3 (futi 10) katika ghuba zenye matope. Hata hivyo, wakati wa msimu wa mvua wa miezi ya Januari hadi Machi, maji huwa na matope zaidi kutokana na mtiririko wa matope wa mito.<ref>{{Rejea tovuti|title=Lake Malawi|url=https://www.worldatlas.com/lakes/lake-malawi.html|work=WorldAtlas|date=2021-07-17|accessdate=2026-06-24|language=en-US|author=John Misachi July 17 2021 in Bodies of Water}}</ref> ==Ukoloni wa Ulaya== Mfanyabiashara Mreno Candido José da Costa Cardoso alikuwa Mzungu wa kwanza kutembelea ziwa hilo mnamo mwaka 1846.<ref>{{Rejea kitabu|url=http://archive.org/details/livingstone00jeal|title=Livingstone|last=Jeal|first=Tim|date=1973|publisher=New York, Putnam|others=Internet Archive|isbn=978-0-399-11215-7}}</ref> David Livingstone alifika ziwa hilo mnamo mwaka 1859, na kuliita Ziwa Nyasa.<ref>{{Cite web|title=Lake Nyasa {{!}} Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/places/africa/african-physical-geography/lake-nyasa|work=www.encyclopedia.com|accessdate=2026-06-25}}</ref> Pia aliirejelea kwa jozi ya majina ya utani: Ziwa la nyota<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=t_wsAwAAQBAJ&q=%22lake+of+stars%22+livingstone&pg=PP170|title=David Livingstone, Africa's Greatest Explorer: The Man, the Missionary and the Myth|last=Bayly|first=Paul|date=2014-03-27|publisher=Fonthill Media|language=en}}</ref> na Ziwa la dhoruba. Jina la utani la Ziwa la nyota lilikuja baada ya Livingstone kuona taa kutoka kwa taa za wavuvi nchini Malawi kwenye boti zao, zinazofanana na nyota angani kwa mbali. Baadaye, baada ya kukumbwa na mafuriko yasiyotabirika na yenye jeuri sana ambayohuwa yanaenea katika eneo hilo, pia alilitaja kama Ziwa la Dhoruba. Mnamo tarehe 16 Agosti 1914, Ziwa Malawi lilikuwa eneo la vita vifupi vya majini wakati wa Vita vya Kwanza vya Kidunia. Boti ya bunduki ya Uingereza SS Gwendolen, iliyoamriwa na Kapteni Rhoades, ilipokea amri kutoka kwa amri kuu ya Milki ya Uingereza ya "kuzama, kuchoma, au kuharibu" mashua pekee ya bunduki ya Dola ya Ujerumani kwenye ziwa, Hermann von, akiongozwa na Kapteni Wiss. Wafanyakazi wa Rhoades walipata Hermann von Wissmann katika ghuba karibu na Sphinxhaven, katika eneo la maji ya Afrika Mashariki ya Ujerumani. Gwendolen alizima mashua ya Wajerumani kwa risasi moja ya kanuni kutoka umbali wa takriban mita 1,800 (yadi 2,000). Mgogoro huu mfupi ulisifiwa na The Times nchini Uingereza kama ushindi wa kwanza wa majini wa Milki ya Uingereza katika Vita vya Kwanza vya dunia. == Suala la mipaka ziwani == Malawi lina ufuko mrefu ziwani upande wa [[magharibi]] na kusini, ilhali Tanzania inapakana na kaskazini mwa ziwa na kwenye ufuko wa [[mashariki]], ikifuatwa na Msumbiji. Kuna [[ugomvi]] kati ya Malawi na Tanzania kuhusu mipaka ndani ya ziwa. Mpaka baina ya Malawi (zamani: Nyassaland) na Msumbiji ulipangwa wakati wa [[ukoloni]]. Lakini kuna mzozo kuhusu [[robo]] ya kaskazini-mashariki inayodaiwa na Tanzania kuwa ni eneo lake, ilhali Malawi inaidai pia. Malawi imedai ya kwamba maji yote hadi [[ufukwe|ufukoni]] upande wa Tanzania ni sehemu ya eneo lake la kitaifa. Tanzania imedai ya kwamba mpaka uwe katikati ya ziwa kufuatana na [[desturi]] za kimataifa. Sababu ya mzozo ni maelewano ya [[Ukoloni|kikoloni]]. Wakati wa kuanzishwa kwa [[Afrika ya Mashariki ya Kijerumani]] lakini kabla ya serikali ya [[Ujerumani]] kuchukua koloni mkononi mwake<ref>Koloni ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani ilianzishwa kama koloni ya kibiashara iliyomilikiwa na shirika la binafsi [[Kampuni ya Kijerumani kwa Afrika ya Mashariki]] na bila mipaka maalumu iliyoeleweka. Mnamo 1890 ilipoonekana shirika haliwezi kumiliki maeneo hayo, serikali iliamua kuchukua utawala mkononi mwake moja kwa moja. Katika maandalizi ya hatua hiyo, Ujerumani ilitafuta maelewano na Uingereza kuhusu "mipaka ya maslahi" (spheres of interest) katika Afrika kwa jumla. Hapo nchi hizo mbili zilielewana pia kuhusu maeneo ambayo wakati ule hazikutawaliwa nazo bado. Tazama makala [[Mkataba wa Helgoland-Zanzibar]]</ref>, [[serikali]] za [[Uingereza]] na [[Ujerumani]] zilipatana kuhusu mipaka ya "eneo chini ya athira ya Ujerumani" ("German sphere of influence") kwa kutaja mpaka ulifuata ufuko wa Ziwa Nyasa.<ref>"In East Africa, Germany's sphere of influence is demarcated thus: ... To the south by the line that starts on the coast of the northern border of Mozambique Province and follows the course of the Rovuma River to the point where the Messinge flows into the Rovuma. From here the line runs westward on the parallel of latitude to the shore of Lake Nyasa. Turning north, it continues along the eastern, northern, and western shores of the lake until it reaches the northern bank of the mouth of the Songwe River. " ([http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=782 Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty) (July 1, 1890), article I,2] {{Wayback|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=782 |date=20120119114434 }}, tovuti ya http://germanhistorydocs.ghi-dc.org, mradi wa German Historical Institute Washington, DC, iliangaliwa Machi 2019</ref> Leo inajadiliwa baina ya wanasharia wa kimataifa kama maneno haya yalitaja mipaka halisi ya kiutawala au kama yalikuwa tu mapatano ya awali kuhusu "maeneo chini ya athira" ya nchi husika<ref>[https://repository.law.umich.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1193&context=mjil Tiyanjana Maluwa: Oil Under Troubled Waters?: Some Legal Aspects of the Boundary Dispute Between Malawi and Tanzania Over Lake Malawi Tiyanjana Maluwa], jarida la Michigan Journal of International Law, 2016, ukurasa 360f</ref>. Baada ya mwaka [[1919]] [[Uingereza]] ilitawala [[Tanganyika]] pamoja na [[Malawi]] (Nyassaland), hivyo hakukuwa na shida. Kabla ya uhuru, wakati wawakilishi wa [[TANU]] walichaguliwa tayari kuwa wabunge katika bunge la kikoloni (legislative council) na Julius Nyerere alikuwa waziri mkuu wa Tanganyika tangu 1960, mbunge Chifu Mhaiki alitaka serikali iangalie upya haki za Tanganyika kwa maji ya ziwa. Tarehe 12 Oktoba 1960 waziri mkuu Nyerere alijibu: "Hakuna shaka lolote kuhusu mpaka huu. Tunajua kwamba hakuna tone la maji kwenye Ziwa Nyasa ni mali ya Tanganyika kufuatana na mapatano haya. Hali halisi tungedai serikali jirani ibadilishe mipaka kwa manufaa ya Tanganyika." <ref>"There is no doubt at all about this boundary. We know that not a drop of the water of Lake Nyasa belongs to Tanganyika under the terms of the agreement, so that in actual fact we would be asking a neighboring Government [to] change the boundary in favor of Tanganyika.", Tanganyika Legislative Council, Official Report uk 614-615, kufuatana na James Mayall: The Malawi-Tanzania Boundary Dispute. The Journal of Modern African Studies, Vol. 11, No. 4 (Dec., 1973), uk 615, [https://www.jstor.org/stable/161618?read-now=1&seq=5#page_scan_tab_contents online hapa]</ref>. Chifu Mhaiki alirudia swali lake alipokuwa mbunge katika Bunge la Kitaifa baada ya uhuru wa Tanganyika mwaka 1962 na safari hii waziri mkuu Rashidi Kawawa alijibu tena kwamba hakuna sehemu ya Ziwa Nyasa iliyokuwa ndani ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani, kwamba Uingereza haikubadilisha mipaka hii na kwamba hata kama kuna hasara kwa Tanganyika serikali haiwezi kuanza majadiliano juu ya swali hili na Uingereza au serikali ya Nyasaland kabla ya uhuru wa nchi hii jirani<ref>Maluwa, uk. 373</ref>. Tarehe 3 Januari 1967 serikali ya Tanzania iliandika mara ya kwanza kwa serikali ya Malawi na kuifahamisha kwamba iliona mpaka baina ya nhci hizi ilifuata mstari wa kati wa Ziwa Nyasa. Malawi ilithibitisha kupokelewa kwa barua hii bila kuijibu rasmi. Hata hivyo rais Banda wa Malawi alikataa madai ya tanzania mbele ya bunge lake. [[Polisi]] ya Malawi ilijaribu kutawala [[wavuvi]] na [[feri]] za Tanzania ziwani. Mzozo huu ulisababisha [[risasi]] kufyatuliwa hadi kutulia mwaka 1968. Hadi leo hakuna mapatano rasmi lakini nchi zote [[mbili]] zinaendelea kudai bila kutumia nguvu. Hali halisi Malawi imeheshimu dai la Tanzania, haijasumbua tena wavuvi wala feri za jirani ndani ya robo ya kaskazini-mashariki ya ziwa. Mzozo ulifufuka tena tangu mwaka 2012 baada ya Malawi kutoa vibali vya upelelezi wa gesi na mafuta chini ya ziwa, tendo linalopingwa na Tanzania.<ref>[https://allafrica.com/stories/201208130878.html Malawi: Old Border Dispute With Tanzania Over Lake Malawi Flares Up Again]</ref> ==Maisha ya porini== Wanyamapori wanaopatikana ndani na nje ya Ziwa Malawi au Nyasa ni pamoja na mamba wa Nile, kiboko, [[nyani]] na idadi kubwa ya [[tai]] wa Kiafrika wanaolisha samaki kutoka ziwani.<ref>{{Citation|title=Geography & Wildlife|url=http://www.our-africa.org/malawi/geography-wildlife|work=Our Africa|language=en|access-date=2026-06-25}}</ref> ===Uvuvi=== Ziwa Malawi kwa milenia limekuwa chanzo kikuu cha [[chakula]] kwa wakazi wa mwambao wake kwa vile maji yake yana samaki wengi. Miongoni mwa aina maarufu zaidi ni aina nne za chambo, inayojumuisha mojawapo ya spishi nne katika jenasi ndogo ya Nyasalapia (Oreochromis karongae, O. lidole, O. saka na O. squamipinnis), pamoja na O. shiranus<ref>{{Cite web|title=Distribution and Biology of Chambo (Oreochromis spp.) in Lakes Malawi and Malombe.|url=https://www.fao.org/4/ad202e/AD202E00.htm|work=www.fao.org|accessdate=2026-06-25}}</ref> inayohusiana kwa karibu. Aina nyingine zinazosaidia uvuvi muhimu ni pamoja na dagaa wa Ziwa Malawi (Engraulicypris sardella) na samaki aina ya kampango wakubwa (Bagrus meridionalis). Uvuvi mwingi hutoa chakula kwa ongezeko la watu karibu na ziwa, lakini baadhi yao husafirishwa kutoka Malawi. Idadi ya samaki porini inazidi kutishiwa na uvuvi wa kupita kiasi na uchafuzi wa maji.<ref>{{Cite web|title=Preserving the Future for Lake Malawi|url=http://web.mit.edu/africantech/www/articles/Lake_Malawi.html|work=web.mit.edu|accessdate=2026-06-25}}</ref> Kushuka kwa kina cha maji ya ziwa kunawakilisha tishio lingine, na inaaminika kuchochewa na uchimbaji wa maji na ongezeko la watu, mabadiliko ya hali ya hewa na pia ukataji miti.<ref>{{Citation|last=Banda|first=Mabvuto|title=Rapid drop in Lake Malawi's water levels drives down fish stocks|date=2013-05-22|url=https://www.theguardian.com/global-development/2013/may/22/lake-malawi-water-levels-fish-stocks|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077|access-date=2026-06-25}}</ref> Chambo na kampango wamevuliwa kupita kiasi (kampango ilipungua kwa takriban 90% kutoka 2006 hadi 2016, O. karongae na O. squamipinnis kwa takriban 94%, na O. lidole wanaweza kuwa tayari wametoweka<ref>{{Cite journal |last=Geoffrey Kanyerere (Malawi Dept Fisheries) |last2=Titus Phiri (Monkey Bay Fisheries Research Centre) |last3=Shechonge |first3=Asilatu |date=2018-05-22 |title=IUCN Red List of Threatened Species: Oreochromis karongae |url=https://www.iucnredlist.org/species/61293/148647939 |journal=IUCN Red List of Threatened Species |archive-url=http://web.archive.org/web/20250529045927/https://www.iucnredlist.org/species/61293/148647939 |archive-date=2025-05-29}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Titus Phiri (Monkey Bay Fisheries Research Centre) |last2=Geoffrey Kanyerere (Malawi Dept Fisheries) |date=2018-05-22 |title=IUCN Red List of Threatened Species: Oreochromis squamipinnis |url=https://www.iucnredlist.org/species/60760/148648312 |journal=IUCN Red List of Threatened Species |archive-url=http://web.archive.org/web/20250603175310/https://www.iucnredlist.org/species/60760/148648312 |archive-date=2025-06-03}}</ref>) na sasa wako katika hatari kubwa.<ref>{{Cite web|title=Rangers struggle to save endangered fish in Lake Malawi|url=https://edition.cnn.com/2010/WORLD/africa/10/27/malawi.overfishing/|work=edition.cnn.com|accessdate=2026-06-25|language=en|author=From� David McKenzie and Brent Swails CNN}}</ref> IUCN inatambua aina 117 za cichlids za Malawi kuwa ziko hatarini; baadhi ya hizi zina safu ndogo na zinaweza kuwa na miamba ya pwani yenye urefu wa mita mia chache tu.<ref>{{Cite web|title=Geographic Patterns|url=http://www.iucnredlist.org/initiatives/freshwater/eastafrica/geographicpatternsea|work=www.iucnredlist.org|accessdate=2026-06-25}}</ref> ==Kuogelea== Uogeleaji wa pekee wa kilomita 25 katika Ziwa Malawi kati ya Cape Ngomba na Senga Bay umekamilika kwa mara 5 na waogeleaji 16. 1992: Lewis Pugh 9hrs dakika 52 (Uingereza/Afrika Kusini) na Otto Thanning (Afrika Kusini) 10hrs dakika 5 2010: Abigail Brown (Uingereza) Saa 9 dakika 45 2013: Milko van Gool (Uholanzi) Saa 8 dakika 46 na Kaitlin Harthoorn (Marekani) Saa 9 dakika 17 2016: (rekodi ya sasa) Jean Craven (Afrika Kusini), Robert Dunford (Kenya), Michiel Le Roux (Afrika Kusini), Samantha Whelpton (Afrika Kusini), Greig Bannatyne (Afrika Kusini), Haydn Von Maltitz (Afrika Kusini), Douglas Livingstone-Blevins (Afrika Kusini) Saa 7 dakika 53 2019: Chris Stapley (Eswatini) na Jay Azran (Afrika Kusini) 8hrs dakika 40, Andrew Stevens (Australia) 10hrs dakika 50, na Ruth Azran (Afrika Kusini) 11hrs dakika 8. Mwaka huo huo, Martin Hobbs (Afrika Kusini), akawa mtu wa kwanza kuogelea urefu mzima wa Ziwa Malawi (siku 54), na pia kuweka rekodi ya dunia ya kuogelea kwa muda mrefu zaidi katika ziwa. ==Marejeo== <references/> {{mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Ziwa Nyasa]] [[Jamii:Maziwa ya Tanzania]] [[Jamii:Maziwa ya Malawi]] [[Jamii:Maziwa ya Msumbiji]] [[Jamii:Maziwa ya Afrika]] p7vggceow0my4a1t3gg84e2mohfra84 1576402 1576401 2026-06-25T01:38:39Z Elizabeth Samwel 75873 /* Kuogelea */ 1576402 wikitext text/x-wiki [[Picha:Lake Malawi00.jpg|thumb|Picha ya Ziwa Malawi mwaka 1967.]] [[Picha:TZ Nyasa (Malawi).PNG|thumb|250px|right|Mstari mwekundu unaonyesha mpaka usiokubaliwa kati ya Tanzania na Malawi. Tanzania inadai mstari mwekundu kuwa sahihi, lakini Malawi inadai ziwa lote hadi [[mwambao]] wa Tanzania. Mpaka kati ya Msumbiji na Malawi hauna matata.]] '''Ziwa Nyasa''' (katika [[Malawi]]: Ziwa '''Malawi'''; katika [[Msumbiji]]: Ziwa '''Niassa''') ni kati ya [[ziwa|maziwa]] makubwa ya [[Afrika ya Mashariki]] likiwa na nafasi ya [[tatu]] baada ya Ziwa [[Viktoria Nyanza]] na [[Ziwa Tanganyika]]. Ni ziwa la nne kwa ukubwa na la maji baridi duniani kwa ujazo, ziwa la tisa kwa ukubwa duniani kwa eneo na ziwa la tatu kwa ukubwa na la pili kwa kina barani Afrika. Ziwa Malawi ni nyumbani kwa spishi nyingi za samaki kuliko ziwa lingine lolote ulimwenguni,<ref>{{Rejea tovuti|title=Protected Areas Programme -|url=http://www.unep-wcmc.org/protected_areas/data/wh/lakemal.html|work=www.unep-wcmc.org|accessdate=2026-06-24}}</ref> ikijumuisha angalau spishi 700 za cichlids. Sehemu ya ziwa la Msumbiji ilitangazwa rasmi kuwa hifadhi na Serikali ya Msumbiji mnamo Juni 10, 2011,<ref>{{Rejea tovuti|title=Mozambique’s Lake Niassa declared reserve and Ramsar site|url=https://wwf.panda.org/wwf_news/?200583/Mozambiques-Lake-Niassa-declared-reserve-and-Ramsar-site|work=wwf.panda.org|accessdate=2026-06-24|language=en}}</ref> huku Malawi sehemu ya ziwa ikijumuishwa katika Hifadhi ya Kitaifa ya Ziwa Malawi. Ziwa Malawi ni ziwa la meromictic, kumaanisha kuwa tabaka zake za maji hazichanganyiki. Uwekaji tabaka wa kudumu wa maji ya Ziwa Malawi na mpaka wa oksiki-oksiksi hudumishwa na kemikali ndogo na viwango vya joto. Likijulikana kwa bioanuwai yake ya ajabu, Ziwa Malawi huhifadhi zaidi ya spishi 600 za samaki aina ya cichlid, karibu wote wanapatikana katika ziwa hilo, na kuchangia mojawapo ya viwango vya juu zaidi vya samaki wa maji baridi duniani. Uenezi huu unatokana na kutengwa kwa kijiolojia na makazi mbalimbali ya ziwa, ikiwa ni pamoja na ufuo wa miamba, sehemu za chini za mchanga, na maji wazi, ambayo yamesababisha utofauti wa haraka kati ya cichlidi juu ya nyakati za mageuzi. Mfumo ikolojia wa ziwa unasaidia uvuvi wa ndani ambao hutoa chanzo kikuu cha protini na maisha ya kiuchumi kwa jamii zinazozunguka, ingawa uvuvi kupita kiasi na shinikizo la kimazingira huleta changamoto zinazoendelea. Likiwa limegunduliwa na wagunduzi wa Uropa katikati ya karne ya 19, Ziwa Malawi limekuwa kitovu cha utafiti wa kisayansi kutokana na sifa zake za kipekee za limnolojia, kama vile utabakaji wake wa hali ya juu na hutumika kama rasilimali muhimu kwa utalii na uwezekano wa maendeleo ya umeme wa maji katika eneo hilo. Maelekezo ya mipaka kando ya ziwa mara kwa mara yamesababisha migogoro, hasa kati ya Malawi na Tanzania, ikionyesha umuhimu wake wa kijiografia. == Eneo la Ziwa (Jiografia) == Eneo la ziwa ni [[km²]] 29,600. Lina [[urefu]] wa [[km]] 560 na [[upana]] wa km 50-80, likienea kutoka [[kaskazini]] kuelekea [[kusini]]. Vilindi vyake vinafikia hadi [[mita]] 704 chini ya uwiano wa [[maji]] yake. Ziwa Nyasa linapatikana kati ya nchi za [[Malawi]], [[Msumbiji]] na [[Tanzania]]. Katika [[ziwa]] hilo kuna [[mito]] mbalimbali inayoingiza [[maji]] yake humo kama vile [[mto Lufilyo]], [[mto Mbaka]], [[mto Kiwila]], [[mto Songwe]] n.k. [[Kusini]] mwa ziwa unatoka [[Mto Shire]] unaopeleka [[maji]] kwenye [[Mto Zambezi]] na hatimaye [[Bahari Hindi]]. Ki[[jiolojia]] ziwa ni sehemu ya [[Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki]]. Ziwa Nyasa linajulikana kuwa na aina nyingi za [[samaki]] (zaidi ya 1500). Aina chache tu zinavuliwa kama [[chakula]], lakini aina mbalimbali zinakamatwa na kuuzwa nje ya [[Afrika]] kwa wapenzi wa samaki wa [[rangi]]. ==Historia ya Geologia== Ziwa Malawi ni mojawapo ya maziwa makuu ya Bonde la Ufa na ziwa la kale. Ziwa hili lipo katika bonde linaloundwa na ufunguzi wa Ufa wa Afrika Mashariki, ambapo sahani ya tectonic ya Afrika inagawanywa katika vipande viwili. Hii inaitwa mpaka wa tectonics za sahani tofauti. Malawi kwa kawaida inakadiriwa kuwa na umri wa miaka milioni 1-2 (mya),<ref>{{Rejea jarida |last=Wilson |first=Anthony B. |last2=Teugels |first2=Guy G. |last3=Meyer |first3=Axel |date=2008-04-23 |title=Marine incursion: the freshwater herring of Lake Tanganyika are the product of a marine invasion into west Africa |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2292254/ |journal=PloS One |volume=3 |issue=4 |pages=e1979 |doi=10.1371/journal.pone.0001979 |issn=1932-6203 |pmc=2292254 |pmid=18431469}}</ref> lakini ushahidi wa hivi majuzi zaidi unaonyesha ziwa la zamani sana lenye bonde ambalo lilianza kuunda takriban mya 8.6 na hali ya maji ya kina kilionekana kwanza 4.5 mya. Viwango vya maji vimetofautiana sana kwa muda, kuanzia karibu mita 600 (futi 2,000) chini ya kiwango cha sasa hadi 10-20 m (futi 33–66) juu. Wakati wa vipindi ziwa lilikauka karibu kabisa, na kuacha ziwa moja au mbili tu ndogo kiasi, zenye alkali nyingi na chumvi katika kile ambacho kwa sasa ni sehemu za kina kabisa za Malawi. Kemia ya maji inayofanana na hali ya sasa ilionekana tu miaka 60,000 iliyopita. Vipindi vikuu vya maji ya chini vinakadiriwa kutokea takriban miaka milioni 1.6 hadi 1.0-0.57 iliyopita (ambapo yangeweza kukauka kabisa), 420,000 hadi 250,000-110,000 miaka iliyopita, takriban miaka 25,000 iliyopita na miaka 18,000-10,700 iliyopita.<ref>https://academic.oup.com/mbe/article/18/2/144/1079219?login=false</ref> Wakati wa kilele cha kipindi cha maji ya chini kati ya 1390 na 1860 AD, inaweza kuwa 120-150 m (390-490 ft) chini ya viwango vya sasa vya maji. ==Sifa za maji== Maji ya ziwa ni ya alkali (pH 7.7–8.6) na yana joto la kawaida la uso kati ya 24 na 29 °C (75–84 °F), huku sehemu zenye kina kirefu kwa kawaida huwa kama 22°C (72°F).[22] Thermocline iko katika kina cha mita 40–100 (futi 130–330).<ref>https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0031018210001276?via%3Dihub=</ref> Kikomo cha oksijeni kiko katika kina cha takriban mita 250 (futi 820), na hivyo kuzuia samaki na viumbe vingine vya aerobic kwa sehemu ya juu. Maji ni safi sana kwa ziwa na mwonekano unaweza kuwa hadi mita 20 (futi 66), lakini chini kidogo ya nusu ya takwimu hii ni ya kawaida zaidi na iko chini ya mita 3 (futi 10) katika ghuba zenye matope. Hata hivyo, wakati wa msimu wa mvua wa miezi ya Januari hadi Machi, maji huwa na matope zaidi kutokana na mtiririko wa matope wa mito.<ref>{{Rejea tovuti|title=Lake Malawi|url=https://www.worldatlas.com/lakes/lake-malawi.html|work=WorldAtlas|date=2021-07-17|accessdate=2026-06-24|language=en-US|author=John Misachi July 17 2021 in Bodies of Water}}</ref> ==Ukoloni wa Ulaya== Mfanyabiashara Mreno Candido José da Costa Cardoso alikuwa Mzungu wa kwanza kutembelea ziwa hilo mnamo mwaka 1846.<ref>{{Rejea kitabu|url=http://archive.org/details/livingstone00jeal|title=Livingstone|last=Jeal|first=Tim|date=1973|publisher=New York, Putnam|others=Internet Archive|isbn=978-0-399-11215-7}}</ref> David Livingstone alifika ziwa hilo mnamo mwaka 1859, na kuliita Ziwa Nyasa.<ref>{{Cite web|title=Lake Nyasa {{!}} Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/places/africa/african-physical-geography/lake-nyasa|work=www.encyclopedia.com|accessdate=2026-06-25}}</ref> Pia aliirejelea kwa jozi ya majina ya utani: Ziwa la nyota<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=t_wsAwAAQBAJ&q=%22lake+of+stars%22+livingstone&pg=PP170|title=David Livingstone, Africa's Greatest Explorer: The Man, the Missionary and the Myth|last=Bayly|first=Paul|date=2014-03-27|publisher=Fonthill Media|language=en}}</ref> na Ziwa la dhoruba. Jina la utani la Ziwa la nyota lilikuja baada ya Livingstone kuona taa kutoka kwa taa za wavuvi nchini Malawi kwenye boti zao, zinazofanana na nyota angani kwa mbali. Baadaye, baada ya kukumbwa na mafuriko yasiyotabirika na yenye jeuri sana ambayohuwa yanaenea katika eneo hilo, pia alilitaja kama Ziwa la Dhoruba. Mnamo tarehe 16 Agosti 1914, Ziwa Malawi lilikuwa eneo la vita vifupi vya majini wakati wa Vita vya Kwanza vya Kidunia. Boti ya bunduki ya Uingereza SS Gwendolen, iliyoamriwa na Kapteni Rhoades, ilipokea amri kutoka kwa amri kuu ya Milki ya Uingereza ya "kuzama, kuchoma, au kuharibu" mashua pekee ya bunduki ya Dola ya Ujerumani kwenye ziwa, Hermann von, akiongozwa na Kapteni Wiss. Wafanyakazi wa Rhoades walipata Hermann von Wissmann katika ghuba karibu na Sphinxhaven, katika eneo la maji ya Afrika Mashariki ya Ujerumani. Gwendolen alizima mashua ya Wajerumani kwa risasi moja ya kanuni kutoka umbali wa takriban mita 1,800 (yadi 2,000). Mgogoro huu mfupi ulisifiwa na The Times nchini Uingereza kama ushindi wa kwanza wa majini wa Milki ya Uingereza katika Vita vya Kwanza vya dunia. == Suala la mipaka ziwani == Malawi lina ufuko mrefu ziwani upande wa [[magharibi]] na kusini, ilhali Tanzania inapakana na kaskazini mwa ziwa na kwenye ufuko wa [[mashariki]], ikifuatwa na Msumbiji. Kuna [[ugomvi]] kati ya Malawi na Tanzania kuhusu mipaka ndani ya ziwa. Mpaka baina ya Malawi (zamani: Nyassaland) na Msumbiji ulipangwa wakati wa [[ukoloni]]. Lakini kuna mzozo kuhusu [[robo]] ya kaskazini-mashariki inayodaiwa na Tanzania kuwa ni eneo lake, ilhali Malawi inaidai pia. Malawi imedai ya kwamba maji yote hadi [[ufukwe|ufukoni]] upande wa Tanzania ni sehemu ya eneo lake la kitaifa. Tanzania imedai ya kwamba mpaka uwe katikati ya ziwa kufuatana na [[desturi]] za kimataifa. Sababu ya mzozo ni maelewano ya [[Ukoloni|kikoloni]]. Wakati wa kuanzishwa kwa [[Afrika ya Mashariki ya Kijerumani]] lakini kabla ya serikali ya [[Ujerumani]] kuchukua koloni mkononi mwake<ref>Koloni ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani ilianzishwa kama koloni ya kibiashara iliyomilikiwa na shirika la binafsi [[Kampuni ya Kijerumani kwa Afrika ya Mashariki]] na bila mipaka maalumu iliyoeleweka. Mnamo 1890 ilipoonekana shirika haliwezi kumiliki maeneo hayo, serikali iliamua kuchukua utawala mkononi mwake moja kwa moja. Katika maandalizi ya hatua hiyo, Ujerumani ilitafuta maelewano na Uingereza kuhusu "mipaka ya maslahi" (spheres of interest) katika Afrika kwa jumla. Hapo nchi hizo mbili zilielewana pia kuhusu maeneo ambayo wakati ule hazikutawaliwa nazo bado. Tazama makala [[Mkataba wa Helgoland-Zanzibar]]</ref>, [[serikali]] za [[Uingereza]] na [[Ujerumani]] zilipatana kuhusu mipaka ya "eneo chini ya athira ya Ujerumani" ("German sphere of influence") kwa kutaja mpaka ulifuata ufuko wa Ziwa Nyasa.<ref>"In East Africa, Germany's sphere of influence is demarcated thus: ... To the south by the line that starts on the coast of the northern border of Mozambique Province and follows the course of the Rovuma River to the point where the Messinge flows into the Rovuma. From here the line runs westward on the parallel of latitude to the shore of Lake Nyasa. Turning north, it continues along the eastern, northern, and western shores of the lake until it reaches the northern bank of the mouth of the Songwe River. " ([http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=782 Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty) (July 1, 1890), article I,2] {{Wayback|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=782 |date=20120119114434 }}, tovuti ya http://germanhistorydocs.ghi-dc.org, mradi wa German Historical Institute Washington, DC, iliangaliwa Machi 2019</ref> Leo inajadiliwa baina ya wanasharia wa kimataifa kama maneno haya yalitaja mipaka halisi ya kiutawala au kama yalikuwa tu mapatano ya awali kuhusu "maeneo chini ya athira" ya nchi husika<ref>[https://repository.law.umich.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1193&context=mjil Tiyanjana Maluwa: Oil Under Troubled Waters?: Some Legal Aspects of the Boundary Dispute Between Malawi and Tanzania Over Lake Malawi Tiyanjana Maluwa], jarida la Michigan Journal of International Law, 2016, ukurasa 360f</ref>. Baada ya mwaka [[1919]] [[Uingereza]] ilitawala [[Tanganyika]] pamoja na [[Malawi]] (Nyassaland), hivyo hakukuwa na shida. Kabla ya uhuru, wakati wawakilishi wa [[TANU]] walichaguliwa tayari kuwa wabunge katika bunge la kikoloni (legislative council) na Julius Nyerere alikuwa waziri mkuu wa Tanganyika tangu 1960, mbunge Chifu Mhaiki alitaka serikali iangalie upya haki za Tanganyika kwa maji ya ziwa. Tarehe 12 Oktoba 1960 waziri mkuu Nyerere alijibu: "Hakuna shaka lolote kuhusu mpaka huu. Tunajua kwamba hakuna tone la maji kwenye Ziwa Nyasa ni mali ya Tanganyika kufuatana na mapatano haya. Hali halisi tungedai serikali jirani ibadilishe mipaka kwa manufaa ya Tanganyika." <ref>"There is no doubt at all about this boundary. We know that not a drop of the water of Lake Nyasa belongs to Tanganyika under the terms of the agreement, so that in actual fact we would be asking a neighboring Government [to] change the boundary in favor of Tanganyika.", Tanganyika Legislative Council, Official Report uk 614-615, kufuatana na James Mayall: The Malawi-Tanzania Boundary Dispute. The Journal of Modern African Studies, Vol. 11, No. 4 (Dec., 1973), uk 615, [https://www.jstor.org/stable/161618?read-now=1&seq=5#page_scan_tab_contents online hapa]</ref>. Chifu Mhaiki alirudia swali lake alipokuwa mbunge katika Bunge la Kitaifa baada ya uhuru wa Tanganyika mwaka 1962 na safari hii waziri mkuu Rashidi Kawawa alijibu tena kwamba hakuna sehemu ya Ziwa Nyasa iliyokuwa ndani ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani, kwamba Uingereza haikubadilisha mipaka hii na kwamba hata kama kuna hasara kwa Tanganyika serikali haiwezi kuanza majadiliano juu ya swali hili na Uingereza au serikali ya Nyasaland kabla ya uhuru wa nchi hii jirani<ref>Maluwa, uk. 373</ref>. Tarehe 3 Januari 1967 serikali ya Tanzania iliandika mara ya kwanza kwa serikali ya Malawi na kuifahamisha kwamba iliona mpaka baina ya nhci hizi ilifuata mstari wa kati wa Ziwa Nyasa. Malawi ilithibitisha kupokelewa kwa barua hii bila kuijibu rasmi. Hata hivyo rais Banda wa Malawi alikataa madai ya tanzania mbele ya bunge lake. [[Polisi]] ya Malawi ilijaribu kutawala [[wavuvi]] na [[feri]] za Tanzania ziwani. Mzozo huu ulisababisha [[risasi]] kufyatuliwa hadi kutulia mwaka 1968. Hadi leo hakuna mapatano rasmi lakini nchi zote [[mbili]] zinaendelea kudai bila kutumia nguvu. Hali halisi Malawi imeheshimu dai la Tanzania, haijasumbua tena wavuvi wala feri za jirani ndani ya robo ya kaskazini-mashariki ya ziwa. Mzozo ulifufuka tena tangu mwaka 2012 baada ya Malawi kutoa vibali vya upelelezi wa gesi na mafuta chini ya ziwa, tendo linalopingwa na Tanzania.<ref>[https://allafrica.com/stories/201208130878.html Malawi: Old Border Dispute With Tanzania Over Lake Malawi Flares Up Again]</ref> ==Maisha ya porini== Wanyamapori wanaopatikana ndani na nje ya Ziwa Malawi au Nyasa ni pamoja na mamba wa Nile, kiboko, [[nyani]] na idadi kubwa ya [[tai]] wa Kiafrika wanaolisha samaki kutoka ziwani.<ref>{{Citation|title=Geography & Wildlife|url=http://www.our-africa.org/malawi/geography-wildlife|work=Our Africa|language=en|access-date=2026-06-25}}</ref> ===Uvuvi=== Ziwa Malawi kwa milenia limekuwa chanzo kikuu cha [[chakula]] kwa wakazi wa mwambao wake kwa vile maji yake yana samaki wengi. Miongoni mwa aina maarufu zaidi ni aina nne za chambo, inayojumuisha mojawapo ya spishi nne katika jenasi ndogo ya Nyasalapia (Oreochromis karongae, O. lidole, O. saka na O. squamipinnis), pamoja na O. shiranus<ref>{{Cite web|title=Distribution and Biology of Chambo (Oreochromis spp.) in Lakes Malawi and Malombe.|url=https://www.fao.org/4/ad202e/AD202E00.htm|work=www.fao.org|accessdate=2026-06-25}}</ref> inayohusiana kwa karibu. Aina nyingine zinazosaidia uvuvi muhimu ni pamoja na dagaa wa Ziwa Malawi (Engraulicypris sardella) na samaki aina ya kampango wakubwa (Bagrus meridionalis). Uvuvi mwingi hutoa chakula kwa ongezeko la watu karibu na ziwa, lakini baadhi yao husafirishwa kutoka Malawi. Idadi ya samaki porini inazidi kutishiwa na uvuvi wa kupita kiasi na uchafuzi wa maji.<ref>{{Cite web|title=Preserving the Future for Lake Malawi|url=http://web.mit.edu/africantech/www/articles/Lake_Malawi.html|work=web.mit.edu|accessdate=2026-06-25}}</ref> Kushuka kwa kina cha maji ya ziwa kunawakilisha tishio lingine, na inaaminika kuchochewa na uchimbaji wa maji na ongezeko la watu, mabadiliko ya hali ya hewa na pia ukataji miti.<ref>{{Citation|last=Banda|first=Mabvuto|title=Rapid drop in Lake Malawi's water levels drives down fish stocks|date=2013-05-22|url=https://www.theguardian.com/global-development/2013/may/22/lake-malawi-water-levels-fish-stocks|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077|access-date=2026-06-25}}</ref> Chambo na kampango wamevuliwa kupita kiasi (kampango ilipungua kwa takriban 90% kutoka 2006 hadi 2016, O. karongae na O. squamipinnis kwa takriban 94%, na O. lidole wanaweza kuwa tayari wametoweka<ref>{{Cite journal |last=Geoffrey Kanyerere (Malawi Dept Fisheries) |last2=Titus Phiri (Monkey Bay Fisheries Research Centre) |last3=Shechonge |first3=Asilatu |date=2018-05-22 |title=IUCN Red List of Threatened Species: Oreochromis karongae |url=https://www.iucnredlist.org/species/61293/148647939 |journal=IUCN Red List of Threatened Species |archive-url=http://web.archive.org/web/20250529045927/https://www.iucnredlist.org/species/61293/148647939 |archive-date=2025-05-29}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Titus Phiri (Monkey Bay Fisheries Research Centre) |last2=Geoffrey Kanyerere (Malawi Dept Fisheries) |date=2018-05-22 |title=IUCN Red List of Threatened Species: Oreochromis squamipinnis |url=https://www.iucnredlist.org/species/60760/148648312 |journal=IUCN Red List of Threatened Species |archive-url=http://web.archive.org/web/20250603175310/https://www.iucnredlist.org/species/60760/148648312 |archive-date=2025-06-03}}</ref>) na sasa wako katika hatari kubwa.<ref>{{Cite web|title=Rangers struggle to save endangered fish in Lake Malawi|url=https://edition.cnn.com/2010/WORLD/africa/10/27/malawi.overfishing/|work=edition.cnn.com|accessdate=2026-06-25|language=en|author=From� David McKenzie and Brent Swails CNN}}</ref> IUCN inatambua aina 117 za cichlids za Malawi kuwa ziko hatarini; baadhi ya hizi zina safu ndogo na zinaweza kuwa na miamba ya pwani yenye urefu wa mita mia chache tu.<ref>{{Cite web|title=Geographic Patterns|url=http://www.iucnredlist.org/initiatives/freshwater/eastafrica/geographicpatternsea|work=www.iucnredlist.org|accessdate=2026-06-25}}</ref> ==Kuogelea== Uogeleaji wa pekee wa kilomita 25 katika Ziwa Malawi kati ya Cape Ngomba na Senga Bay umekamilika kwa mara 5 na waogeleaji 16. 1992: Lewis Pugh masaa 9 na dakika 52 (Uingereza/Afrika Kusini) na Otto Thanning (Afrika Kusini) masaa 10 na dakika 5 2010: Abigail Brown (Uingereza) masaa 9 na dakika 45 2013: Milko van Gool (Uholanzi) masaa 8 na dakika 46 na Kaitlin Harthoorn (Marekani) masaa 9 na dakika 17 2016: (rekodi ya sasa) Jean Craven (Afrika Kusini), Robert Dunford (Kenya), Michiel Le Roux (Afrika Kusini), Samantha Whelpton (Afrika Kusini), Greig Bannatyne (Afrika Kusini), Haydn Von Maltitz (Afrika Kusini), Douglas Livingstone-Blevins (Afrika Kusini) masaa 7 na dakika 53 2019: Chris Stapley (Eswatini) na Jay Azran (Afrika Kusini) masaa 8 na dakika 40, Andrew Stevens (Australia) masaa 10 na dakika 50, na Ruth Azran (Afrika Kusini) masaa 11 na dakika 8. Mwaka huo huo, Martin Hobbs (Afrika Kusini), akawa mtu wa kwanza kuogelea urefu mzima wa Ziwa Malawi (siku 54), na pia kuweka rekodi ya dunia ya kuogelea kwa muda mrefu zaidi katika ziwa hili. ==Marejeo== <references/> {{mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Ziwa Nyasa]] [[Jamii:Maziwa ya Tanzania]] [[Jamii:Maziwa ya Malawi]] [[Jamii:Maziwa ya Msumbiji]] [[Jamii:Maziwa ya Afrika]] kxaeunyvfmcezpzpg6gpt45rxaao9ce 1576403 1576402 2026-06-25T01:42:04Z Elizabeth Samwel 75873 Nimeongeza rejeo 1576403 wikitext text/x-wiki [[Picha:Lake Malawi00.jpg|thumb|Picha ya Ziwa Malawi mwaka 1967.]] [[Picha:TZ Nyasa (Malawi).PNG|thumb|250px|right|Mstari mwekundu unaonyesha mpaka usiokubaliwa kati ya Tanzania na Malawi. Tanzania inadai mstari mwekundu kuwa sahihi, lakini Malawi inadai ziwa lote hadi [[mwambao]] wa Tanzania. Mpaka kati ya Msumbiji na Malawi hauna matata.]] '''Ziwa Nyasa''' (katika [[Malawi]]: Ziwa '''Malawi'''; katika [[Msumbiji]]: Ziwa '''Niassa''') ni kati ya [[ziwa|maziwa]] makubwa ya [[Afrika ya Mashariki]] likiwa na nafasi ya [[tatu]] baada ya Ziwa [[Viktoria Nyanza]] na [[Ziwa Tanganyika]]. Ni ziwa la nne kwa ukubwa na la maji baridi duniani kwa ujazo, ziwa la tisa kwa ukubwa duniani kwa eneo na ziwa la tatu kwa ukubwa na la pili kwa kina barani Afrika. Ziwa Malawi ni nyumbani kwa spishi nyingi za samaki kuliko ziwa lingine lolote ulimwenguni,<ref>{{Rejea tovuti|title=Protected Areas Programme -|url=http://www.unep-wcmc.org/protected_areas/data/wh/lakemal.html|work=www.unep-wcmc.org|accessdate=2026-06-24}}</ref> ikijumuisha angalau spishi 700 za cichlids. Sehemu ya ziwa la Msumbiji ilitangazwa rasmi kuwa hifadhi na Serikali ya Msumbiji mnamo Juni 10, 2011,<ref>{{Rejea tovuti|title=Mozambique’s Lake Niassa declared reserve and Ramsar site|url=https://wwf.panda.org/wwf_news/?200583/Mozambiques-Lake-Niassa-declared-reserve-and-Ramsar-site|work=wwf.panda.org|accessdate=2026-06-24|language=en}}</ref> huku Malawi sehemu ya ziwa ikijumuishwa katika Hifadhi ya Kitaifa ya Ziwa Malawi. Ziwa Malawi ni ziwa la meromictic, kumaanisha kuwa tabaka zake za maji hazichanganyiki. Uwekaji tabaka wa kudumu wa maji ya Ziwa Malawi na mpaka wa oksiki-oksiksi hudumishwa na kemikali ndogo na viwango vya joto. Likijulikana kwa bioanuwai yake ya ajabu, Ziwa Malawi huhifadhi zaidi ya spishi 600 za samaki aina ya cichlid, karibu wote wanapatikana katika ziwa hilo, na kuchangia mojawapo ya viwango vya juu zaidi vya samaki wa maji baridi duniani. Uenezi huu unatokana na kutengwa kwa kijiolojia na makazi mbalimbali ya ziwa, ikiwa ni pamoja na ufuo wa miamba, sehemu za chini za mchanga, na maji wazi, ambayo yamesababisha utofauti wa haraka kati ya cichlidi juu ya nyakati za mageuzi. Mfumo ikolojia wa ziwa unasaidia uvuvi wa ndani ambao hutoa chanzo kikuu cha protini na maisha ya kiuchumi kwa jamii zinazozunguka, ingawa uvuvi kupita kiasi na shinikizo la kimazingira huleta changamoto zinazoendelea. Likiwa limegunduliwa na wagunduzi wa Uropa katikati ya karne ya 19, Ziwa Malawi limekuwa kitovu cha utafiti wa kisayansi kutokana na sifa zake za kipekee za limnolojia, kama vile utabakaji wake wa hali ya juu na hutumika kama rasilimali muhimu kwa utalii na uwezekano wa maendeleo ya umeme wa maji katika eneo hilo. Maelekezo ya mipaka kando ya ziwa mara kwa mara yamesababisha migogoro, hasa kati ya Malawi na Tanzania, ikionyesha umuhimu wake wa kijiografia. == Eneo la Ziwa (Jiografia) == Eneo la ziwa ni [[km²]] 29,600. Lina [[urefu]] wa [[km]] 560 na [[upana]] wa km 50-80, likienea kutoka [[kaskazini]] kuelekea [[kusini]]. Vilindi vyake vinafikia hadi [[mita]] 704 chini ya uwiano wa [[maji]] yake. Ziwa Nyasa linapatikana kati ya nchi za [[Malawi]], [[Msumbiji]] na [[Tanzania]]. Katika [[ziwa]] hilo kuna [[mito]] mbalimbali inayoingiza [[maji]] yake humo kama vile [[mto Lufilyo]], [[mto Mbaka]], [[mto Kiwila]], [[mto Songwe]] n.k. [[Kusini]] mwa ziwa unatoka [[Mto Shire]] unaopeleka [[maji]] kwenye [[Mto Zambezi]] na hatimaye [[Bahari Hindi]]. Ki[[jiolojia]] ziwa ni sehemu ya [[Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki]]. Ziwa Nyasa linajulikana kuwa na aina nyingi za [[samaki]] (zaidi ya 1500). Aina chache tu zinavuliwa kama [[chakula]], lakini aina mbalimbali zinakamatwa na kuuzwa nje ya [[Afrika]] kwa wapenzi wa samaki wa [[rangi]]. ==Historia ya Geologia== Ziwa Malawi ni mojawapo ya maziwa makuu ya Bonde la Ufa na ziwa la kale. Ziwa hili lipo katika bonde linaloundwa na ufunguzi wa Ufa wa Afrika Mashariki, ambapo sahani ya tectonic ya Afrika inagawanywa katika vipande viwili. Hii inaitwa mpaka wa tectonics za sahani tofauti. Malawi kwa kawaida inakadiriwa kuwa na umri wa miaka milioni 1-2 (mya),<ref>{{Rejea jarida |last=Wilson |first=Anthony B. |last2=Teugels |first2=Guy G. |last3=Meyer |first3=Axel |date=2008-04-23 |title=Marine incursion: the freshwater herring of Lake Tanganyika are the product of a marine invasion into west Africa |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2292254/ |journal=PloS One |volume=3 |issue=4 |pages=e1979 |doi=10.1371/journal.pone.0001979 |issn=1932-6203 |pmc=2292254 |pmid=18431469}}</ref> lakini ushahidi wa hivi majuzi zaidi unaonyesha ziwa la zamani sana lenye bonde ambalo lilianza kuunda takriban mya 8.6 na hali ya maji ya kina kilionekana kwanza 4.5 mya. Viwango vya maji vimetofautiana sana kwa muda, kuanzia karibu mita 600 (futi 2,000) chini ya kiwango cha sasa hadi 10-20 m (futi 33–66) juu. Wakati wa vipindi ziwa lilikauka karibu kabisa, na kuacha ziwa moja au mbili tu ndogo kiasi, zenye alkali nyingi na chumvi katika kile ambacho kwa sasa ni sehemu za kina kabisa za Malawi. Kemia ya maji inayofanana na hali ya sasa ilionekana tu miaka 60,000 iliyopita. Vipindi vikuu vya maji ya chini vinakadiriwa kutokea takriban miaka milioni 1.6 hadi 1.0-0.57 iliyopita (ambapo yangeweza kukauka kabisa), 420,000 hadi 250,000-110,000 miaka iliyopita, takriban miaka 25,000 iliyopita na miaka 18,000-10,700 iliyopita.<ref>https://academic.oup.com/mbe/article/18/2/144/1079219?login=false</ref> Wakati wa kilele cha kipindi cha maji ya chini kati ya 1390 na 1860 AD, inaweza kuwa 120-150 m (390-490 ft) chini ya viwango vya sasa vya maji. ==Sifa za maji== Maji ya ziwa ni ya alkali (pH 7.7–8.6) na yana joto la kawaida la uso kati ya 24 na 29 °C (75–84 °F), huku sehemu zenye kina kirefu kwa kawaida huwa kama 22°C (72°F).[22] Thermocline iko katika kina cha mita 40–100 (futi 130–330).<ref>https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0031018210001276?via%3Dihub=</ref> Kikomo cha oksijeni kiko katika kina cha takriban mita 250 (futi 820), na hivyo kuzuia samaki na viumbe vingine vya aerobic kwa sehemu ya juu. Maji ni safi sana kwa ziwa na mwonekano unaweza kuwa hadi mita 20 (futi 66), lakini chini kidogo ya nusu ya takwimu hii ni ya kawaida zaidi na iko chini ya mita 3 (futi 10) katika ghuba zenye matope. Hata hivyo, wakati wa msimu wa mvua wa miezi ya Januari hadi Machi, maji huwa na matope zaidi kutokana na mtiririko wa matope wa mito.<ref>{{Rejea tovuti|title=Lake Malawi|url=https://www.worldatlas.com/lakes/lake-malawi.html|work=WorldAtlas|date=2021-07-17|accessdate=2026-06-24|language=en-US|author=John Misachi July 17 2021 in Bodies of Water}}</ref> ==Ukoloni wa Ulaya== Mfanyabiashara Mreno Candido José da Costa Cardoso alikuwa Mzungu wa kwanza kutembelea ziwa hilo mnamo mwaka 1846.<ref>{{Rejea kitabu|url=http://archive.org/details/livingstone00jeal|title=Livingstone|last=Jeal|first=Tim|date=1973|publisher=New York, Putnam|others=Internet Archive|isbn=978-0-399-11215-7}}</ref> David Livingstone alifika ziwa hilo mnamo mwaka 1859, na kuliita Ziwa Nyasa.<ref>{{Cite web|title=Lake Nyasa {{!}} Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/places/africa/african-physical-geography/lake-nyasa|work=www.encyclopedia.com|accessdate=2026-06-25}}</ref> Pia aliirejelea kwa jozi ya majina ya utani: Ziwa la nyota<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=t_wsAwAAQBAJ&q=%22lake+of+stars%22+livingstone&pg=PP170|title=David Livingstone, Africa's Greatest Explorer: The Man, the Missionary and the Myth|last=Bayly|first=Paul|date=2014-03-27|publisher=Fonthill Media|language=en}}</ref> na Ziwa la dhoruba. Jina la utani la Ziwa la nyota lilikuja baada ya Livingstone kuona taa kutoka kwa taa za wavuvi nchini Malawi kwenye boti zao, zinazofanana na nyota angani kwa mbali. Baadaye, baada ya kukumbwa na mafuriko yasiyotabirika na yenye jeuri sana ambayohuwa yanaenea katika eneo hilo, pia alilitaja kama Ziwa la Dhoruba. Mnamo tarehe 16 Agosti 1914, Ziwa Malawi lilikuwa eneo la vita vifupi vya majini wakati wa Vita vya Kwanza vya Kidunia. Boti ya bunduki ya Uingereza SS Gwendolen, iliyoamriwa na Kapteni Rhoades, ilipokea amri kutoka kwa amri kuu ya Milki ya Uingereza ya "kuzama, kuchoma, au kuharibu" mashua pekee ya bunduki ya Dola ya Ujerumani kwenye ziwa, Hermann von, akiongozwa na Kapteni Wiss. Wafanyakazi wa Rhoades walipata Hermann von Wissmann katika ghuba karibu na Sphinxhaven, katika eneo la maji ya Afrika Mashariki ya Ujerumani. Gwendolen alizima mashua ya Wajerumani kwa risasi moja ya kanuni kutoka umbali wa takriban mita 1,800 (yadi 2,000). Mgogoro huu mfupi ulisifiwa na The Times nchini Uingereza kama ushindi wa kwanza wa majini wa Milki ya Uingereza katika Vita vya Kwanza vya dunia. == Suala la mipaka ziwani == Malawi lina ufuko mrefu ziwani upande wa [[magharibi]] na kusini, ilhali Tanzania inapakana na kaskazini mwa ziwa na kwenye ufuko wa [[mashariki]], ikifuatwa na Msumbiji. Kuna [[ugomvi]] kati ya Malawi na Tanzania kuhusu mipaka ndani ya ziwa. Mpaka baina ya Malawi (zamani: Nyassaland) na Msumbiji ulipangwa wakati wa [[ukoloni]]. Lakini kuna mzozo kuhusu [[robo]] ya kaskazini-mashariki inayodaiwa na Tanzania kuwa ni eneo lake, ilhali Malawi inaidai pia. Malawi imedai ya kwamba maji yote hadi [[ufukwe|ufukoni]] upande wa Tanzania ni sehemu ya eneo lake la kitaifa. Tanzania imedai ya kwamba mpaka uwe katikati ya ziwa kufuatana na [[desturi]] za kimataifa. Sababu ya mzozo ni maelewano ya [[Ukoloni|kikoloni]]. Wakati wa kuanzishwa kwa [[Afrika ya Mashariki ya Kijerumani]] lakini kabla ya serikali ya [[Ujerumani]] kuchukua koloni mkononi mwake<ref>Koloni ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani ilianzishwa kama koloni ya kibiashara iliyomilikiwa na shirika la binafsi [[Kampuni ya Kijerumani kwa Afrika ya Mashariki]] na bila mipaka maalumu iliyoeleweka. Mnamo 1890 ilipoonekana shirika haliwezi kumiliki maeneo hayo, serikali iliamua kuchukua utawala mkononi mwake moja kwa moja. Katika maandalizi ya hatua hiyo, Ujerumani ilitafuta maelewano na Uingereza kuhusu "mipaka ya maslahi" (spheres of interest) katika Afrika kwa jumla. Hapo nchi hizo mbili zilielewana pia kuhusu maeneo ambayo wakati ule hazikutawaliwa nazo bado. Tazama makala [[Mkataba wa Helgoland-Zanzibar]]</ref>, [[serikali]] za [[Uingereza]] na [[Ujerumani]] zilipatana kuhusu mipaka ya "eneo chini ya athira ya Ujerumani" ("German sphere of influence") kwa kutaja mpaka ulifuata ufuko wa Ziwa Nyasa.<ref>"In East Africa, Germany's sphere of influence is demarcated thus: ... To the south by the line that starts on the coast of the northern border of Mozambique Province and follows the course of the Rovuma River to the point where the Messinge flows into the Rovuma. From here the line runs westward on the parallel of latitude to the shore of Lake Nyasa. Turning north, it continues along the eastern, northern, and western shores of the lake until it reaches the northern bank of the mouth of the Songwe River. " ([http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=782 Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty) (July 1, 1890), article I,2] {{Wayback|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=782 |date=20120119114434 }}, tovuti ya http://germanhistorydocs.ghi-dc.org, mradi wa German Historical Institute Washington, DC, iliangaliwa Machi 2019</ref> Leo inajadiliwa baina ya wanasharia wa kimataifa kama maneno haya yalitaja mipaka halisi ya kiutawala au kama yalikuwa tu mapatano ya awali kuhusu "maeneo chini ya athira" ya nchi husika<ref>[https://repository.law.umich.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1193&context=mjil Tiyanjana Maluwa: Oil Under Troubled Waters?: Some Legal Aspects of the Boundary Dispute Between Malawi and Tanzania Over Lake Malawi Tiyanjana Maluwa], jarida la Michigan Journal of International Law, 2016, ukurasa 360f</ref>. Baada ya mwaka [[1919]] [[Uingereza]] ilitawala [[Tanganyika]] pamoja na [[Malawi]] (Nyassaland), hivyo hakukuwa na shida. Kabla ya uhuru, wakati wawakilishi wa [[TANU]] walichaguliwa tayari kuwa wabunge katika bunge la kikoloni (legislative council) na Julius Nyerere alikuwa waziri mkuu wa Tanganyika tangu 1960, mbunge Chifu Mhaiki alitaka serikali iangalie upya haki za Tanganyika kwa maji ya ziwa. Tarehe 12 Oktoba 1960 waziri mkuu Nyerere alijibu: "Hakuna shaka lolote kuhusu mpaka huu. Tunajua kwamba hakuna tone la maji kwenye Ziwa Nyasa ni mali ya Tanganyika kufuatana na mapatano haya. Hali halisi tungedai serikali jirani ibadilishe mipaka kwa manufaa ya Tanganyika." <ref>"There is no doubt at all about this boundary. We know that not a drop of the water of Lake Nyasa belongs to Tanganyika under the terms of the agreement, so that in actual fact we would be asking a neighboring Government [to] change the boundary in favor of Tanganyika.", Tanganyika Legislative Council, Official Report uk 614-615, kufuatana na James Mayall: The Malawi-Tanzania Boundary Dispute. The Journal of Modern African Studies, Vol. 11, No. 4 (Dec., 1973), uk 615, [https://www.jstor.org/stable/161618?read-now=1&seq=5#page_scan_tab_contents online hapa]</ref>. Chifu Mhaiki alirudia swali lake alipokuwa mbunge katika Bunge la Kitaifa baada ya uhuru wa Tanganyika mwaka 1962 na safari hii waziri mkuu Rashidi Kawawa alijibu tena kwamba hakuna sehemu ya Ziwa Nyasa iliyokuwa ndani ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani, kwamba Uingereza haikubadilisha mipaka hii na kwamba hata kama kuna hasara kwa Tanganyika serikali haiwezi kuanza majadiliano juu ya swali hili na Uingereza au serikali ya Nyasaland kabla ya uhuru wa nchi hii jirani<ref>Maluwa, uk. 373</ref>. Tarehe 3 Januari 1967 serikali ya Tanzania iliandika mara ya kwanza kwa serikali ya Malawi na kuifahamisha kwamba iliona mpaka baina ya nhci hizi ilifuata mstari wa kati wa Ziwa Nyasa. Malawi ilithibitisha kupokelewa kwa barua hii bila kuijibu rasmi. Hata hivyo rais Banda wa Malawi alikataa madai ya tanzania mbele ya bunge lake. [[Polisi]] ya Malawi ilijaribu kutawala [[wavuvi]] na [[feri]] za Tanzania ziwani. Mzozo huu ulisababisha [[risasi]] kufyatuliwa hadi kutulia mwaka 1968. Hadi leo hakuna mapatano rasmi lakini nchi zote [[mbili]] zinaendelea kudai bila kutumia nguvu. Hali halisi Malawi imeheshimu dai la Tanzania, haijasumbua tena wavuvi wala feri za jirani ndani ya robo ya kaskazini-mashariki ya ziwa. Mzozo ulifufuka tena tangu mwaka 2012 baada ya Malawi kutoa vibali vya upelelezi wa gesi na mafuta chini ya ziwa, tendo linalopingwa na Tanzania.<ref>[https://allafrica.com/stories/201208130878.html Malawi: Old Border Dispute With Tanzania Over Lake Malawi Flares Up Again]</ref> ==Maisha ya porini== Wanyamapori wanaopatikana ndani na nje ya Ziwa Malawi au Nyasa ni pamoja na mamba wa Nile, kiboko, [[nyani]] na idadi kubwa ya [[tai]] wa Kiafrika wanaolisha samaki kutoka ziwani.<ref>{{Citation|title=Geography & Wildlife|url=http://www.our-africa.org/malawi/geography-wildlife|work=Our Africa|language=en|access-date=2026-06-25}}</ref> ===Uvuvi=== Ziwa Malawi kwa milenia limekuwa chanzo kikuu cha [[chakula]] kwa wakazi wa mwambao wake kwa vile maji yake yana samaki wengi. Miongoni mwa aina maarufu zaidi ni aina nne za chambo, inayojumuisha mojawapo ya spishi nne katika jenasi ndogo ya Nyasalapia (Oreochromis karongae, O. lidole, O. saka na O. squamipinnis), pamoja na O. shiranus<ref>{{Cite web|title=Distribution and Biology of Chambo (Oreochromis spp.) in Lakes Malawi and Malombe.|url=https://www.fao.org/4/ad202e/AD202E00.htm|work=www.fao.org|accessdate=2026-06-25}}</ref> inayohusiana kwa karibu. Aina nyingine zinazosaidia uvuvi muhimu ni pamoja na dagaa wa Ziwa Malawi (Engraulicypris sardella) na samaki aina ya kampango wakubwa (Bagrus meridionalis). Uvuvi mwingi hutoa chakula kwa ongezeko la watu karibu na ziwa, lakini baadhi yao husafirishwa kutoka Malawi. Idadi ya samaki porini inazidi kutishiwa na uvuvi wa kupita kiasi na uchafuzi wa maji.<ref>{{Cite web|title=Preserving the Future for Lake Malawi|url=http://web.mit.edu/africantech/www/articles/Lake_Malawi.html|work=web.mit.edu|accessdate=2026-06-25}}</ref> Kushuka kwa kina cha maji ya ziwa kunawakilisha tishio lingine, na inaaminika kuchochewa na uchimbaji wa maji na ongezeko la watu, mabadiliko ya hali ya hewa na pia ukataji miti.<ref>{{Citation|last=Banda|first=Mabvuto|title=Rapid drop in Lake Malawi's water levels drives down fish stocks|date=2013-05-22|url=https://www.theguardian.com/global-development/2013/may/22/lake-malawi-water-levels-fish-stocks|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077|access-date=2026-06-25}}</ref> Chambo na kampango wamevuliwa kupita kiasi (kampango ilipungua kwa takriban 90% kutoka 2006 hadi 2016, O. karongae na O. squamipinnis kwa takriban 94%, na O. lidole wanaweza kuwa tayari wametoweka<ref>{{Cite journal |last=Geoffrey Kanyerere (Malawi Dept Fisheries) |last2=Titus Phiri (Monkey Bay Fisheries Research Centre) |last3=Shechonge |first3=Asilatu |date=2018-05-22 |title=IUCN Red List of Threatened Species: Oreochromis karongae |url=https://www.iucnredlist.org/species/61293/148647939 |journal=IUCN Red List of Threatened Species |archive-url=http://web.archive.org/web/20250529045927/https://www.iucnredlist.org/species/61293/148647939 |archive-date=2025-05-29}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Titus Phiri (Monkey Bay Fisheries Research Centre) |last2=Geoffrey Kanyerere (Malawi Dept Fisheries) |date=2018-05-22 |title=IUCN Red List of Threatened Species: Oreochromis squamipinnis |url=https://www.iucnredlist.org/species/60760/148648312 |journal=IUCN Red List of Threatened Species |archive-url=http://web.archive.org/web/20250603175310/https://www.iucnredlist.org/species/60760/148648312 |archive-date=2025-06-03}}</ref>) na sasa wako katika hatari kubwa.<ref>{{Cite web|title=Rangers struggle to save endangered fish in Lake Malawi|url=https://edition.cnn.com/2010/WORLD/africa/10/27/malawi.overfishing/|work=edition.cnn.com|accessdate=2026-06-25|language=en|author=From� David McKenzie and Brent Swails CNN}}</ref> IUCN inatambua aina 117 za cichlids za Malawi kuwa ziko hatarini; baadhi ya hizi zina safu ndogo na zinaweza kuwa na miamba ya pwani yenye urefu wa mita mia chache tu.<ref>{{Cite web|title=Geographic Patterns|url=http://www.iucnredlist.org/initiatives/freshwater/eastafrica/geographicpatternsea|work=www.iucnredlist.org|accessdate=2026-06-25}}</ref> ==Uogeleaji== Uogeleaji wa pekee wa kilomita 25 katika Ziwa Malawi kati ya Cape Ngomba na Senga Bay umekamilika kwa mara 5 na waogeleaji 16. 1992: Lewis Pugh masaa 9 na dakika 52 (Uingereza/Afrika Kusini)<ref>{{Cite web|title=Internal Waters {{!}} Expeditions|url=http://lewispugh.com/internal-waters/|work=lewispugh.com|accessdate=2026-06-25}}</ref> na Otto Thanning (Afrika Kusini) masaa 10 na dakika 5 2010: Abigail Brown (Uingereza) masaa 9 na dakika 45 2013: Milko van Gool (Uholanzi) masaa 8 na dakika 46 na Kaitlin Harthoorn (Marekani) masaa 9 na dakika 17 2016: (rekodi ya sasa) Jean Craven (Afrika Kusini), Robert Dunford (Kenya), Michiel Le Roux (Afrika Kusini), Samantha Whelpton (Afrika Kusini), Greig Bannatyne (Afrika Kusini), Haydn Von Maltitz (Afrika Kusini), Douglas Livingstone-Blevins (Afrika Kusini) masaa 7 na dakika 53 2019: Chris Stapley (Eswatini) na Jay Azran (Afrika Kusini) masaa 8 na dakika 40, Andrew Stevens (Australia) masaa 10 na dakika 50, na Ruth Azran (Afrika Kusini) masaa 11 na dakika 8. Mwaka huo huo, Martin Hobbs (Afrika Kusini), akawa mtu wa kwanza kuogelea urefu mzima wa Ziwa Malawi (siku 54), na pia kuweka rekodi ya dunia ya kuogelea kwa muda mrefu zaidi katika ziwa hili. ==Marejeo== <references/> {{mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Ziwa Nyasa]] [[Jamii:Maziwa ya Tanzania]] [[Jamii:Maziwa ya Malawi]] [[Jamii:Maziwa ya Msumbiji]] [[Jamii:Maziwa ya Afrika]] 3hgsmvo8b35ia7x7wnyddbn3ipbljq4 1576404 1576403 2026-06-25T01:45:53Z Elizabeth Samwel 75873 Nimeongeza rejeo 1576404 wikitext text/x-wiki [[Picha:Lake Malawi00.jpg|thumb|Picha ya Ziwa Malawi mwaka 1967.]] [[Picha:TZ Nyasa (Malawi).PNG|thumb|250px|right|Mstari mwekundu unaonyesha mpaka usiokubaliwa kati ya Tanzania na Malawi. Tanzania inadai mstari mwekundu kuwa sahihi, lakini Malawi inadai ziwa lote hadi [[mwambao]] wa Tanzania. Mpaka kati ya Msumbiji na Malawi hauna matata.]] '''Ziwa Nyasa''' (katika [[Malawi]]: Ziwa '''Malawi'''; katika [[Msumbiji]]: Ziwa '''Niassa''') ni kati ya [[ziwa|maziwa]] makubwa ya [[Afrika ya Mashariki]] likiwa na nafasi ya [[tatu]] baada ya Ziwa [[Viktoria Nyanza]] na [[Ziwa Tanganyika]]. Ni ziwa la nne kwa ukubwa na la maji baridi duniani kwa ujazo, ziwa la tisa kwa ukubwa duniani kwa eneo na ziwa la tatu kwa ukubwa na la pili kwa kina barani Afrika. Ziwa Malawi ni nyumbani kwa spishi nyingi za samaki kuliko ziwa lingine lolote ulimwenguni,<ref>{{Rejea tovuti|title=Protected Areas Programme -|url=http://www.unep-wcmc.org/protected_areas/data/wh/lakemal.html|work=www.unep-wcmc.org|accessdate=2026-06-24}}</ref> ikijumuisha angalau spishi 700 za cichlids. Sehemu ya ziwa la Msumbiji ilitangazwa rasmi kuwa hifadhi na Serikali ya Msumbiji mnamo Juni 10, 2011,<ref>{{Rejea tovuti|title=Mozambique’s Lake Niassa declared reserve and Ramsar site|url=https://wwf.panda.org/wwf_news/?200583/Mozambiques-Lake-Niassa-declared-reserve-and-Ramsar-site|work=wwf.panda.org|accessdate=2026-06-24|language=en}}</ref> huku Malawi sehemu ya ziwa ikijumuishwa katika Hifadhi ya Kitaifa ya Ziwa Malawi. Ziwa Malawi ni ziwa la meromictic, kumaanisha kuwa tabaka zake za maji hazichanganyiki. Uwekaji tabaka wa kudumu wa maji ya Ziwa Malawi na mpaka wa oksiki-oksiksi hudumishwa na kemikali ndogo na viwango vya joto. Likijulikana kwa bioanuwai yake ya ajabu, Ziwa Malawi huhifadhi zaidi ya spishi 600 za samaki aina ya cichlid, karibu wote wanapatikana katika ziwa hilo, na kuchangia mojawapo ya viwango vya juu zaidi vya samaki wa maji baridi duniani. Uenezi huu unatokana na kutengwa kwa kijiolojia na makazi mbalimbali ya ziwa, ikiwa ni pamoja na ufuo wa miamba, sehemu za chini za mchanga, na maji wazi, ambayo yamesababisha utofauti wa haraka kati ya cichlidi juu ya nyakati za mageuzi. Mfumo ikolojia wa ziwa unasaidia uvuvi wa ndani ambao hutoa chanzo kikuu cha protini na maisha ya kiuchumi kwa jamii zinazozunguka, ingawa uvuvi kupita kiasi na shinikizo la kimazingira huleta changamoto zinazoendelea. Likiwa limegunduliwa na wagunduzi wa Uropa katikati ya karne ya 19, Ziwa Malawi limekuwa kitovu cha utafiti wa kisayansi kutokana na sifa zake za kipekee za limnolojia, kama vile utabakaji wake wa hali ya juu na hutumika kama rasilimali muhimu kwa utalii na uwezekano wa maendeleo ya umeme wa maji katika eneo hilo. Maelekezo ya mipaka kando ya ziwa mara kwa mara yamesababisha migogoro, hasa kati ya Malawi na Tanzania, ikionyesha umuhimu wake wa kijiografia. == Eneo la Ziwa (Jiografia) == Eneo la ziwa ni [[km²]] 29,600. Lina [[urefu]] wa [[km]] 560 na [[upana]] wa km 50-80, likienea kutoka [[kaskazini]] kuelekea [[kusini]]. Vilindi vyake vinafikia hadi [[mita]] 704 chini ya uwiano wa [[maji]] yake. Ziwa Nyasa linapatikana kati ya nchi za [[Malawi]], [[Msumbiji]] na [[Tanzania]]. Katika [[ziwa]] hilo kuna [[mito]] mbalimbali inayoingiza [[maji]] yake humo kama vile [[mto Lufilyo]], [[mto Mbaka]], [[mto Kiwila]], [[mto Songwe]] n.k. [[Kusini]] mwa ziwa unatoka [[Mto Shire]] unaopeleka [[maji]] kwenye [[Mto Zambezi]] na hatimaye [[Bahari Hindi]]. Ki[[jiolojia]] ziwa ni sehemu ya [[Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki]]. Ziwa Nyasa linajulikana kuwa na aina nyingi za [[samaki]] (zaidi ya 1500). Aina chache tu zinavuliwa kama [[chakula]], lakini aina mbalimbali zinakamatwa na kuuzwa nje ya [[Afrika]] kwa wapenzi wa samaki wa [[rangi]]. ==Historia ya Geologia== Ziwa Malawi ni mojawapo ya maziwa makuu ya Bonde la Ufa na ziwa la kale. Ziwa hili lipo katika bonde linaloundwa na ufunguzi wa Ufa wa Afrika Mashariki, ambapo sahani ya tectonic ya Afrika inagawanywa katika vipande viwili. Hii inaitwa mpaka wa tectonics za sahani tofauti. Malawi kwa kawaida inakadiriwa kuwa na umri wa miaka milioni 1-2 (mya),<ref>{{Rejea jarida |last=Wilson |first=Anthony B. |last2=Teugels |first2=Guy G. |last3=Meyer |first3=Axel |date=2008-04-23 |title=Marine incursion: the freshwater herring of Lake Tanganyika are the product of a marine invasion into west Africa |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2292254/ |journal=PloS One |volume=3 |issue=4 |pages=e1979 |doi=10.1371/journal.pone.0001979 |issn=1932-6203 |pmc=2292254 |pmid=18431469}}</ref> lakini ushahidi wa hivi majuzi zaidi unaonyesha ziwa la zamani sana lenye bonde ambalo lilianza kuunda takriban mya 8.6 na hali ya maji ya kina kilionekana kwanza 4.5 mya. Viwango vya maji vimetofautiana sana kwa muda, kuanzia karibu mita 600 (futi 2,000) chini ya kiwango cha sasa hadi 10-20 m (futi 33–66) juu. Wakati wa vipindi ziwa lilikauka karibu kabisa, na kuacha ziwa moja au mbili tu ndogo kiasi, zenye alkali nyingi na chumvi katika kile ambacho kwa sasa ni sehemu za kina kabisa za Malawi. Kemia ya maji inayofanana na hali ya sasa ilionekana tu miaka 60,000 iliyopita. Vipindi vikuu vya maji ya chini vinakadiriwa kutokea takriban miaka milioni 1.6 hadi 1.0-0.57 iliyopita (ambapo yangeweza kukauka kabisa), 420,000 hadi 250,000-110,000 miaka iliyopita, takriban miaka 25,000 iliyopita na miaka 18,000-10,700 iliyopita.<ref>https://academic.oup.com/mbe/article/18/2/144/1079219?login=false</ref> Wakati wa kilele cha kipindi cha maji ya chini kati ya 1390 na 1860 AD, inaweza kuwa 120-150 m (390-490 ft) chini ya viwango vya sasa vya maji. ==Sifa za maji== Maji ya ziwa ni ya alkali (pH 7.7–8.6) na yana joto la kawaida la uso kati ya 24 na 29 °C (75–84 °F), huku sehemu zenye kina kirefu kwa kawaida huwa kama 22°C (72°F).[22] Thermocline iko katika kina cha mita 40–100 (futi 130–330).<ref>https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0031018210001276?via%3Dihub=</ref> Kikomo cha oksijeni kiko katika kina cha takriban mita 250 (futi 820), na hivyo kuzuia samaki na viumbe vingine vya aerobic kwa sehemu ya juu. Maji ni safi sana kwa ziwa na mwonekano unaweza kuwa hadi mita 20 (futi 66), lakini chini kidogo ya nusu ya takwimu hii ni ya kawaida zaidi na iko chini ya mita 3 (futi 10) katika ghuba zenye matope. Hata hivyo, wakati wa msimu wa mvua wa miezi ya Januari hadi Machi, maji huwa na matope zaidi kutokana na mtiririko wa matope wa mito.<ref>{{Rejea tovuti|title=Lake Malawi|url=https://www.worldatlas.com/lakes/lake-malawi.html|work=WorldAtlas|date=2021-07-17|accessdate=2026-06-24|language=en-US|author=John Misachi July 17 2021 in Bodies of Water}}</ref> ==Ukoloni wa Ulaya== Mfanyabiashara Mreno Candido José da Costa Cardoso alikuwa Mzungu wa kwanza kutembelea ziwa hilo mnamo mwaka 1846.<ref>{{Rejea kitabu|url=http://archive.org/details/livingstone00jeal|title=Livingstone|last=Jeal|first=Tim|date=1973|publisher=New York, Putnam|others=Internet Archive|isbn=978-0-399-11215-7}}</ref> David Livingstone alifika ziwa hilo mnamo mwaka 1859, na kuliita Ziwa Nyasa.<ref>{{Cite web|title=Lake Nyasa {{!}} Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/places/africa/african-physical-geography/lake-nyasa|work=www.encyclopedia.com|accessdate=2026-06-25}}</ref> Pia aliirejelea kwa jozi ya majina ya utani: Ziwa la nyota<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=t_wsAwAAQBAJ&q=%22lake+of+stars%22+livingstone&pg=PP170|title=David Livingstone, Africa's Greatest Explorer: The Man, the Missionary and the Myth|last=Bayly|first=Paul|date=2014-03-27|publisher=Fonthill Media|language=en}}</ref> na Ziwa la dhoruba. Jina la utani la Ziwa la nyota lilikuja baada ya Livingstone kuona taa kutoka kwa taa za wavuvi nchini Malawi kwenye boti zao, zinazofanana na nyota angani kwa mbali. Baadaye, baada ya kukumbwa na mafuriko yasiyotabirika na yenye jeuri sana ambayohuwa yanaenea katika eneo hilo, pia alilitaja kama Ziwa la Dhoruba. Mnamo tarehe 16 Agosti 1914, Ziwa Malawi lilikuwa eneo la vita vifupi vya majini wakati wa Vita vya Kwanza vya Kidunia. Boti ya bunduki ya Uingereza SS Gwendolen, iliyoamriwa na Kapteni Rhoades, ilipokea amri kutoka kwa amri kuu ya Milki ya Uingereza ya "kuzama, kuchoma, au kuharibu" mashua pekee ya bunduki ya Dola ya Ujerumani kwenye ziwa, Hermann von, akiongozwa na Kapteni Wiss. Wafanyakazi wa Rhoades walipata Hermann von Wissmann katika ghuba karibu na Sphinxhaven, katika eneo la maji ya Afrika Mashariki ya Ujerumani. Gwendolen alizima mashua ya Wajerumani kwa risasi moja ya kanuni kutoka umbali wa takriban mita 1,800 (yadi 2,000). Mgogoro huu mfupi ulisifiwa na The Times nchini Uingereza kama ushindi wa kwanza wa majini wa Milki ya Uingereza katika Vita vya Kwanza vya dunia. == Suala la mipaka ziwani == Malawi lina ufuko mrefu ziwani upande wa [[magharibi]] na kusini, ilhali Tanzania inapakana na kaskazini mwa ziwa na kwenye ufuko wa [[mashariki]], ikifuatwa na Msumbiji. Kuna [[ugomvi]] kati ya Malawi na Tanzania kuhusu mipaka ndani ya ziwa. Mpaka baina ya Malawi (zamani: Nyassaland) na Msumbiji ulipangwa wakati wa [[ukoloni]]. Lakini kuna mzozo kuhusu [[robo]] ya kaskazini-mashariki inayodaiwa na Tanzania kuwa ni eneo lake, ilhali Malawi inaidai pia. Malawi imedai ya kwamba maji yote hadi [[ufukwe|ufukoni]] upande wa Tanzania ni sehemu ya eneo lake la kitaifa. Tanzania imedai ya kwamba mpaka uwe katikati ya ziwa kufuatana na [[desturi]] za kimataifa. Sababu ya mzozo ni maelewano ya [[Ukoloni|kikoloni]]. Wakati wa kuanzishwa kwa [[Afrika ya Mashariki ya Kijerumani]] lakini kabla ya serikali ya [[Ujerumani]] kuchukua koloni mkononi mwake<ref>Koloni ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani ilianzishwa kama koloni ya kibiashara iliyomilikiwa na shirika la binafsi [[Kampuni ya Kijerumani kwa Afrika ya Mashariki]] na bila mipaka maalumu iliyoeleweka. Mnamo 1890 ilipoonekana shirika haliwezi kumiliki maeneo hayo, serikali iliamua kuchukua utawala mkononi mwake moja kwa moja. Katika maandalizi ya hatua hiyo, Ujerumani ilitafuta maelewano na Uingereza kuhusu "mipaka ya maslahi" (spheres of interest) katika Afrika kwa jumla. Hapo nchi hizo mbili zilielewana pia kuhusu maeneo ambayo wakati ule hazikutawaliwa nazo bado. Tazama makala [[Mkataba wa Helgoland-Zanzibar]]</ref>, [[serikali]] za [[Uingereza]] na [[Ujerumani]] zilipatana kuhusu mipaka ya "eneo chini ya athira ya Ujerumani" ("German sphere of influence") kwa kutaja mpaka ulifuata ufuko wa Ziwa Nyasa.<ref>"In East Africa, Germany's sphere of influence is demarcated thus: ... To the south by the line that starts on the coast of the northern border of Mozambique Province and follows the course of the Rovuma River to the point where the Messinge flows into the Rovuma. From here the line runs westward on the parallel of latitude to the shore of Lake Nyasa. Turning north, it continues along the eastern, northern, and western shores of the lake until it reaches the northern bank of the mouth of the Songwe River. " ([http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=782 Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty) (July 1, 1890), article I,2] {{Wayback|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=782 |date=20120119114434 }}, tovuti ya http://germanhistorydocs.ghi-dc.org, mradi wa German Historical Institute Washington, DC, iliangaliwa Machi 2019</ref> Leo inajadiliwa baina ya wanasharia wa kimataifa kama maneno haya yalitaja mipaka halisi ya kiutawala au kama yalikuwa tu mapatano ya awali kuhusu "maeneo chini ya athira" ya nchi husika<ref>[https://repository.law.umich.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1193&context=mjil Tiyanjana Maluwa: Oil Under Troubled Waters?: Some Legal Aspects of the Boundary Dispute Between Malawi and Tanzania Over Lake Malawi Tiyanjana Maluwa], jarida la Michigan Journal of International Law, 2016, ukurasa 360f</ref>. Baada ya mwaka [[1919]] [[Uingereza]] ilitawala [[Tanganyika]] pamoja na [[Malawi]] (Nyassaland), hivyo hakukuwa na shida. Kabla ya uhuru, wakati wawakilishi wa [[TANU]] walichaguliwa tayari kuwa wabunge katika bunge la kikoloni (legislative council) na Julius Nyerere alikuwa waziri mkuu wa Tanganyika tangu 1960, mbunge Chifu Mhaiki alitaka serikali iangalie upya haki za Tanganyika kwa maji ya ziwa. Tarehe 12 Oktoba 1960 waziri mkuu Nyerere alijibu: "Hakuna shaka lolote kuhusu mpaka huu. Tunajua kwamba hakuna tone la maji kwenye Ziwa Nyasa ni mali ya Tanganyika kufuatana na mapatano haya. Hali halisi tungedai serikali jirani ibadilishe mipaka kwa manufaa ya Tanganyika." <ref>"There is no doubt at all about this boundary. We know that not a drop of the water of Lake Nyasa belongs to Tanganyika under the terms of the agreement, so that in actual fact we would be asking a neighboring Government [to] change the boundary in favor of Tanganyika.", Tanganyika Legislative Council, Official Report uk 614-615, kufuatana na James Mayall: The Malawi-Tanzania Boundary Dispute. The Journal of Modern African Studies, Vol. 11, No. 4 (Dec., 1973), uk 615, [https://www.jstor.org/stable/161618?read-now=1&seq=5#page_scan_tab_contents online hapa]</ref>. Chifu Mhaiki alirudia swali lake alipokuwa mbunge katika Bunge la Kitaifa baada ya uhuru wa Tanganyika mwaka 1962 na safari hii waziri mkuu Rashidi Kawawa alijibu tena kwamba hakuna sehemu ya Ziwa Nyasa iliyokuwa ndani ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani, kwamba Uingereza haikubadilisha mipaka hii na kwamba hata kama kuna hasara kwa Tanganyika serikali haiwezi kuanza majadiliano juu ya swali hili na Uingereza au serikali ya Nyasaland kabla ya uhuru wa nchi hii jirani<ref>Maluwa, uk. 373</ref>. Tarehe 3 Januari 1967 serikali ya Tanzania iliandika mara ya kwanza kwa serikali ya Malawi na kuifahamisha kwamba iliona mpaka baina ya nhci hizi ilifuata mstari wa kati wa Ziwa Nyasa. Malawi ilithibitisha kupokelewa kwa barua hii bila kuijibu rasmi. Hata hivyo rais Banda wa Malawi alikataa madai ya tanzania mbele ya bunge lake. [[Polisi]] ya Malawi ilijaribu kutawala [[wavuvi]] na [[feri]] za Tanzania ziwani. Mzozo huu ulisababisha [[risasi]] kufyatuliwa hadi kutulia mwaka 1968. Hadi leo hakuna mapatano rasmi lakini nchi zote [[mbili]] zinaendelea kudai bila kutumia nguvu. Hali halisi Malawi imeheshimu dai la Tanzania, haijasumbua tena wavuvi wala feri za jirani ndani ya robo ya kaskazini-mashariki ya ziwa. Mzozo ulifufuka tena tangu mwaka 2012 baada ya Malawi kutoa vibali vya upelelezi wa gesi na mafuta chini ya ziwa, tendo linalopingwa na Tanzania.<ref>[https://allafrica.com/stories/201208130878.html Malawi: Old Border Dispute With Tanzania Over Lake Malawi Flares Up Again]</ref> ==Maisha ya porini== Wanyamapori wanaopatikana ndani na nje ya Ziwa Malawi au Nyasa ni pamoja na mamba wa Nile, kiboko, [[nyani]] na idadi kubwa ya [[tai]] wa Kiafrika wanaolisha samaki kutoka ziwani.<ref>{{Citation|title=Geography & Wildlife|url=http://www.our-africa.org/malawi/geography-wildlife|work=Our Africa|language=en|access-date=2026-06-25}}</ref> ===Uvuvi=== Ziwa Malawi kwa milenia limekuwa chanzo kikuu cha [[chakula]] kwa wakazi wa mwambao wake kwa vile maji yake yana samaki wengi. Miongoni mwa aina maarufu zaidi ni aina nne za chambo, inayojumuisha mojawapo ya spishi nne katika jenasi ndogo ya Nyasalapia (Oreochromis karongae, O. lidole, O. saka na O. squamipinnis), pamoja na O. shiranus<ref>{{Cite web|title=Distribution and Biology of Chambo (Oreochromis spp.) in Lakes Malawi and Malombe.|url=https://www.fao.org/4/ad202e/AD202E00.htm|work=www.fao.org|accessdate=2026-06-25}}</ref> inayohusiana kwa karibu. Aina nyingine zinazosaidia uvuvi muhimu ni pamoja na dagaa wa Ziwa Malawi (Engraulicypris sardella) na samaki aina ya kampango wakubwa (Bagrus meridionalis). Uvuvi mwingi hutoa chakula kwa ongezeko la watu karibu na ziwa, lakini baadhi yao husafirishwa kutoka Malawi. Idadi ya samaki porini inazidi kutishiwa na uvuvi wa kupita kiasi na uchafuzi wa maji.<ref>{{Cite web|title=Preserving the Future for Lake Malawi|url=http://web.mit.edu/africantech/www/articles/Lake_Malawi.html|work=web.mit.edu|accessdate=2026-06-25}}</ref> Kushuka kwa kina cha maji ya ziwa kunawakilisha tishio lingine, na inaaminika kuchochewa na uchimbaji wa maji na ongezeko la watu, mabadiliko ya hali ya hewa na pia ukataji miti.<ref>{{Citation|last=Banda|first=Mabvuto|title=Rapid drop in Lake Malawi's water levels drives down fish stocks|date=2013-05-22|url=https://www.theguardian.com/global-development/2013/may/22/lake-malawi-water-levels-fish-stocks|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077|access-date=2026-06-25}}</ref> Chambo na kampango wamevuliwa kupita kiasi (kampango ilipungua kwa takriban 90% kutoka 2006 hadi 2016, O. karongae na O. squamipinnis kwa takriban 94%, na O. lidole wanaweza kuwa tayari wametoweka<ref>{{Cite journal |last=Geoffrey Kanyerere (Malawi Dept Fisheries) |last2=Titus Phiri (Monkey Bay Fisheries Research Centre) |last3=Shechonge |first3=Asilatu |date=2018-05-22 |title=IUCN Red List of Threatened Species: Oreochromis karongae |url=https://www.iucnredlist.org/species/61293/148647939 |journal=IUCN Red List of Threatened Species |archive-url=http://web.archive.org/web/20250529045927/https://www.iucnredlist.org/species/61293/148647939 |archive-date=2025-05-29}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Titus Phiri (Monkey Bay Fisheries Research Centre) |last2=Geoffrey Kanyerere (Malawi Dept Fisheries) |date=2018-05-22 |title=IUCN Red List of Threatened Species: Oreochromis squamipinnis |url=https://www.iucnredlist.org/species/60760/148648312 |journal=IUCN Red List of Threatened Species |archive-url=http://web.archive.org/web/20250603175310/https://www.iucnredlist.org/species/60760/148648312 |archive-date=2025-06-03}}</ref>) na sasa wako katika hatari kubwa.<ref>{{Cite web|title=Rangers struggle to save endangered fish in Lake Malawi|url=https://edition.cnn.com/2010/WORLD/africa/10/27/malawi.overfishing/|work=edition.cnn.com|accessdate=2026-06-25|language=en|author=From� David McKenzie and Brent Swails CNN}}</ref> IUCN inatambua aina 117 za cichlids za Malawi kuwa ziko hatarini; baadhi ya hizi zina safu ndogo na zinaweza kuwa na miamba ya pwani yenye urefu wa mita mia chache tu.<ref>{{Cite web|title=Geographic Patterns|url=http://www.iucnredlist.org/initiatives/freshwater/eastafrica/geographicpatternsea|work=www.iucnredlist.org|accessdate=2026-06-25}}</ref> ==Uogeleaji== Uogeleaji wa pekee wa kilomita 25 katika Ziwa Malawi kati ya Cape Ngomba na Senga Bay umekamilika kwa mara 5 na waogeleaji 16. 1992: Lewis Pugh masaa 9 na dakika 52 (Uingereza/Afrika Kusini)<ref>{{Cite web|title=Internal Waters {{!}} Expeditions|url=http://lewispugh.com/internal-waters/|work=lewispugh.com|accessdate=2026-06-25}}</ref> na Otto Thanning (Afrika Kusini) masaa 10 na dakika 5 2010: Abigail Brown (Uingereza) masaa 9 na dakika 45 2013: Milko van Gool (Uholanzi) masaa 8 na dakika 46<ref>{{Citation|title=Milko Van Gool thought to be fastest male solo swimmer across North Channel|date=2013-07-30|url=https://www.bbc.com/news/uk-scotland-south-scotland-23510169|work=BBC News|language=en-GB|access-date=2026-06-25}}</ref> na Kaitlin Harthoorn (Marekani) masaa 9 na dakika 17 2016: (rekodi ya sasa) Jean Craven (Afrika Kusini), Robert Dunford (Kenya), Michiel Le Roux (Afrika Kusini), Samantha Whelpton (Afrika Kusini), Greig Bannatyne (Afrika Kusini), Haydn Von Maltitz (Afrika Kusini), Douglas Livingstone-Blevins (Afrika Kusini) masaa 7 na dakika 53 2019: Chris Stapley (Eswatini) na Jay Azran (Afrika Kusini) masaa 8 na dakika 40, Andrew Stevens (Australia) masaa 10 na dakika 50, na Ruth Azran (Afrika Kusini) masaa 11 na dakika 8. Mwaka huo huo, Martin Hobbs (Afrika Kusini), akawa mtu wa kwanza kuogelea urefu mzima wa Ziwa Malawi (siku 54), na pia kuweka rekodi ya dunia ya kuogelea kwa muda mrefu zaidi katika ziwa hili. ==Marejeo== <references/> {{mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Ziwa Nyasa]] [[Jamii:Maziwa ya Tanzania]] [[Jamii:Maziwa ya Malawi]] [[Jamii:Maziwa ya Msumbiji]] [[Jamii:Maziwa ya Afrika]] f2ixvwqp5fsam6oy6hxvms0tzb7gxrq 1576405 1576404 2026-06-25T01:49:49Z Elizabeth Samwel 75873 Nimeongeza rejeo 1576405 wikitext text/x-wiki [[Picha:Lake Malawi00.jpg|thumb|Picha ya Ziwa Malawi mwaka 1967.]] [[Picha:TZ Nyasa (Malawi).PNG|thumb|250px|right|Mstari mwekundu unaonyesha mpaka usiokubaliwa kati ya Tanzania na Malawi. Tanzania inadai mstari mwekundu kuwa sahihi, lakini Malawi inadai ziwa lote hadi [[mwambao]] wa Tanzania. Mpaka kati ya Msumbiji na Malawi hauna matata.]] '''Ziwa Nyasa''' (katika [[Malawi]]: Ziwa '''Malawi'''; katika [[Msumbiji]]: Ziwa '''Niassa''') ni kati ya [[ziwa|maziwa]] makubwa ya [[Afrika ya Mashariki]] likiwa na nafasi ya [[tatu]] baada ya Ziwa [[Viktoria Nyanza]] na [[Ziwa Tanganyika]]. Ni ziwa la nne kwa ukubwa na la maji baridi duniani kwa ujazo, ziwa la tisa kwa ukubwa duniani kwa eneo na ziwa la tatu kwa ukubwa na la pili kwa kina barani Afrika. Ziwa Malawi ni nyumbani kwa spishi nyingi za samaki kuliko ziwa lingine lolote ulimwenguni,<ref>{{Rejea tovuti|title=Protected Areas Programme -|url=http://www.unep-wcmc.org/protected_areas/data/wh/lakemal.html|work=www.unep-wcmc.org|accessdate=2026-06-24}}</ref> ikijumuisha angalau spishi 700 za cichlids. Sehemu ya ziwa la Msumbiji ilitangazwa rasmi kuwa hifadhi na Serikali ya Msumbiji mnamo Juni 10, 2011,<ref>{{Rejea tovuti|title=Mozambique’s Lake Niassa declared reserve and Ramsar site|url=https://wwf.panda.org/wwf_news/?200583/Mozambiques-Lake-Niassa-declared-reserve-and-Ramsar-site|work=wwf.panda.org|accessdate=2026-06-24|language=en}}</ref> huku Malawi sehemu ya ziwa ikijumuishwa katika Hifadhi ya Kitaifa ya Ziwa Malawi. Ziwa Malawi ni ziwa la meromictic, kumaanisha kuwa tabaka zake za maji hazichanganyiki. Uwekaji tabaka wa kudumu wa maji ya Ziwa Malawi na mpaka wa oksiki-oksiksi hudumishwa na kemikali ndogo na viwango vya joto. Likijulikana kwa bioanuwai yake ya ajabu, Ziwa Malawi huhifadhi zaidi ya spishi 600 za samaki aina ya cichlid, karibu wote wanapatikana katika ziwa hilo, na kuchangia mojawapo ya viwango vya juu zaidi vya samaki wa maji baridi duniani. Uenezi huu unatokana na kutengwa kwa kijiolojia na makazi mbalimbali ya ziwa, ikiwa ni pamoja na ufuo wa miamba, sehemu za chini za mchanga, na maji wazi, ambayo yamesababisha utofauti wa haraka kati ya cichlidi juu ya nyakati za mageuzi. Mfumo ikolojia wa ziwa unasaidia uvuvi wa ndani ambao hutoa chanzo kikuu cha protini na maisha ya kiuchumi kwa jamii zinazozunguka, ingawa uvuvi kupita kiasi na shinikizo la kimazingira huleta changamoto zinazoendelea. Likiwa limegunduliwa na wagunduzi wa Uropa katikati ya karne ya 19, Ziwa Malawi limekuwa kitovu cha utafiti wa kisayansi kutokana na sifa zake za kipekee za limnolojia, kama vile utabakaji wake wa hali ya juu na hutumika kama rasilimali muhimu kwa utalii na uwezekano wa maendeleo ya umeme wa maji katika eneo hilo. Maelekezo ya mipaka kando ya ziwa mara kwa mara yamesababisha migogoro, hasa kati ya Malawi na Tanzania, ikionyesha umuhimu wake wa kijiografia. == Eneo la Ziwa (Jiografia) == Eneo la ziwa ni [[km²]] 29,600. Lina [[urefu]] wa [[km]] 560 na [[upana]] wa km 50-80, likienea kutoka [[kaskazini]] kuelekea [[kusini]]. Vilindi vyake vinafikia hadi [[mita]] 704 chini ya uwiano wa [[maji]] yake. Ziwa Nyasa linapatikana kati ya nchi za [[Malawi]], [[Msumbiji]] na [[Tanzania]]. Katika [[ziwa]] hilo kuna [[mito]] mbalimbali inayoingiza [[maji]] yake humo kama vile [[mto Lufilyo]], [[mto Mbaka]], [[mto Kiwila]], [[mto Songwe]] n.k. [[Kusini]] mwa ziwa unatoka [[Mto Shire]] unaopeleka [[maji]] kwenye [[Mto Zambezi]] na hatimaye [[Bahari Hindi]]. Ki[[jiolojia]] ziwa ni sehemu ya [[Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki]]. Ziwa Nyasa linajulikana kuwa na aina nyingi za [[samaki]] (zaidi ya 1500). Aina chache tu zinavuliwa kama [[chakula]], lakini aina mbalimbali zinakamatwa na kuuzwa nje ya [[Afrika]] kwa wapenzi wa samaki wa [[rangi]]. ==Historia ya Geologia== Ziwa Malawi ni mojawapo ya maziwa makuu ya Bonde la Ufa na ziwa la kale. Ziwa hili lipo katika bonde linaloundwa na ufunguzi wa Ufa wa Afrika Mashariki, ambapo sahani ya tectonic ya Afrika inagawanywa katika vipande viwili. Hii inaitwa mpaka wa tectonics za sahani tofauti. Malawi kwa kawaida inakadiriwa kuwa na umri wa miaka milioni 1-2 (mya),<ref>{{Rejea jarida |last=Wilson |first=Anthony B. |last2=Teugels |first2=Guy G. |last3=Meyer |first3=Axel |date=2008-04-23 |title=Marine incursion: the freshwater herring of Lake Tanganyika are the product of a marine invasion into west Africa |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2292254/ |journal=PloS One |volume=3 |issue=4 |pages=e1979 |doi=10.1371/journal.pone.0001979 |issn=1932-6203 |pmc=2292254 |pmid=18431469}}</ref> lakini ushahidi wa hivi majuzi zaidi unaonyesha ziwa la zamani sana lenye bonde ambalo lilianza kuunda takriban mya 8.6 na hali ya maji ya kina kilionekana kwanza 4.5 mya. Viwango vya maji vimetofautiana sana kwa muda, kuanzia karibu mita 600 (futi 2,000) chini ya kiwango cha sasa hadi 10-20 m (futi 33–66) juu. Wakati wa vipindi ziwa lilikauka karibu kabisa, na kuacha ziwa moja au mbili tu ndogo kiasi, zenye alkali nyingi na chumvi katika kile ambacho kwa sasa ni sehemu za kina kabisa za Malawi. Kemia ya maji inayofanana na hali ya sasa ilionekana tu miaka 60,000 iliyopita. Vipindi vikuu vya maji ya chini vinakadiriwa kutokea takriban miaka milioni 1.6 hadi 1.0-0.57 iliyopita (ambapo yangeweza kukauka kabisa), 420,000 hadi 250,000-110,000 miaka iliyopita, takriban miaka 25,000 iliyopita na miaka 18,000-10,700 iliyopita.<ref>https://academic.oup.com/mbe/article/18/2/144/1079219?login=false</ref> Wakati wa kilele cha kipindi cha maji ya chini kati ya 1390 na 1860 AD, inaweza kuwa 120-150 m (390-490 ft) chini ya viwango vya sasa vya maji. ==Sifa za maji== Maji ya ziwa ni ya alkali (pH 7.7–8.6) na yana joto la kawaida la uso kati ya 24 na 29 °C (75–84 °F), huku sehemu zenye kina kirefu kwa kawaida huwa kama 22°C (72°F).[22] Thermocline iko katika kina cha mita 40–100 (futi 130–330).<ref>https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0031018210001276?via%3Dihub=</ref> Kikomo cha oksijeni kiko katika kina cha takriban mita 250 (futi 820), na hivyo kuzuia samaki na viumbe vingine vya aerobic kwa sehemu ya juu. Maji ni safi sana kwa ziwa na mwonekano unaweza kuwa hadi mita 20 (futi 66), lakini chini kidogo ya nusu ya takwimu hii ni ya kawaida zaidi na iko chini ya mita 3 (futi 10) katika ghuba zenye matope. Hata hivyo, wakati wa msimu wa mvua wa miezi ya Januari hadi Machi, maji huwa na matope zaidi kutokana na mtiririko wa matope wa mito.<ref>{{Rejea tovuti|title=Lake Malawi|url=https://www.worldatlas.com/lakes/lake-malawi.html|work=WorldAtlas|date=2021-07-17|accessdate=2026-06-24|language=en-US|author=John Misachi July 17 2021 in Bodies of Water}}</ref> ==Ukoloni wa Ulaya== Mfanyabiashara Mreno Candido José da Costa Cardoso alikuwa Mzungu wa kwanza kutembelea ziwa hilo mnamo mwaka 1846.<ref>{{Rejea kitabu|url=http://archive.org/details/livingstone00jeal|title=Livingstone|last=Jeal|first=Tim|date=1973|publisher=New York, Putnam|others=Internet Archive|isbn=978-0-399-11215-7}}</ref> David Livingstone alifika ziwa hilo mnamo mwaka 1859, na kuliita Ziwa Nyasa.<ref>{{Cite web|title=Lake Nyasa {{!}} Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/places/africa/african-physical-geography/lake-nyasa|work=www.encyclopedia.com|accessdate=2026-06-25}}</ref> Pia aliirejelea kwa jozi ya majina ya utani: Ziwa la nyota<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=t_wsAwAAQBAJ&q=%22lake+of+stars%22+livingstone&pg=PP170|title=David Livingstone, Africa's Greatest Explorer: The Man, the Missionary and the Myth|last=Bayly|first=Paul|date=2014-03-27|publisher=Fonthill Media|language=en}}</ref> na Ziwa la dhoruba. Jina la utani la Ziwa la nyota lilikuja baada ya Livingstone kuona taa kutoka kwa taa za wavuvi nchini Malawi kwenye boti zao, zinazofanana na nyota angani kwa mbali. Baadaye, baada ya kukumbwa na mafuriko yasiyotabirika na yenye jeuri sana ambayohuwa yanaenea katika eneo hilo, pia alilitaja kama Ziwa la Dhoruba. Mnamo tarehe 16 Agosti 1914, Ziwa Malawi lilikuwa eneo la vita vifupi vya majini wakati wa Vita vya Kwanza vya Kidunia. Boti ya bunduki ya Uingereza SS Gwendolen, iliyoamriwa na Kapteni Rhoades, ilipokea amri kutoka kwa amri kuu ya Milki ya Uingereza ya "kuzama, kuchoma, au kuharibu" mashua pekee ya bunduki ya Dola ya Ujerumani kwenye ziwa, Hermann von, akiongozwa na Kapteni Wiss. Wafanyakazi wa Rhoades walipata Hermann von Wissmann katika ghuba karibu na Sphinxhaven, katika eneo la maji ya Afrika Mashariki ya Ujerumani. Gwendolen alizima mashua ya Wajerumani kwa risasi moja ya kanuni kutoka umbali wa takriban mita 1,800 (yadi 2,000). Mgogoro huu mfupi ulisifiwa na The Times nchini Uingereza kama ushindi wa kwanza wa majini wa Milki ya Uingereza katika Vita vya Kwanza vya dunia. == Suala la mipaka ziwani == Malawi lina ufuko mrefu ziwani upande wa [[magharibi]] na kusini, ilhali Tanzania inapakana na kaskazini mwa ziwa na kwenye ufuko wa [[mashariki]], ikifuatwa na Msumbiji. Kuna [[ugomvi]] kati ya Malawi na Tanzania kuhusu mipaka ndani ya ziwa. Mpaka baina ya Malawi (zamani: Nyassaland) na Msumbiji ulipangwa wakati wa [[ukoloni]]. Lakini kuna mzozo kuhusu [[robo]] ya kaskazini-mashariki inayodaiwa na Tanzania kuwa ni eneo lake, ilhali Malawi inaidai pia. Malawi imedai ya kwamba maji yote hadi [[ufukwe|ufukoni]] upande wa Tanzania ni sehemu ya eneo lake la kitaifa. Tanzania imedai ya kwamba mpaka uwe katikati ya ziwa kufuatana na [[desturi]] za kimataifa. Sababu ya mzozo ni maelewano ya [[Ukoloni|kikoloni]]. Wakati wa kuanzishwa kwa [[Afrika ya Mashariki ya Kijerumani]] lakini kabla ya serikali ya [[Ujerumani]] kuchukua koloni mkononi mwake<ref>Koloni ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani ilianzishwa kama koloni ya kibiashara iliyomilikiwa na shirika la binafsi [[Kampuni ya Kijerumani kwa Afrika ya Mashariki]] na bila mipaka maalumu iliyoeleweka. Mnamo 1890 ilipoonekana shirika haliwezi kumiliki maeneo hayo, serikali iliamua kuchukua utawala mkononi mwake moja kwa moja. Katika maandalizi ya hatua hiyo, Ujerumani ilitafuta maelewano na Uingereza kuhusu "mipaka ya maslahi" (spheres of interest) katika Afrika kwa jumla. Hapo nchi hizo mbili zilielewana pia kuhusu maeneo ambayo wakati ule hazikutawaliwa nazo bado. Tazama makala [[Mkataba wa Helgoland-Zanzibar]]</ref>, [[serikali]] za [[Uingereza]] na [[Ujerumani]] zilipatana kuhusu mipaka ya "eneo chini ya athira ya Ujerumani" ("German sphere of influence") kwa kutaja mpaka ulifuata ufuko wa Ziwa Nyasa.<ref>"In East Africa, Germany's sphere of influence is demarcated thus: ... To the south by the line that starts on the coast of the northern border of Mozambique Province and follows the course of the Rovuma River to the point where the Messinge flows into the Rovuma. From here the line runs westward on the parallel of latitude to the shore of Lake Nyasa. Turning north, it continues along the eastern, northern, and western shores of the lake until it reaches the northern bank of the mouth of the Songwe River. " ([http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=782 Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty) (July 1, 1890), article I,2] {{Wayback|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=782 |date=20120119114434 }}, tovuti ya http://germanhistorydocs.ghi-dc.org, mradi wa German Historical Institute Washington, DC, iliangaliwa Machi 2019</ref> Leo inajadiliwa baina ya wanasharia wa kimataifa kama maneno haya yalitaja mipaka halisi ya kiutawala au kama yalikuwa tu mapatano ya awali kuhusu "maeneo chini ya athira" ya nchi husika<ref>[https://repository.law.umich.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1193&context=mjil Tiyanjana Maluwa: Oil Under Troubled Waters?: Some Legal Aspects of the Boundary Dispute Between Malawi and Tanzania Over Lake Malawi Tiyanjana Maluwa], jarida la Michigan Journal of International Law, 2016, ukurasa 360f</ref>. Baada ya mwaka [[1919]] [[Uingereza]] ilitawala [[Tanganyika]] pamoja na [[Malawi]] (Nyassaland), hivyo hakukuwa na shida. Kabla ya uhuru, wakati wawakilishi wa [[TANU]] walichaguliwa tayari kuwa wabunge katika bunge la kikoloni (legislative council) na Julius Nyerere alikuwa waziri mkuu wa Tanganyika tangu 1960, mbunge Chifu Mhaiki alitaka serikali iangalie upya haki za Tanganyika kwa maji ya ziwa. Tarehe 12 Oktoba 1960 waziri mkuu Nyerere alijibu: "Hakuna shaka lolote kuhusu mpaka huu. Tunajua kwamba hakuna tone la maji kwenye Ziwa Nyasa ni mali ya Tanganyika kufuatana na mapatano haya. Hali halisi tungedai serikali jirani ibadilishe mipaka kwa manufaa ya Tanganyika." <ref>"There is no doubt at all about this boundary. We know that not a drop of the water of Lake Nyasa belongs to Tanganyika under the terms of the agreement, so that in actual fact we would be asking a neighboring Government [to] change the boundary in favor of Tanganyika.", Tanganyika Legislative Council, Official Report uk 614-615, kufuatana na James Mayall: The Malawi-Tanzania Boundary Dispute. The Journal of Modern African Studies, Vol. 11, No. 4 (Dec., 1973), uk 615, [https://www.jstor.org/stable/161618?read-now=1&seq=5#page_scan_tab_contents online hapa]</ref>. Chifu Mhaiki alirudia swali lake alipokuwa mbunge katika Bunge la Kitaifa baada ya uhuru wa Tanganyika mwaka 1962 na safari hii waziri mkuu Rashidi Kawawa alijibu tena kwamba hakuna sehemu ya Ziwa Nyasa iliyokuwa ndani ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani, kwamba Uingereza haikubadilisha mipaka hii na kwamba hata kama kuna hasara kwa Tanganyika serikali haiwezi kuanza majadiliano juu ya swali hili na Uingereza au serikali ya Nyasaland kabla ya uhuru wa nchi hii jirani<ref>Maluwa, uk. 373</ref>. Tarehe 3 Januari 1967 serikali ya Tanzania iliandika mara ya kwanza kwa serikali ya Malawi na kuifahamisha kwamba iliona mpaka baina ya nhci hizi ilifuata mstari wa kati wa Ziwa Nyasa. Malawi ilithibitisha kupokelewa kwa barua hii bila kuijibu rasmi. Hata hivyo rais Banda wa Malawi alikataa madai ya tanzania mbele ya bunge lake. [[Polisi]] ya Malawi ilijaribu kutawala [[wavuvi]] na [[feri]] za Tanzania ziwani. Mzozo huu ulisababisha [[risasi]] kufyatuliwa hadi kutulia mwaka 1968. Hadi leo hakuna mapatano rasmi lakini nchi zote [[mbili]] zinaendelea kudai bila kutumia nguvu. Hali halisi Malawi imeheshimu dai la Tanzania, haijasumbua tena wavuvi wala feri za jirani ndani ya robo ya kaskazini-mashariki ya ziwa. Mzozo ulifufuka tena tangu mwaka 2012 baada ya Malawi kutoa vibali vya upelelezi wa gesi na mafuta chini ya ziwa, tendo linalopingwa na Tanzania.<ref>[https://allafrica.com/stories/201208130878.html Malawi: Old Border Dispute With Tanzania Over Lake Malawi Flares Up Again]</ref> ==Maisha ya porini== Wanyamapori wanaopatikana ndani na nje ya Ziwa Malawi au Nyasa ni pamoja na mamba wa Nile, kiboko, [[nyani]] na idadi kubwa ya [[tai]] wa Kiafrika wanaolisha samaki kutoka ziwani.<ref>{{Citation|title=Geography & Wildlife|url=http://www.our-africa.org/malawi/geography-wildlife|work=Our Africa|language=en|access-date=2026-06-25}}</ref> ===Uvuvi=== Ziwa Malawi kwa milenia limekuwa chanzo kikuu cha [[chakula]] kwa wakazi wa mwambao wake kwa vile maji yake yana samaki wengi. Miongoni mwa aina maarufu zaidi ni aina nne za chambo, inayojumuisha mojawapo ya spishi nne katika jenasi ndogo ya Nyasalapia (Oreochromis karongae, O. lidole, O. saka na O. squamipinnis), pamoja na O. shiranus<ref>{{Cite web|title=Distribution and Biology of Chambo (Oreochromis spp.) in Lakes Malawi and Malombe.|url=https://www.fao.org/4/ad202e/AD202E00.htm|work=www.fao.org|accessdate=2026-06-25}}</ref> inayohusiana kwa karibu. Aina nyingine zinazosaidia uvuvi muhimu ni pamoja na dagaa wa Ziwa Malawi (Engraulicypris sardella) na samaki aina ya kampango wakubwa (Bagrus meridionalis). Uvuvi mwingi hutoa chakula kwa ongezeko la watu karibu na ziwa, lakini baadhi yao husafirishwa kutoka Malawi. Idadi ya samaki porini inazidi kutishiwa na uvuvi wa kupita kiasi na uchafuzi wa maji.<ref>{{Cite web|title=Preserving the Future for Lake Malawi|url=http://web.mit.edu/africantech/www/articles/Lake_Malawi.html|work=web.mit.edu|accessdate=2026-06-25}}</ref> Kushuka kwa kina cha maji ya ziwa kunawakilisha tishio lingine, na inaaminika kuchochewa na uchimbaji wa maji na ongezeko la watu, mabadiliko ya hali ya hewa na pia ukataji miti.<ref>{{Citation|last=Banda|first=Mabvuto|title=Rapid drop in Lake Malawi's water levels drives down fish stocks|date=2013-05-22|url=https://www.theguardian.com/global-development/2013/may/22/lake-malawi-water-levels-fish-stocks|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077|access-date=2026-06-25}}</ref> Chambo na kampango wamevuliwa kupita kiasi (kampango ilipungua kwa takriban 90% kutoka 2006 hadi 2016, O. karongae na O. squamipinnis kwa takriban 94%, na O. lidole wanaweza kuwa tayari wametoweka<ref>{{Cite journal |last=Geoffrey Kanyerere (Malawi Dept Fisheries) |last2=Titus Phiri (Monkey Bay Fisheries Research Centre) |last3=Shechonge |first3=Asilatu |date=2018-05-22 |title=IUCN Red List of Threatened Species: Oreochromis karongae |url=https://www.iucnredlist.org/species/61293/148647939 |journal=IUCN Red List of Threatened Species |archive-url=http://web.archive.org/web/20250529045927/https://www.iucnredlist.org/species/61293/148647939 |archive-date=2025-05-29}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Titus Phiri (Monkey Bay Fisheries Research Centre) |last2=Geoffrey Kanyerere (Malawi Dept Fisheries) |date=2018-05-22 |title=IUCN Red List of Threatened Species: Oreochromis squamipinnis |url=https://www.iucnredlist.org/species/60760/148648312 |journal=IUCN Red List of Threatened Species |archive-url=http://web.archive.org/web/20250603175310/https://www.iucnredlist.org/species/60760/148648312 |archive-date=2025-06-03}}</ref>) na sasa wako katika hatari kubwa.<ref>{{Cite web|title=Rangers struggle to save endangered fish in Lake Malawi|url=https://edition.cnn.com/2010/WORLD/africa/10/27/malawi.overfishing/|work=edition.cnn.com|accessdate=2026-06-25|language=en|author=From� David McKenzie and Brent Swails CNN}}</ref> IUCN inatambua aina 117 za cichlids za Malawi kuwa ziko hatarini; baadhi ya hizi zina safu ndogo na zinaweza kuwa na miamba ya pwani yenye urefu wa mita mia chache tu.<ref>{{Cite web|title=Geographic Patterns|url=http://www.iucnredlist.org/initiatives/freshwater/eastafrica/geographicpatternsea|work=www.iucnredlist.org|accessdate=2026-06-25}}</ref> ==Uogeleaji== Uogeleaji wa pekee wa kilomita 25 katika Ziwa Malawi kati ya Cape Ngomba na Senga Bay umekamilika kwa mara 5 na waogeleaji 16. 1992: Lewis Pugh masaa 9 na dakika 52 (Uingereza/Afrika Kusini)<ref>{{Cite web|title=Internal Waters {{!}} Expeditions|url=http://lewispugh.com/internal-waters/|work=lewispugh.com|accessdate=2026-06-25}}</ref> na Otto Thanning (Afrika Kusini) masaa 10 na dakika 5 2010: Abigail Brown (Uingereza) masaa 9 na dakika 45 2013: Milko van Gool (Uholanzi) masaa 8 na dakika 46<ref>{{Citation|title=Milko Van Gool thought to be fastest male solo swimmer across North Channel|date=2013-07-30|url=https://www.bbc.com/news/uk-scotland-south-scotland-23510169|work=BBC News|language=en-GB|access-date=2026-06-25}}</ref> na Kaitlin Harthoorn (Marekani) masaa 9 na dakika 17 2016: (rekodi ya sasa) Jean Craven (Afrika Kusini), Robert Dunford (Kenya), Michiel Le Roux (Afrika Kusini), Samantha Whelpton (Afrika Kusini), Greig Bannatyne (Afrika Kusini), Haydn Von Maltitz (Afrika Kusini), Douglas Livingstone-Blevins (Afrika Kusini) masaa 7 na dakika 53<ref>{{Cite web|title=Crossing Lake Malawi – MAD Swimmer|url=https://madswimmer.com/crossing-lake-malawi-gallery/|accessdate=2026-06-25|language=en-US}}</ref> 2019: Chris Stapley (Eswatini) na Jay Azran (Afrika Kusini) masaa 8 na dakika 40, Andrew Stevens (Australia) masaa 10 na dakika 50, na Ruth Azran (Afrika Kusini) masaa 11 na dakika 8. Mwaka huo huo, Martin Hobbs (Afrika Kusini), akawa mtu wa kwanza kuogelea urefu mzima wa Ziwa Malawi (siku 54), na pia kuweka rekodi ya dunia ya kuogelea kwa muda mrefu zaidi katika ziwa hili. ==Marejeo== <references/> {{mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Ziwa Nyasa]] [[Jamii:Maziwa ya Tanzania]] [[Jamii:Maziwa ya Malawi]] [[Jamii:Maziwa ya Msumbiji]] [[Jamii:Maziwa ya Afrika]] 0ifnikd23dji8hcnktnfayalryxk8wv 1576406 1576405 2026-06-25T01:59:15Z Elizabeth Samwel 75873 Nimeongeza rejeo 1576406 wikitext text/x-wiki [[Picha:Lake Malawi00.jpg|thumb|Picha ya Ziwa Malawi mwaka 1967.]] [[Picha:TZ Nyasa (Malawi).PNG|thumb|250px|right|Mstari mwekundu unaonyesha mpaka usiokubaliwa kati ya Tanzania na Malawi. Tanzania inadai mstari mwekundu kuwa sahihi, lakini Malawi inadai ziwa lote hadi [[mwambao]] wa Tanzania. Mpaka kati ya Msumbiji na Malawi hauna matata.]] '''Ziwa Nyasa''' (katika [[Malawi]]: Ziwa '''Malawi'''; katika [[Msumbiji]]: Ziwa '''Niassa''') ni kati ya [[ziwa|maziwa]] makubwa ya [[Afrika ya Mashariki]] likiwa na nafasi ya [[tatu]] baada ya Ziwa [[Viktoria Nyanza]] na [[Ziwa Tanganyika]]. Ni ziwa la nne kwa ukubwa na la maji baridi duniani kwa ujazo, ziwa la tisa kwa ukubwa duniani kwa eneo na ziwa la tatu kwa ukubwa na la pili kwa kina barani Afrika. Ziwa Malawi ni nyumbani kwa spishi nyingi za samaki kuliko ziwa lingine lolote ulimwenguni,<ref>{{Rejea tovuti|title=Protected Areas Programme -|url=http://www.unep-wcmc.org/protected_areas/data/wh/lakemal.html|work=www.unep-wcmc.org|accessdate=2026-06-24}}</ref> ikijumuisha angalau spishi 700 za cichlids. Sehemu ya ziwa la Msumbiji ilitangazwa rasmi kuwa hifadhi na Serikali ya Msumbiji mnamo Juni 10, 2011,<ref>{{Rejea tovuti|title=Mozambique’s Lake Niassa declared reserve and Ramsar site|url=https://wwf.panda.org/wwf_news/?200583/Mozambiques-Lake-Niassa-declared-reserve-and-Ramsar-site|work=wwf.panda.org|accessdate=2026-06-24|language=en}}</ref> huku Malawi sehemu ya ziwa ikijumuishwa katika Hifadhi ya Kitaifa ya Ziwa Malawi. Ziwa Malawi ni ziwa la meromictic, kumaanisha kuwa tabaka zake za maji hazichanganyiki. Uwekaji tabaka wa kudumu wa maji ya Ziwa Malawi na mpaka wa oksiki-oksiksi hudumishwa na kemikali ndogo na viwango vya joto. Likijulikana kwa bioanuwai yake ya ajabu, Ziwa Malawi huhifadhi zaidi ya spishi 600 za samaki aina ya cichlid, karibu wote wanapatikana katika ziwa hilo, na kuchangia mojawapo ya viwango vya juu zaidi vya samaki wa maji baridi duniani. Uenezi huu unatokana na kutengwa kwa kijiolojia na makazi mbalimbali ya ziwa, ikiwa ni pamoja na ufuo wa miamba, sehemu za chini za mchanga, na maji wazi, ambayo yamesababisha utofauti wa haraka kati ya cichlidi juu ya nyakati za mageuzi. Mfumo ikolojia wa ziwa unasaidia uvuvi wa ndani ambao hutoa chanzo kikuu cha protini na maisha ya kiuchumi kwa jamii zinazozunguka, ingawa uvuvi kupita kiasi na shinikizo la kimazingira huleta changamoto zinazoendelea. Likiwa limegunduliwa na wagunduzi wa Uropa katikati ya karne ya 19, Ziwa Malawi limekuwa kitovu cha utafiti wa kisayansi kutokana na sifa zake za kipekee za limnolojia, kama vile utabakaji wake wa hali ya juu na hutumika kama rasilimali muhimu kwa utalii na uwezekano wa maendeleo ya umeme wa maji katika eneo hilo. Maelekezo ya mipaka kando ya ziwa mara kwa mara yamesababisha migogoro, hasa kati ya Malawi na Tanzania, ikionyesha umuhimu wake wa kijiografia. == Eneo la Ziwa (Jiografia) == Eneo la ziwa ni [[km²]] 29,600. Lina [[urefu]] wa [[km]] 560 na [[upana]] wa km 50-80, likienea kutoka [[kaskazini]] kuelekea [[kusini]]. Vilindi vyake vinafikia hadi [[mita]] 704 chini ya uwiano wa [[maji]] yake. Ziwa Nyasa linapatikana kati ya nchi za [[Malawi]], [[Msumbiji]] na [[Tanzania]]. Katika [[ziwa]] hilo kuna [[mito]] mbalimbali inayoingiza [[maji]] yake humo kama vile [[mto Lufilyo]], [[mto Mbaka]], [[mto Kiwila]], [[mto Songwe]] n.k. [[Kusini]] mwa ziwa unatoka [[Mto Shire]] unaopeleka [[maji]] kwenye [[Mto Zambezi]] na hatimaye [[Bahari Hindi]]. Ki[[jiolojia]] ziwa ni sehemu ya [[Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki]]. Ziwa Nyasa linajulikana kuwa na aina nyingi za [[samaki]] (zaidi ya 1500). Aina chache tu zinavuliwa kama [[chakula]], lakini aina mbalimbali zinakamatwa na kuuzwa nje ya [[Afrika]] kwa wapenzi wa samaki wa [[rangi]]. ==Historia ya Geologia== Ziwa Malawi ni mojawapo ya maziwa makuu ya Bonde la Ufa na ziwa la kale. Ziwa hili lipo katika bonde linaloundwa na ufunguzi wa Ufa wa Afrika Mashariki, ambapo sahani ya tectonic ya Afrika inagawanywa katika vipande viwili. Hii inaitwa mpaka wa tectonics za sahani tofauti. Malawi kwa kawaida inakadiriwa kuwa na umri wa miaka milioni 1-2 (mya),<ref>{{Rejea jarida |last=Wilson |first=Anthony B. |last2=Teugels |first2=Guy G. |last3=Meyer |first3=Axel |date=2008-04-23 |title=Marine incursion: the freshwater herring of Lake Tanganyika are the product of a marine invasion into west Africa |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2292254/ |journal=PloS One |volume=3 |issue=4 |pages=e1979 |doi=10.1371/journal.pone.0001979 |issn=1932-6203 |pmc=2292254 |pmid=18431469}}</ref> lakini ushahidi wa hivi majuzi zaidi unaonyesha ziwa la zamani sana lenye bonde ambalo lilianza kuunda takriban mya 8.6 na hali ya maji ya kina kilionekana kwanza 4.5 mya. Viwango vya maji vimetofautiana sana kwa muda, kuanzia karibu mita 600 (futi 2,000) chini ya kiwango cha sasa hadi 10-20 m (futi 33–66) juu. Wakati wa vipindi ziwa lilikauka karibu kabisa, na kuacha ziwa moja au mbili tu ndogo kiasi, zenye alkali nyingi na chumvi katika kile ambacho kwa sasa ni sehemu za kina kabisa za Malawi. Kemia ya maji inayofanana na hali ya sasa ilionekana tu miaka 60,000 iliyopita. Vipindi vikuu vya maji ya chini vinakadiriwa kutokea takriban miaka milioni 1.6 hadi 1.0-0.57 iliyopita (ambapo yangeweza kukauka kabisa), 420,000 hadi 250,000-110,000 miaka iliyopita, takriban miaka 25,000 iliyopita na miaka 18,000-10,700 iliyopita.<ref>https://academic.oup.com/mbe/article/18/2/144/1079219?login=false</ref> Wakati wa kilele cha kipindi cha maji ya chini kati ya 1390 na 1860 AD, inaweza kuwa 120-150 m (390-490 ft) chini ya viwango vya sasa vya maji. ==Sifa za maji== Maji ya ziwa ni ya alkali (pH 7.7–8.6) na yana joto la kawaida la uso kati ya 24 na 29 °C (75–84 °F), huku sehemu zenye kina kirefu kwa kawaida huwa kama 22°C (72°F).[22] Thermocline iko katika kina cha mita 40–100 (futi 130–330).<ref>https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0031018210001276?via%3Dihub=</ref> Kikomo cha oksijeni kiko katika kina cha takriban mita 250 (futi 820), na hivyo kuzuia samaki na viumbe vingine vya aerobic kwa sehemu ya juu. Maji ni safi sana kwa ziwa na mwonekano unaweza kuwa hadi mita 20 (futi 66), lakini chini kidogo ya nusu ya takwimu hii ni ya kawaida zaidi na iko chini ya mita 3 (futi 10) katika ghuba zenye matope. Hata hivyo, wakati wa msimu wa mvua wa miezi ya Januari hadi Machi, maji huwa na matope zaidi kutokana na mtiririko wa matope wa mito.<ref>{{Rejea tovuti|title=Lake Malawi|url=https://www.worldatlas.com/lakes/lake-malawi.html|work=WorldAtlas|date=2021-07-17|accessdate=2026-06-24|language=en-US|author=John Misachi July 17 2021 in Bodies of Water}}</ref> ==Ukoloni wa Ulaya== Mfanyabiashara Mreno Candido José da Costa Cardoso alikuwa Mzungu wa kwanza kutembelea ziwa hilo mnamo mwaka 1846.<ref>{{Rejea kitabu|url=http://archive.org/details/livingstone00jeal|title=Livingstone|last=Jeal|first=Tim|date=1973|publisher=New York, Putnam|others=Internet Archive|isbn=978-0-399-11215-7}}</ref> David Livingstone alifika ziwa hilo mnamo mwaka 1859, na kuliita Ziwa Nyasa.<ref>{{Cite web|title=Lake Nyasa {{!}} Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/places/africa/african-physical-geography/lake-nyasa|work=www.encyclopedia.com|accessdate=2026-06-25}}</ref> Pia aliirejelea kwa jozi ya majina ya utani: Ziwa la nyota<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=t_wsAwAAQBAJ&q=%22lake+of+stars%22+livingstone&pg=PP170|title=David Livingstone, Africa's Greatest Explorer: The Man, the Missionary and the Myth|last=Bayly|first=Paul|date=2014-03-27|publisher=Fonthill Media|language=en}}</ref> na Ziwa la dhoruba. Jina la utani la Ziwa la nyota lilikuja baada ya Livingstone kuona taa kutoka kwa taa za wavuvi nchini Malawi kwenye boti zao, zinazofanana na nyota angani kwa mbali. Baadaye, baada ya kukumbwa na mafuriko yasiyotabirika na yenye jeuri sana ambayohuwa yanaenea katika eneo hilo, pia alilitaja kama Ziwa la Dhoruba. Mnamo tarehe 16 Agosti 1914, Ziwa Malawi lilikuwa eneo la vita vifupi vya majini wakati wa Vita vya Kwanza vya Kidunia. Boti ya bunduki ya Uingereza SS Gwendolen, iliyoamriwa na Kapteni Rhoades, ilipokea amri kutoka kwa amri kuu ya Milki ya Uingereza ya "kuzama, kuchoma, au kuharibu" mashua pekee ya bunduki ya Dola ya Ujerumani kwenye ziwa, Hermann von, akiongozwa na Kapteni Wiss. Wafanyakazi wa Rhoades walipata Hermann von Wissmann katika ghuba karibu na Sphinxhaven, katika eneo la maji ya Afrika Mashariki ya Ujerumani. Gwendolen alizima mashua ya Wajerumani kwa risasi moja ya kanuni kutoka umbali wa takriban mita 1,800 (yadi 2,000). Mgogoro huu mfupi ulisifiwa na The Times nchini Uingereza kama ushindi wa kwanza wa majini wa Milki ya Uingereza katika Vita vya Kwanza vya dunia. == Suala la mipaka ziwani == Malawi lina ufuko mrefu ziwani upande wa [[magharibi]] na kusini, ilhali Tanzania inapakana na kaskazini mwa ziwa na kwenye ufuko wa [[mashariki]], ikifuatwa na Msumbiji. Kuna [[ugomvi]] kati ya Malawi na Tanzania kuhusu mipaka ndani ya ziwa. Mpaka baina ya Malawi (zamani: Nyassaland) na Msumbiji ulipangwa wakati wa [[ukoloni]]. Lakini kuna mzozo kuhusu [[robo]] ya kaskazini-mashariki inayodaiwa na Tanzania kuwa ni eneo lake, ilhali Malawi inaidai pia. Malawi imedai ya kwamba maji yote hadi [[ufukwe|ufukoni]] upande wa Tanzania ni sehemu ya eneo lake la kitaifa. Tanzania imedai ya kwamba mpaka uwe katikati ya ziwa kufuatana na [[desturi]] za kimataifa. Sababu ya mzozo ni maelewano ya [[Ukoloni|kikoloni]]. Wakati wa kuanzishwa kwa [[Afrika ya Mashariki ya Kijerumani]] lakini kabla ya serikali ya [[Ujerumani]] kuchukua koloni mkononi mwake<ref>Koloni ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani ilianzishwa kama koloni ya kibiashara iliyomilikiwa na shirika la binafsi [[Kampuni ya Kijerumani kwa Afrika ya Mashariki]] na bila mipaka maalumu iliyoeleweka. Mnamo 1890 ilipoonekana shirika haliwezi kumiliki maeneo hayo, serikali iliamua kuchukua utawala mkononi mwake moja kwa moja. Katika maandalizi ya hatua hiyo, Ujerumani ilitafuta maelewano na Uingereza kuhusu "mipaka ya maslahi" (spheres of interest) katika Afrika kwa jumla. Hapo nchi hizo mbili zilielewana pia kuhusu maeneo ambayo wakati ule hazikutawaliwa nazo bado. Tazama makala [[Mkataba wa Helgoland-Zanzibar]]</ref>, [[serikali]] za [[Uingereza]] na [[Ujerumani]] zilipatana kuhusu mipaka ya "eneo chini ya athira ya Ujerumani" ("German sphere of influence") kwa kutaja mpaka ulifuata ufuko wa Ziwa Nyasa.<ref>"In East Africa, Germany's sphere of influence is demarcated thus: ... To the south by the line that starts on the coast of the northern border of Mozambique Province and follows the course of the Rovuma River to the point where the Messinge flows into the Rovuma. From here the line runs westward on the parallel of latitude to the shore of Lake Nyasa. Turning north, it continues along the eastern, northern, and western shores of the lake until it reaches the northern bank of the mouth of the Songwe River. " ([http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=782 Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty) (July 1, 1890), article I,2] {{Wayback|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=782 |date=20120119114434 }}, tovuti ya http://germanhistorydocs.ghi-dc.org, mradi wa German Historical Institute Washington, DC, iliangaliwa Machi 2019</ref> Leo inajadiliwa baina ya wanasharia wa kimataifa kama maneno haya yalitaja mipaka halisi ya kiutawala au kama yalikuwa tu mapatano ya awali kuhusu "maeneo chini ya athira" ya nchi husika<ref>[https://repository.law.umich.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1193&context=mjil Tiyanjana Maluwa: Oil Under Troubled Waters?: Some Legal Aspects of the Boundary Dispute Between Malawi and Tanzania Over Lake Malawi Tiyanjana Maluwa], jarida la Michigan Journal of International Law, 2016, ukurasa 360f</ref>. Baada ya mwaka [[1919]] [[Uingereza]] ilitawala [[Tanganyika]] pamoja na [[Malawi]] (Nyassaland), hivyo hakukuwa na shida. Kabla ya uhuru, wakati wawakilishi wa [[TANU]] walichaguliwa tayari kuwa wabunge katika bunge la kikoloni (legislative council) na Julius Nyerere alikuwa waziri mkuu wa Tanganyika tangu 1960, mbunge Chifu Mhaiki alitaka serikali iangalie upya haki za Tanganyika kwa maji ya ziwa. Tarehe 12 Oktoba 1960 waziri mkuu Nyerere alijibu: "Hakuna shaka lolote kuhusu mpaka huu. Tunajua kwamba hakuna tone la maji kwenye Ziwa Nyasa ni mali ya Tanganyika kufuatana na mapatano haya. Hali halisi tungedai serikali jirani ibadilishe mipaka kwa manufaa ya Tanganyika." <ref>"There is no doubt at all about this boundary. We know that not a drop of the water of Lake Nyasa belongs to Tanganyika under the terms of the agreement, so that in actual fact we would be asking a neighboring Government [to] change the boundary in favor of Tanganyika.", Tanganyika Legislative Council, Official Report uk 614-615, kufuatana na James Mayall: The Malawi-Tanzania Boundary Dispute. The Journal of Modern African Studies, Vol. 11, No. 4 (Dec., 1973), uk 615, [https://www.jstor.org/stable/161618?read-now=1&seq=5#page_scan_tab_contents online hapa]</ref>. Chifu Mhaiki alirudia swali lake alipokuwa mbunge katika Bunge la Kitaifa baada ya uhuru wa Tanganyika mwaka 1962 na safari hii waziri mkuu Rashidi Kawawa alijibu tena kwamba hakuna sehemu ya Ziwa Nyasa iliyokuwa ndani ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani, kwamba Uingereza haikubadilisha mipaka hii na kwamba hata kama kuna hasara kwa Tanganyika serikali haiwezi kuanza majadiliano juu ya swali hili na Uingereza au serikali ya Nyasaland kabla ya uhuru wa nchi hii jirani<ref>Maluwa, uk. 373</ref>. Tarehe 3 Januari 1967 serikali ya Tanzania iliandika mara ya kwanza kwa serikali ya Malawi na kuifahamisha kwamba iliona mpaka baina ya nhci hizi ilifuata mstari wa kati wa Ziwa Nyasa. Malawi ilithibitisha kupokelewa kwa barua hii bila kuijibu rasmi. Hata hivyo rais Banda wa Malawi alikataa madai ya tanzania mbele ya bunge lake. [[Polisi]] ya Malawi ilijaribu kutawala [[wavuvi]] na [[feri]] za Tanzania ziwani. Mzozo huu ulisababisha [[risasi]] kufyatuliwa hadi kutulia mwaka 1968. Hadi leo hakuna mapatano rasmi lakini nchi zote [[mbili]] zinaendelea kudai bila kutumia nguvu. Hali halisi Malawi imeheshimu dai la Tanzania, haijasumbua tena wavuvi wala feri za jirani ndani ya robo ya kaskazini-mashariki ya ziwa. Mzozo ulifufuka tena tangu mwaka 2012 baada ya Malawi kutoa vibali vya upelelezi wa gesi na mafuta chini ya ziwa, tendo linalopingwa na Tanzania.<ref>[https://allafrica.com/stories/201208130878.html Malawi: Old Border Dispute With Tanzania Over Lake Malawi Flares Up Again]</ref> ==Maisha ya porini== Wanyamapori wanaopatikana ndani na nje ya Ziwa Malawi au Nyasa ni pamoja na mamba wa Nile, kiboko, [[nyani]] na idadi kubwa ya [[tai]] wa Kiafrika wanaolisha samaki kutoka ziwani.<ref>{{Citation|title=Geography & Wildlife|url=http://www.our-africa.org/malawi/geography-wildlife|work=Our Africa|language=en|access-date=2026-06-25}}</ref> ===Uvuvi=== Ziwa Malawi kwa milenia limekuwa chanzo kikuu cha [[chakula]] kwa wakazi wa mwambao wake kwa vile maji yake yana samaki wengi. Miongoni mwa aina maarufu zaidi ni aina nne za chambo, inayojumuisha mojawapo ya spishi nne katika jenasi ndogo ya Nyasalapia (Oreochromis karongae, O. lidole, O. saka na O. squamipinnis), pamoja na O. shiranus<ref>{{Cite web|title=Distribution and Biology of Chambo (Oreochromis spp.) in Lakes Malawi and Malombe.|url=https://www.fao.org/4/ad202e/AD202E00.htm|work=www.fao.org|accessdate=2026-06-25}}</ref> inayohusiana kwa karibu. Aina nyingine zinazosaidia uvuvi muhimu ni pamoja na dagaa wa Ziwa Malawi (Engraulicypris sardella) na samaki aina ya kampango wakubwa (Bagrus meridionalis). Uvuvi mwingi hutoa chakula kwa ongezeko la watu karibu na ziwa, lakini baadhi yao husafirishwa kutoka Malawi. Idadi ya samaki porini inazidi kutishiwa na uvuvi wa kupita kiasi na uchafuzi wa maji.<ref>{{Cite web|title=Preserving the Future for Lake Malawi|url=http://web.mit.edu/africantech/www/articles/Lake_Malawi.html|work=web.mit.edu|accessdate=2026-06-25}}</ref> Kushuka kwa kina cha maji ya ziwa kunawakilisha tishio lingine, na inaaminika kuchochewa na uchimbaji wa maji na ongezeko la watu, mabadiliko ya hali ya hewa na pia ukataji miti.<ref>{{Citation|last=Banda|first=Mabvuto|title=Rapid drop in Lake Malawi's water levels drives down fish stocks|date=2013-05-22|url=https://www.theguardian.com/global-development/2013/may/22/lake-malawi-water-levels-fish-stocks|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077|access-date=2026-06-25}}</ref> Chambo na kampango wamevuliwa kupita kiasi (kampango ilipungua kwa takriban 90% kutoka 2006 hadi 2016, O. karongae na O. squamipinnis kwa takriban 94%, na O. lidole wanaweza kuwa tayari wametoweka<ref>{{Cite journal |last=Geoffrey Kanyerere (Malawi Dept Fisheries) |last2=Titus Phiri (Monkey Bay Fisheries Research Centre) |last3=Shechonge |first3=Asilatu |date=2018-05-22 |title=IUCN Red List of Threatened Species: Oreochromis karongae |url=https://www.iucnredlist.org/species/61293/148647939 |journal=IUCN Red List of Threatened Species |archive-url=http://web.archive.org/web/20250529045927/https://www.iucnredlist.org/species/61293/148647939 |archive-date=2025-05-29}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Titus Phiri (Monkey Bay Fisheries Research Centre) |last2=Geoffrey Kanyerere (Malawi Dept Fisheries) |date=2018-05-22 |title=IUCN Red List of Threatened Species: Oreochromis squamipinnis |url=https://www.iucnredlist.org/species/60760/148648312 |journal=IUCN Red List of Threatened Species |archive-url=http://web.archive.org/web/20250603175310/https://www.iucnredlist.org/species/60760/148648312 |archive-date=2025-06-03}}</ref>) na sasa wako katika hatari kubwa.<ref>{{Cite web|title=Rangers struggle to save endangered fish in Lake Malawi|url=https://edition.cnn.com/2010/WORLD/africa/10/27/malawi.overfishing/|work=edition.cnn.com|accessdate=2026-06-25|language=en|author=From� David McKenzie and Brent Swails CNN}}</ref> IUCN inatambua aina 117 za cichlids za Malawi kuwa ziko hatarini; baadhi ya hizi zina safu ndogo na zinaweza kuwa na miamba ya pwani yenye urefu wa mita mia chache tu.<ref>{{Cite web|title=Geographic Patterns|url=http://www.iucnredlist.org/initiatives/freshwater/eastafrica/geographicpatternsea|work=www.iucnredlist.org|accessdate=2026-06-25}}</ref> ==Uogeleaji== Uogeleaji wa pekee wa kilomita 25 katika Ziwa Malawi kati ya Cape Ngomba na Senga Bay umekamilika kwa mara 5 na waogeleaji 16. 1992: Lewis Pugh masaa 9 na dakika 52 (Uingereza/Afrika Kusini)<ref>{{Cite web|title=Internal Waters {{!}} Expeditions|url=http://lewispugh.com/internal-waters/|work=lewispugh.com|accessdate=2026-06-25}}</ref> na Otto Thanning (Afrika Kusini) masaa 10 na dakika 5 2010: Abigail Brown (Uingereza) masaa 9 na dakika 45 2013: Milko van Gool (Uholanzi) masaa 8 na dakika 46<ref>{{Citation|title=Milko Van Gool thought to be fastest male solo swimmer across North Channel|date=2013-07-30|url=https://www.bbc.com/news/uk-scotland-south-scotland-23510169|work=BBC News|language=en-GB|access-date=2026-06-25}}</ref> na Kaitlin Harthoorn (Marekani) masaa 9 na dakika 17 2016: (rekodi ya sasa) Jean Craven (Afrika Kusini), Robert Dunford (Kenya), Michiel Le Roux (Afrika Kusini), Samantha Whelpton (Afrika Kusini), Greig Bannatyne (Afrika Kusini), Haydn Von Maltitz (Afrika Kusini), Douglas Livingstone-Blevins (Afrika Kusini) masaa 7 na dakika 53<ref>{{Cite web|title=Crossing Lake Malawi – MAD Swimmer|url=https://madswimmer.com/crossing-lake-malawi-gallery/|accessdate=2026-06-25|language=en-US}}</ref> 2019: Chris Stapley (Eswatini) na Jay Azran (Afrika Kusini) masaa 8 na dakika 40, Andrew Stevens (Australia) masaa 10 na dakika 50, na Ruth Azran (Afrika Kusini) masaa 11 na dakika 8.<ref>{{Cite web|title=Swimming Cows conquer Lake Malawi in brutal conditions – The Cows|url=http://thecows.co.za/2019/05/09/swimming-cows-conquer-lake-malawi-in-brutal-conditions/|work=thecows.co.za|accessdate=2026-06-25|language=en-ZA}}</ref> Mwaka huo huo, Martin Hobbs (Afrika Kusini), akawa mtu wa kwanza kuogelea urefu mzima wa Ziwa Malawi (siku 54), na pia kuweka rekodi ya dunia ya kuogelea kwa muda mrefu zaidi katika ziwa hili. ==Marejeo== <references/> {{mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Ziwa Nyasa]] [[Jamii:Maziwa ya Tanzania]] [[Jamii:Maziwa ya Malawi]] [[Jamii:Maziwa ya Msumbiji]] [[Jamii:Maziwa ya Afrika]] bmwbz3htxez9t7j7eg2bohx7ebk9ngp 1576407 1576406 2026-06-25T02:03:39Z Elizabeth Samwel 75873 Nimeongeza rejeo 1576407 wikitext text/x-wiki [[Picha:Lake Malawi00.jpg|thumb|Picha ya Ziwa Malawi mwaka 1967.]] [[Picha:TZ Nyasa (Malawi).PNG|thumb|250px|right|Mstari mwekundu unaonyesha mpaka usiokubaliwa kati ya Tanzania na Malawi. Tanzania inadai mstari mwekundu kuwa sahihi, lakini Malawi inadai ziwa lote hadi [[mwambao]] wa Tanzania. Mpaka kati ya Msumbiji na Malawi hauna matata.]] '''Ziwa Nyasa''' (katika [[Malawi]]: Ziwa '''Malawi'''; katika [[Msumbiji]]: Ziwa '''Niassa''') ni kati ya [[ziwa|maziwa]] makubwa ya [[Afrika ya Mashariki]] likiwa na nafasi ya [[tatu]] baada ya Ziwa [[Viktoria Nyanza]] na [[Ziwa Tanganyika]]. Ni ziwa la nne kwa ukubwa na la maji baridi duniani kwa ujazo, ziwa la tisa kwa ukubwa duniani kwa eneo na ziwa la tatu kwa ukubwa na la pili kwa kina barani Afrika. Ziwa Malawi ni nyumbani kwa spishi nyingi za samaki kuliko ziwa lingine lolote ulimwenguni,<ref>{{Rejea tovuti|title=Protected Areas Programme -|url=http://www.unep-wcmc.org/protected_areas/data/wh/lakemal.html|work=www.unep-wcmc.org|accessdate=2026-06-24}}</ref> ikijumuisha angalau spishi 700 za cichlids. Sehemu ya ziwa la Msumbiji ilitangazwa rasmi kuwa hifadhi na Serikali ya Msumbiji mnamo Juni 10, 2011,<ref>{{Rejea tovuti|title=Mozambique’s Lake Niassa declared reserve and Ramsar site|url=https://wwf.panda.org/wwf_news/?200583/Mozambiques-Lake-Niassa-declared-reserve-and-Ramsar-site|work=wwf.panda.org|accessdate=2026-06-24|language=en}}</ref> huku Malawi sehemu ya ziwa ikijumuishwa katika Hifadhi ya Kitaifa ya Ziwa Malawi. Ziwa Malawi ni ziwa la meromictic, kumaanisha kuwa tabaka zake za maji hazichanganyiki. Uwekaji tabaka wa kudumu wa maji ya Ziwa Malawi na mpaka wa oksiki-oksiksi hudumishwa na kemikali ndogo na viwango vya joto. Likijulikana kwa bioanuwai yake ya ajabu, Ziwa Malawi huhifadhi zaidi ya spishi 600 za samaki aina ya cichlid, karibu wote wanapatikana katika ziwa hilo, na kuchangia mojawapo ya viwango vya juu zaidi vya samaki wa maji baridi duniani. Uenezi huu unatokana na kutengwa kwa kijiolojia na makazi mbalimbali ya ziwa, ikiwa ni pamoja na ufuo wa miamba, sehemu za chini za mchanga, na maji wazi, ambayo yamesababisha utofauti wa haraka kati ya cichlidi juu ya nyakati za mageuzi. Mfumo ikolojia wa ziwa unasaidia uvuvi wa ndani ambao hutoa chanzo kikuu cha protini na maisha ya kiuchumi kwa jamii zinazozunguka, ingawa uvuvi kupita kiasi na shinikizo la kimazingira huleta changamoto zinazoendelea. Likiwa limegunduliwa na wagunduzi wa Uropa katikati ya karne ya 19, Ziwa Malawi limekuwa kitovu cha utafiti wa kisayansi kutokana na sifa zake za kipekee za limnolojia, kama vile utabakaji wake wa hali ya juu na hutumika kama rasilimali muhimu kwa utalii na uwezekano wa maendeleo ya umeme wa maji katika eneo hilo. Maelekezo ya mipaka kando ya ziwa mara kwa mara yamesababisha migogoro, hasa kati ya Malawi na Tanzania, ikionyesha umuhimu wake wa kijiografia. == Eneo la Ziwa (Jiografia) == Eneo la ziwa ni [[km²]] 29,600. Lina [[urefu]] wa [[km]] 560 na [[upana]] wa km 50-80, likienea kutoka [[kaskazini]] kuelekea [[kusini]]. Vilindi vyake vinafikia hadi [[mita]] 704 chini ya uwiano wa [[maji]] yake. Ziwa Nyasa linapatikana kati ya nchi za [[Malawi]], [[Msumbiji]] na [[Tanzania]]. Katika [[ziwa]] hilo kuna [[mito]] mbalimbali inayoingiza [[maji]] yake humo kama vile [[mto Lufilyo]], [[mto Mbaka]], [[mto Kiwila]], [[mto Songwe]] n.k. [[Kusini]] mwa ziwa unatoka [[Mto Shire]] unaopeleka [[maji]] kwenye [[Mto Zambezi]] na hatimaye [[Bahari Hindi]]. Ki[[jiolojia]] ziwa ni sehemu ya [[Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki]]. Ziwa Nyasa linajulikana kuwa na aina nyingi za [[samaki]] (zaidi ya 1500). Aina chache tu zinavuliwa kama [[chakula]], lakini aina mbalimbali zinakamatwa na kuuzwa nje ya [[Afrika]] kwa wapenzi wa samaki wa [[rangi]]. ==Historia ya Geologia== Ziwa Malawi ni mojawapo ya maziwa makuu ya Bonde la Ufa na ziwa la kale. Ziwa hili lipo katika bonde linaloundwa na ufunguzi wa Ufa wa Afrika Mashariki, ambapo sahani ya tectonic ya Afrika inagawanywa katika vipande viwili. Hii inaitwa mpaka wa tectonics za sahani tofauti. Malawi kwa kawaida inakadiriwa kuwa na umri wa miaka milioni 1-2 (mya),<ref>{{Rejea jarida |last=Wilson |first=Anthony B. |last2=Teugels |first2=Guy G. |last3=Meyer |first3=Axel |date=2008-04-23 |title=Marine incursion: the freshwater herring of Lake Tanganyika are the product of a marine invasion into west Africa |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2292254/ |journal=PloS One |volume=3 |issue=4 |pages=e1979 |doi=10.1371/journal.pone.0001979 |issn=1932-6203 |pmc=2292254 |pmid=18431469}}</ref> lakini ushahidi wa hivi majuzi zaidi unaonyesha ziwa la zamani sana lenye bonde ambalo lilianza kuunda takriban mya 8.6 na hali ya maji ya kina kilionekana kwanza 4.5 mya. Viwango vya maji vimetofautiana sana kwa muda, kuanzia karibu mita 600 (futi 2,000) chini ya kiwango cha sasa hadi 10-20 m (futi 33–66) juu. Wakati wa vipindi ziwa lilikauka karibu kabisa, na kuacha ziwa moja au mbili tu ndogo kiasi, zenye alkali nyingi na chumvi katika kile ambacho kwa sasa ni sehemu za kina kabisa za Malawi. Kemia ya maji inayofanana na hali ya sasa ilionekana tu miaka 60,000 iliyopita. Vipindi vikuu vya maji ya chini vinakadiriwa kutokea takriban miaka milioni 1.6 hadi 1.0-0.57 iliyopita (ambapo yangeweza kukauka kabisa), 420,000 hadi 250,000-110,000 miaka iliyopita, takriban miaka 25,000 iliyopita na miaka 18,000-10,700 iliyopita.<ref>https://academic.oup.com/mbe/article/18/2/144/1079219?login=false</ref> Wakati wa kilele cha kipindi cha maji ya chini kati ya 1390 na 1860 AD, inaweza kuwa 120-150 m (390-490 ft) chini ya viwango vya sasa vya maji. ==Sifa za maji== Maji ya ziwa ni ya alkali (pH 7.7–8.6) na yana joto la kawaida la uso kati ya 24 na 29 °C (75–84 °F), huku sehemu zenye kina kirefu kwa kawaida huwa kama 22°C (72°F).[22] Thermocline iko katika kina cha mita 40–100 (futi 130–330).<ref>https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0031018210001276?via%3Dihub=</ref> Kikomo cha oksijeni kiko katika kina cha takriban mita 250 (futi 820), na hivyo kuzuia samaki na viumbe vingine vya aerobic kwa sehemu ya juu. Maji ni safi sana kwa ziwa na mwonekano unaweza kuwa hadi mita 20 (futi 66), lakini chini kidogo ya nusu ya takwimu hii ni ya kawaida zaidi na iko chini ya mita 3 (futi 10) katika ghuba zenye matope. Hata hivyo, wakati wa msimu wa mvua wa miezi ya Januari hadi Machi, maji huwa na matope zaidi kutokana na mtiririko wa matope wa mito.<ref>{{Rejea tovuti|title=Lake Malawi|url=https://www.worldatlas.com/lakes/lake-malawi.html|work=WorldAtlas|date=2021-07-17|accessdate=2026-06-24|language=en-US|author=John Misachi July 17 2021 in Bodies of Water}}</ref> ==Ukoloni wa Ulaya== Mfanyabiashara Mreno Candido José da Costa Cardoso alikuwa Mzungu wa kwanza kutembelea ziwa hilo mnamo mwaka 1846.<ref>{{Rejea kitabu|url=http://archive.org/details/livingstone00jeal|title=Livingstone|last=Jeal|first=Tim|date=1973|publisher=New York, Putnam|others=Internet Archive|isbn=978-0-399-11215-7}}</ref> David Livingstone alifika ziwa hilo mnamo mwaka 1859, na kuliita Ziwa Nyasa.<ref>{{Cite web|title=Lake Nyasa {{!}} Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/places/africa/african-physical-geography/lake-nyasa|work=www.encyclopedia.com|accessdate=2026-06-25}}</ref> Pia aliirejelea kwa jozi ya majina ya utani: Ziwa la nyota<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=t_wsAwAAQBAJ&q=%22lake+of+stars%22+livingstone&pg=PP170|title=David Livingstone, Africa's Greatest Explorer: The Man, the Missionary and the Myth|last=Bayly|first=Paul|date=2014-03-27|publisher=Fonthill Media|language=en}}</ref> na Ziwa la dhoruba. Jina la utani la Ziwa la nyota lilikuja baada ya Livingstone kuona taa kutoka kwa taa za wavuvi nchini Malawi kwenye boti zao, zinazofanana na nyota angani kwa mbali. Baadaye, baada ya kukumbwa na mafuriko yasiyotabirika na yenye jeuri sana ambayohuwa yanaenea katika eneo hilo, pia alilitaja kama Ziwa la Dhoruba. Mnamo tarehe 16 Agosti 1914, Ziwa Malawi lilikuwa eneo la vita vifupi vya majini wakati wa Vita vya Kwanza vya Kidunia. Boti ya bunduki ya Uingereza SS Gwendolen, iliyoamriwa na Kapteni Rhoades, ilipokea amri kutoka kwa amri kuu ya Milki ya Uingereza ya "kuzama, kuchoma, au kuharibu" mashua pekee ya bunduki ya Dola ya Ujerumani kwenye ziwa, Hermann von, akiongozwa na Kapteni Wiss. Wafanyakazi wa Rhoades walipata Hermann von Wissmann katika ghuba karibu na Sphinxhaven, katika eneo la maji ya Afrika Mashariki ya Ujerumani. Gwendolen alizima mashua ya Wajerumani kwa risasi moja ya kanuni kutoka umbali wa takriban mita 1,800 (yadi 2,000). Mgogoro huu mfupi ulisifiwa na The Times nchini Uingereza kama ushindi wa kwanza wa majini wa Milki ya Uingereza katika Vita vya Kwanza vya dunia. == Suala la mipaka ziwani == Malawi lina ufuko mrefu ziwani upande wa [[magharibi]] na kusini, ilhali Tanzania inapakana na kaskazini mwa ziwa na kwenye ufuko wa [[mashariki]], ikifuatwa na Msumbiji. Kuna [[ugomvi]] kati ya Malawi na Tanzania kuhusu mipaka ndani ya ziwa. Mpaka baina ya Malawi (zamani: Nyassaland) na Msumbiji ulipangwa wakati wa [[ukoloni]]. Lakini kuna mzozo kuhusu [[robo]] ya kaskazini-mashariki inayodaiwa na Tanzania kuwa ni eneo lake, ilhali Malawi inaidai pia. Malawi imedai ya kwamba maji yote hadi [[ufukwe|ufukoni]] upande wa Tanzania ni sehemu ya eneo lake la kitaifa. Tanzania imedai ya kwamba mpaka uwe katikati ya ziwa kufuatana na [[desturi]] za kimataifa. Sababu ya mzozo ni maelewano ya [[Ukoloni|kikoloni]]. Wakati wa kuanzishwa kwa [[Afrika ya Mashariki ya Kijerumani]] lakini kabla ya serikali ya [[Ujerumani]] kuchukua koloni mkononi mwake<ref>Koloni ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani ilianzishwa kama koloni ya kibiashara iliyomilikiwa na shirika la binafsi [[Kampuni ya Kijerumani kwa Afrika ya Mashariki]] na bila mipaka maalumu iliyoeleweka. Mnamo 1890 ilipoonekana shirika haliwezi kumiliki maeneo hayo, serikali iliamua kuchukua utawala mkononi mwake moja kwa moja. Katika maandalizi ya hatua hiyo, Ujerumani ilitafuta maelewano na Uingereza kuhusu "mipaka ya maslahi" (spheres of interest) katika Afrika kwa jumla. Hapo nchi hizo mbili zilielewana pia kuhusu maeneo ambayo wakati ule hazikutawaliwa nazo bado. Tazama makala [[Mkataba wa Helgoland-Zanzibar]]</ref>, [[serikali]] za [[Uingereza]] na [[Ujerumani]] zilipatana kuhusu mipaka ya "eneo chini ya athira ya Ujerumani" ("German sphere of influence") kwa kutaja mpaka ulifuata ufuko wa Ziwa Nyasa.<ref>"In East Africa, Germany's sphere of influence is demarcated thus: ... To the south by the line that starts on the coast of the northern border of Mozambique Province and follows the course of the Rovuma River to the point where the Messinge flows into the Rovuma. From here the line runs westward on the parallel of latitude to the shore of Lake Nyasa. Turning north, it continues along the eastern, northern, and western shores of the lake until it reaches the northern bank of the mouth of the Songwe River. " ([http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=782 Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty) (July 1, 1890), article I,2] {{Wayback|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=782 |date=20120119114434 }}, tovuti ya http://germanhistorydocs.ghi-dc.org, mradi wa German Historical Institute Washington, DC, iliangaliwa Machi 2019</ref> Leo inajadiliwa baina ya wanasharia wa kimataifa kama maneno haya yalitaja mipaka halisi ya kiutawala au kama yalikuwa tu mapatano ya awali kuhusu "maeneo chini ya athira" ya nchi husika<ref>[https://repository.law.umich.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1193&context=mjil Tiyanjana Maluwa: Oil Under Troubled Waters?: Some Legal Aspects of the Boundary Dispute Between Malawi and Tanzania Over Lake Malawi Tiyanjana Maluwa], jarida la Michigan Journal of International Law, 2016, ukurasa 360f</ref>. Baada ya mwaka [[1919]] [[Uingereza]] ilitawala [[Tanganyika]] pamoja na [[Malawi]] (Nyassaland), hivyo hakukuwa na shida. Kabla ya uhuru, wakati wawakilishi wa [[TANU]] walichaguliwa tayari kuwa wabunge katika bunge la kikoloni (legislative council) na Julius Nyerere alikuwa waziri mkuu wa Tanganyika tangu 1960, mbunge Chifu Mhaiki alitaka serikali iangalie upya haki za Tanganyika kwa maji ya ziwa. Tarehe 12 Oktoba 1960 waziri mkuu Nyerere alijibu: "Hakuna shaka lolote kuhusu mpaka huu. Tunajua kwamba hakuna tone la maji kwenye Ziwa Nyasa ni mali ya Tanganyika kufuatana na mapatano haya. Hali halisi tungedai serikali jirani ibadilishe mipaka kwa manufaa ya Tanganyika." <ref>"There is no doubt at all about this boundary. We know that not a drop of the water of Lake Nyasa belongs to Tanganyika under the terms of the agreement, so that in actual fact we would be asking a neighboring Government [to] change the boundary in favor of Tanganyika.", Tanganyika Legislative Council, Official Report uk 614-615, kufuatana na James Mayall: The Malawi-Tanzania Boundary Dispute. The Journal of Modern African Studies, Vol. 11, No. 4 (Dec., 1973), uk 615, [https://www.jstor.org/stable/161618?read-now=1&seq=5#page_scan_tab_contents online hapa]</ref>. Chifu Mhaiki alirudia swali lake alipokuwa mbunge katika Bunge la Kitaifa baada ya uhuru wa Tanganyika mwaka 1962 na safari hii waziri mkuu Rashidi Kawawa alijibu tena kwamba hakuna sehemu ya Ziwa Nyasa iliyokuwa ndani ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani, kwamba Uingereza haikubadilisha mipaka hii na kwamba hata kama kuna hasara kwa Tanganyika serikali haiwezi kuanza majadiliano juu ya swali hili na Uingereza au serikali ya Nyasaland kabla ya uhuru wa nchi hii jirani<ref>Maluwa, uk. 373</ref>. Tarehe 3 Januari 1967 serikali ya Tanzania iliandika mara ya kwanza kwa serikali ya Malawi na kuifahamisha kwamba iliona mpaka baina ya nhci hizi ilifuata mstari wa kati wa Ziwa Nyasa. Malawi ilithibitisha kupokelewa kwa barua hii bila kuijibu rasmi. Hata hivyo rais Banda wa Malawi alikataa madai ya tanzania mbele ya bunge lake. [[Polisi]] ya Malawi ilijaribu kutawala [[wavuvi]] na [[feri]] za Tanzania ziwani. Mzozo huu ulisababisha [[risasi]] kufyatuliwa hadi kutulia mwaka 1968. Hadi leo hakuna mapatano rasmi lakini nchi zote [[mbili]] zinaendelea kudai bila kutumia nguvu. Hali halisi Malawi imeheshimu dai la Tanzania, haijasumbua tena wavuvi wala feri za jirani ndani ya robo ya kaskazini-mashariki ya ziwa. Mzozo ulifufuka tena tangu mwaka 2012 baada ya Malawi kutoa vibali vya upelelezi wa gesi na mafuta chini ya ziwa, tendo linalopingwa na Tanzania.<ref>[https://allafrica.com/stories/201208130878.html Malawi: Old Border Dispute With Tanzania Over Lake Malawi Flares Up Again]</ref> ==Maisha ya porini== Wanyamapori wanaopatikana ndani na nje ya Ziwa Malawi au Nyasa ni pamoja na mamba wa Nile, kiboko, [[nyani]] na idadi kubwa ya [[tai]] wa Kiafrika wanaolisha samaki kutoka ziwani.<ref>{{Citation|title=Geography & Wildlife|url=http://www.our-africa.org/malawi/geography-wildlife|work=Our Africa|language=en|access-date=2026-06-25}}</ref> ===Uvuvi=== Ziwa Malawi kwa milenia limekuwa chanzo kikuu cha [[chakula]] kwa wakazi wa mwambao wake kwa vile maji yake yana samaki wengi. Miongoni mwa aina maarufu zaidi ni aina nne za chambo, inayojumuisha mojawapo ya spishi nne katika jenasi ndogo ya Nyasalapia (Oreochromis karongae, O. lidole, O. saka na O. squamipinnis), pamoja na O. shiranus<ref>{{Cite web|title=Distribution and Biology of Chambo (Oreochromis spp.) in Lakes Malawi and Malombe.|url=https://www.fao.org/4/ad202e/AD202E00.htm|work=www.fao.org|accessdate=2026-06-25}}</ref> inayohusiana kwa karibu. Aina nyingine zinazosaidia uvuvi muhimu ni pamoja na dagaa wa Ziwa Malawi (Engraulicypris sardella) na samaki aina ya kampango wakubwa (Bagrus meridionalis). Uvuvi mwingi hutoa chakula kwa ongezeko la watu karibu na ziwa, lakini baadhi yao husafirishwa kutoka Malawi. Idadi ya samaki porini inazidi kutishiwa na uvuvi wa kupita kiasi na uchafuzi wa maji.<ref>{{Cite web|title=Preserving the Future for Lake Malawi|url=http://web.mit.edu/africantech/www/articles/Lake_Malawi.html|work=web.mit.edu|accessdate=2026-06-25}}</ref> Kushuka kwa kina cha maji ya ziwa kunawakilisha tishio lingine, na inaaminika kuchochewa na uchimbaji wa maji na ongezeko la watu, mabadiliko ya hali ya hewa na pia ukataji miti.<ref>{{Citation|last=Banda|first=Mabvuto|title=Rapid drop in Lake Malawi's water levels drives down fish stocks|date=2013-05-22|url=https://www.theguardian.com/global-development/2013/may/22/lake-malawi-water-levels-fish-stocks|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077|access-date=2026-06-25}}</ref> Chambo na kampango wamevuliwa kupita kiasi (kampango ilipungua kwa takriban 90% kutoka 2006 hadi 2016, O. karongae na O. squamipinnis kwa takriban 94%, na O. lidole wanaweza kuwa tayari wametoweka<ref>{{Cite journal |last=Geoffrey Kanyerere (Malawi Dept Fisheries) |last2=Titus Phiri (Monkey Bay Fisheries Research Centre) |last3=Shechonge |first3=Asilatu |date=2018-05-22 |title=IUCN Red List of Threatened Species: Oreochromis karongae |url=https://www.iucnredlist.org/species/61293/148647939 |journal=IUCN Red List of Threatened Species |archive-url=http://web.archive.org/web/20250529045927/https://www.iucnredlist.org/species/61293/148647939 |archive-date=2025-05-29}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Titus Phiri (Monkey Bay Fisheries Research Centre) |last2=Geoffrey Kanyerere (Malawi Dept Fisheries) |date=2018-05-22 |title=IUCN Red List of Threatened Species: Oreochromis squamipinnis |url=https://www.iucnredlist.org/species/60760/148648312 |journal=IUCN Red List of Threatened Species |archive-url=http://web.archive.org/web/20250603175310/https://www.iucnredlist.org/species/60760/148648312 |archive-date=2025-06-03}}</ref>) na sasa wako katika hatari kubwa.<ref>{{Cite web|title=Rangers struggle to save endangered fish in Lake Malawi|url=https://edition.cnn.com/2010/WORLD/africa/10/27/malawi.overfishing/|work=edition.cnn.com|accessdate=2026-06-25|language=en|author=From� David McKenzie and Brent Swails CNN}}</ref> IUCN inatambua aina 117 za cichlids za Malawi kuwa ziko hatarini; baadhi ya hizi zina safu ndogo na zinaweza kuwa na miamba ya pwani yenye urefu wa mita mia chache tu.<ref>{{Cite web|title=Geographic Patterns|url=http://www.iucnredlist.org/initiatives/freshwater/eastafrica/geographicpatternsea|work=www.iucnredlist.org|accessdate=2026-06-25}}</ref> ==Uogeleaji== Uogeleaji wa pekee wa kilomita 25 katika Ziwa Malawi kati ya Cape Ngomba na Senga Bay umekamilika kwa mara 5 na waogeleaji 16. 1992: Lewis Pugh masaa 9 na dakika 52 (Uingereza/Afrika Kusini)<ref>{{Cite web|title=Internal Waters {{!}} Expeditions|url=http://lewispugh.com/internal-waters/|work=lewispugh.com|accessdate=2026-06-25}}</ref> na Otto Thanning (Afrika Kusini) masaa 10 na dakika 5 2010: Abigail Brown (Uingereza) masaa 9 na dakika 45 2013: Milko van Gool (Uholanzi) masaa 8 na dakika 46<ref>{{Citation|title=Milko Van Gool thought to be fastest male solo swimmer across North Channel|date=2013-07-30|url=https://www.bbc.com/news/uk-scotland-south-scotland-23510169|work=BBC News|language=en-GB|access-date=2026-06-25}}</ref> na Kaitlin Harthoorn (Marekani) masaa 9 na dakika 17 2016: (rekodi ya sasa) Jean Craven (Afrika Kusini), Robert Dunford (Kenya), Michiel Le Roux (Afrika Kusini), Samantha Whelpton (Afrika Kusini), Greig Bannatyne (Afrika Kusini), Haydn Von Maltitz (Afrika Kusini), Douglas Livingstone-Blevins (Afrika Kusini) masaa 7 na dakika 53<ref>{{Cite web|title=Crossing Lake Malawi – MAD Swimmer|url=https://madswimmer.com/crossing-lake-malawi-gallery/|accessdate=2026-06-25|language=en-US}}</ref> 2019: Chris Stapley (Eswatini) na Jay Azran (Afrika Kusini) masaa 8 na dakika 40, Andrew Stevens (Australia) masaa 10 na dakika 50, na Ruth Azran (Afrika Kusini) masaa 11 na dakika 8.<ref>{{Cite web|title=Swimming Cows conquer Lake Malawi in brutal conditions – The Cows|url=http://thecows.co.za/2019/05/09/swimming-cows-conquer-lake-malawi-in-brutal-conditions/|work=thecows.co.za|accessdate=2026-06-25|language=en-ZA}}</ref> Mwaka huo huo, Martin Hobbs (Afrika Kusini), akawa mtu wa kwanza kuogelea urefu mzima wa Ziwa Malawi (siku 54), na pia kuweka rekodi ya dunia ya kuogelea kwa muda mrefu zaidi katika ziwa hili.<ref>{{Cite web|title=Man braves crocodiles, hippos to set world record in 54-day swim across lake|url=https://abcnews.com/International/man-braves-crocodiles-hippos-set-world-record-54/story?id=62626659|work=ABC News|accessdate=2026-06-25|language=en|author=A. B. C. News}}</ref> ==Marejeo== <references/> {{mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Ziwa Nyasa]] [[Jamii:Maziwa ya Tanzania]] [[Jamii:Maziwa ya Malawi]] [[Jamii:Maziwa ya Msumbiji]] [[Jamii:Maziwa ya Afrika]] 65xfi532c6r0hm5uzzkzq1ucctapvbm 1576443 1576407 2026-06-25T07:35:36Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 12 template(s) replaced. 1576443 wikitext text/x-wiki [[Picha:Lake Malawi00.jpg|thumb|Picha ya Ziwa Malawi mwaka 1967.]] [[Picha:TZ Nyasa (Malawi).PNG|thumb|250px|right|Mstari mwekundu unaonyesha mpaka usiokubaliwa kati ya Tanzania na Malawi. Tanzania inadai mstari mwekundu kuwa sahihi, lakini Malawi inadai ziwa lote hadi [[mwambao]] wa Tanzania. Mpaka kati ya Msumbiji na Malawi hauna matata.]] '''Ziwa Nyasa''' (katika [[Malawi]]: Ziwa '''Malawi'''; katika [[Msumbiji]]: Ziwa '''Niassa''') ni kati ya [[ziwa|maziwa]] makubwa ya [[Afrika ya Mashariki]] likiwa na nafasi ya [[tatu]] baada ya Ziwa [[Viktoria Nyanza]] na [[Ziwa Tanganyika]]. Ni ziwa la nne kwa ukubwa na la maji baridi duniani kwa ujazo, ziwa la tisa kwa ukubwa duniani kwa eneo na ziwa la tatu kwa ukubwa na la pili kwa kina barani Afrika. Ziwa Malawi ni nyumbani kwa spishi nyingi za samaki kuliko ziwa lingine lolote ulimwenguni,<ref>{{Rejea tovuti|title=Protected Areas Programme -|url=http://www.unep-wcmc.org/protected_areas/data/wh/lakemal.html|work=www.unep-wcmc.org|accessdate=2026-06-24}}</ref> ikijumuisha angalau spishi 700 za cichlids. Sehemu ya ziwa la Msumbiji ilitangazwa rasmi kuwa hifadhi na Serikali ya Msumbiji mnamo Juni 10, 2011,<ref>{{Rejea tovuti|title=Mozambique’s Lake Niassa declared reserve and Ramsar site|url=https://wwf.panda.org/wwf_news/?200583/Mozambiques-Lake-Niassa-declared-reserve-and-Ramsar-site|work=wwf.panda.org|accessdate=2026-06-24|language=en}}</ref> huku Malawi sehemu ya ziwa ikijumuishwa katika Hifadhi ya Kitaifa ya Ziwa Malawi. Ziwa Malawi ni ziwa la meromictic, kumaanisha kuwa tabaka zake za maji hazichanganyiki. Uwekaji tabaka wa kudumu wa maji ya Ziwa Malawi na mpaka wa oksiki-oksiksi hudumishwa na kemikali ndogo na viwango vya joto. Likijulikana kwa bioanuwai yake ya ajabu, Ziwa Malawi huhifadhi zaidi ya spishi 600 za samaki aina ya cichlid, karibu wote wanapatikana katika ziwa hilo, na kuchangia mojawapo ya viwango vya juu zaidi vya samaki wa maji baridi duniani. Uenezi huu unatokana na kutengwa kwa kijiolojia na makazi mbalimbali ya ziwa, ikiwa ni pamoja na ufuo wa miamba, sehemu za chini za mchanga, na maji wazi, ambayo yamesababisha utofauti wa haraka kati ya cichlidi juu ya nyakati za mageuzi. Mfumo ikolojia wa ziwa unasaidia uvuvi wa ndani ambao hutoa chanzo kikuu cha protini na maisha ya kiuchumi kwa jamii zinazozunguka, ingawa uvuvi kupita kiasi na shinikizo la kimazingira huleta changamoto zinazoendelea. Likiwa limegunduliwa na wagunduzi wa Uropa katikati ya karne ya 19, Ziwa Malawi limekuwa kitovu cha utafiti wa kisayansi kutokana na sifa zake za kipekee za limnolojia, kama vile utabakaji wake wa hali ya juu na hutumika kama rasilimali muhimu kwa utalii na uwezekano wa maendeleo ya umeme wa maji katika eneo hilo. Maelekezo ya mipaka kando ya ziwa mara kwa mara yamesababisha migogoro, hasa kati ya Malawi na Tanzania, ikionyesha umuhimu wake wa kijiografia. == Eneo la Ziwa (Jiografia) == Eneo la ziwa ni [[km²]] 29,600. Lina [[urefu]] wa [[km]] 560 na [[upana]] wa km 50-80, likienea kutoka [[kaskazini]] kuelekea [[kusini]]. Vilindi vyake vinafikia hadi [[mita]] 704 chini ya uwiano wa [[maji]] yake. Ziwa Nyasa linapatikana kati ya nchi za [[Malawi]], [[Msumbiji]] na [[Tanzania]]. Katika [[ziwa]] hilo kuna [[mito]] mbalimbali inayoingiza [[maji]] yake humo kama vile [[mto Lufilyo]], [[mto Mbaka]], [[mto Kiwila]], [[mto Songwe]] n.k. [[Kusini]] mwa ziwa unatoka [[Mto Shire]] unaopeleka [[maji]] kwenye [[Mto Zambezi]] na hatimaye [[Bahari Hindi]]. Ki[[jiolojia]] ziwa ni sehemu ya [[Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki]]. Ziwa Nyasa linajulikana kuwa na aina nyingi za [[samaki]] (zaidi ya 1500). Aina chache tu zinavuliwa kama [[chakula]], lakini aina mbalimbali zinakamatwa na kuuzwa nje ya [[Afrika]] kwa wapenzi wa samaki wa [[rangi]]. ==Historia ya Geologia== Ziwa Malawi ni mojawapo ya maziwa makuu ya Bonde la Ufa na ziwa la kale. Ziwa hili lipo katika bonde linaloundwa na ufunguzi wa Ufa wa Afrika Mashariki, ambapo sahani ya tectonic ya Afrika inagawanywa katika vipande viwili. Hii inaitwa mpaka wa tectonics za sahani tofauti. Malawi kwa kawaida inakadiriwa kuwa na umri wa miaka milioni 1-2 (mya),<ref>{{Rejea jarida |last=Wilson |first=Anthony B. |last2=Teugels |first2=Guy G. |last3=Meyer |first3=Axel |date=2008-04-23 |title=Marine incursion: the freshwater herring of Lake Tanganyika are the product of a marine invasion into west Africa |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2292254/ |journal=PloS One |volume=3 |issue=4 |pages=e1979 |doi=10.1371/journal.pone.0001979 |issn=1932-6203 |pmc=2292254 |pmid=18431469}}</ref> lakini ushahidi wa hivi majuzi zaidi unaonyesha ziwa la zamani sana lenye bonde ambalo lilianza kuunda takriban mya 8.6 na hali ya maji ya kina kilionekana kwanza 4.5 mya. Viwango vya maji vimetofautiana sana kwa muda, kuanzia karibu mita 600 (futi 2,000) chini ya kiwango cha sasa hadi 10-20 m (futi 33–66) juu. Wakati wa vipindi ziwa lilikauka karibu kabisa, na kuacha ziwa moja au mbili tu ndogo kiasi, zenye alkali nyingi na chumvi katika kile ambacho kwa sasa ni sehemu za kina kabisa za Malawi. Kemia ya maji inayofanana na hali ya sasa ilionekana tu miaka 60,000 iliyopita. Vipindi vikuu vya maji ya chini vinakadiriwa kutokea takriban miaka milioni 1.6 hadi 1.0-0.57 iliyopita (ambapo yangeweza kukauka kabisa), 420,000 hadi 250,000-110,000 miaka iliyopita, takriban miaka 25,000 iliyopita na miaka 18,000-10,700 iliyopita.<ref>https://academic.oup.com/mbe/article/18/2/144/1079219?login=false</ref> Wakati wa kilele cha kipindi cha maji ya chini kati ya 1390 na 1860 AD, inaweza kuwa 120-150 m (390-490 ft) chini ya viwango vya sasa vya maji. ==Sifa za maji== Maji ya ziwa ni ya alkali (pH 7.7–8.6) na yana joto la kawaida la uso kati ya 24 na 29 °C (75–84 °F), huku sehemu zenye kina kirefu kwa kawaida huwa kama 22°C (72°F).[22] Thermocline iko katika kina cha mita 40–100 (futi 130–330).<ref>https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0031018210001276?via%3Dihub=</ref> Kikomo cha oksijeni kiko katika kina cha takriban mita 250 (futi 820), na hivyo kuzuia samaki na viumbe vingine vya aerobic kwa sehemu ya juu. Maji ni safi sana kwa ziwa na mwonekano unaweza kuwa hadi mita 20 (futi 66), lakini chini kidogo ya nusu ya takwimu hii ni ya kawaida zaidi na iko chini ya mita 3 (futi 10) katika ghuba zenye matope. Hata hivyo, wakati wa msimu wa mvua wa miezi ya Januari hadi Machi, maji huwa na matope zaidi kutokana na mtiririko wa matope wa mito.<ref>{{Rejea tovuti|title=Lake Malawi|url=https://www.worldatlas.com/lakes/lake-malawi.html|work=WorldAtlas|date=2021-07-17|accessdate=2026-06-24|language=en-US|author=John Misachi July 17 2021 in Bodies of Water}}</ref> ==Ukoloni wa Ulaya== Mfanyabiashara Mreno Candido José da Costa Cardoso alikuwa Mzungu wa kwanza kutembelea ziwa hilo mnamo mwaka 1846.<ref>{{Rejea kitabu|url=http://archive.org/details/livingstone00jeal|title=Livingstone|last=Jeal|first=Tim|date=1973|publisher=New York, Putnam|others=Internet Archive|isbn=978-0-399-11215-7}}</ref> David Livingstone alifika ziwa hilo mnamo mwaka 1859, na kuliita Ziwa Nyasa.<ref>{{Rejea tovuti|title=Lake Nyasa {{!}} Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/places/africa/african-physical-geography/lake-nyasa|work=www.encyclopedia.com|accessdate=2026-06-25}}</ref> Pia aliirejelea kwa jozi ya majina ya utani: Ziwa la nyota<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=t_wsAwAAQBAJ&q=%22lake+of+stars%22+livingstone&pg=PP170|title=David Livingstone, Africa's Greatest Explorer: The Man, the Missionary and the Myth|last=Bayly|first=Paul|date=2014-03-27|publisher=Fonthill Media|language=en}}</ref> na Ziwa la dhoruba. Jina la utani la Ziwa la nyota lilikuja baada ya Livingstone kuona taa kutoka kwa taa za wavuvi nchini Malawi kwenye boti zao, zinazofanana na nyota angani kwa mbali. Baadaye, baada ya kukumbwa na mafuriko yasiyotabirika na yenye jeuri sana ambayohuwa yanaenea katika eneo hilo, pia alilitaja kama Ziwa la Dhoruba. Mnamo tarehe 16 Agosti 1914, Ziwa Malawi lilikuwa eneo la vita vifupi vya majini wakati wa Vita vya Kwanza vya Kidunia. Boti ya bunduki ya Uingereza SS Gwendolen, iliyoamriwa na Kapteni Rhoades, ilipokea amri kutoka kwa amri kuu ya Milki ya Uingereza ya "kuzama, kuchoma, au kuharibu" mashua pekee ya bunduki ya Dola ya Ujerumani kwenye ziwa, Hermann von, akiongozwa na Kapteni Wiss. Wafanyakazi wa Rhoades walipata Hermann von Wissmann katika ghuba karibu na Sphinxhaven, katika eneo la maji ya Afrika Mashariki ya Ujerumani. Gwendolen alizima mashua ya Wajerumani kwa risasi moja ya kanuni kutoka umbali wa takriban mita 1,800 (yadi 2,000). Mgogoro huu mfupi ulisifiwa na The Times nchini Uingereza kama ushindi wa kwanza wa majini wa Milki ya Uingereza katika Vita vya Kwanza vya dunia. == Suala la mipaka ziwani == Malawi lina ufuko mrefu ziwani upande wa [[magharibi]] na kusini, ilhali Tanzania inapakana na kaskazini mwa ziwa na kwenye ufuko wa [[mashariki]], ikifuatwa na Msumbiji. Kuna [[ugomvi]] kati ya Malawi na Tanzania kuhusu mipaka ndani ya ziwa. Mpaka baina ya Malawi (zamani: Nyassaland) na Msumbiji ulipangwa wakati wa [[ukoloni]]. Lakini kuna mzozo kuhusu [[robo]] ya kaskazini-mashariki inayodaiwa na Tanzania kuwa ni eneo lake, ilhali Malawi inaidai pia. Malawi imedai ya kwamba maji yote hadi [[ufukwe|ufukoni]] upande wa Tanzania ni sehemu ya eneo lake la kitaifa. Tanzania imedai ya kwamba mpaka uwe katikati ya ziwa kufuatana na [[desturi]] za kimataifa. Sababu ya mzozo ni maelewano ya [[Ukoloni|kikoloni]]. Wakati wa kuanzishwa kwa [[Afrika ya Mashariki ya Kijerumani]] lakini kabla ya serikali ya [[Ujerumani]] kuchukua koloni mkononi mwake<ref>Koloni ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani ilianzishwa kama koloni ya kibiashara iliyomilikiwa na shirika la binafsi [[Kampuni ya Kijerumani kwa Afrika ya Mashariki]] na bila mipaka maalumu iliyoeleweka. Mnamo 1890 ilipoonekana shirika haliwezi kumiliki maeneo hayo, serikali iliamua kuchukua utawala mkononi mwake moja kwa moja. Katika maandalizi ya hatua hiyo, Ujerumani ilitafuta maelewano na Uingereza kuhusu "mipaka ya maslahi" (spheres of interest) katika Afrika kwa jumla. Hapo nchi hizo mbili zilielewana pia kuhusu maeneo ambayo wakati ule hazikutawaliwa nazo bado. Tazama makala [[Mkataba wa Helgoland-Zanzibar]]</ref>, [[serikali]] za [[Uingereza]] na [[Ujerumani]] zilipatana kuhusu mipaka ya "eneo chini ya athira ya Ujerumani" ("German sphere of influence") kwa kutaja mpaka ulifuata ufuko wa Ziwa Nyasa.<ref>"In East Africa, Germany's sphere of influence is demarcated thus: ... To the south by the line that starts on the coast of the northern border of Mozambique Province and follows the course of the Rovuma River to the point where the Messinge flows into the Rovuma. From here the line runs westward on the parallel of latitude to the shore of Lake Nyasa. Turning north, it continues along the eastern, northern, and western shores of the lake until it reaches the northern bank of the mouth of the Songwe River. " ([http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=782 Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty) (July 1, 1890), article I,2] {{Wayback|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=782 |date=20120119114434 }}, tovuti ya http://germanhistorydocs.ghi-dc.org, mradi wa German Historical Institute Washington, DC, iliangaliwa Machi 2019</ref> Leo inajadiliwa baina ya wanasharia wa kimataifa kama maneno haya yalitaja mipaka halisi ya kiutawala au kama yalikuwa tu mapatano ya awali kuhusu "maeneo chini ya athira" ya nchi husika<ref>[https://repository.law.umich.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1193&context=mjil Tiyanjana Maluwa: Oil Under Troubled Waters?: Some Legal Aspects of the Boundary Dispute Between Malawi and Tanzania Over Lake Malawi Tiyanjana Maluwa], jarida la Michigan Journal of International Law, 2016, ukurasa 360f</ref>. Baada ya mwaka [[1919]] [[Uingereza]] ilitawala [[Tanganyika]] pamoja na [[Malawi]] (Nyassaland), hivyo hakukuwa na shida. Kabla ya uhuru, wakati wawakilishi wa [[TANU]] walichaguliwa tayari kuwa wabunge katika bunge la kikoloni (legislative council) na Julius Nyerere alikuwa waziri mkuu wa Tanganyika tangu 1960, mbunge Chifu Mhaiki alitaka serikali iangalie upya haki za Tanganyika kwa maji ya ziwa. Tarehe 12 Oktoba 1960 waziri mkuu Nyerere alijibu: "Hakuna shaka lolote kuhusu mpaka huu. Tunajua kwamba hakuna tone la maji kwenye Ziwa Nyasa ni mali ya Tanganyika kufuatana na mapatano haya. Hali halisi tungedai serikali jirani ibadilishe mipaka kwa manufaa ya Tanganyika." <ref>"There is no doubt at all about this boundary. We know that not a drop of the water of Lake Nyasa belongs to Tanganyika under the terms of the agreement, so that in actual fact we would be asking a neighboring Government [to] change the boundary in favor of Tanganyika.", Tanganyika Legislative Council, Official Report uk 614-615, kufuatana na James Mayall: The Malawi-Tanzania Boundary Dispute. The Journal of Modern African Studies, Vol. 11, No. 4 (Dec., 1973), uk 615, [https://www.jstor.org/stable/161618?read-now=1&seq=5#page_scan_tab_contents online hapa]</ref>. Chifu Mhaiki alirudia swali lake alipokuwa mbunge katika Bunge la Kitaifa baada ya uhuru wa Tanganyika mwaka 1962 na safari hii waziri mkuu Rashidi Kawawa alijibu tena kwamba hakuna sehemu ya Ziwa Nyasa iliyokuwa ndani ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani, kwamba Uingereza haikubadilisha mipaka hii na kwamba hata kama kuna hasara kwa Tanganyika serikali haiwezi kuanza majadiliano juu ya swali hili na Uingereza au serikali ya Nyasaland kabla ya uhuru wa nchi hii jirani<ref>Maluwa, uk. 373</ref>. Tarehe 3 Januari 1967 serikali ya Tanzania iliandika mara ya kwanza kwa serikali ya Malawi na kuifahamisha kwamba iliona mpaka baina ya nhci hizi ilifuata mstari wa kati wa Ziwa Nyasa. Malawi ilithibitisha kupokelewa kwa barua hii bila kuijibu rasmi. Hata hivyo rais Banda wa Malawi alikataa madai ya tanzania mbele ya bunge lake. [[Polisi]] ya Malawi ilijaribu kutawala [[wavuvi]] na [[feri]] za Tanzania ziwani. Mzozo huu ulisababisha [[risasi]] kufyatuliwa hadi kutulia mwaka 1968. Hadi leo hakuna mapatano rasmi lakini nchi zote [[mbili]] zinaendelea kudai bila kutumia nguvu. Hali halisi Malawi imeheshimu dai la Tanzania, haijasumbua tena wavuvi wala feri za jirani ndani ya robo ya kaskazini-mashariki ya ziwa. Mzozo ulifufuka tena tangu mwaka 2012 baada ya Malawi kutoa vibali vya upelelezi wa gesi na mafuta chini ya ziwa, tendo linalopingwa na Tanzania.<ref>[https://allafrica.com/stories/201208130878.html Malawi: Old Border Dispute With Tanzania Over Lake Malawi Flares Up Again]</ref> ==Maisha ya porini== Wanyamapori wanaopatikana ndani na nje ya Ziwa Malawi au Nyasa ni pamoja na mamba wa Nile, kiboko, [[nyani]] na idadi kubwa ya [[tai]] wa Kiafrika wanaolisha samaki kutoka ziwani.<ref>{{Citation|title=Geography & Wildlife|url=http://www.our-africa.org/malawi/geography-wildlife|work=Our Africa|language=en|access-date=2026-06-25}}</ref> ===Uvuvi=== Ziwa Malawi kwa milenia limekuwa chanzo kikuu cha [[chakula]] kwa wakazi wa mwambao wake kwa vile maji yake yana samaki wengi. Miongoni mwa aina maarufu zaidi ni aina nne za chambo, inayojumuisha mojawapo ya spishi nne katika jenasi ndogo ya Nyasalapia (Oreochromis karongae, O. lidole, O. saka na O. squamipinnis), pamoja na O. shiranus<ref>{{Rejea tovuti|title=Distribution and Biology of Chambo (Oreochromis spp.) in Lakes Malawi and Malombe.|url=https://www.fao.org/4/ad202e/AD202E00.htm|work=www.fao.org|accessdate=2026-06-25}}</ref> inayohusiana kwa karibu. Aina nyingine zinazosaidia uvuvi muhimu ni pamoja na dagaa wa Ziwa Malawi (Engraulicypris sardella) na samaki aina ya kampango wakubwa (Bagrus meridionalis). Uvuvi mwingi hutoa chakula kwa ongezeko la watu karibu na ziwa, lakini baadhi yao husafirishwa kutoka Malawi. Idadi ya samaki porini inazidi kutishiwa na uvuvi wa kupita kiasi na uchafuzi wa maji.<ref>{{Rejea tovuti|title=Preserving the Future for Lake Malawi|url=http://web.mit.edu/africantech/www/articles/Lake_Malawi.html|work=web.mit.edu|accessdate=2026-06-25}}</ref> Kushuka kwa kina cha maji ya ziwa kunawakilisha tishio lingine, na inaaminika kuchochewa na uchimbaji wa maji na ongezeko la watu, mabadiliko ya hali ya hewa na pia ukataji miti.<ref>{{Citation|last=Banda|first=Mabvuto|title=Rapid drop in Lake Malawi's water levels drives down fish stocks|date=2013-05-22|url=https://www.theguardian.com/global-development/2013/may/22/lake-malawi-water-levels-fish-stocks|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077|access-date=2026-06-25}}</ref> Chambo na kampango wamevuliwa kupita kiasi (kampango ilipungua kwa takriban 90% kutoka 2006 hadi 2016, O. karongae na O. squamipinnis kwa takriban 94%, na O. lidole wanaweza kuwa tayari wametoweka<ref>{{Rejea jarida |last=Geoffrey Kanyerere (Malawi Dept Fisheries) |last2=Titus Phiri (Monkey Bay Fisheries Research Centre) |last3=Shechonge |first3=Asilatu |date=2018-05-22 |title=IUCN Red List of Threatened Species: Oreochromis karongae |url=https://www.iucnredlist.org/species/61293/148647939 |journal=IUCN Red List of Threatened Species |archive-url=http://web.archive.org/web/20250529045927/https://www.iucnredlist.org/species/61293/148647939 |archive-date=2025-05-29}}</ref><ref>{{Rejea jarida |last=Titus Phiri (Monkey Bay Fisheries Research Centre) |last2=Geoffrey Kanyerere (Malawi Dept Fisheries) |date=2018-05-22 |title=IUCN Red List of Threatened Species: Oreochromis squamipinnis |url=https://www.iucnredlist.org/species/60760/148648312 |journal=IUCN Red List of Threatened Species |archive-url=http://web.archive.org/web/20250603175310/https://www.iucnredlist.org/species/60760/148648312 |archive-date=2025-06-03}}</ref>) na sasa wako katika hatari kubwa.<ref>{{Rejea tovuti|title=Rangers struggle to save endangered fish in Lake Malawi|url=https://edition.cnn.com/2010/WORLD/africa/10/27/malawi.overfishing/|work=edition.cnn.com|accessdate=2026-06-25|language=en|author=From� David McKenzie and Brent Swails CNN}}</ref> IUCN inatambua aina 117 za cichlids za Malawi kuwa ziko hatarini; baadhi ya hizi zina safu ndogo na zinaweza kuwa na miamba ya pwani yenye urefu wa mita mia chache tu.<ref>{{Rejea tovuti|title=Geographic Patterns|url=http://www.iucnredlist.org/initiatives/freshwater/eastafrica/geographicpatternsea|work=www.iucnredlist.org|accessdate=2026-06-25}}</ref> ==Uogeleaji== Uogeleaji wa pekee wa kilomita 25 katika Ziwa Malawi kati ya Cape Ngomba na Senga Bay umekamilika kwa mara 5 na waogeleaji 16. 1992: Lewis Pugh masaa 9 na dakika 52 (Uingereza/Afrika Kusini)<ref>{{Rejea tovuti|title=Internal Waters {{!}} Expeditions|url=http://lewispugh.com/internal-waters/|work=lewispugh.com|accessdate=2026-06-25}}</ref> na Otto Thanning (Afrika Kusini) masaa 10 na dakika 5 2010: Abigail Brown (Uingereza) masaa 9 na dakika 45 2013: Milko van Gool (Uholanzi) masaa 8 na dakika 46<ref>{{Citation|title=Milko Van Gool thought to be fastest male solo swimmer across North Channel|date=2013-07-30|url=https://www.bbc.com/news/uk-scotland-south-scotland-23510169|work=BBC News|language=en-GB|access-date=2026-06-25}}</ref> na Kaitlin Harthoorn (Marekani) masaa 9 na dakika 17 2016: (rekodi ya sasa) Jean Craven (Afrika Kusini), Robert Dunford (Kenya), Michiel Le Roux (Afrika Kusini), Samantha Whelpton (Afrika Kusini), Greig Bannatyne (Afrika Kusini), Haydn Von Maltitz (Afrika Kusini), Douglas Livingstone-Blevins (Afrika Kusini) masaa 7 na dakika 53<ref>{{Rejea tovuti|title=Crossing Lake Malawi – MAD Swimmer|url=https://madswimmer.com/crossing-lake-malawi-gallery/|accessdate=2026-06-25|language=en-US}}</ref> 2019: Chris Stapley (Eswatini) na Jay Azran (Afrika Kusini) masaa 8 na dakika 40, Andrew Stevens (Australia) masaa 10 na dakika 50, na Ruth Azran (Afrika Kusini) masaa 11 na dakika 8.<ref>{{Rejea tovuti|title=Swimming Cows conquer Lake Malawi in brutal conditions – The Cows|url=http://thecows.co.za/2019/05/09/swimming-cows-conquer-lake-malawi-in-brutal-conditions/|work=thecows.co.za|accessdate=2026-06-25|language=en-ZA}}</ref> Mwaka huo huo, Martin Hobbs (Afrika Kusini), akawa mtu wa kwanza kuogelea urefu mzima wa Ziwa Malawi (siku 54), na pia kuweka rekodi ya dunia ya kuogelea kwa muda mrefu zaidi katika ziwa hili.<ref>{{Rejea tovuti|title=Man braves crocodiles, hippos to set world record in 54-day swim across lake|url=https://abcnews.com/International/man-braves-crocodiles-hippos-set-world-record-54/story?id=62626659|work=ABC News|accessdate=2026-06-25|language=en|author=A. B. C. News}}</ref> ==Marejeo== <references/> {{mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Ziwa Nyasa]] [[Jamii:Maziwa ya Tanzania]] [[Jamii:Maziwa ya Malawi]] [[Jamii:Maziwa ya Msumbiji]] [[Jamii:Maziwa ya Afrika]] 96wojwis86629et43og5go8nzv2a1n0 0 2841 1576414 1509007 2026-06-25T04:06:27Z Gayle157 73366 /* */ [[WP:Mradi wa Nchi]] Updated 1576414 wikitext text/x-wiki {{Jedwali la nchi | jina_rasmi = Jamhuri ya Cabo Verde | jina_asili = ''República de Cabo Verde'' ([[Kireno]]) | bendera = Flag of Cape Verde.svg | nembo = Coat of arms of Cape Verde.svg | kaulimbiu = <br>''Unidade, Trabalho, Progresso'' (Kireno)<br>"Umoja, Kazi, Maendeleo" | wimbo = ''[[Cântico da Liberdade]]'' (Kireno)<br>"Mkarara wa Uhuru"<br>[[File:Cântico da Liberdade (instrumental).ogg]] | ramani = Cape Verde (orthographic projection).svg | ramani2 = Topographic map of Cape Verde-sw.svg | mji_mkuu = [[Praia]] | lugha_rasmi = [[Kireno]]<br>[[Kikaboverde]] | serikali = [[Jamhuri]] | vyeo_viongozi = {{*}}Rais<br>{{*}}Waziri Mkuu | majina_viongozi = [[José Maria Neves]]<br>[[Ulisses Correia e Silva]] | eneo_jumla = 4,033<ref name="worldfactbook" /> | watu_kadirio = 603,901<ref name = "worldfactbook">{{Cite CIA World Factbook|country=Cabo Verde|access-date=23 March 2024|year=2023}}</ref> | mwaka_kadirio = 2023 | pato = {{ongezeko}} USD bilioni 2.598<ref name="IMFWEO.CV">{{Rejea tovuti |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=624,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 | title = World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Cape Verde)|publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org | date = 26 Machi 2024|access-date=26 March 2024}}</ref> | mwaka_pato = 2023 | pato_kwa_mtu = {{ongezeko}} USD 4,503<ref name="IMFWEO.CV" /> | pato_halisi = {{ongezeko}} USD bilioni 5.717<ref name="IMFWEO.CV" /> | pato_halisi_kwa_mtu = {{ongezeko}} USD 9,909<ref name="IMFWEO.CV" /> | maendeleo = {{ongezeko}} 0.662<ref name="UNHDR">{{Rejea kitabu | title = Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene| date = 15 Desemba 2020|publisher=United Nations Development Programme |isbn=978-92-1-126442-5 |pages=343–346 |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |access-date=16 December 2020 |archive-date=15 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201215063955/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf }}</ref> - {{katikati}} | mwaka_maendeleo = 2021 | fedha = [[Escudo ya Cabo Verde]] | latd = 20 | latm = 54 | latNS = N | longd = 156 | longm = 22 | longEW = W | tovuti = .cv }} '''Cabo Verde''' (rasmi '''Jamhuri ya Cabo Verde'''; [[Kireno]]: ''República de Cabo Verde'') ni nchi ya visiwa iliyoko [[Afrika ya Magharibi]] katika [[Bahari ya Atlantiki]] ya kati, takriban kilomita 570 magharibi mwa pwani ya Senegal. <ref name="Britannica_CaboVerde">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Cape-Verde |author=Richard A. Lobban Jr. |title=Cabo Verde |website=Britannica |date=Machi 2026 |access-date=Juni 25, 2026 }}</ref> Nchi hii inaundwa na visiwa kumi vya volkeno na visiwa vidogo kadhaa vilivyogawanywa katika makundi ya ''Visiwa vya Upepo wa Kaskazini'' (Barlavento) na ''Visiwa vya Upepo wa Kusini'' (Sotavento). Kufikia mwaka 2024, Cabo Verde inakadiriwa kuwa na idadi ya watu wapatao 600,000, na kuifanya kuwa mojawapo ya nchi ndogo barani Afrika kwa idadi ya watu. <ref name="WFB_CaboVerde">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cape-verde/#geography |title=Cabo Verde - World Factbook |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Juni 25, 2026 }}</ref> [[Mji mkuu]] na mkubwa zaidi ni [[Praia]], ulioko kwenye kisiwa cha [[Santiago]]. Nchi imegawanywa katika manispaa, na [[Kireno]] ndiyo [[lugha rasmi]], huku Krioli ya Cabo Verde ikiwa lugha inayozungumzwa zaidi katika maisha ya kila siku. <ref name="Britannica_CaboVerde"/> Cabo Verde haikuwa na wakazi hadi wakati wavumbuzi wa [[Kireno]] walipowasili katika [[karne ya 15]] na kuanzisha makazi yaliyokuja kuwa vituo muhimu katika njia za biashara za Atlantiki. <ref name="Britannica_CaboVerde"/> Baadaye, visiwa hivyo vilikua kitovu muhimu cha biashara ya baharini kati ya [[Ulaya]], [[Afrika]], na [[Amerika]]. Cabo Verde ilipata uhuru kutoka Ureno tarehe 5 Julai 1975 na baadaye ikaendelea kuwa demokrasia thabiti ya vyama vingi. <ref name="WFB_CaboVerde"/> Uchumi wa Cabo Verde unategemea zaidi sekta ya [[huduma]], hasa [[utalii]], [[usafiri]], na [[biashara]]. <ref name="WFB_CaboVerde"/> Kutokana na uhaba wa maliasili na ardhi inayofaa kwa [[kilimo]], nchi hutegemea kwa kiasi kikubwa [[Mauzo ya ndani|bidhaa kutoka nje]] na fedha zinazotumwa na raia wake wanaoishi nje ya nchi. [[Utalii]] ndiyo kichocheo kikuu cha ukuaji wa uchumi, ukisaidiwa na fukwe zake, mandhari ya volkeno, na [[hali ya hewa]] ya joto mwaka mzima. <ref name="Britannica_CaboVerde"/> Utamaduni wa Cabo Verde unaonyesha mchanganyiko wa athari za [[Kiafrika]] na [[Kireno]], unaodhihirika katika [[lugha]], [[muziki]], [[vyakula]], na mila zake. Nchi hii inajulikana kimataifa kwa mitindo ya muziki kama morna na coladeira, huku mwimbaji Cesária Évora akisaidia kuutambulisha muziki wa Cabo Verde duniani. Idadi kubwa ya wakazi ni wa asili mchanganyiko wa Kiafrika na Ulaya, na nchi hii ina moja ya viwango vya juu zaidi vya kusoma na kuandika barani Afrika. <ref name="Britannica_CaboVerde"/> ==Jiografia== Eneo la visiwa vyake kwa jumla ni [[km²]] 4,033. [[Funguvisiwa]] lake lina visiwa 15 katika vikundi viwili: * Visiwa "juu ya upepo" (''Barlavento''): [[Santo Antão (Cabo Verde)|Santo Antão]], [[São Vicente (Cabo Verde)|São Vicente]], [[São Nicolau (Cabo Verde)|São Nicolau]], [[Sal (Cabo Verde)|Sal]], [[Boa Vista (Cabo Verde)|Boa Vista]] na visiwa bila watu vya [[Santa Luzia (Cabo Verde)|Santa Luzia]], [[Branco]] na [[Razo]]. * Visiwa "chini ya upepo" (''Sotavento''): [[Maio]], [[Santiago (Cabo Verde)|Santiago]], [[Fogo]], [[Brava]] na visiwa bila watu vya [[Ilheus Secos ou do Rombo]]. ==Miji== [[Mji mkuu]] ni [[Praia (Cabo Verde)|Praia]] katika [[kisiwa]] cha [[Santiago (Cabo Verde)|Santiago]]. [[Miji]] mikubwa zaidi ni ([[takwimu]] za [[mwaka]] [[2010]]): [[Praia]] (wakazi 127,832), [[Mindelo]] (wakazi 70,468), [[Santa Maria (Kabo Verde)|Santa Maria]] (wakazi 23,839), [[Assomada]] (wakazi 12,026), [[Pedra Badejo]] (wakazi 9,345) na [[São Filipe]] (wakazi 8,125). ==Historia== {{main|Historia ya Cabo Verde}} Hadi kufika kwa [[Wareno]] katika [[karne ya 15]] visiwa vya Cabo Verde havikuwa na watu. Wareno walianzisha ma[[shamba]] ya [[miwa]] na kuleta [[watumwa]] kutoka [[bara]] la [[Afrika]]. Cabo Verde ilikuwa pia kituo muhimu cha [[biashara ya watumwa]] kati ya Afrika na [[Amerika]]. [[Wahamiaji]] kutoka [[Ulaya]] walikuwa pia [[Wahispania]], [[Waitalia]] pamoja na [[Wayahudi]] na [[Waislamu]] waliokataliwa kukaa kwao [[Ureno]]. ==Watu== Kutokana na [[historia]] hiyo, leo [[idadi]] kubwa ya wakazi ni ma[[chotara]] waliozaliwa na Waafrika (waliochangia 56% ya [[DNA]]) na Wazungu (waliochangia 44%). [[Lugha rasmi]] ni [[Kireno]], lakini wakazi wanazungumza zaidi aina mbalimbali za [[Krioli]] iliyotokana na [[lugha]] hiyo. Upande wa [[dini]], walau 89.1% ya wakazi ni [[Wakristo]], hasa wa [[Kanisa Katoliki]] (78.7%), lakini pia wa [[madhehebu]] mbalimbali ya [[Uprotestanti]] (10.4%). Kutokana na hali ngumu ya [[uchumi]], wananchi wanaoishi nje ya Cabo Verde ni mara mbili kuliko wale wanaoishi nchini. Kati ya waliohama baada ya [[uhuru]] ([[1975]]), 500,000 wanaishi [[Marekani]] na 150,000 Ureno. Hata hivyo kuna wahamiaji vilevile, hasa kutoka nchi za Afrika bara. ==Tazama pia== * [[Orodha ya nchi kufuatana na wakazi]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa]] * [[Demografia ya Afrika]] ==Marejeo== {{Marejeo}} * {{Rejea jarida |url=http://www.earth.ox.ac.uk/~tony/watts/downloads/Pim_etal_2008.pdf |author=J.Pim, C. Pierce, A.B.Watts, I. Grevemeyer, A. Krabbenhoeft | title = Crustal structure and origin of the Cape Verde Rise|work=Earth and Planetary Science Letters |publisher=Elesiever | date = 5 Mei 2008|volume=272 |pages=422–428 |doi=10.1016/j.epsl.2008.05.012 |journal= |access-date=2015-07-18 |archive-date=2011-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110106212841/http://www.earth.ox.ac.uk/%7Etony/watts/downloads/Pim_etal_2008.pdf |dead-url=yes }} * {{Rejea jarida |url=http://www.researchgate.net/publication/227504366_Emigration_return_and_development_in_Cape_Verde_the_impact_of_closing_borders |first=Jorgen |last=Carling |year=2004 | title = Emigration, Return and Development in Cape Verde: The Impact of Closing Borders|work=Population, Space and Place |publisher=John Wiley & Sons, Ltd. |doi=10.1002/(SICI)1097-4679(199901)55:1<117::AID-JCLP12>3.0.CO;2-A |issue=10 |pages=113–132 |pmid = 10100838 |volume=55 }} * {{Rejea jarida |url=https://www.geolsoc.org.uk/en/Publications/Supplementary%20Publications/2010/~/media/Files/GSL/shared/Sup_pubs/2010/18390SupPub.ashx |first=R. |last=Ramalho |first2=G. |last2=Helffrich |first3=D. |last3=Schmidt |first4=D. |last4=Vance | title = Tracers of Uplift and Subsidence in the Cape Verde Archipelago|work=Journal of the Geological Society |publisher=Geological Society of London |location=London |year=2010 |volume=167 |issue=3 |pages=519–538 |doi=10.1144/0016-76492009-056 }} == Viungo vya nje == {{Commons}} * [http://www.governo.cv/ Official website of the Government of Cape Verde] * {{dmoz|Regional/Africa/Cape_Verde}} * {{CIA World Factbook link|cv|Cape Verde}} * [http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2835.htm Cape Verde] from [[State.gov]] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/country_profiles/1021202.stm Country Profile] from [[BBC News]] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/93703/Cape-Verde Cape Verde] entry on ''Encyclopædia Britannica'' * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/capeverde.htm Cape Verde] {{Wayback|url=http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/capeverde.htm |date=20081007032146 }} from ''UCB Libraries GovPubs'' * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=CV Key Development Forecasts for Cape Verde] from [[International Futures]] * [http://wits.worldbank.org/CountryProfile/Country/CPV/Year/2012/Summary Cape Verde 2012] * [http://dxnews.com/tag/cabo+verde/ Amateur Radio Cabo Verde] {{Afrika}} {{African Union}} {{CPLP}} {{Mbegu-jio-Afrika}} [[jamii:Cabo Verde]] [[Jamii:Nchi za Afrika]] [[Jamii:Umoja wa Afrika]] [[Jamii:Visiwa vya Afrika]] [[Jamii:Visiwa vya Atlantiki]] [[Jamii:Nchi za visiwa]] [[Jamii:Nchi zinazotumia Kireno]] [[Jamii:Nchi]] o1y4llc9lyj9rkbzfopibomq0rmef6n 1576415 1576414 2026-06-25T04:06:49Z Gayle157 73366 /* */ 1576415 wikitext text/x-wiki {{Jedwali la nchi | jina_rasmi = Jamhuri ya Cabo Verde | jina_asili = ''República de Cabo Verde'' ([[Kireno]]) | bendera = Flag of Cape Verde.svg | nembo = Coat of arms of Cape Verde.svg | kaulimbiu = <br>''Unidade, Trabalho, Progresso'' (Kireno)<br>"Umoja, Kazi, Maendeleo" | wimbo = ''[[Cântico da Liberdade]]'' (Kireno)<br>"Mkarara wa Uhuru"<br>[[File:Cântico da Liberdade (instrumental).ogg]] | ramani = Cape Verde (orthographic projection).svg | ramani2 = Topographic map of Cape Verde-sw.svg | mji_mkuu = [[Praia]] | lugha_rasmi = [[Kireno]]<br>[[Kikaboverde]] | serikali = [[Jamhuri]] | vyeo_viongozi = {{*}}Rais<br>{{*}}Waziri Mkuu | majina_viongozi = [[José Maria Neves]]<br>[[Ulisses Correia e Silva]] | eneo_jumla = 4,033<ref name="worldfactbook" /> | watu_kadirio = 603,901<ref name = "worldfactbook">{{Cite CIA World Factbook|country=Cabo Verde|access-date=23 March 2024|year=2023}}</ref> | mwaka_kadirio = 2023 | pato = {{ongezeko}} USD bilioni 2.598<ref name="IMFWEO.CV">{{Rejea tovuti |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=624,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 | title = World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Cape Verde)|publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org | date = 26 Machi 2024|access-date=26 March 2024}}</ref> | mwaka_pato = 2023 | pato_kwa_mtu = {{ongezeko}} USD 4,503<ref name="IMFWEO.CV" /> | pato_halisi = {{ongezeko}} USD bilioni 5.717<ref name="IMFWEO.CV" /> | pato_halisi_kwa_mtu = {{ongezeko}} USD 9,909<ref name="IMFWEO.CV" /> | maendeleo = {{ongezeko}} 0.662<ref name="UNHDR">{{Rejea kitabu | title = Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene| date = 15 Desemba 2020|publisher=United Nations Development Programme |isbn=978-92-1-126442-5 |pages=343–346 |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |access-date=16 December 2020 |archive-date=15 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201215063955/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf }}</ref> - {{katikati}} | mwaka_maendeleo = 2021 | fedha = [[Escudo ya Cabo Verde]] | latd = 20 | latm = 54 | latNS = N | longd = 156 | longm = 22 | longEW = W | tovuti = .cv }} '''Cabo Verde''' (rasmi '''Jamhuri ya Cabo Verde'''; [[Kireno]]: ''República de Cabo Verde'') ni nchi ya visiwa iliyoko [[Afrika ya Magharibi]] katika [[Bahari ya Atlantiki]] ya kati, takriban kilomita 570 magharibi mwa pwani ya [[Senegal]]. <ref name="Britannica_CaboVerde">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Cape-Verde |author=Richard A. Lobban Jr. |title=Cabo Verde |website=Britannica |date=Machi 2026 |access-date=Juni 25, 2026 }}</ref> Nchi hii inaundwa na visiwa kumi vya volkeno na visiwa vidogo kadhaa vilivyogawanywa katika makundi ya ''Visiwa vya Upepo wa Kaskazini'' (Barlavento) na ''Visiwa vya Upepo wa Kusini'' (Sotavento). Kufikia mwaka 2024, Cabo Verde inakadiriwa kuwa na idadi ya watu wapatao 600,000, na kuifanya kuwa mojawapo ya nchi ndogo barani Afrika kwa idadi ya watu. <ref name="WFB_CaboVerde">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cape-verde/#geography |title=Cabo Verde - World Factbook |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Juni 25, 2026 }}</ref> [[Mji mkuu]] na mkubwa zaidi ni [[Praia]], ulioko kwenye kisiwa cha [[Santiago]]. Nchi imegawanywa katika manispaa, na [[Kireno]] ndiyo [[lugha rasmi]], huku Krioli ya Cabo Verde ikiwa lugha inayozungumzwa zaidi katika maisha ya kila siku. <ref name="Britannica_CaboVerde"/> Cabo Verde haikuwa na wakazi hadi wakati wavumbuzi wa [[Kireno]] walipowasili katika [[karne ya 15]] na kuanzisha makazi yaliyokuja kuwa vituo muhimu katika njia za biashara za Atlantiki. <ref name="Britannica_CaboVerde"/> Baadaye, visiwa hivyo vilikua kitovu muhimu cha biashara ya baharini kati ya [[Ulaya]], [[Afrika]], na [[Amerika]]. Cabo Verde ilipata uhuru kutoka Ureno tarehe 5 Julai 1975 na baadaye ikaendelea kuwa demokrasia thabiti ya vyama vingi. <ref name="WFB_CaboVerde"/> Uchumi wa Cabo Verde unategemea zaidi sekta ya [[huduma]], hasa [[utalii]], [[usafiri]], na [[biashara]]. <ref name="WFB_CaboVerde"/> Kutokana na uhaba wa maliasili na ardhi inayofaa kwa [[kilimo]], nchi hutegemea kwa kiasi kikubwa [[Mauzo ya ndani|bidhaa kutoka nje]] na fedha zinazotumwa na raia wake wanaoishi nje ya nchi. [[Utalii]] ndiyo kichocheo kikuu cha ukuaji wa uchumi, ukisaidiwa na fukwe zake, mandhari ya volkeno, na [[hali ya hewa]] ya joto mwaka mzima. <ref name="Britannica_CaboVerde"/> Utamaduni wa Cabo Verde unaonyesha mchanganyiko wa athari za [[Kiafrika]] na [[Kireno]], unaodhihirika katika [[lugha]], [[muziki]], [[vyakula]], na mila zake. Nchi hii inajulikana kimataifa kwa mitindo ya muziki kama morna na coladeira, huku mwimbaji Cesária Évora akisaidia kuutambulisha muziki wa Cabo Verde duniani. Idadi kubwa ya wakazi ni wa asili mchanganyiko wa Kiafrika na Ulaya, na nchi hii ina moja ya viwango vya juu zaidi vya kusoma na kuandika barani Afrika. <ref name="Britannica_CaboVerde"/> ==Jiografia== Eneo la visiwa vyake kwa jumla ni [[km²]] 4,033. [[Funguvisiwa]] lake lina visiwa 15 katika vikundi viwili: * Visiwa "juu ya upepo" (''Barlavento''): [[Santo Antão (Cabo Verde)|Santo Antão]], [[São Vicente (Cabo Verde)|São Vicente]], [[São Nicolau (Cabo Verde)|São Nicolau]], [[Sal (Cabo Verde)|Sal]], [[Boa Vista (Cabo Verde)|Boa Vista]] na visiwa bila watu vya [[Santa Luzia (Cabo Verde)|Santa Luzia]], [[Branco]] na [[Razo]]. * Visiwa "chini ya upepo" (''Sotavento''): [[Maio]], [[Santiago (Cabo Verde)|Santiago]], [[Fogo]], [[Brava]] na visiwa bila watu vya [[Ilheus Secos ou do Rombo]]. ==Miji== [[Mji mkuu]] ni [[Praia (Cabo Verde)|Praia]] katika [[kisiwa]] cha [[Santiago (Cabo Verde)|Santiago]]. [[Miji]] mikubwa zaidi ni ([[takwimu]] za [[mwaka]] [[2010]]): [[Praia]] (wakazi 127,832), [[Mindelo]] (wakazi 70,468), [[Santa Maria (Kabo Verde)|Santa Maria]] (wakazi 23,839), [[Assomada]] (wakazi 12,026), [[Pedra Badejo]] (wakazi 9,345) na [[São Filipe]] (wakazi 8,125). ==Historia== {{main|Historia ya Cabo Verde}} Hadi kufika kwa [[Wareno]] katika [[karne ya 15]] visiwa vya Cabo Verde havikuwa na watu. Wareno walianzisha ma[[shamba]] ya [[miwa]] na kuleta [[watumwa]] kutoka [[bara]] la [[Afrika]]. Cabo Verde ilikuwa pia kituo muhimu cha [[biashara ya watumwa]] kati ya Afrika na [[Amerika]]. [[Wahamiaji]] kutoka [[Ulaya]] walikuwa pia [[Wahispania]], [[Waitalia]] pamoja na [[Wayahudi]] na [[Waislamu]] waliokataliwa kukaa kwao [[Ureno]]. ==Watu== Kutokana na [[historia]] hiyo, leo [[idadi]] kubwa ya wakazi ni ma[[chotara]] waliozaliwa na Waafrika (waliochangia 56% ya [[DNA]]) na Wazungu (waliochangia 44%). [[Lugha rasmi]] ni [[Kireno]], lakini wakazi wanazungumza zaidi aina mbalimbali za [[Krioli]] iliyotokana na [[lugha]] hiyo. Upande wa [[dini]], walau 89.1% ya wakazi ni [[Wakristo]], hasa wa [[Kanisa Katoliki]] (78.7%), lakini pia wa [[madhehebu]] mbalimbali ya [[Uprotestanti]] (10.4%). Kutokana na hali ngumu ya [[uchumi]], wananchi wanaoishi nje ya Cabo Verde ni mara mbili kuliko wale wanaoishi nchini. Kati ya waliohama baada ya [[uhuru]] ([[1975]]), 500,000 wanaishi [[Marekani]] na 150,000 Ureno. Hata hivyo kuna wahamiaji vilevile, hasa kutoka nchi za Afrika bara. ==Tazama pia== * [[Orodha ya nchi kufuatana na wakazi]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa]] * [[Demografia ya Afrika]] ==Marejeo== {{Marejeo}} * {{Rejea jarida |url=http://www.earth.ox.ac.uk/~tony/watts/downloads/Pim_etal_2008.pdf |author=J.Pim, C. Pierce, A.B.Watts, I. Grevemeyer, A. Krabbenhoeft | title = Crustal structure and origin of the Cape Verde Rise|work=Earth and Planetary Science Letters |publisher=Elesiever | date = 5 Mei 2008|volume=272 |pages=422–428 |doi=10.1016/j.epsl.2008.05.012 |journal= |access-date=2015-07-18 |archive-date=2011-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110106212841/http://www.earth.ox.ac.uk/%7Etony/watts/downloads/Pim_etal_2008.pdf |dead-url=yes }} * {{Rejea jarida |url=http://www.researchgate.net/publication/227504366_Emigration_return_and_development_in_Cape_Verde_the_impact_of_closing_borders |first=Jorgen |last=Carling |year=2004 | title = Emigration, Return and Development in Cape Verde: The Impact of Closing Borders|work=Population, Space and Place |publisher=John Wiley & Sons, Ltd. |doi=10.1002/(SICI)1097-4679(199901)55:1<117::AID-JCLP12>3.0.CO;2-A |issue=10 |pages=113–132 |pmid = 10100838 |volume=55 }} * {{Rejea jarida |url=https://www.geolsoc.org.uk/en/Publications/Supplementary%20Publications/2010/~/media/Files/GSL/shared/Sup_pubs/2010/18390SupPub.ashx |first=R. |last=Ramalho |first2=G. |last2=Helffrich |first3=D. |last3=Schmidt |first4=D. |last4=Vance | title = Tracers of Uplift and Subsidence in the Cape Verde Archipelago|work=Journal of the Geological Society |publisher=Geological Society of London |location=London |year=2010 |volume=167 |issue=3 |pages=519–538 |doi=10.1144/0016-76492009-056 }} == Viungo vya nje == {{Commons}} * [http://www.governo.cv/ Official website of the Government of Cape Verde] * {{dmoz|Regional/Africa/Cape_Verde}} * {{CIA World Factbook link|cv|Cape Verde}} * [http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2835.htm Cape Verde] from [[State.gov]] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/country_profiles/1021202.stm Country Profile] from [[BBC News]] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/93703/Cape-Verde Cape Verde] entry on ''Encyclopædia Britannica'' * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/capeverde.htm Cape Verde] {{Wayback|url=http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/capeverde.htm |date=20081007032146 }} from ''UCB Libraries GovPubs'' * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=CV Key Development Forecasts for Cape Verde] from [[International Futures]] * [http://wits.worldbank.org/CountryProfile/Country/CPV/Year/2012/Summary Cape Verde 2012] * [http://dxnews.com/tag/cabo+verde/ Amateur Radio Cabo Verde] {{Afrika}} {{African Union}} {{CPLP}} {{Mbegu-jio-Afrika}} [[jamii:Cabo Verde]] [[Jamii:Nchi za Afrika]] [[Jamii:Umoja wa Afrika]] [[Jamii:Visiwa vya Afrika]] [[Jamii:Visiwa vya Atlantiki]] [[Jamii:Nchi za visiwa]] [[Jamii:Nchi zinazotumia Kireno]] [[Jamii:Nchi]] lw8b30bxwdx4tvc6iiqcv4thxsicssp 1576416 1576415 2026-06-25T04:07:09Z Gayle157 73366 1576416 wikitext text/x-wiki {{Jedwali la nchi | jina_rasmi = Jamhuri ya Cabo Verde | jina_asili = ''República de Cabo Verde'' ([[Kireno]]) | bendera = Flag of Cape Verde.svg | nembo = Coat of arms of Cape Verde.svg | kaulimbiu = <br>''Unidade, Trabalho, Progresso'' (Kireno)<br>"Umoja, Kazi, Maendeleo" | wimbo = ''[[Cântico da Liberdade]]'' (Kireno)<br>"Mkarara wa Uhuru"<br>[[File:Cântico da Liberdade (instrumental).ogg]] | ramani = Cape Verde (orthographic projection).svg | ramani2 = Topographic map of Cape Verde-sw.svg | mji_mkuu = [[Praia]] | lugha_rasmi = [[Kireno]]<br>[[Kikaboverde]] | serikali = [[Jamhuri]] | vyeo_viongozi = {{*}}Rais<br>{{*}}Waziri Mkuu | majina_viongozi = [[José Maria Neves]]<br>[[Ulisses Correia e Silva]] | eneo_jumla = 4,033<ref name="worldfactbook" /> | watu_kadirio = 603,901<ref name = "worldfactbook">{{Cite CIA World Factbook|country=Cabo Verde|access-date=23 March 2024|year=2023}}</ref> | mwaka_kadirio = 2023 | pato = {{ongezeko}} USD bilioni 2.598<ref name="IMFWEO.CV">{{Rejea tovuti |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=624,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 | title = World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Cape Verde)|publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org | date = 26 Machi 2024|access-date=26 March 2024}}</ref> | mwaka_pato = 2023 | pato_kwa_mtu = {{ongezeko}} USD 4,503<ref name="IMFWEO.CV" /> | pato_halisi = {{ongezeko}} USD bilioni 5.717<ref name="IMFWEO.CV" /> | pato_halisi_kwa_mtu = {{ongezeko}} USD 9,909<ref name="IMFWEO.CV" /> | maendeleo = {{ongezeko}} 0.662<ref name="UNHDR">{{Rejea kitabu | title = Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene| date = 15 Desemba 2020|publisher=United Nations Development Programme |isbn=978-92-1-126442-5 |pages=343–346 |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |access-date=16 December 2020 |archive-date=15 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201215063955/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf }}</ref> - {{katikati}} | mwaka_maendeleo = 2021 | fedha = [[Escudo ya Cabo Verde]] | latd = 20 | latm = 54 | latNS = N | longd = 156 | longm = 22 | longEW = W | tovuti = .cv }} '''Cabo Verde''' (rasmi '''Jamhuri ya Cabo Verde'''; [[Kireno]]: ''República de Cabo Verde'') ni nchi ya visiwa iliyoko [[Afrika ya Magharibi]] katika [[Bahari ya Atlantiki]] ya kati, takriban kilomita 570 magharibi mwa pwani ya [[Senegal]]. <ref name="Britannica_CaboVerde">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Cape-Verde |author=Richard A. Lobban Jr. |title=Cabo Verde |website=Britannica |date=Machi 2026 |access-date=Juni 25, 2026 }}</ref> Nchi hii inaundwa na visiwa kumi vya volkeno na visiwa vidogo kadhaa vilivyogawanywa katika makundi ya ''Visiwa vya Upepo wa Kaskazini'' (Barlavento) na ''Visiwa vya Upepo wa Kusini'' (Sotavento). Kufikia mwaka 2024, Cabo Verde inakadiriwa kuwa na idadi ya watu wapatao 600,000, na kuifanya kuwa mojawapo ya nchi ndogo barani Afrika kwa idadi ya watu. <ref name="WFB_CaboVerde">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cape-verde/#geography |title=Cabo Verde - World Factbook |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Juni 25, 2026 }}</ref> [[Mji mkuu]] na mkubwa zaidi ni [[Praia]], ulioko kwenye kisiwa cha [[Santiago]]. Nchi imegawanywa katika manispaa, na [[Kireno]] ndiyo [[lugha rasmi]], huku Krioli ya Cabo Verde ikiwa lugha inayozungumzwa zaidi katika maisha ya kila siku. <ref name="Britannica_CaboVerde"/> Cabo Verde haikuwa na wakazi hadi wakati wavumbuzi wa [[Kireno]] walipowasili katika [[karne ya 15]] na kuanzisha makazi yaliyokuja kuwa vituo muhimu katika njia za biashara za Atlantiki. <ref name="Britannica_CaboVerde"/> Baadaye, visiwa hivyo vilikua kitovu muhimu cha biashara ya baharini kati ya [[Ulaya]], [[Afrika]], na [[Amerika]]. Cabo Verde ilipata uhuru kutoka Ureno tarehe 5 Julai 1975 na baadaye ikaendelea kuwa demokrasia thabiti ya vyama vingi. <ref name="WFB_CaboVerde"/> Uchumi wa Cabo Verde unategemea zaidi sekta ya [[huduma]], hasa [[utalii]], [[usafiri]], na [[biashara]]. <ref name="WFB_CaboVerde"/> Kutokana na uhaba wa maliasili na ardhi inayofaa kwa [[kilimo]], nchi hutegemea kwa kiasi kikubwa [[Mauzo ya ndani|bidhaa kutoka nje]] na fedha zinazotumwa na raia wake wanaoishi nje ya nchi. [[Utalii]] ndiyo kichocheo kikuu cha ukuaji wa uchumi, ukisaidiwa na fukwe zake, mandhari ya volkeno, na [[hali ya hewa]] ya joto mwaka mzima. <ref name="Britannica_CaboVerde"/> Utamaduni wa Cabo Verde unaonyesha mchanganyiko wa athari za [[Kiafrika]] na [[Kireno]], unaodhihirika katika [[lugha]], [[muziki]], [[vyakula]], na mila zake. Nchi hii inajulikana kimataifa kwa mitindo ya muziki kama morna na coladeira, huku mwimbaji Cesária Évora akisaidia kuutambulisha muziki wa Cabo Verde duniani. Idadi kubwa ya wakazi ni wa asili mchanganyiko wa Kiafrika na Ulaya, na nchi hii ina moja ya viwango vya juu zaidi vya kusoma na kuandika barani Afrika. <ref name="Britannica_CaboVerde"/> ==Jiografia== Eneo la visiwa vyake kwa jumla ni [[km²]] 4,033. [[Funguvisiwa]] lake lina visiwa 15 katika vikundi viwili: * Visiwa "juu ya upepo" (''Barlavento''): [[Santo Antão (Cabo Verde)|Santo Antão]], [[São Vicente (Cabo Verde)|São Vicente]], [[São Nicolau (Cabo Verde)|São Nicolau]], [[Sal (Cabo Verde)|Sal]], [[Boa Vista (Cabo Verde)|Boa Vista]] na visiwa bila watu vya [[Santa Luzia (Cabo Verde)|Santa Luzia]], [[Branco]] na [[Razo]]. * Visiwa "chini ya upepo" (''Sotavento''): [[Maio]], [[Santiago (Cabo Verde)|Santiago]], [[Fogo]], [[Brava]] na visiwa bila watu vya [[Ilheus Secos ou do Rombo]]. ==Miji== [[Mji mkuu]] ni [[Praia (Cabo Verde)|Praia]] katika [[kisiwa]] cha [[Santiago (Cabo Verde)|Santiago]]. [[Miji]] mikubwa zaidi ni ([[takwimu]] za [[mwaka]] [[2010]]): [[Praia]] (wakazi 127,832), [[Mindelo]] (wakazi 70,468), [[Santa Maria (Kabo Verde)|Santa Maria]] (wakazi 23,839), [[Assomada]] (wakazi 12,026), [[Pedra Badejo]] (wakazi 9,345) na [[São Filipe]] (wakazi 8,125). ==Historia== {{main|Historia ya Cabo Verde}} Hadi kufika kwa [[Wareno]] katika [[karne ya 15]] visiwa vya Cabo Verde havikuwa na watu. Wareno walianzisha ma[[shamba]] ya [[miwa]] na kuleta [[watumwa]] kutoka [[bara]] la [[Afrika]]. Cabo Verde ilikuwa pia kituo muhimu cha [[biashara ya watumwa]] kati ya Afrika na [[Amerika]]. [[Wahamiaji]] kutoka [[Ulaya]] walikuwa pia [[Wahispania]], [[Waitalia]] pamoja na [[Wayahudi]] na [[Waislamu]] waliokataliwa kukaa kwao [[Ureno]]. == Demografia == Kutokana na [[historia]] hiyo, leo [[idadi]] kubwa ya wakazi ni ma[[chotara]] waliozaliwa na Waafrika (waliochangia 56% ya [[DNA]]) na Wazungu (waliochangia 44%). [[Lugha rasmi]] ni [[Kireno]], lakini wakazi wanazungumza zaidi aina mbalimbali za [[Krioli]] iliyotokana na [[lugha]] hiyo. Upande wa [[dini]], walau 89.1% ya wakazi ni [[Wakristo]], hasa wa [[Kanisa Katoliki]] (78.7%), lakini pia wa [[madhehebu]] mbalimbali ya [[Uprotestanti]] (10.4%). Kutokana na hali ngumu ya [[uchumi]], wananchi wanaoishi nje ya Cabo Verde ni mara mbili kuliko wale wanaoishi nchini. Kati ya waliohama baada ya [[uhuru]] ([[1975]]), 500,000 wanaishi [[Marekani]] na 150,000 Ureno. Hata hivyo kuna wahamiaji vilevile, hasa kutoka nchi za Afrika bara. ==Tazama pia== * [[Orodha ya nchi kufuatana na wakazi]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa]] * [[Demografia ya Afrika]] ==Marejeo== {{Marejeo}} * {{Rejea jarida |url=http://www.earth.ox.ac.uk/~tony/watts/downloads/Pim_etal_2008.pdf |author=J.Pim, C. Pierce, A.B.Watts, I. Grevemeyer, A. Krabbenhoeft | title = Crustal structure and origin of the Cape Verde Rise|work=Earth and Planetary Science Letters |publisher=Elesiever | date = 5 Mei 2008|volume=272 |pages=422–428 |doi=10.1016/j.epsl.2008.05.012 |journal= |access-date=2015-07-18 |archive-date=2011-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110106212841/http://www.earth.ox.ac.uk/%7Etony/watts/downloads/Pim_etal_2008.pdf |dead-url=yes }} * {{Rejea jarida |url=http://www.researchgate.net/publication/227504366_Emigration_return_and_development_in_Cape_Verde_the_impact_of_closing_borders |first=Jorgen |last=Carling |year=2004 | title = Emigration, Return and Development in Cape Verde: The Impact of Closing Borders|work=Population, Space and Place |publisher=John Wiley & Sons, Ltd. |doi=10.1002/(SICI)1097-4679(199901)55:1<117::AID-JCLP12>3.0.CO;2-A |issue=10 |pages=113–132 |pmid = 10100838 |volume=55 }} * {{Rejea jarida |url=https://www.geolsoc.org.uk/en/Publications/Supplementary%20Publications/2010/~/media/Files/GSL/shared/Sup_pubs/2010/18390SupPub.ashx |first=R. |last=Ramalho |first2=G. |last2=Helffrich |first3=D. |last3=Schmidt |first4=D. |last4=Vance | title = Tracers of Uplift and Subsidence in the Cape Verde Archipelago|work=Journal of the Geological Society |publisher=Geological Society of London |location=London |year=2010 |volume=167 |issue=3 |pages=519–538 |doi=10.1144/0016-76492009-056 }} == Viungo vya nje == {{Commons}} * [http://www.governo.cv/ Official website of the Government of Cape Verde] * {{dmoz|Regional/Africa/Cape_Verde}} * {{CIA World Factbook link|cv|Cape Verde}} * [http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2835.htm Cape Verde] from [[State.gov]] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/country_profiles/1021202.stm Country Profile] from [[BBC News]] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/93703/Cape-Verde Cape Verde] entry on ''Encyclopædia Britannica'' * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/capeverde.htm Cape Verde] {{Wayback|url=http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/capeverde.htm |date=20081007032146 }} from ''UCB Libraries GovPubs'' * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=CV Key Development Forecasts for Cape Verde] from [[International Futures]] * [http://wits.worldbank.org/CountryProfile/Country/CPV/Year/2012/Summary Cape Verde 2012] * [http://dxnews.com/tag/cabo+verde/ Amateur Radio Cabo Verde] {{Afrika}} {{African Union}} {{CPLP}} {{Mbegu-jio-Afrika}} [[jamii:Cabo Verde]] [[Jamii:Nchi za Afrika]] [[Jamii:Umoja wa Afrika]] [[Jamii:Visiwa vya Afrika]] [[Jamii:Visiwa vya Atlantiki]] [[Jamii:Nchi za visiwa]] [[Jamii:Nchi zinazotumia Kireno]] [[Jamii:Nchi]] pkupa0vy4x4jpqk0r0st8odn3sew8sm 1576418 1576416 2026-06-25T04:12:45Z Gayle157 73366 /* Demografia */ 1576418 wikitext text/x-wiki {{Jedwali la nchi | jina_rasmi = Jamhuri ya Cabo Verde | jina_asili = ''República de Cabo Verde'' ([[Kireno]]) | bendera = Flag of Cape Verde.svg | nembo = Coat of arms of Cape Verde.svg | kaulimbiu = <br>''Unidade, Trabalho, Progresso'' (Kireno)<br>"Umoja, Kazi, Maendeleo" | wimbo = ''[[Cântico da Liberdade]]'' (Kireno)<br>"Mkarara wa Uhuru"<br>[[File:Cântico da Liberdade (instrumental).ogg]] | ramani = Cape Verde (orthographic projection).svg | ramani2 = Topographic map of Cape Verde-sw.svg | mji_mkuu = [[Praia]] | lugha_rasmi = [[Kireno]]<br>[[Kikaboverde]] | serikali = [[Jamhuri]] | vyeo_viongozi = {{*}}Rais<br>{{*}}Waziri Mkuu | majina_viongozi = [[José Maria Neves]]<br>[[Ulisses Correia e Silva]] | eneo_jumla = 4,033<ref name="worldfactbook" /> | watu_kadirio = 603,901<ref name = "worldfactbook">{{Cite CIA World Factbook|country=Cabo Verde|access-date=23 March 2024|year=2023}}</ref> | mwaka_kadirio = 2023 | pato = {{ongezeko}} USD bilioni 2.598<ref name="IMFWEO.CV">{{Rejea tovuti |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=624,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 | title = World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Cape Verde)|publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org | date = 26 Machi 2024|access-date=26 March 2024}}</ref> | mwaka_pato = 2023 | pato_kwa_mtu = {{ongezeko}} USD 4,503<ref name="IMFWEO.CV" /> | pato_halisi = {{ongezeko}} USD bilioni 5.717<ref name="IMFWEO.CV" /> | pato_halisi_kwa_mtu = {{ongezeko}} USD 9,909<ref name="IMFWEO.CV" /> | maendeleo = {{ongezeko}} 0.662<ref name="UNHDR">{{Rejea kitabu | title = Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene| date = 15 Desemba 2020|publisher=United Nations Development Programme |isbn=978-92-1-126442-5 |pages=343–346 |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |access-date=16 December 2020 |archive-date=15 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201215063955/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf }}</ref> - {{katikati}} | mwaka_maendeleo = 2021 | fedha = [[Escudo ya Cabo Verde]] | latd = 20 | latm = 54 | latNS = N | longd = 156 | longm = 22 | longEW = W | tovuti = .cv }} '''Cabo Verde''' (rasmi '''Jamhuri ya Cabo Verde'''; [[Kireno]]: ''República de Cabo Verde'') ni nchi ya visiwa iliyoko [[Afrika ya Magharibi]] katika [[Bahari ya Atlantiki]] ya kati, takriban kilomita 570 magharibi mwa pwani ya [[Senegal]]. <ref name="Britannica_CaboVerde">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Cape-Verde |author=Richard A. Lobban Jr. |title=Cabo Verde |website=Britannica |date=Machi 2026 |access-date=Juni 25, 2026 }}</ref> Nchi hii inaundwa na visiwa kumi vya volkeno na visiwa vidogo kadhaa vilivyogawanywa katika makundi ya ''Visiwa vya Upepo wa Kaskazini'' (Barlavento) na ''Visiwa vya Upepo wa Kusini'' (Sotavento). Kufikia mwaka 2024, Cabo Verde inakadiriwa kuwa na idadi ya watu wapatao 600,000, na kuifanya kuwa mojawapo ya nchi ndogo barani Afrika kwa idadi ya watu. <ref name="WFB_CaboVerde">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cape-verde/#geography |title=Cabo Verde - World Factbook |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Juni 25, 2026 }}</ref> [[Mji mkuu]] na mkubwa zaidi ni [[Praia]], ulioko kwenye kisiwa cha [[Santiago]]. Nchi imegawanywa katika manispaa, na [[Kireno]] ndiyo [[lugha rasmi]], huku Krioli ya Cabo Verde ikiwa lugha inayozungumzwa zaidi katika maisha ya kila siku. <ref name="Britannica_CaboVerde"/> Cabo Verde haikuwa na wakazi hadi wakati wavumbuzi wa [[Kireno]] walipowasili katika [[karne ya 15]] na kuanzisha makazi yaliyokuja kuwa vituo muhimu katika njia za biashara za Atlantiki. <ref name="Britannica_CaboVerde"/> Baadaye, visiwa hivyo vilikua kitovu muhimu cha biashara ya baharini kati ya [[Ulaya]], [[Afrika]], na [[Amerika]]. Cabo Verde ilipata uhuru kutoka Ureno tarehe 5 Julai 1975 na baadaye ikaendelea kuwa demokrasia thabiti ya vyama vingi. <ref name="WFB_CaboVerde"/> Uchumi wa Cabo Verde unategemea zaidi sekta ya [[huduma]], hasa [[utalii]], [[usafiri]], na [[biashara]]. <ref name="WFB_CaboVerde"/> Kutokana na uhaba wa maliasili na ardhi inayofaa kwa [[kilimo]], nchi hutegemea kwa kiasi kikubwa [[Mauzo ya ndani|bidhaa kutoka nje]] na fedha zinazotumwa na raia wake wanaoishi nje ya nchi. [[Utalii]] ndiyo kichocheo kikuu cha ukuaji wa uchumi, ukisaidiwa na fukwe zake, mandhari ya volkeno, na [[hali ya hewa]] ya joto mwaka mzima. <ref name="Britannica_CaboVerde"/> Utamaduni wa Cabo Verde unaonyesha mchanganyiko wa athari za [[Kiafrika]] na [[Kireno]], unaodhihirika katika [[lugha]], [[muziki]], [[vyakula]], na mila zake. Nchi hii inajulikana kimataifa kwa mitindo ya muziki kama morna na coladeira, huku mwimbaji Cesária Évora akisaidia kuutambulisha muziki wa Cabo Verde duniani. Idadi kubwa ya wakazi ni wa asili mchanganyiko wa Kiafrika na Ulaya, na nchi hii ina moja ya viwango vya juu zaidi vya kusoma na kuandika barani Afrika. <ref name="Britannica_CaboVerde"/> ==Jiografia== Eneo la visiwa vyake kwa jumla ni [[km²]] 4,033. [[Funguvisiwa]] lake lina visiwa 15 katika vikundi viwili: * Visiwa "juu ya upepo" (''Barlavento''): [[Santo Antão (Cabo Verde)|Santo Antão]], [[São Vicente (Cabo Verde)|São Vicente]], [[São Nicolau (Cabo Verde)|São Nicolau]], [[Sal (Cabo Verde)|Sal]], [[Boa Vista (Cabo Verde)|Boa Vista]] na visiwa bila watu vya [[Santa Luzia (Cabo Verde)|Santa Luzia]], [[Branco]] na [[Razo]]. * Visiwa "chini ya upepo" (''Sotavento''): [[Maio]], [[Santiago (Cabo Verde)|Santiago]], [[Fogo]], [[Brava]] na visiwa bila watu vya [[Ilheus Secos ou do Rombo]]. ==Miji== [[Mji mkuu]] ni [[Praia (Cabo Verde)|Praia]] katika [[kisiwa]] cha [[Santiago (Cabo Verde)|Santiago]]. [[Miji]] mikubwa zaidi ni ([[takwimu]] za [[mwaka]] [[2010]]): [[Praia]] (wakazi 127,832), [[Mindelo]] (wakazi 70,468), [[Santa Maria (Kabo Verde)|Santa Maria]] (wakazi 23,839), [[Assomada]] (wakazi 12,026), [[Pedra Badejo]] (wakazi 9,345) na [[São Filipe]] (wakazi 8,125). ==Historia== {{main|Historia ya Cabo Verde}} Hadi kufika kwa [[Wareno]] katika [[karne ya 15]] visiwa vya Cabo Verde havikuwa na watu. Wareno walianzisha ma[[shamba]] ya [[miwa]] na kuleta [[watumwa]] kutoka [[bara]] la [[Afrika]]. Cabo Verde ilikuwa pia kituo muhimu cha [[biashara ya watumwa]] kati ya Afrika na [[Amerika]]. [[Wahamiaji]] kutoka [[Ulaya]] walikuwa pia [[Wahispania]], [[Waitalia]] pamoja na [[Wayahudi]] na [[Waislamu]] waliokataliwa kukaa kwao [[Ureno]]. == Demografia == Kutokana na [[historia]] hiyo, leo [[idadi]] kubwa ya wakazi ni ma[[chotara]] waliozaliwa na Waafrika (waliochangia 56% ya [[DNA]]) na Wazungu (waliochangia 44%). [[Lugha rasmi]] ni [[Kireno]], lakini wakazi wanazungumza zaidi aina mbalimbali za [[Krioli]] iliyotokana na [[lugha]] hiyo. Upande wa [[dini]], walau 89.1% ya wakazi ni [[Wakristo]], hasa wa [[Kanisa Katoliki]] (78.7%), lakini pia wa [[madhehebu]] mbalimbali ya [[Uprotestanti]] (10.4%). Kutokana na hali ngumu ya [[uchumi]], wananchi wanaoishi nje ya Cabo Verde ni mara mbili kuliko wale wanaoishi nchini. Kati ya waliohama baada ya [[uhuru]] ([[1975]]), 500,000 wanaishi [[Marekani]] na 150,000 Ureno. Hata hivyo kuna wahamiaji vilevile, hasa kutoka nchi za Afrika bara. == Michezo == [[Michezo]] ina nafasi muhimu katika utamaduni na maisha ya kijamii ya Cabo Verde, huku mpira wa miguu ukiwa mchezo maarufu zaidi na unaochezwa kwa wingi nchini. Timu ya taifa ya mpira wa miguu, inayojulikana kama ''Papa Bluu'' (Tubarões Azuis), huwakilisha Cabo Verde katika mashindano ya kimataifa na imeshiriki katika matoleo kadhaa ya [[Kombe la Mataifa ya Afrika]] (AFCON). <ref name="BBC_CaboVerde_Profile">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13148486 |title=Cabo Verde country profile |website=BBC News |date=Mei 14, 2024 |access-date=Juni 25, 2026 }}</ref> Mpira wa miguu wa ndani hupangwa kupitia ligi za kikanda katika visiwa mbalimbali, huku ubingwa wa taifa ukiamua klabu bora nchini. Wanasoka wengi wa Cabo Verde pia wamecheza soka la kulipwa barani [[Ulaya]], hasa nchini [[Ureno]], [[Ufaransa]] na [[Uholanzi]]. [[Mpira wa kikapu]] ni mchezo mwingine maarufu, hasa katika maeneo ya mijini, na Cabo Verde imeshiriki katika mashindano ya kikanda na ya bara kupitia timu yake ya taifa. <ref name="FIBA_CaboVerde">{{cite web |url=https://www.fiba.basketball/en/federation/Cabo-Verde |title=FIBA Profile: Cabo Verde |website=fiba.basketball |publisher=International Basketball Federation |access-date=Juni 25, 2026 }}</ref> Michezo mingine inayochezwa kwa wingi ni pamoja na riadha, voliboli, futsal, mpira wa mikono na sanaa za mapigano. Kutokana na jiografia ya nchi hiyo ya visiwa na nafasi yake katika [[Bahari ya Atlantiki]], michezo ya majini kama vile uendeshaji wa mashua za matanga, kuteleza juu ya mawimbi, windsurfing, kitesurfing, kuogelea na uvuvi pia ni maarufu, hasa katika jamii za pwani na maeneo ya utalii. <ref name="Britannica_CaboVerde_Life">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Cape-Verde/Cultural-life |author=Richard A. Lobban Jr. |title=Cabo Verde: Cultural life |website=Britannica |date=2025 |access-date=Juni 25, 2026 }}</ref> Usimamizi wa michezo nchini Cabo Verde unasimamiwa na mashirikisho ya kitaifa pamoja na serikali, ambayo huunga mkono ushiriki wa nchi katika mashindano ya kimataifa. Nchi hushiriki mara kwa mara katika mashindano yanayoandaliwa na Mashirikisho ya Michezo ya Afrika, [[Jumuiya ya Nchi Zinazozungumza Kireno]] (CPLP), na Michezo ya Olimpiki. <ref name="Olympic_CaboVerde">{{cite web |url=https://olympics.com/en/national-olympic-committees/cabo-verde |title=Comité Olímpico Cabo-verdiano |website=olympics.com |publisher=International Olympic Committee |access-date=Juni 25, 2026 }}</ref> Ingawa Cabo Verde ina idadi ndogo ya watu, michezo inaendelea kuwa sehemu muhimu ya utambulisho wa taifa na maisha ya jamii katika visiwa vyake vyote. ==Tazama pia== * [[Orodha ya nchi kufuatana na wakazi]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa]] * [[Demografia ya Afrika]] ==Marejeo== {{Marejeo}} * {{Rejea jarida |url=http://www.earth.ox.ac.uk/~tony/watts/downloads/Pim_etal_2008.pdf |author=J.Pim, C. Pierce, A.B.Watts, I. Grevemeyer, A. Krabbenhoeft | title = Crustal structure and origin of the Cape Verde Rise|work=Earth and Planetary Science Letters |publisher=Elesiever | date = 5 Mei 2008|volume=272 |pages=422–428 |doi=10.1016/j.epsl.2008.05.012 |journal= |access-date=2015-07-18 |archive-date=2011-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110106212841/http://www.earth.ox.ac.uk/%7Etony/watts/downloads/Pim_etal_2008.pdf |dead-url=yes }} * {{Rejea jarida |url=http://www.researchgate.net/publication/227504366_Emigration_return_and_development_in_Cape_Verde_the_impact_of_closing_borders |first=Jorgen |last=Carling |year=2004 | title = Emigration, Return and Development in Cape Verde: The Impact of Closing Borders|work=Population, Space and Place |publisher=John Wiley & Sons, Ltd. |doi=10.1002/(SICI)1097-4679(199901)55:1<117::AID-JCLP12>3.0.CO;2-A |issue=10 |pages=113–132 |pmid = 10100838 |volume=55 }} * {{Rejea jarida |url=https://www.geolsoc.org.uk/en/Publications/Supplementary%20Publications/2010/~/media/Files/GSL/shared/Sup_pubs/2010/18390SupPub.ashx |first=R. |last=Ramalho |first2=G. |last2=Helffrich |first3=D. |last3=Schmidt |first4=D. |last4=Vance | title = Tracers of Uplift and Subsidence in the Cape Verde Archipelago|work=Journal of the Geological Society |publisher=Geological Society of London |location=London |year=2010 |volume=167 |issue=3 |pages=519–538 |doi=10.1144/0016-76492009-056 }} == Viungo vya nje == {{Commons}} * [http://www.governo.cv/ Official website of the Government of Cape Verde] * {{dmoz|Regional/Africa/Cape_Verde}} * {{CIA World Factbook link|cv|Cape Verde}} * [http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2835.htm Cape Verde] from [[State.gov]] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/country_profiles/1021202.stm Country Profile] from [[BBC News]] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/93703/Cape-Verde Cape Verde] entry on ''Encyclopædia Britannica'' * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/capeverde.htm Cape Verde] {{Wayback|url=http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/capeverde.htm |date=20081007032146 }} from ''UCB Libraries GovPubs'' * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=CV Key Development Forecasts for Cape Verde] from [[International Futures]] * [http://wits.worldbank.org/CountryProfile/Country/CPV/Year/2012/Summary Cape Verde 2012] * [http://dxnews.com/tag/cabo+verde/ Amateur Radio Cabo Verde] {{Afrika}} {{African Union}} {{CPLP}} {{Mbegu-jio-Afrika}} [[jamii:Cabo Verde]] [[Jamii:Nchi za Afrika]] [[Jamii:Umoja wa Afrika]] [[Jamii:Visiwa vya Afrika]] [[Jamii:Visiwa vya Atlantiki]] [[Jamii:Nchi za visiwa]] [[Jamii:Nchi zinazotumia Kireno]] [[Jamii:Nchi]] 09y6c38iugpmta5vcjwkhspx0kggj0q 0 3067 1576356 1576330 2026-06-24T14:41:43Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 12 template(s) replaced. 1576356 wikitext text/x-wiki {{Sanduku ya Mto | river_name = Mto wa Zambezi | image_name = Victoria Falls aerial view September 2003.jpg | caption = Mto Zambezi kwenye maporomoko ya Victoria | origin = karibu na [[Mwinilunga]], Zambia | mouth = [[Bahari ya Hindi]] | basin_countries = [[Zambia]], [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|Kongo]], [[Angola]], [[Namibia]], [[Botswana]], [[Zimbabwe]], [[Msumbiji]] | length = km 2,574 | elevation = m 1,500 | discharge = m&sup3;/s 7,000 | watershed = km&sup2; 1,570,000 }}'''Zambezi''' (pia huandikwa '''Zambeze''' au '''Zambesi''') ni mto wa nne kwa urefu barani [[Afrika]], mto mrefu zaidi unaotiririka kuelekea mashariki barani Afrika, na mto mkubwa zaidi unaomwaga maji yake katika [[Bahari ya Hindi]] kutokea Afrika. Bonde lake la uondoaji maji linafikia eneo la kilomita za mraba 1,390,000 (maili za mraba 540,000),<ref>https://web.archive.org/web/20081217180850/http://files.gorongosa.net/filestore/348-patterns_hydrological_change_zambezi_delta.pdf</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Réseau International des Organismes de Bassin|url=https://www.inbo-news.org/fr/reseau-international-des-organismes-de-bassin/|work=RIOB|accessdate=2026-06-24|language=fr-FR}}</ref> ikiwa ni chini kidogo ya nusu ya bonde la Mto Nile. Mto huo wenye urefu wa kilomita 2,574 (maili 1,599) unaanzia nchini [[Zambia]] na kutiririka kupitia mashariki mwa [[Angola]], kando ya mpaka wa kaskazini-mashariki wa [[Namibia]] na mpaka wa kaskazini wa [[Botswana]], kisha kando ya mpaka kati ya Zambia na [[Zimbabwe]] hadi [[Msumbiji]], ambapo unavuka nchi hiyo na kuishia katika Bahari ya Hindi.<ref>https://www.britannica.com/place/Zambezi-River</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Zambezi River Facts and Information|url=https://www.victoriafalls-guide.net/zambezi-river.html|work=www.victoriafalls-guide.net|accessdate=2026-06-24|language=en}}</ref> Kivutio maarufu zaidi cha Mto Zambezi ni Maporomoko ya maji ya Victoria. Maporomoko yake mengine ni pamoja na Maporomoko ya Chavuma<ref>{{Citation|title=Chavuma Falls {{!}} waterfall, Zambia {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Chavuma-Falls|work=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2026-06-24}}</ref> na Maporomoko ya Ngonye.<ref>{{Rejea tovuti|title=Ngonye Falls|url=https://www.zambiatourism.com/destinations/waterfalls/ngonye-falls/|work=Zambia Tourism|accessdate=2026-06-24|language=en-US}}</ref> [[Beseni]] lake lina [[km²]] 1,570,000 au [[nusu]] ya mto Nile. [[Chanzo (mto)|Chanzo]] chake kiko [[Zambia]], halafu mto unapita [[Angola]] mpakani na [[Namibia]], [[Botswana]], Zambia na [[Zimbabwe]] kwenda [[Msumbiji]] inapofikia Bahari Hindi katika [[delta]] ya [[km²]] 880. Kwenye mwendo wa Zambezi pana [[maporomoko]] kadhaa hasa maporomoko ya [[Victoria Falls]]. Mengine ni maporomoko ya [[Chavuma]] mpakani mwa Zambia na Angola, halafu [[Ngonye Falls]] karibu na [[Sioma]], Zambia ya [[magharibi]]. Vyanzo vikuu viwili vya nishati ya umeme wa maji kwenye mto huo ni Bwawa la Kariba, ambalo linatoa umeme nchini Zambia na Zimbabwe, na Bwawa la Cahora Bassa nchini Msumbiji, ambalo linatoa umeme nchini Msumbiji na [[Afrika Kusini]]. Aidha, vituo vingine viwili vidogo vya kufua umeme nchini Zambia viko kwenye Maporomoko ya Victoria na Zengamina.<ref>{{Rejea jarida |last=Pasanisi |first=Francesco |last2=Tebano |first2=Carlo |last3=Zarlenga |first3=Francesco |date=2016-02-25 |title=A Survey near Tambara along the Lower Zambezi River |url=https://www.mdpi.com/2076-3298/3/1/6 |journal=Environments |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.3390/environment |issn=2076-3298 |archive-url=http://web.archive.org/web/20251127035450/https://www.mdpi.com/2076-3298/3/1/6 |archive-date=2025-11-27}}</ref> == Vyanzo == === Asili === [[Faili:Zambezi River at junction of Namibia, Zambia, Zimbabwe & Botswana.jpg|thumb|Mto Zambezi katika makutano ya Namibia (juu kushoto), Zambia (kulia), Zimbabwe (chini), na Botswana (katikati kushoto). Tangu picha hii ipigwe, Daraja la Kazungula limejengwa kuvuka mto huo kati ya Zambia na Botswana.]] Mto huo unaanzia kwenye dambo (ardhi chepechepe) nyeusi yenye kinamasi katika misitu minene ya miombo inayoinuka na kushuka, kilomita 50 (maili 31) kaskazini mwa Mwinilunga na kilomita 20 (maili 12) kusini mwa Ikelenge katika Wilaya ya Ikelenge mkoani Kaskazini-Magharibi, Zambia, ukiwa katika mwinuko wa takriban mita 1,524 (futi 5,000) juu ya usawa wa bahari.<ref>https://web.archive.org/web/20150904101922/http://www.muvitv.com/dilapidated-zambezi-source-site-worry-ikelenge-dc/</ref> Eneo linalozunguka chanzo hicho ni mnara wa kitaifa, hifadhi ya msitu, na eneo muhimu kwa ndege.<ref>https://web.archive.org/web/20150904101922/http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=7178</ref> Kuelekea upande wa mashariki mwa chanzo hicho, kigawaneo cha maji kati ya Mabonde ya Congo na Zambezi ni ukanda uliojitokeza wazi wa ardhi ya juu,unaotiririka takriban kutoka mashariki hadi magharibi na kushuka kwa ghafla upande wa kaskazini na kusini. Ukanda huu unakata na kutenganisha wazi bonde la Lualaba (tawi kuu la juu la Mto Congo) na lile la Zambezi. Katika maeneo ya jirani na chanzo hicho, kigawaneo cha maji hakijajipambanua kwa uwazi sana, lakini mifumo hii miwili ya mito haiungani. Eneo linalopitisha maji kutoka Mto Zambezi ni uwanda wa juu mpana wenye kingo zilizomomonyoka wenye mwinuko wa mita 900–1,200 (futi 3,000–3,900), ambao kwa upande wa ndani kabisa umeundwa na matabaka ya miamba geu na kuzungukwa na miamba ya moto katika Maporomoko ya Victoria. Kule Chupanga, upande wa chini wa Mto Zambezi, matabaka membamba ya miamba ya mchanga ya rangi ya kijivu na njano, kukiwa na miviringo ya hapa na pale ya miamba ya chokaa, yanajitokeza juu kwenye sakafu ya mto wakati wa kiangazi, na haya yanaendelea hadi ng'ambo ya Tete, ambapo yanaambatana na mishipa mikubwa ya makaa ya mawe. Makaa ya mawe pia yanapatikana katika wilaya iliyo chini kidogo ya Maporomoko ya Victoria. Miamba yenye madini ya dhahabu inajitokeza katika maeneo kadhaa. === Zambezi ya Juu === [[Faili:Zambezi river basin-en.svg|thumb|Zambezi na bonde lake la mto]] Mto huo hutiririka kuelekea kusini-magharibi kuingia Angola kwa takriban kilomita 240 (maili 150), kisha unaungana na vijito vikubwa vya mto kama vile Luena na Chifumage vinavyotiririka kutoka nyanda za juu za upande wa kaskazini-magharibi. Unageuka kuelekea kusini na kutengeneza uwanda wa mafuriko, wenye mabadiliko makubwa sana ya upana kati ya majira ya kiangazi na masika. Unaingia kwenye msitu mnene wa kijani kibichi wa kiangazi wa ''Cryptosepalum'', ingawa kwa upande wake wa magharibi, maeneo ya nyasi ya Zambezi ya Magharibi pia yanapatikana. Unapoingia tena nchini Zambia, unakuwa na upana wa karibu mita 400 (futi 1,300) wakati wa majira ya masika na utiririka kwa kasi kubwa, ukiwa na maporomoko madogo ya maji yanayoishia kwenye Maporomoko ya Chavuma, ambapo mto huo unapita kwenye ufa wa miamba. Mto huo unashuka kwa mita 400 (futi 1,300) katika mwinuko wake kutoka chanzo chake kilichopo mita 1,500 (futi 4,900) hadi kufika Maporomoko ya Chavuma yaliyopo mita 1,100 (futi 3,600), katika umbali wa takriban kilomita 400 (maili 250). Kuanzia eneo hili hadi Maporomoko ya Victoria, usawa wa beseni la mto ni tambarare sana, ukishuka kwa mita nyingine 180 (futi 590) pekee katika umbali wa karibu kilomita 800 (maili 500).<ref>{{Rejea tovuti|title=Zambezi River|url=https://www.geologypage.com/2014/11/zambezi-river.html|work=Geology Page|date=2014-11-25|accessdate=2026-06-24|language=en-US|author=Geology Page}}</ref> Kijito chake kikubwa cha kwanza kuingia Zambezi ni Mto Kabompo uliopo mkoani Kaskazini-Magharibi nchini Zambia. Eneo la savana (nyika) ambalo mto huo unapita linabadilika na kuwa uwanda mpana wa mafuriko, ukiwa umetawanyika mitende ya Borassus. Upande wa kusini kidogo kuna makutano ya mto na Mto Lungwebungu. Hapa ndipo mwanzo wa Uwanda wa Mafuriko wa Barotse, ambao ni kivutio maarufu zaidi cha upande wa juu wa Zambezi, ingawa sehemu hii ya kaskazini haifuriki sana na inajumuisha visiwa vya ardhi ya juu vilivyopo katikati.<ref>{{Rejea tovuti|title=Zambezi River Facts and Information|url=https://www.victoriafalls-guide.net/zambezi-river.html|work=www.victoriafalls-guide.net|accessdate=2026-06-24|language=en}}</ref> Takriban kilomita 30 chini ya makutano ya Mto Lungwebungu, nchi inakuwa tambarare sana, na ule mwonekano wa asili wa Uwanda wa Mafuriko wa Barotse unajifunua, huku mafuriko yakifikia upana wa kilomita 25 wakati wa masika. Kwa zaidi ya kilomita 200 kuelekea chini ya mto, mzunguko wa kila mwaka wa mafuriko unatawala mazingira ya asili pamoja na maisha ya mwanadamu, jamii, na utamaduni. Takriban kilomita 80 mbele zaidi kuelekea chini, Mto Luanginga, ambao pamoja na matawi yake unanyonya maji katika eneo kubwa la upande wa magharibi, unaungana na Zambezi. Umbali mfupi tu kuelekea juu upande wa mashariki, mkondo mkuu unaungana wakati wa masika na maji yanayofurika kutoka mfumo wa Luampa/Luena. Umbali mfupi kuelekea chini ya mto kutoka makutano ya Mto Luanginga ni Lealui, mji mkuu mmojawapo wa Walozi, wanaoishi katika ukanda wa Barotseland mkoani Magharibi nchini Zambia. Chifu wa Walozi anamiliki moja ya makazi yake mawili huko Lealui; lingine liko Limulunga, ambalo lipo kwenye ardhi ya juu na hutumika kama mji mkuu wakati wa majira ya masika. Kuhama kwa kila mwaka kutoka Lealui kwenda Limulunga ni tukio kubwa, linalosherehekewa kama moja ya sherehe za kitamaduni zinazojulikana zaidi nchini Zambia, yaani Kuomboka. Baada ya Lealui, mto huo hugeuka kuelekea kusini-kusini-mashariki. Kutokea upande wa mashariki, unaendelea kupokea mito mingi midogo, lakini kwa upande wa magharibi, hauna matawi makubwa ya mto kwa umbali wa kilomita 240. Kabla ya hapo, Maporomoko ya Ngonye na maporomoko madogo ya maji yanayofuata yanazuia usafiri wa vyombo vya majini. Kusini mwa Maporomoko ya Ngonye, mto huo unapakana kwa muda mfupi na Ukanda wa Caprivi wa Namibia. Chini ya makutano kati ya Mto Cuando na Zambezi, mto unajipinda ukielekea takriban mashariki kabisa. Hapa, mto huo ni mpana, una kina kifupi na utiririka taratibu, lakini unapoendelea kutiririka kuelekea mashariki kukabili ukingo wa uwanda wa juu mkubwa wa kati wa Afrika, unafikia ufa mkubwa ambapo Maporomoko ya Victoria yanaporomoka. === Zambezi ya Kati === Maporomoko ya Victoria yanachukuliwa kuwa mpaka kati ya upande wa juu na wa kati wa Mto Zambezi. Chini ya maporomoko hayo, mto unaendelea kutiririka moja kwa moja kuelekea mashariki kwa takriban kilomita 200 (maili 120), ukipenya katikati ya kuta zilizosimama wima za miamba ya mgando zenye umbali wa mita 20 hadi 60 (futi 66 hadi 197) kutoka ukuta mmoja hadi mwingine, zikiwa ndani ya vilima vyenye urefu wa mita 200 hadi 250 (futi 660 hadi 820). Mto huo hutiririka kwa kasi kubwa kupitia Bonde la Batoka, huku mkondo wake ukiwa unakatizwa mara kwa mara na miamba ya chini ya maji. Eneo hili limeelezwa<ref>{{Rejea tovuti|title=Is rafting on the Zambezi River below The Victoria Falls Dangerous?|url=https://safpar.com/is-rafting-on-the-zambezi-river-below-the-victoria-falls-dangerous/|work=Safpar|date=2022-05-16|accessdate=2026-06-24|language=en-US|author=Sean Edington}}</ref> kuwa moja ya maeneo ya kusisimua zaidi duniani kwa safari za boti kwenye maji yanayovurugika, likiwa ni changamoto kubwa sana kwa waendesha mitumbwi ya kisasa ya 'kayak' na boti za raba za 'raft'. Ng'ambo ya bonde hilo kuna mfululizo wa maporomoko madogo ya maji yanayoishia kilomita 240 (maili 150) chini ya Maporomoko ya Victoria. Katika umbali huu, mto unashuka kwa mita 250 (futi 820). Katika hatua hii, mto unaingia katika Ziwa Kariba, lililoundwa mwaka 1959 kufuatia kukamilika kwa Bwawa la Kariba. Ziwa hili ni moja ya maziwa makubwa zaidi yaliyotengenezwa na binadamu duniani, na mitambo ya kuzalisha umeme wa maji kwenye bwawa hilo inatoa umeme kwa sehemu kubwa ya Zambia na Zimbabwe. Mito ya Luangwa na Kafue ndiyo matawi mawili makubwa zaidi ya mkono wa kushoto ya Mto Zambezi. Mto Kafue unaungana na mto mkuu katika mkondo wa maji uliotulia na wenye kina kirefu, wenye upana wa takriban mita 180 (futi 590). Kuanzia hapa, kona ya kuelekea kaskazini wa Mto Zambezi unazuiwa, na mkondo unaendelea moja kwa moja kuelekea mashariki. Katika makutano ya Mto Luangwa (15°37'S), mto huo unaingia nchini Msumbiji.<ref>{{Rejea jarida |last=Van Valkenburgh |first=Blaire |last2=White |first2=Paula A. |date=2021-04-20 |title=Naturally-occurring tooth wear, tooth fracture, and cranial injuries in large carnivores from Zambia |url=https://peerj.com/articles/11313/ |journal=PeerJ |language=en |volume=9 |pages=e11313 |doi=10.7717/peerj.11313 |issn=2167-8359 |archive-url=http://web.archive.org/web/20251119031445/https://peerj.com/articles/11313/ |archive-date=2025-11-19}}</ref> Upande wa kati wa Mto Zambezi unaishia pale mto unapoingia katika Ziwa Cahora Bassa, ambalo hapo awali lilikuwa eneo lenye maporomoko hatari ya maji yaliyojulikana kama Kebrabassa; ziwa hili liliundwa mwaka 1974 kufuatia ujenzi wa Bwawa la Cahora Bassa. === Zambezi ya Chini === Urefu wa kilomita 650 (maili 400) wa upande wa chini wa Mto Zambezi kutoka Cahora Bassa hadi Bahari ya Hindi unapitika kwa vyombo vya majini, ingawa mto huo una kina kifupi katika maeneo mengi wakati wa kiangazi. Hali hii ya kuwa na kina kifupi inatokana na mto huo kuingia kwenye bonde pana na kuenea katika eneo kubwa. Ni katika sehemu moja tu, kwenye Bonde la Lupata, umbali wa kilomita 320 (maili 200) kutoka kinywa chake, ambapo mto huo umebanwa katikati ya vilima virefu. Hapa, una upana wa karibu mita 200 (futi 660) tu. Katika maeneo mengine, una upana wa kilomita 5 hadi 8 (maili 3 hadi 5), ukitiririka taratibu kupitia mikondo mingi. Kingo za mto huo ni ya mchanga, na kingo zake ni za chini na zimezungukwa na matete. Hata hivyo, katika baadhi ya maeneo, na hasa wakati wa majira ya masika, mikondo hiyo huungana na kuwa mto mmoja mpana unaotiririka kwa kasi kubwa. Takriban kilomita 160 (maili 99) kutoka baharini, Mto Zambezi unapokea maji yanayotoka Ziwa Malawi kupitia Mto Shire. Unapokaribia Bahari ya Hindi, mto huo unajigawa na kutengeneza delta. Kila moja ya mifereji mikuu ya mto inayojigawa—Kongone, Luabo, na Timbwe—imezuiliwa na ukingo wa mchanga. Tawi lililopo upande wa kaskazini zaidi, linaloitwa kinywa cha Chinde, lina kina cha chini kabisa wakati wa maji kupwa cha mita 2 (futi 6 na inchi 7) kwenye lango la kuingilia na mita 4 (futi 13) ukienda ndani zaidi, na hili ndilo tawi linalotumiwa kwa usafiri wa vyombo vya majini. Takriban kilomita 100 (maili 62) mbele zaidi kuelekea kaskazini kuna mto unaoitwa Quelimane, ukipewa jina la mji uliopo kwenye kinywa chake. Mkondo huu wa maji, ambao unajaa tabaka la mchanga na matope, unapokea maji ya ziada yanayofurika kutoka Zambezi wakati wa majira ya masika.<ref>{{Rejea tovuti|title=Zambezi - Encyclopedia|url=https://theodora.com/encyclopedia/z/zambezi.html|work=theodora.com|accessdate=2026-06-24|language=en}}</ref> == Delta == Delta ya Zambezi leo hii ina upana wa takriban nusu ya ule uliokuwepo kabla ya ujenzi wa mabwawa ya Kariba na Cahora Bassa kudhibiti mabadiliko ya msimu ya kasi ya utiririkaji wa mto huo. Kabla ya mabwawa hayo kujengwa, mafuriko ya msimu ya Zambezi yalikuwa na athari tofauti kabisa kwenye mifumo ya ikolojia ya delta ikilinganishwa na leo, kwani yalileta maji baridi yenye virutubisho vingi kuelekea kwenye ardhi oevu ya pwani ya Bahari ya Hindi. Upande wa chini wa Zambezi ulikuwa ukipata ongezeko dogo la ghafla la maji ya mafuriko mwanzoni mwa majira ya kiangazi wakati mvua katika eneo la bonde la Gwembe na kaskazini-mashariki mwa Zimbabwe ilipotiririka kwa kasi, wakati mvua kutoka upande wa juu wa Zambezi, Kafue, na mabonde ya Ziwa Malawi, pamoja na Luangwa kwa kiasi kidogo, zikiwa bado zimezuiliwa na mabwawa pamoja na nyanda za mafuriko. Kutiririka kwa mifumo hii huchangia katika mafuriko makubwa zaidi mnamo mwezi Machi au Aprili, kukiwa na wastani wa kiwango cha juu cha mwezi kwa Aprili wa mita za ujazo 6,700 (futi za ujazo 240,000) kwa sekunde katika eneo la delta. Rekodi ya mafuriko makubwa zaidi ilikuwa kubwa zaidi ya mara tatu ya kiwango hicho, ambapo mita za ujazo 22,500 (futi za ujazo 790,000) kwa sekunde zilirekodiwa mnamo mwaka 1958. Kinyume chake, kiasi cha maji yaliyotiririka mwishoni mwa majira ya kiangazi kilikuwa na wastani wa mita za ujazo 500 (futi za ujazo 18,000) pekee kwa sekunde. Katika miaka ya 1960 na 1970, ujenzi wa mabwawa ulibadilisha kabisa mfumo huo. Upande wa chini wa mto, wastani wa kiwango cha chini hadi cha juu cha mwezi ulikuwa mita za ujazo 500 hadi 6,000 (futi za ujazo 18,000 hadi 212,000) kwa sekunde; sasa hivi ni mita za ujazo 1,000 hadi 3,900 (futi za ujazo 35,000 hadi 138,000) kwa sekunde. Hasa mafuriko ya kiwango cha kati, ya aina ile ambayo ikolojia ya upande wa chini wa Zambezi ilikuwa imeafikiana nayo, yanatokea kwa uchache zaidi na yanachukua muda mfupi zaidi. Kama ilivyo kwa athari mbaya za Bwawa la Itezhi-Tezhi kwenye Nyanda za Kafue, jambo hili lina athari hizi zifuatazo: * Mifumo ya ulishaji na uzalishaji wa samaki, ndege, na wanyamapori wengine ilivurugika. * Zinabaki nyanda za nyasi chache zaidi baada ya mafuriko kwa ajili ya malisho ya wanyamapori na ng'ombe. * Mifumo ya jadi ya kilimo na uvuvi ilivurugika.<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.co.tz/books?id=eiR_RLPB6GAC&q=traditional+farming+and+fishing+patterns+disrupted&pg=PA41&redir_esc=y#v=snippet&q=traditional%20farming%20and%20fishing%20patterns%20disrupted&f=false|title=Revise AS Level Geography for Edexcel Specification B|last=Knifton|first=Dulcie|date=2004-07|publisher=Heinemann|isbn=978-0-435-10154-1|language=en}}</ref> == Ikolojia == [[Faili:Zambezi River Delta.jpg|thumb|Mwonekano wenye maelezo wa Delta ya Mto Zambezi kutoka angani]] Mifumo ya ja Delta ya Zambezi ina maeneo makubwa ya nyanda za nyasi zinazofurika kwa msimu na zile zinazofurika kudumu, savana, na misitu ya mabwawa. Pamoja na nyanda za mafuriko za Mito ya Buzi, Pungwe, na Save, nyanda hizi za mafuriko za Zambezi zinaunda eneo la ikolojia la savana ya pwani inayofurika ya Zambezi nchini Msumbiji, chini ya Mfuko wa Wanyamapori Duniani (WWF). Savana hizo zinazofurika zipo karibu na pwani ya Bahari ya Hindi. Misitu ya mikoko inazunguka pembezoni mwa ukanda wa pwani wa delta hiyo. [[Faili:Zambezi Barotse floodplain.jpg|thumb|Picha ya NASA ya rangi zisizo halisi ikionyesha upande wa juu wa Zambezi na nyanda za mafuriko za Barotse (Balozi) wakati wa mafuriko makubwa kupita kiasi mnamo mwaka 2003]] Ingawa mabwawa hayo yamedhibiti kiasi fulani cha mafuriko ya kila mwaka ya upande wa chini wa Mto Zambezi na kusababisha eneo la nyanda za mafuriko kupungua sana, hayajaondoa mafuriko kabisa. Hayawezi kudhibiti mafuriko makubwa kupita kiasi, na yamefanya tu mafuriko ya kiwango cha kati kutokea kwa uchache zaidi. Mvua kubwa katika upande wa chini wa Zambezi inapoungana na mtiririko mkubwa wa maji kutoka juu ya mto, mafuriko makubwa bado hutokea, na ardhi oevu bado inabaki kuwa makazi muhimu ya viumbe. Hata hivyo, kupungua kwa ardhi hiyo oevu kulisababisha ujangili na uwindaji usiodhibitiwa wa wanyama kama vile nyati na kulungu wakati wa Vita vya wenyewe vya Msumbiji. Ingawa eneo hili limepungua idadi ya mamalia wakubwa, bado ni makazi ya baadhi yao, wakiwemo kulungu na pofu wanaohama. Wanyama wanaokula nyama wanaopatikana hapa ni pamoja na simba (''Panthera leo''), chui (''Panthera pardus''), duma (''Acinonyx jubatus''), fisi madoa (''Crocuta crocuta''), na bweha-milia (''Canis adustus''). Nyanda hizi za mafuriko ni maficho salama kwa ajili ya ndege wa majini wanaohama, wakiwemo bata-buzi mkia-mshale (pintails), bata-buzi mabawa-buluu (garganey), korongo dondola (''Anastomus lamelligerus''), korongo mdomo-wazi (''Ephippiorhynchus senegalensis''), korongo-nyani (''Bugeranus carunculatus''), na mtondo mweupe (''Pelecanus onocrotalus'').<ref name=":0">{{Rejea tovuti|title=Zambezian coastal flooded savanna {{!}} Ecoregions {{!}} WWF|url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/at0906/|work=ecoregions.worldwildlife.org|accessdate=2026-06-24}}</ref> Wanyama watambaao ni pamoja na mamba wa Nile (''Crocodylus niloticus''), kenge wa Nile (''Varanus niloticus''), chatu wa Afrika (''Python sebae''), nyoka-nyoo wa Pungwe (''Leptotyphlops pungwensis'') ambaye anapatikana katika eneo hilo tu, na aina nyingine tatu za nyoka ambao wanakaribia kupatikana katika eneo hilo pekee: nyoka wa majini wa nyanda za mafuriko (''Lycodonomorphus whytei obscuriventris''), nyoka-mbwa kibete (''Lycophidion nanus''), na kipile wa marika/mabwawa (''Proatheris'').<ref name=":0" /> Aina kadhaa za vipepeo zinapatikana katika eneo hilo tu. [[Faili:Zambezi delta.jpg|thumb|Delta ya Zambezi]] [[Faili:ISS009-E-7622- Zambezi river near Mongu.jpg|thumb|Mto na nyanda zake za mafuriko karibu na Mongu nchini Zambia]] [[Faili:Zambezi Flood Plain, Namibia (EO-1).jpg|thumb|Picha hii yenye maelezo ya kina ya rangi halisi inaonyesha ukingo wa mashariki wa wazi kabisa wa nyanda za mafuriko za Zambezi.]] == Hali ya hewa == Upande wa kaskazini wa bonde la Zambezi una wastani wa mvua wa milimita 1100 hadi 1400 kwa mwaka, kiwango ambacho hupungua kuelekea kusini na kufikia takriban nusu ya idadi hiyo upande wa kusini-magharibi. Mvua hiyo hunyesha katika msimu wa mvua wa kiangazi unaodumu kwa miezi 4 hadi 6, wakati Ukanda wa Mkutaniko wa Hali ya Hewa wa Kitropiki unaposogea juu ya bonde hilo kutokea kaskazini kati ya Oktoba na Machi.<ref>{{Rejea tovuti|title=Canoeing on the Zambezi River|url=https://www.thetravelvibes.com/canoeing-on-the-zambezi-river/|work=The Travel Vibes|date=2024-03-03|accessdate=2026-06-24|language=en-US|author=Jessica}}</ref> Viwango vya uvukizaji wa maji viko juu (milimita 1600 hadi 2300), na maji mengi hupotea kwa njia hii katika mabwawa na nyanda za mafuriko, hasa upande wa kusini-magharibi wa bonde hilo.<ref>https://gorongosa.org/research/research_documents/Patterns_Hydrological_Change_Zambezi_Delta.pdf</ref> == Historia ya Jiolojia == [[Faili:Victoria Falls National Park marker.jpg|thumb|Alama ya Hifadhi ya Kitaifa ya Victoria Falls]] Hadi kufikia mwishoni mwa kipindi cha Pliocene au Pleistocene (zaidi ya miaka milioni mbili iliyopita), upande wa juu wa Mto Zambezi ulitiririka kuelekea kusini kupitia eneo ambalo sasa hivi ni Bonde la Makgadikgadi hadi kwenye [[Limpopo (mto)|Mto Limpopo]]. Mabadiliko hayo ya mkondo wa mto ni matokeo ya misongezo ya kijiolojia ya kusaidiana kimaumbile ambayo iliinua uso wa ardhi kwenye eneo ambalo leo hii ni mgawanyaji wa maji kati ya mito hiyo miwili. Wakati huo huo, umbali wa kilomita 1,000 (maili 620) kuelekea mashariki, kijito cha magharibi cha Mto Shire—katika upanuzi wa kusini wa [[Bonde la Ufa]] la Afrika Mashariki linalopita nchini [[Malawi]]—lilisababisha mmomonyoko uliotengeneza bonde lenye kina kirefu kwenye ukingo wake wa magharibi. Kwa kasi ya polepole, upande wa kati wa Mto Zambezi ulianza kumomonyoa na kurudisha nyuma sakafu ya mto wake kuelekea magharibi, ukisaidiwa na grabeni (mabonde ya ufa) zilizokuwa zikitengenezwa kwenye mkondo wake katika mhimili wa mashariki-magharibi. Ulivyofanya hivyo, uliichepua na kuimiliki mito kadhaa inayotiririka kuelekea kusini kama vile Luangwa na Kafue. [[Faili:Zambezi Flood Plain, Namibia (MODIS).jpg|thumb|Maji yanaonekana kwa rangi nyeusi katika picha hii ya rangi zisizo halisi ya nyanda za mafuriko za Zambezi.]] Hatimaye, ziwa kubwa lililokuwa limezuiliwa huko Makgadikgadi (au kijito chake) liliwahiwa na kuchepushwa na upande wa kati wa Mto Zambezi uliokuwa ukimomonyoka kurudi nyuma kuelekea lilipo, na hivyo likamwaga maji yake kuelekea mashariki. Upande wa juu wa Mto Zambezi nao ulichepushwa pia. Upande wa kati wa Mto Zambezi ulikuwa chini kwa takriban mita 300 (futi 980) ikilinganishwa na upande wa juu wa mto huo, na hivyo maporomoko makubwa ya maji yakatengenezeka kwenye ukingo wa uwanda wa juu wa miamba ya volkano ambapo mto wa juu unatiririkia. Haya ndiyo yalikuwa Maporomoko ya kwanza ya Victoria, mahali fulani chini ya Bonde la Batoka karibu na eneo ambalo sasa hivi lipo Ziwa Kariba. == Historia == === Uvumbuzi === Ukanda wa Zambezi ulijulikana na wanajiografia wa zamani za kati kama Dola ya Monomotapa, na mkondo wa mto huo, pamoja na nafasi yalipo maziwa Ngami na Nyasa, vilichorwa kwa usahihi kwa ujumla katika ramani za mapema. Huenda ramani hizi zilitengenezwa kutokana na taarifa zilizotolewa na Waarabu. Mzungu wa kwanza kutembelea sehemu za ndani za Mto Zambezi alikuwa ''degredado'' (msitiriwa/mfungwa wa kigeni) wa Kireno, António Fernandes, mnamo mwaka 1511 na tena mwaka 1513, akiwa na lengo la kutoa taarifa kuhusu hali na shughuli za kibiashara za maeneo ya ndani ya Afrika ya Kati. Taarifa ya mwisho ya uvumbuzi huo ilionyesha umuhimu wa bandari za upande wa juu wa Zambezi katika mfumo wa biashara wa wenyeji, hususan katika biashara ya dhahabu ya Afrika Mashariki. Uvumbuzi wa kwanza kurekodiwa wa upande wa juu wa Mto Zambezi ulifanywa na [[David Livingstone]] katika safari yake ya uvumbuzi kutokea Bechuanaland kati ya mwaka 1851 na 1853. Miaka miwili au mitatu baadaye, alishuka kufuata mkondo wa Mto Zambezi hadi mdomoni mwake na katika safari hiyo aligundua Maporomoko ya Victoria. Katika kipindi cha mwaka 1858–1860, akiwa ameambatana na John Kirk, Livingstone alipanda mto huo kupitia mdomo wa Kongone hadi kufikia kwenye maporomoko hayo, na pia alifuatilia mkondo wa tawimto lake la Shire na kufika Ziwa Malawi. [[Faili:Satellite view of Victoria Falls.jpg|thumb|Picha ya satelaiti inayoonyesha Maporomoko ya Victoria na mfululizo wa mabonde yenye miteremko mikali ya kupishana.]] Kwa miaka 35 iliyofuata, uvumbuzi mdogo sana ulifanyika kwenye mto huo. Mvumbuzi wa Kireno, Serpa Pinto, alichunguza baadhi ya mabonde ya magharibi ya mto huo na kufanya vipimo vya Maporomoko ya Victoria mnamo mwaka 1878. Mnamo mwaka 1884, mmishonari mzaliwa wa [[Uskoti|Scotland]] wa dhehebu la Plymouth Brethren, Frederick Stanley Arnot, alisafiri kupitia eneo lililoinuka la ardhi kati ya vyanzo vya maji (watersheds) vya mito ya Zambezi na Kongo na kugundua chanzo cha Mto Zambezi. Aliona kuwa Kilima cha Kalene kilichopo karibu—ambacho kiko juu na kina hali ya hewa ya baridi—kilikuwa eneo linalofaa hasa kwa ajili ya kituo cha umishonari. Arnot aliambatana na mfanyabiashara na afisa wa jeshi wa Kireno, António da Silva Porto. Mnamo mwaka 1889, mfereji wa Chinde uliopo upande wa kaskazini wa midomo mikuu ya mto huo uligundulika. Misafara miwili ya uvumbuzi iliyoongozwa na Meja A. St Hill Gibbons kuanzia mwaka 1895 hadi 1896 na kuanzia 1898 hadi 1900 iliendeleza kazi ya uvumbuzi iliyoanzishwa na Livingstone katika bonde la juu na mkondo wa kati wa mto huo. == Matawimto == [[Tawimto|Matawimto]] muhimu zaidi ni [[Cuando]], [[Kafue (mto)|Kafue]], [[Luangwa (mto)|Luangwa]] na [[Shire (mto)|Shire]]. == Miji muhimu mtoni == * [[Mongu]] * [[Lukulu]] * [[Katima Mulilo]] (Namibia), [[Sesheke]] (Zambia) * [[Livingstone (Zambia)]], [[Victoria Falls (mji)]] (Zimbabwe) * Kariba * Songo * [[Tete]] == Wanyamapori == [[Faili:Zambezi – Elephants crossing the river- 1 ca 12.11.2009.jpg|thumb|Tembo wakivuka mto]] Mto huo unahimili idadi kubwa ya wanyama wengi. Viboko wanapatikana kwa wingi katika maeneo mengi yenye mtiririko mtulivu wa mto huo, pamoja na mamba wa Nile. Kenge wanapatikana katika maeneo mengi. Ndege pia wako kwa wingi, kukiwa na aina za ndege kama vile kozi, mtondo/mwari, kulastara, nembe, na tai-fisi wanaopatikana kwa idadi kubwa. Misitu ya kando ya mto pia inahimili wanyama wengi wakubwa, kama vile nyati, pundamilia, twiga, na tembo.<ref>{{Citation|title=Zambezi River {{!}} Physical Features {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Zambezi-River?utm_source=chatgpt.com|work=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2026-06-24}}</ref> [[Faili:Hippopotamus in the Zambezi.jpg|thumb|Kiboko katika Mto Zambezi]] Mto Zambezi pia unahimili mamia ya aina za samaki, ambapo baadhi yao wanapatikana katika mto huo tu. Aina muhimu ni pamoja na rasi/perege, ambao huvuliwa kwa wingi sana kwa ajili ya chakula, pamoja na kambale, kacha, mninga, na aina nyingine kubwa za samaki. Papa-fahali wakati mwingine hujulikana kama 'papa wa Zambezi' kwa jina la mto huo, asichanganywe na jamii ya papa wa maji baridi wa ''Glyphis'' ambao pia wanaishi katika mto huo. ==Tazama pia== * [[Mito mirefu ya Afrika]] * [[Orodha ya mito ya Angola]] * [[Orodha ya mito ya Botswana]] * [[Orodha ya mito ya Msumbiji]] * [[Orodha ya mito ya Namibia]] * [[Orodha ya mito ya Zambia]] * [[Orodha ya mito ya Zimbabwe]] == Marejeo == == Viungo vya nje == * [http://www.waterandnature.org/eatlas/html/af27.html Watersheds of Africa: A20 Zambezi] {{Wayback|url=http://www.waterandnature.org/eatlas/html/af27.html |date=20070312073055 }} {{mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Mto Zambezi| ]] [[Jamii:Mito ya Afrika]] [[Jamii:Mito ya Zambia]] [[Jamii:Mito ya Botswana]] [[Jamii:Mito ya Angola]] [[Jamii:Mito ya Msumbiji]] [[Jamii:Mito ya Zimbabwe]] [[Jamii:Mito ya Namibia]] [[Jamii:Bahari ya Hindi]] <references /> [[Jamii:AWC 2026]] dzjxihf6blevtkp24efl0yrnnvo93kf 0 13275 1576464 1576332 2026-06-25T09:53:01Z Benix Mby 36425 /* Maisha Binafsi */ 1576464 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist 2 | picha = | tovuti = | maelezo = |Jina=Afande Sele|Background=solo_singer|Jina la kuzaliwa=Seleman Msindi|tarehe ya kuzaliwa= {{birth date and age|1976|4|24|df=yes}}|mahali pa kuzaliwa=[[Morogoro]], [[Tanzania]]|Aina ya muziki=[[Muziki wa hip hop|Hip hop]]|Kazi yake=Mchanaji, mtunzi, mshairi|Ameshirikiana na=Lameck Ditto, Belle 9, Solo Thang, [[Professor Jay]], Mr II ‘Sugu'}} '''Afande Sele''' (jina halisi: '''Seleman Msindi'''; alizaliwa [[24 Aprili]] [[1976]]) ni msanii wa [[muziki]] wa [[hip hop]] na [[Bongo Flava]] kutoka [[Morogoro|Mkoani Morogoro]], [[Tanzania]]. Amewahi kushinda tuzo ya (mkali wa ryhmes) mwaka [[2003]] kutokana na wimbo wake wa "Darubini Kali" aliyomshirikisha ''Dogo Ditto'' kwa sasa Lameck Ditto. Ni muasisi wa makundi ya 'Ghetto Boys' na 'Watu Pori' yaliyoanzishwa na kufia mjini [[Morogoro]] kwa kuongozana na alikuwa msanii wa kwanza kuujaza uwanja wa mpira wa miguu wa Jamhuri mjini [[Morogoro (mji)|Morogoro]] alipozindua albamu yake ya kwanza ya 'Mkuki Moyoni'.<ref>{{Cite web|title=BONGO MUSIC FACTS: Huyu ndiye Afande Sele a.k.a Simba Dume|url=https://www.mwanaspoti.co.tz/ms/burudani/bongo-music-facts-huyu-ndiye-afande-sele-a-k-a-simba-dume-4885672|work=Mwanaspoti|date=2025-01-11|accessdate=2025-06-24|language=en}}</ref> Aliongoza kampeni ya [[malaria]] mwanzoni mwa miaka ya [[2005]] na [[2007]]. Mwanzoni mwa mwezi Novemba mwaka [[2012]] alitangaza rasmi kufanya kazi kama kundi jipya la ''watu pori'' baada ya kufanya kazi na MC KOBA ambaye ni miongoni mwa waliokuwa wakiunda kundi la watu pori miaka ya nyuma. Ametoa nyimbo nyingi kali zikiwemo MtazamoO, Amani na Upendo, Simba Dume na nyingine nyingi. Afande Sele kwa sasa ana video ya wimbo wake Soma Ule ambayo imeongozwa na mtayarishaji Raph Tz (upcoming video director) aliyepewa heshima na msanii huyo kufanya video hiyo ambayo imekidhi maudhui ya wimbo. == Maisha Binafsi == Afande Sele ana watoto wawili wa kike, Tunda na Sanaa wanaoishi huko mkoani Morogoro. Afande Sele alifiwa na mkewe Asha (Mama Tunda) mnamo [[Agosti 14]], [[2014]]. Kwa sasa Tunda anasoma sekondari iitwayo Charlotte iliyopo maeneo ya Nanenane, mjini [[Morogoro]]. Afande Sele alijiunga na [[Chama cha kisiasa|chama cha]] [[Alliance for Change and Transparency]] (ACT) ambacho kiliongozwa na aliyewahi kuwa Mbunge wa Kigoma Kaskazini kupitia [[Chama cha Demokrasia na Maendeleo]] (CHADEMA), [[Kabwe Zuberi Zitto|Zitto Zuberi Kabwe]], akitokea vilevile [[CHADEMA]].<ref>{{Cite web|title=Afande Sele: Nikiwa mbunge nitakuwa bwege sishuki jukwaani|url=https://www.mwanaspoti.co.tz/ms/burudani/afande-sele-nikiwa-mbunge-nitakuwa-bwege-sishuki-jukwaani--3036882|work=Mwanaspoti|date=2021-05-20|accessdate=2026-06-24|language=en}}</ref> Mnamo mwaka 2015, aligombea Ubunge katika Jimbo la Morogoro Mjini kupitia chama cha upinzani cha ACT-Wazalendo, ingawa kura hazikutosha kushinda<ref>{{Cite web|title=AFANDE SELE:Nitaomba ubunge 2015|url=https://www.mwananchi.co.tz/mw/habari/makala/johari/afande-sele-nitaomba-ubunge-2015-2743970|work=Mwananchi|date=2021-03-15|accessdate=2026-06-25|language=en}}</ref>. Baadaye mnamo mwaka 2018, alitangaza rasmi kujivua uanachama wake na kuhamia [[Chama cha Mapinduzi]].<ref>{{Citation|title=Afande Sele atangaza kujiunga na CCM, Aeleza sababu - Bongo5.com|date=2018-03-15|url=http://bongo5.com/afande-sele-atangaza-kujiunga-na-ccm-aeleza-sababu-03-2018/|work=Bongo5.com|language=en-US|access-date=2018-07-05}}</ref> Baada ya kuwa nje ya mahusiano kwa miaka zaidi ya 10 tangu kifo cha mkewe (Mama Tunda) mnamo Agosti 5, 2025, Afande Sele alimvisha pete ya uchumba mpenzi wake wa siku nyingi, Iman Makongoro.<ref>{{Cite web|title=Afande Sele alipa mahari ya Sh5 milioni, ng’ombe kuvuta jiko|url=https://www.mwananchi.co.tz/mw/burudani/afande-sele-alipa-mahari-ya-sh5-milioni-ng-ombe-kuvuta-jiko-5153212|work=Mwananchi|date=2025-08-13|accessdate=2026-06-24|language=en}}</ref> Desemba 6, 2025 walifunga ndoa rasmi kwa mujibu wa sheria za ndoa ya kiserikali.<ref>{{Cite web|title=Afande Sele Afunga Ndoa na Wema Makongoro Morogoro|url=https://globalpublishers.co.tz/2025/12/07/afande-sele-afunga-ndoa-na-wema-makongoro-morogoro/|work=Global Publishers|date=2025-12-07|accessdate=2026-06-24|language=en-US|author=Global Publishers}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{mbegu-mwanamuziki-TZ}} {{DEFAULTSORT:Afande, Sele}} [[Jamii:Waliozaliwa 1976]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanamuziki wa Tanzania]] [[Jamii:Waimbaji wa Tanzania]] [[Jamii:Hip Hop ya Bongo]] [[Jamii:Muziki wa kizazi kipya]] [[Jamii:Wanamuziki wa Hip Hop wa Tanzania]] 5kexzkfb0p9e8w5rg89rgie4ig3yfi9 1576465 1576464 2026-06-25T09:54:20Z Benix Mby 36425 /* Maisha Binafsi */ 1576465 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist 2 | picha = | tovuti = | maelezo = |Jina=Afande Sele|Background=solo_singer|Jina la kuzaliwa=Seleman Msindi|tarehe ya kuzaliwa= {{birth date and age|1976|4|24|df=yes}}|mahali pa kuzaliwa=[[Morogoro]], [[Tanzania]]|Aina ya muziki=[[Muziki wa hip hop|Hip hop]]|Kazi yake=Mchanaji, mtunzi, mshairi|Ameshirikiana na=Lameck Ditto, Belle 9, Solo Thang, [[Professor Jay]], Mr II ‘Sugu'}} '''Afande Sele''' (jina halisi: '''Seleman Msindi'''; alizaliwa [[24 Aprili]] [[1976]]) ni msanii wa [[muziki]] wa [[hip hop]] na [[Bongo Flava]] kutoka [[Morogoro|Mkoani Morogoro]], [[Tanzania]]. Amewahi kushinda tuzo ya (mkali wa ryhmes) mwaka [[2003]] kutokana na wimbo wake wa "Darubini Kali" aliyomshirikisha ''Dogo Ditto'' kwa sasa Lameck Ditto. Ni muasisi wa makundi ya 'Ghetto Boys' na 'Watu Pori' yaliyoanzishwa na kufia mjini [[Morogoro]] kwa kuongozana na alikuwa msanii wa kwanza kuujaza uwanja wa mpira wa miguu wa Jamhuri mjini [[Morogoro (mji)|Morogoro]] alipozindua albamu yake ya kwanza ya 'Mkuki Moyoni'.<ref>{{Cite web|title=BONGO MUSIC FACTS: Huyu ndiye Afande Sele a.k.a Simba Dume|url=https://www.mwanaspoti.co.tz/ms/burudani/bongo-music-facts-huyu-ndiye-afande-sele-a-k-a-simba-dume-4885672|work=Mwanaspoti|date=2025-01-11|accessdate=2025-06-24|language=en}}</ref> Aliongoza kampeni ya [[malaria]] mwanzoni mwa miaka ya [[2005]] na [[2007]]. Mwanzoni mwa mwezi Novemba mwaka [[2012]] alitangaza rasmi kufanya kazi kama kundi jipya la ''watu pori'' baada ya kufanya kazi na MC KOBA ambaye ni miongoni mwa waliokuwa wakiunda kundi la watu pori miaka ya nyuma. Ametoa nyimbo nyingi kali zikiwemo MtazamoO, Amani na Upendo, Simba Dume na nyingine nyingi. Afande Sele kwa sasa ana video ya wimbo wake Soma Ule ambayo imeongozwa na mtayarishaji Raph Tz (upcoming video director) aliyepewa heshima na msanii huyo kufanya video hiyo ambayo imekidhi maudhui ya wimbo. == Maisha Binafsi == Afande Sele ana watoto wawili wa kike, Tunda na Sanaa wanaoishi huko mkoani Morogoro. Afande Sele alifiwa na mkewe Asha (Mama Tunda) mnamo [[Agosti 14]], [[2014]]. Kwa sasa Tunda anasoma sekondari iitwayo Charlotte iliyopo maeneo ya Nanenane, mjini [[Morogoro]]. Afande Sele alijiunga na [[Chama cha kisiasa|chama cha]] [[Alliance for Change and Transparency]] (ACT) ambacho kiliongozwa na aliyewahi kuwa Mbunge wa Kigoma Kaskazini kupitia [[Chama cha Demokrasia na Maendeleo]] (CHADEMA), [[Kabwe Zuberi Zitto|Zitto Zuberi Kabwe]], akitokea vilevile [[CHADEMA]].<ref>{{Cite web|title=Afande Sele: Nikiwa mbunge nitakuwa bwege sishuki jukwaani|url=https://www.mwanaspoti.co.tz/ms/burudani/afande-sele-nikiwa-mbunge-nitakuwa-bwege-sishuki-jukwaani--3036882|work=Mwanaspoti|date=2021-05-20|accessdate=2026-06-24|language=en}}</ref> Mnamo mwaka 2015, aligombea Ubunge katika Jimbo la [[Morogoro Mjini]] kupitia chama cha upinzani cha ACT-Wazalendo, ingawa kura hazikutosha kushinda.<ref>{{Cite web|title=AFANDE SELE:Nitaomba ubunge 2015|url=https://www.mwananchi.co.tz/mw/habari/makala/johari/afande-sele-nitaomba-ubunge-2015-2743970|work=Mwananchi|date=2021-03-15|accessdate=2026-06-25|language=en}}</ref> Baadaye mnamo mwaka 2018, alitangaza rasmi kujivua uanachama wake na kuhamia [[Chama cha Mapinduzi]].<ref>{{Citation|title=Afande Sele atangaza kujiunga na CCM, Aeleza sababu - Bongo5.com|date=2018-03-15|url=http://bongo5.com/afande-sele-atangaza-kujiunga-na-ccm-aeleza-sababu-03-2018/|work=Bongo5.com|language=en-US|access-date=2018-07-05}}</ref> Baada ya kuwa nje ya mahusiano kwa miaka zaidi ya 10 tangu kifo cha mkewe (Mama Tunda) mnamo Agosti 5, 2025, Afande Sele alimvisha pete ya uchumba mpenzi wake wa siku nyingi, Iman Makongoro.<ref>{{Cite web|title=Afande Sele alipa mahari ya Sh5 milioni, ng’ombe kuvuta jiko|url=https://www.mwananchi.co.tz/mw/burudani/afande-sele-alipa-mahari-ya-sh5-milioni-ng-ombe-kuvuta-jiko-5153212|work=Mwananchi|date=2025-08-13|accessdate=2026-06-24|language=en}}</ref> Desemba 6, 2025 walifunga ndoa rasmi kwa mujibu wa sheria za ndoa ya kiserikali.<ref>{{Cite web|title=Afande Sele Afunga Ndoa na Wema Makongoro Morogoro|url=https://globalpublishers.co.tz/2025/12/07/afande-sele-afunga-ndoa-na-wema-makongoro-morogoro/|work=Global Publishers|date=2025-12-07|accessdate=2026-06-24|language=en-US|author=Global Publishers}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{mbegu-mwanamuziki-TZ}} {{DEFAULTSORT:Afande, Sele}} [[Jamii:Waliozaliwa 1976]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanamuziki wa Tanzania]] [[Jamii:Waimbaji wa Tanzania]] [[Jamii:Hip Hop ya Bongo]] [[Jamii:Muziki wa kizazi kipya]] [[Jamii:Wanamuziki wa Hip Hop wa Tanzania]] 6vbfnjot9wwcs5mcu5b7v8j9dpcb5jx 1576466 1576465 2026-06-25T10:02:08Z Benix Mby 36425 1576466 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist 2 | picha = | tovuti = | maelezo = |Jina=Afande Sele|Background=solo_singer|Jina la kuzaliwa=Seleman Msindi|tarehe ya kuzaliwa= {{birth date and age|1976|4|24|df=yes}}|mahali pa kuzaliwa=[[Morogoro]], [[Tanzania]]|Aina ya muziki=[[Muziki wa hip hop|Hip hop]]|Kazi yake=Mchanaji, mtunzi, mshairi|Ameshirikiana na=Lameck Ditto, Belle 9, Solo Thang, [[Professor Jay]], Mr II ‘Sugu'}} '''Afande Sele''' (jina halisi: '''Seleman Msindi'''; alizaliwa [[24 Aprili]] [[1976]]) ni msanii wa [[muziki]] wa [[hip hop]] na [[Bongo Flava]] kutoka [[Morogoro|Mkoani Morogoro]], [[Tanzania]]. Amewahi kushinda tuzo ya (mkali wa ryhmes) mwaka [[2003]] kutokana na wimbo wake wa "Darubini Kali" aliyomshirikisha ''Dogo Ditto'' kwa sasa [[Lameck Ditto]]. Ni muasisi wa makundi ya 'Ghetto Boys' na 'Watu Pori' yaliyoanzishwa na kufia mjini [[Morogoro]] kwa kuongozana na alikuwa msanii wa kwanza kuujaza uwanja wa mpira wa miguu wa Jamhuri mjini [[Morogoro (mji)|Morogoro]] alipozindua albamu yake ya kwanza ya 'Mkuki Moyoni'.<ref>{{Cite web|title=BONGO MUSIC FACTS: Huyu ndiye Afande Sele a.k.a Simba Dume|url=https://www.mwanaspoti.co.tz/ms/burudani/bongo-music-facts-huyu-ndiye-afande-sele-a-k-a-simba-dume-4885672|work=Mwanaspoti|date=2025-01-11|accessdate=2025-06-24|language=en}}</ref> Aliongoza kampeni ya [[malaria]] mwanzoni mwa miaka ya [[2005]] na [[2007]]. Mwanzoni mwa mwezi Novemba mwaka [[2012]] alitangaza rasmi kufanya kazi kama kundi jipya la ''watu pori'' baada ya kufanya kazi na MC KOBA ambaye ni miongoni mwa waliokuwa wakiunda kundi la watu pori miaka ya nyuma. Ametoa nyimbo nyingi kali zikiwemo MtazamoO, Amani na Upendo, Simba Dume na nyingine nyingi. Afande Sele kwa sasa ana video ya wimbo wake Soma Ule ambayo imeongozwa na mtayarishaji Raph Tz (upcoming video director) aliyepewa heshima na msanii huyo kufanya video hiyo ambayo imekidhi maudhui ya wimbo. == Maisha Binafsi == Afande Sele ana watoto wawili wa kike, Tunda na Sanaa wanaoishi huko mkoani Morogoro. Afande Sele alifiwa na mkewe Asha (Mama Tunda) mnamo [[Agosti 14]], [[2014]]. Kwa sasa Tunda anasoma sekondari iitwayo Charlotte iliyopo maeneo ya Nanenane, mjini [[Morogoro]]. Afande Sele alijiunga na [[Chama cha kisiasa|chama cha]] [[Alliance for Change and Transparency]] (ACT) ambacho kiliongozwa na aliyewahi kuwa Mbunge wa Kigoma Kaskazini kupitia [[Chama cha Demokrasia na Maendeleo]] (CHADEMA), [[Kabwe Zuberi Zitto|Zitto Zuberi Kabwe]], akitokea vilevile [[CHADEMA]].<ref>{{Cite web|title=Afande Sele: Nikiwa mbunge nitakuwa bwege sishuki jukwaani|url=https://www.mwanaspoti.co.tz/ms/burudani/afande-sele-nikiwa-mbunge-nitakuwa-bwege-sishuki-jukwaani--3036882|work=Mwanaspoti|date=2021-05-20|accessdate=2026-06-24|language=en}}</ref> Mnamo mwaka 2015, aligombea Ubunge katika Jimbo la [[Morogoro Mjini]] kupitia chama cha upinzani cha ACT-Wazalendo, ingawa kura hazikutosha kushinda.<ref>{{Cite web|title=AFANDE SELE:Nitaomba ubunge 2015|url=https://www.mwananchi.co.tz/mw/habari/makala/johari/afande-sele-nitaomba-ubunge-2015-2743970|work=Mwananchi|date=2021-03-15|accessdate=2026-06-25|language=en}}</ref> Baadaye mnamo mwaka 2018, alitangaza rasmi kujivua uanachama wake na kuhamia [[Chama cha Mapinduzi]].<ref>{{Citation|title=Afande Sele atangaza kujiunga na CCM, Aeleza sababu - Bongo5.com|date=2018-03-15|url=http://bongo5.com/afande-sele-atangaza-kujiunga-na-ccm-aeleza-sababu-03-2018/|work=Bongo5.com|language=en-US|access-date=2018-07-05}}</ref> Baada ya kuwa nje ya mahusiano kwa miaka zaidi ya 10 tangu kifo cha mkewe (Mama Tunda) mnamo Agosti 5, 2025, Afande Sele alimvisha pete ya uchumba mpenzi wake wa siku nyingi, Iman Makongoro.<ref>{{Cite web|title=Afande Sele alipa mahari ya Sh5 milioni, ng’ombe kuvuta jiko|url=https://www.mwananchi.co.tz/mw/burudani/afande-sele-alipa-mahari-ya-sh5-milioni-ng-ombe-kuvuta-jiko-5153212|work=Mwananchi|date=2025-08-13|accessdate=2026-06-24|language=en}}</ref> Desemba 6, 2025 walifunga ndoa rasmi kwa mujibu wa sheria za ndoa ya kiserikali.<ref>{{Cite web|title=Afande Sele Afunga Ndoa na Wema Makongoro Morogoro|url=https://globalpublishers.co.tz/2025/12/07/afande-sele-afunga-ndoa-na-wema-makongoro-morogoro/|work=Global Publishers|date=2025-12-07|accessdate=2026-06-24|language=en-US|author=Global Publishers}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{mbegu-mwanamuziki-TZ}} {{DEFAULTSORT:Afande, Sele}} [[Jamii:Waliozaliwa 1976]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanamuziki wa Tanzania]] [[Jamii:Waimbaji wa Tanzania]] [[Jamii:Hip Hop ya Bongo]] [[Jamii:Muziki wa kizazi kipya]] [[Jamii:Wanamuziki wa Hip Hop wa Tanzania]] tri0pdols2styfhkv4q4wligq3m6ala 0 147586 1576386 1514214 2026-06-24T20:48:33Z Rwebogora 37559 1576386 wikitext text/x-wiki '''Hospitali ya Benjamin Mkapa''', ni [[hospitali]] ya [[umma]] iliyoko [[Dodoma]], [[mji mkuu]] wa [[Tanzania]]. Inapatikana katika Majira nukta {{coord|-6.229805|35.847491|display=inline}} Ilikuwa [[hospitali]] ya pili nchini kufanya upandikizaji wa [[figo]]<ref>{{Rejea tovuti|title=BMH ’s mobile medical outreach service brings hope to rural communities|url=https://www.dailynews.co.tz/news/2020-03-025e5cea06b0d1e.aspx|work=www.dailynews.co.tz|date=2020-03-02|accessdate=2022-03-16|language=en|author=LUDOVICK KAZOKA recently in Kiteto|archivedate=2021-01-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210126234743/https://dailynews.co.tz/news/2020-03-025e5cea06b0d1e.aspx}}</ref> lakini ya kwanza kufanya hivyo na [[wafanyakazi]] wote wa Kitanzania mnamo [[2018]]. == Marejeo == {{Reflist}} [[Jamii:Dodoma]] [[Jamii:Hospitali za Tanzania]] [[Jamii:Wiki4uni]] [[Jamii:Afrocuration Project 2022 Tanzania]] fl2v6q79y8labincrot9euy8bjgqf9c 0 179124 1576383 1522016 2026-06-24T19:32:39Z ~2026-36676-59 90495 /* Elimu */ 1576383 wikitext text/x-wiki {{Infobox Person|jina=Neema Mduma|picha=|mahala_pa_kuzaliwa=Morogoro|utaifa=Tanzania|kazi_yake=Mhadhiri Mwandamizi|kazi maarufu=|mwajiri=Nelson Mandela African Institution of Science and Technology|wakala=|elimu=Shahada ya Uzamivu (PhD)|mhitimu=|cheo=|jumuia=|anajulikana kwa ajili ya=|dini=Mkristo|ndoa=Ameolewa|mwenza=Hudson Laizer|mahusiano=|wazazi=Baba: Mathias Mduma Mama: Judith Tesha|tovuti=https://nm-aist.ac.tz|tarehe_ya_kuzaliwa={{birth date and age|df=yes|1989|10|21}}|asasi=BakiShule|dhehebu=Mlutheri}} '''Neema Mduma''' (alizaliwa [[Mkoa wa Morogoro|mkoani Morogoro]], {{birth date and age|df=yes|1989|10|21}} ni mwanazuoni, [[daktari]] aliyebobea kwenye taaluma ya [[sayansi]] na [[teknolojia]]. Ni mmoja kati ya Watanzania waliowahi pata Udaktari wa [[Filosofia]] (PhD) katika umri mdogo na kati ya watu wenye kuwatia ari mabinti wengine katika masuala ya elimu, hususani masomo yenye kuhusisha sayansi na hesabu. == Elimu == Neema, ambaye kwa [[kabila]] ni [[Wapare|Mpare]], baba yake ni mchungaji wa kanisa anayefahamika kwa jina la Mathias Mduma na mama yake ni mwalimu anayefahamika kwa jina la Judith Tesha. Alisoma awali katika [[shule ya msingi]] Bungo iliyopo mjini [[Morogoro]] kuanzia mwaka [[1996]] mpaka mwaka [[2002]]. Kuhitimu kwake darasa la saba kukampa nafasi ya kuchaguliwa kujiunga na elimu ya sekondari [[Kilakala Secondary School|Kilakala Sekondari]] ambayo ni shule ya vipaji maalumu kwa wasichana. Hivyo alianza kidato cha kwanza mwaka [[2003]] na kuhitimu kidato cha nne mwaka [[2006]] na kuendelea na kidato cha tano mwaka [[2007]] na kuhitimu kidato cha sita mwaka [[2009]] hapo hapo Kilakala. Mwaka 2009 alipata nafasi ya kujiunga na masomo ya elimu ya juu katika [[Chuo Kikuu cha Iringa (UoI)|Chuo Kikuu cha Iringa]] (zamani [[Tumaini University|Tumaini]]) na kuanza masomo ya shahada ya kwanza na alisomea shahada ya [[Sayansi ya Habari na Mawasiliano]]. Mara baada ya kumaliza shahada hiyo alijiunga na taasisi ya [[Taasisi ya Sayansi na Teknolojia ya Nelson Mandela|NM-AIST]] na kuendelea na shahada ya sayansi ya uzamili (MSc) na baadae [[Uzamivu|shahada ya uzamivu]] ([[PhD|PhD)]] kwenye mambo ya sayansi na teknolojia ya mawasiliano akibobea katika masuala ya Akili Mnemba (Artificial Intelligence). == Kazi == Neema zaidi ya kuwa na [[mapenzi]] na elimu, ni [[Utafiti|mtafiti]] mzuri na amekuwa akishirikiana na watafiti wenzake katika kutafuta namna mbali mbali za kuweza tatua changamoto za kijamii. Mfano wakati wa mlipuko wa ugonjwa wa [[COVID-19]], Neema alishirikiana na wenzake kutoka Kenya na Uganda na kuweza fanikiwa pata fedha ya kuwawezesha kufanya utafiti katika kada za kilimo, elimu na afya.<ref name=":0">{{Rejea tovuti |url=https://newafricanmagazine.com/25116/ |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2024-03-09 |archive-date=2023-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603205119/https://newafricanmagazine.com/25116/ |url-status=dead }}</ref> Mara baada ya kumaliza masomo, Neema aliajiriwa kama Mkufunzi msaidizi katika [[Chuo Kikuu]] cha Iringa kuanzia mwaka 2012 hadi mwaka 2017 kisha akajiunga na Taasisi ya Afrika ya Sayansi na Teknolojia ya Nelson Mandela ambapo alifanikiwa kuajiriwa na kuwa Mhadhiri msaidizi na baadae kama Mhadhiri, na tarehe 23 mwezi wa pili mwaka 2024 Neema alipandishwa daraja kutoka Mhadhiri na kuwa Mhadhiri mwandamizi baada ya kukidhi vigezo vya kufundisha, kufanya tafiti na kutoa machapisho ya kisayansi. == Shughuli za kijamii == Neema akiwa anamalizia masomo yake ya [[uzamivu]] (PhD), aliamua kufanya utafiti na kujikita katika kutafuta suluhisho la kudumu ili kuweza tatua tatizo la utoro mashuleni wenye kupelekea wanafunzi kufeli katika masomo yao au kuacha shule kabisa. Hivyo alitengeneza mfumo ulio itwa Baki shule. Mfumo huu unatumia akili mnembe katika kutambua viashiria vya utoro ulio kithiri ama dalili za utoro kwa mwanafunzi au wanafunzi na kuweza wasaidia wazazi na walimu kutambua mapema kabla tatizo halija kithiri na kuathiri ufaulu wa mtoto darasani.<ref name=":0" /> Ili kuweza saidia jamii ya Kitanzania, Neema hutumia muda wake wa ziada kukutana na mabinti mashuleni na kuweza zungumza nao kuhusu masomo ya Sayansi na Hesabu huku akitoa mafunzo ya kuandika mistari ya Codes zenye kufanya Kompyuta kutenda jambo fulani. Elimu hii huwasaidia mabinti kuweza penda masomo ya Sayansi na Hesabu hivyo kuweza timiza ndoto zao za kuwa Wanasayansi kama Neema au kwenda mbali zaidi. <ref>https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/magazines/woman/neema-academic-who-inspires-girls-to-break-the-glass-ceiling-3709182#google_vignette</ref> == Miradi endelevu == # Mradi wa kutumia takwimu katika kupambanua changamoto za magonjwa kwenye mazao. Mradi unao dhaminiwa na IDRC na SIDA kupitia LACUNA Fund in Agriculture (2023)<ref>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10121386/</ref> # Mradi wa kujifunza kwa kina mbinu za kugundua mapema magonjwa katika mazao. Mradi huu unafadhiriwa na IDRC na SIDA kupitia Kituo cha mafunzo ya Teknolojia cha Africa (ACTS)<ref>{{Rejea tovuti|title=Detecting Crop Diseases Using Mobile Application|url=https://www.acts-net.org/blogs/foresight-africa-blog/detecting-crop-diseases-using-mobile-application|work=www.acts-net.org|accessdate=2024-03-09|language=en-gb|author=Super User|archive-date=2024-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240309101936/https://www.acts-net.org/blogs/foresight-africa-blog/detecting-crop-diseases-using-mobile-application|url-status=dead}}</ref> == Mijadala na mihadhara == Matumizi ya "Machines Learning" kwenye Elimu, Kilimo na Afya <ref>https://globalyoungacademy.net/nmduma/</ref> == Tuzo na teuzi mbalimbali == # 100 Tanzanian Changemakers Iliyo tolewa na Serengeti Bytes, 2023 # Appointed Member of the Committee for Preparing Tanzania Development Vision 2050, 2023 # Appointed Member of the Committee for Preparing the Concept on Supporting the Establishment of the Africa Centres of Excellence (ACEs) in Tanzania, 2023 # Distinguished Staff awarded by the school of CoCSE at the Nelson Mandela African Institution of Science and Technology, 2023 # Best Worker for Academic Staff at the Nelson Mandela African Institution of Science and Technology, 2022 # WIMA STEM iliyo tolewa na Women in Management Africa (WIMA), 2021 # Excellence in Science and Technology Leadership iliyo tolewa na Coca-Cola Kwanza Ltd, 2021 # International Women’s Day Recognition iliyo tolewa na Puma Energy Tanzania, 2021 # L’Oréal-UNESCO for Women in Science, 20 Young Talents in Sub-Saharan Africa, 2020 # Women in Science iliyo tolewa na Next Einstein Forum, 2019 # Tanzania Sheroes Iliyo tolewa na taasisi ya The Launchpad na Ubalozi wa Sweden, 2019 # Queen Elizabeth Scholar Iliyo tolewa na the Carleton University Mjini Ottawa Nchini Canada, 2019 # Deep Learning Indaba conference, MIT Press Book award iliyo tolewa Nairobi, Kenya, 2019 # The 4th Business Plan Competition, First winning team in Nelson Mandela African Institution of Science and Technology, 2016 # Nelson Mandela Week Exhibitions, Third winner award in Nelson Mandela African Institution of Science and Technology, 2015 == Viungo vya nje == # https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/magazines/woman/neema-academic-who-inspires-girls-to-break-the-glass-ceiling-3709182 # https://african.business/2021/02/technology-information/young-african-women-in-stem-neema-mduma-machine-learning # https://africa.businessinsider.com/local/lifestyle/dollar63000-granted-to-the-amazing-tanzanian-woman-using-machine-learning-for/z56lkxd # https://www.youtube.com/watch?v=k9fKzhIf3Fk # https://mzalendo.co.tz/2023/03/30/tumieni-tehama-kutatua-changamoto/ # https://fullshangweblog.co.tz/2023/03/30/tumieni-tehama-kutatua-changamoto/ # https://www.sayarinews.co.tz/2023/03/tumieni-tehama-kutatua-changamoto.html # https://www.dulenews.com/2023/03/tumieni-tehama-kutatua-changamoto.html?m=1 {{Wayback|url=https://www.dulenews.com/2023/03/tumieni-tehama-kutatua-changamoto.html?m=1 |date=20240312223752 }} # https://www.youtube.com/watch?v=kVOPgxT-dD4 # https://www.growfurther.org/teaching-smartphones-how-to-predict-plant-disease/?utm_source=Grow+Further&amp;utm_campaign=1323c48795-EMAIL_CAMPAIGN_2023_02_21_10_15&amp;utm_medium=email&amp;utm_term=0_-1323c48795-%5BLIST_EMAIL_ID%5D # https://www.growfurther.org/now-comes-the-hard-part/ # https://owsd.net/news/news-events/owsd-early-career-fellows-announced {{Wayback|url=https://owsd.net/news/news-events/owsd-early-career-fellows-announced |date=20240312223753 }} # https://www.youtube.com/watch?v=DljSd-mbSGY # https://en.unesco.org/news/unesco-and-foundation-loreal-recognize-20-young-women-scientists-sub-saharan-africa # https://www.france24.com/fr/vidéo/20211208-tanzanie-une-application-pour-prévenir-le-décrochage-scolaire # https://www.africanews.com/2020/11/26/empowering-african-women-in-science-business-africa/ # https://theexchange.africa/countries/tanzania/meet-tanzanias-youngest-phd-holder-winner-of-youngest-women-scientist-awards/?amp=1 # https://newafricanmagazine.com/25116/ {{Wayback|url=https://newafricanmagazine.com/25116/ |date=20230603205119 }} # https://african.business/2021/02/technology-information/young-african-women-in-stem-neema-mduma-machine-learning/ # https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/magazines/woman/women-in-leadership-and-the-next-level-of-success-4107130 {{BD|1989|}} [[Jamii:Wanawake wa Tanzania]] <references responsive="" /> gyv18kub630ecjnkw44cnu1kjay7fai 4 208508 1576357 1576335 2026-06-24T14:42:55Z Gayle-Bot 78697 #2.0 CAQI Bot updated with page views column 1576357 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-06-24) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 59 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 74 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-06-24)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 647 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 715 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2702 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 302 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1306 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#006400; color:white" | 1013 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.09 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 532 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 297 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 478 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 353 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#228B22; color:white" | 786 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 467 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 144 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 291 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 582 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 212 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 239 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 540 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 211 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 165 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 460 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 426 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 256 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 193 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 147 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 196 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 256 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 432 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 163 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 172 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 382 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 321 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 310 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 157 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 348 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 160 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 273 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 235 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 105 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 394 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 456 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 233 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 275 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 183 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 171 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 198 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 345 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 277 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 410 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 479 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 96 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 102 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Madagaska]] | 3.45 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 13 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 203 |- | [[Cabo Verde]] | 3.38 | style="background-color:#006400; color:white" | 1636 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 149 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 103 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 158 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 157 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 144 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 158 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 200 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 119 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 151 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 120 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 122 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 143 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 146 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 222 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 163 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 212 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 72 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.97 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 5 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 17 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 13 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 21 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34940 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 30848 || ↑ +4.4% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.1 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 179.3 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2702 || ↓ -9.8% |- | 2 || [[Cabo Verde]] || 1636 || ↑ +1569.4% |- | 3 || [[Marekani]] || 1306 || ↑ +20.7% |- | 4 || [[Urusi]] || 786 || ↑ +59.8% |- | 5 || [[Kenya]] || 715 || ↑ +1.3% |- | 6 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 647 || ↓ -3.9% |- | 7 || [[Australia]] || 582 || ↑ +66.3% |- | 8 || [[Ufaransa]] || 540 || ↓ -27.4% |- | 9 || [[Afrika Kusini]] || 532 || ↓ -5.8% |- | 10 || [[Uturuki]] || 479 || ↑ +14.3% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 637 || 44.2% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 358 || 24.8% |- | 3 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 126 || 8.7% |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 125 || 8.7% |- | 5 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.8% |- | 6 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.8% |- | 7 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 8 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 7 || 0.5% |- | 9 || [[User:Jojaruba|Jojaruba]] || 5 || 0.3% |- | 10 || [[User:~2025-43584-58|~2025-43584-58]] || 5 || 0.3% |- |} g0n0mn36kj14niaenmlg4y93sj3z6t2 1576358 1576357 2026-06-24T14:46:09Z Gayle-Bot 78697 Sasisha Takwimu za mradi 1576358 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-06-24) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 59 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 74 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-06-24)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 647 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 715 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2702 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 302 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1306 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#006400; color:white" | 1013 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.09 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 532 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 297 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 478 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 353 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#228B22; color:white" | 786 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 467 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 144 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 291 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 582 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 212 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 239 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 540 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 211 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 165 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 460 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 426 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 256 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 193 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 147 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 196 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 256 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 432 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 163 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 172 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 382 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 321 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 310 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 157 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 348 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 160 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 273 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 235 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 105 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 394 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 456 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 233 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 275 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 183 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 171 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 198 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 345 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 277 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 410 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 479 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 96 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 102 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Madagaska]] | 3.45 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 13 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 203 |- | [[Cabo Verde]] | 3.38 | style="background-color:#006400; color:white" | 1636 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 149 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 103 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 158 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 157 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 144 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 158 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 200 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 119 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 151 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 120 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 122 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 143 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 146 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 222 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 163 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 212 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 72 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.97 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 5 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 17 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 13 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 21 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34940 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 31171 || ↑ +3.4% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.1 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 181.2 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2702 || ↓ -9.8% |- | 2 || [[Cabo Verde]] || 1636 || ↑ +1569.4% |- | 3 || [[Marekani]] || 1306 || ↑ +20.7% |- | 4 || [[Urusi]] || 786 || ↑ +59.8% |- | 5 || [[Kenya]] || 715 || ↑ +1.3% |- | 6 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 647 || ↓ -3.9% |- | 7 || [[Australia]] || 582 || ↑ +66.3% |- | 8 || [[Ufaransa]] || 540 || ↓ -27.4% |- | 9 || [[Afrika Kusini]] || 532 || ↓ -5.8% |- | 10 || [[Uturuki]] || 479 || ↑ +14.3% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 637 || 44.6% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 358 || 25.1% |- | 3 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 126 || 8.8% |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 125 || 8.7% |- | 5 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.8% |- | 6 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.8% |- | 7 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 8 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 7 || 0.5% |- | 9 || [[User:Jojaruba|Jojaruba]] || 5 || 0.3% |- | 10 || [[User:~2025-43584-58|~2025-43584-58]] || 5 || 0.3% |- |} 438qwpq5t00fze39e84q8vseeo9hez9 1576384 1576358 2026-06-24T19:54:42Z Gayle-Bot 78697 #2.0 CAQI Bot updated with page views column 1576384 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-06-24) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 59 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 74 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-06-24)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 663 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 740 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2773 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 302 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1337 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#006400; color:white" | 1058 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.09 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 532 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 297 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 478 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 353 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#228B22; color:white" | 786 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 467 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 154 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 291 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 582 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 212 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 239 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 540 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 211 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 165 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 460 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 256 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 198 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 147 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 196 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 256 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 432 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 163 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 175 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 382 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 321 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 310 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 157 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 348 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 160 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 273 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 235 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 405 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 456 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 275 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 183 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 171 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 198 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 345 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 277 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 410 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 479 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 96 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 102 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Madagaska]] | 3.45 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 13 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Cabo Verde]] | 3.38 | style="background-color:#006400; color:white" | 1636 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 149 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 103 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 158 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 157 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 144 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 158 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 200 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 119 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 157 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 120 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 122 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 143 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 146 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 222 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 163 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 212 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 72 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.97 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 5 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 17 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 13 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 21 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34940 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 31171 || ↑ +3.4% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.1 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 181.2 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2702 || ↓ -9.8% |- | 2 || [[Cabo Verde]] || 1636 || ↑ +1569.4% |- | 3 || [[Marekani]] || 1306 || ↑ +20.7% |- | 4 || [[Urusi]] || 786 || ↑ +59.8% |- | 5 || [[Kenya]] || 715 || ↑ +1.3% |- | 6 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 647 || ↓ -3.9% |- | 7 || [[Australia]] || 582 || ↑ +66.3% |- | 8 || [[Ufaransa]] || 540 || ↓ -27.4% |- | 9 || [[Afrika Kusini]] || 532 || ↓ -5.8% |- | 10 || [[Uturuki]] || 479 || ↑ +14.3% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 637 || 44.6% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 358 || 25.1% |- | 3 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 126 || 8.8% |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 125 || 8.7% |- | 5 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.8% |- | 6 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.8% |- | 7 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 8 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 7 || 0.5% |- | 9 || [[User:Jojaruba|Jojaruba]] || 5 || 0.3% |- | 10 || [[User:~2025-43584-58|~2025-43584-58]] || 5 || 0.3% |- |} 9zts05qgeb3jyqh0u263buenkkdhnt0 1576385 1576384 2026-06-24T19:56:08Z Gayle-Bot 78697 Sasisha Takwimu za mradi 1576385 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-06-24) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 59 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 74 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-06-24)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 663 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 740 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2773 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 302 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1337 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#006400; color:white" | 1058 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.09 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 532 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 297 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 478 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 353 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#228B22; color:white" | 786 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 467 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 154 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 291 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 582 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 212 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 239 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 540 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 211 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 165 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 460 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 256 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 198 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 147 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 196 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 256 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 432 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 163 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 175 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 382 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 321 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 310 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 157 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 348 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 160 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 273 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 235 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 405 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 456 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 275 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 183 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 171 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 198 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 345 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 277 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 410 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 479 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 96 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 102 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Madagaska]] | 3.45 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 13 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Cabo Verde]] | 3.38 | style="background-color:#006400; color:white" | 1636 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 149 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 103 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 158 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 157 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 144 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 158 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 200 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 119 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 157 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 120 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 122 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 143 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 146 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 222 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 163 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 212 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 72 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.97 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 5 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 17 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 13 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 21 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34940 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 31171 || ↑ +3.4% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.1 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 181.2 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2702 || ↓ -9.8% |- | 2 || [[Cabo Verde]] || 1636 || ↑ +1569.4% |- | 3 || [[Marekani]] || 1306 || ↑ +20.7% |- | 4 || [[Urusi]] || 786 || ↑ +59.8% |- | 5 || [[Kenya]] || 715 || ↑ +1.3% |- | 6 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 647 || ↓ -3.9% |- | 7 || [[Australia]] || 582 || ↑ +66.3% |- | 8 || [[Ufaransa]] || 540 || ↓ -27.4% |- | 9 || [[Afrika Kusini]] || 532 || ↓ -5.8% |- | 10 || [[Uturuki]] || 479 || ↑ +14.3% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 637 || 44.6% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 358 || 25.1% |- | 3 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 126 || 8.8% |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 125 || 8.8% |- | 5 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.8% |- | 6 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.8% |- | 7 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 8 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 7 || 0.5% |- | 9 || [[User:Jojaruba|Jojaruba]] || 5 || 0.4% |- | 10 || [[User:~2025-43584-58|~2025-43584-58]] || 5 || 0.4% |- |} jcg3wd7erh28vckdokijjufwpdjlkpt 1576410 1576385 2026-06-25T03:58:02Z Gayle157 73366 1576410 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-06-24) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 59 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 74 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-06-24)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 663 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 740 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2773 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 302 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1337 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#006400; color:white" | 1058 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.09 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 532 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 297 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 478 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 353 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#228B22; color:white" | 786 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 467 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 154 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 291 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 582 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 212 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 239 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 540 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 211 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 165 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 460 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 256 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 198 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 147 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 196 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 256 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 432 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 163 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 175 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 382 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 321 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 310 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 157 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 348 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 160 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 273 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 235 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 405 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 456 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 275 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 183 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 171 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 198 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 345 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 277 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 410 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 479 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 96 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 102 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Madagaska]] | 3.45 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 13 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Cabo Verde]] | 3.38 | style="background-color:#006400; color:white" | 1636 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 149 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 103 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 158 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 157 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 144 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 158 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 200 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 119 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 157 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 120 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 122 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 143 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 146 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 222 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 163 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 212 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 72 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.97 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 5 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 17 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 13 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 21 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34940 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 31171 || ↑ +3.4% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.1 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 181.2 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2702 || ↓ -9.8% |- | 2 || [[Cabo Verde]] || 1636 || ↑ +1569.4% |- | 3 || [[Marekani]] || 1306 || ↑ +20.7% |- | 4 || [[Urusi]] || 786 || ↑ +59.8% |- | 5 || [[Kenya]] || 715 || ↑ +1.3% |- | 6 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 647 || ↓ -3.9% |- | 7 || [[Australia]] || 582 || ↑ +66.3% |- | 8 || [[Ufaransa]] || 540 || ↓ -27.4% |- | 9 || [[Afrika Kusini]] || 532 || ↓ -5.8% |- | 10 || [[Uturuki]] || 479 || ↑ +14.3% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 637 || 44.6% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 358 || 25.1% |- | 3 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 126 || 8.8% |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 125 || 8.8% |- | 5 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.8% |- | 6 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.8% |- | 7 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 8 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 7 || 0.5% |- | 9 || [[User:Jojaruba|Jojaruba]] || 5 || 0.4% |- | 10 || [[User:~2025-43584-58|~2025-43584-58]] || 5 || 0.4% |- |} of9jf9gvljxt6cqwff1o6pye8hl0v7b 1576411 1576410 2026-06-25T03:58:33Z Gayle157 73366 1576411 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-06-24) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 59 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 74 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-06-24)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 663 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 740 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2773 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 302 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1337 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#006400; color:white" | 1058 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.09 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 532 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 297 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 478 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 353 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#228B22; color:white" | 786 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 467 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 154 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 291 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 582 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 212 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 239 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 540 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 211 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 165 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 460 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 256 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 198 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 147 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 196 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 134 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 256 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 432 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 163 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 175 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 382 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 321 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 310 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 157 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 348 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 160 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 273 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 235 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 405 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 456 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 275 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 183 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 171 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 198 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 345 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 277 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 410 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 479 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 96 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 102 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Madagaska]] | 3.45 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 13 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Cabo Verde]] | 3.38 | style="background-color:#006400; color:white" | 1636 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 149 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 103 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 158 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 157 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 144 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 158 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 200 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 119 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 157 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 120 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 122 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 143 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 146 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 222 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 163 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 212 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 72 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.97 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 5 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 17 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 13 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 21 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34940 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 31171 || ↑ +3.4% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.1 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 181.2 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2702 || ↓ -9.8% |- | 2 || [[Cabo Verde]] || 1636 || ↑ +1569.4% |- | 3 || [[Marekani]] || 1306 || ↑ +20.7% |- | 4 || [[Urusi]] || 786 || ↑ +59.8% |- | 5 || [[Kenya]] || 715 || ↑ +1.3% |- | 6 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 647 || ↓ -3.9% |- | 7 || [[Australia]] || 582 || ↑ +66.3% |- | 8 || [[Ufaransa]] || 540 || ↓ -27.4% |- | 9 || [[Afrika Kusini]] || 532 || ↓ -5.8% |- | 10 || [[Uturuki]] || 479 || ↑ +14.3% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 637 || 44.6% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 358 || 25.1% |- | 3 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 126 || 8.8% |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 125 || 8.8% |- | 5 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.8% |- | 6 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.8% |- | 7 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 8 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 7 || 0.5% |- | 9 || [[User:Jojaruba|Jojaruba]] || 5 || 0.4% |- | 10 || [[User:~2025-43584-58|~2025-43584-58]] || 5 || 0.4% |- |} rcq9eqs4s6ee3ehjet50mix3fet8e37 1576413 1576411 2026-06-25T04:00:45Z Gayle-Bot 78697 #2.0 CAQI Bot updated with page views column 1576413 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-06-25) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 59 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 74 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-06-25)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 638 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 770 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2789 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 307 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1330 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#006400; color:white" | 1032 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.09 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 539 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 286 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 478 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 354 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#228B22; color:white" | 789 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 464 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 160 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 281 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 588 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 208 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 236 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 531 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 166 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 458 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 430 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 263 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 144 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 193 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 131 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 256 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 438 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 160 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 177 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 382 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 319 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 423 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 154 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 343 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 163 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 98 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 270 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 231 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 402 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 233 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 271 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 180 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 169 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 188 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 350 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 271 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 406 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 477 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Madagaska]] | 3.45 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 12 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 202 |- | [[Cabo Verde]] | 3.38 | style="background-color:#006400; color:white" | 1647 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 108 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 149 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 136 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 102 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 159 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 168 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 137 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 199 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 159 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 98 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 150 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 123 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 145 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 124 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 234 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 165 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 222 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 96 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 132 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.97 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 5 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 14 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 20 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 15 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34940 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 31171 || ↑ +3.4% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.1 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 181.2 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2702 || ↓ -9.8% |- | 2 || [[Cabo Verde]] || 1636 || ↑ +1569.4% |- | 3 || [[Marekani]] || 1306 || ↑ +20.7% |- | 4 || [[Urusi]] || 786 || ↑ +59.8% |- | 5 || [[Kenya]] || 715 || ↑ +1.3% |- | 6 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 647 || ↓ -3.9% |- | 7 || [[Australia]] || 582 || ↑ +66.3% |- | 8 || [[Ufaransa]] || 540 || ↓ -27.4% |- | 9 || [[Afrika Kusini]] || 532 || ↓ -5.8% |- | 10 || [[Uturuki]] || 479 || ↑ +14.3% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 637 || 44.6% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 358 || 25.1% |- | 3 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 126 || 8.8% |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 125 || 8.8% |- | 5 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.8% |- | 6 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.8% |- | 7 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 8 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 7 || 0.5% |- | 9 || [[User:Jojaruba|Jojaruba]] || 5 || 0.4% |- | 10 || [[User:~2025-43584-58|~2025-43584-58]] || 5 || 0.4% |- |} f7crdx73yx4u4woqjz5zsuqwzgh534i 1576417 1576413 2026-06-25T04:08:41Z Gayle-Bot 78697 Sasisha Takwimu za mradi 1576417 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-06-25) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 59 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 74 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-06-25)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 638 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 770 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2789 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 307 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1330 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#006400; color:white" | 1032 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.09 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 539 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 286 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 478 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 354 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#228B22; color:white" | 789 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 464 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 160 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 281 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 588 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 208 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 236 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 531 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 166 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 458 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 430 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 263 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 144 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 193 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 131 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 256 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 438 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 160 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 177 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 382 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 319 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 423 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 154 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 343 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 163 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 98 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 270 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 231 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 402 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 233 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 271 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 180 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 169 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 188 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 350 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 271 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 406 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 477 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Madagaska]] | 3.45 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 12 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 202 |- | [[Cabo Verde]] | 3.38 | style="background-color:#006400; color:white" | 1647 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 108 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 149 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 136 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 102 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 159 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 168 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 137 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 199 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 159 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 98 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 150 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 123 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 145 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 124 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 234 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 165 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 222 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 96 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 132 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.97 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 5 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 14 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 20 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 15 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34943 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 20999 || ↑ +8.4% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.2 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 122.1 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Cabo Verde]] || 1647 || ↑ +1580.6% |- | 2 || [[Marekani]] || 1330 || ↑ +23.0% |- | 3 || [[Kenya]] || 770 || ↑ +10.2% |- | 4 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 638 || ↓ -7.7% |- | 5 || [[Australia]] || 588 || ↑ +69.5% |- | 6 || [[Afrika Kusini]] || 539 || ↓ -2.4% |- | 7 || [[Ufaransa]] || 531 || ↓ -28.8% |- | 8 || [[Irani]] || 478 || ↓ -56.5% |- | 9 || [[Uturuki]] || 477 || ↑ +15.5% |- | 10 || [[Burundi]] || 464 || ↓ -4.7% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 640 || 44.7% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 358 || 25.0% |- | 3 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 126 || 8.8% |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 125 || 8.7% |- | 5 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.8% |- | 6 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.8% |- | 7 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 8 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 7 || 0.5% |- | 9 || [[User:Jojaruba|Jojaruba]] || 5 || 0.3% |- | 10 || [[User:~2025-43584-58|~2025-43584-58]] || 5 || 0.3% |- |} mpurwmxndkpe3a3d9njkfkr5197d9nw 1576449 1576417 2026-06-25T09:31:23Z Gayle-Bot 78697 #2.0 CAQI Bot updated with page views column 1576449 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-06-25) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 60 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 73 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-06-25)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 638 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 770 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2789 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 307 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1330 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#006400; color:white" | 1032 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.09 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 539 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 286 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 478 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 354 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#228B22; color:white" | 789 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 464 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 160 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 281 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 588 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 208 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 236 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 531 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 216 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 166 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 458 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 430 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 263 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 205 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 144 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 193 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 131 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 256 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 438 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 160 |- | [[Cabo Verde]] | 4.89 | style="background-color:#006400; color:white" | 1647 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 177 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 382 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 319 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 423 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 154 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 343 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 163 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 98 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 270 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 231 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 155 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 402 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 470 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 233 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 271 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 180 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 169 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 188 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 350 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 271 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 406 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 477 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Madagaska]] | 3.45 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 12 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 202 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 130 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 108 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 149 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 136 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 102 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 159 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 168 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 137 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 120 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 199 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 159 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 98 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 150 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 123 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 145 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 124 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 234 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 165 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 222 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 96 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 132 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.97 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 5 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 14 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 20 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 15 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34943 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 20999 || ↑ +8.4% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.2 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 122.1 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Cabo Verde]] || 1647 || ↑ +1580.6% |- | 2 || [[Marekani]] || 1330 || ↑ +23.0% |- | 3 || [[Kenya]] || 770 || ↑ +10.2% |- | 4 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 638 || ↓ -7.7% |- | 5 || [[Australia]] || 588 || ↑ +69.5% |- | 6 || [[Afrika Kusini]] || 539 || ↓ -2.4% |- | 7 || [[Ufaransa]] || 531 || ↓ -28.8% |- | 8 || [[Irani]] || 478 || ↓ -56.5% |- | 9 || [[Uturuki]] || 477 || ↑ +15.5% |- | 10 || [[Burundi]] || 464 || ↓ -4.7% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 640 || 44.7% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 358 || 25.0% |- | 3 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 126 || 8.8% |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 125 || 8.7% |- | 5 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.8% |- | 6 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.8% |- | 7 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 8 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 7 || 0.5% |- | 9 || [[User:Jojaruba|Jojaruba]] || 5 || 0.3% |- | 10 || [[User:~2025-43584-58|~2025-43584-58]] || 5 || 0.3% |- |} odvigqw4jtlzzkta8u4ps7ykk1cgztf 1576450 1576449 2026-06-25T09:34:45Z Gayle-Bot 78697 Sasisha Takwimu za mradi 1576450 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-06-25) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 60 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 73 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-06-25)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 638 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 770 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2789 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 307 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1330 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#006400; color:white" | 1032 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.09 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 539 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 286 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 478 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 354 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#228B22; color:white" | 789 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 464 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 160 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 281 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 588 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 208 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 236 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 531 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 216 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 166 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 458 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 430 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 263 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 205 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 144 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 193 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 131 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 256 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 438 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 160 |- | [[Cabo Verde]] | 4.89 | style="background-color:#006400; color:white" | 1647 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 177 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 382 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 319 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 423 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 154 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 343 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 163 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 98 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 270 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 231 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 155 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 402 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 470 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 233 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 271 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 180 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 169 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 188 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 350 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 271 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 406 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 477 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Madagaska]] | 3.45 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 12 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 202 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 130 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 108 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 149 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 136 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 102 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 159 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 168 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 137 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 120 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 199 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 159 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 98 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 150 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 123 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 145 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 124 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 234 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 165 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 222 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 96 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 132 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.97 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 5 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 14 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 20 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 15 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34944 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 31320 || ↑ +4.5% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.2 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 182.1 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2789 || ↓ -5.7% |- | 2 || [[Cabo Verde]] || 1647 || ↑ +1580.6% |- | 3 || [[Marekani]] || 1330 || ↑ +23.0% |- | 4 || [[Urusi]] || 789 || ↑ +60.4% |- | 5 || [[Kenya]] || 770 || ↑ +10.2% |- | 6 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 638 || ↓ -7.7% |- | 7 || [[Australia]] || 588 || ↑ +69.5% |- | 8 || [[Afrika Kusini]] || 539 || ↓ -2.4% |- | 9 || [[Ufaransa]] || 531 || ↓ -28.8% |- | 10 || [[Irani]] || 478 || ↓ -56.5% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 641 || 44.8% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 358 || 25.0% |- | 3 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 126 || 8.8% |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 125 || 8.7% |- | 5 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.8% |- | 6 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.8% |- | 7 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 8 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 7 || 0.5% |- | 9 || [[User:Jojaruba|Jojaruba]] || 5 || 0.3% |- | 10 || [[User:~2025-43584-58|~2025-43584-58]] || 5 || 0.3% |- |} ptk37bcc6yo2yk3sho14609bh8j2cnq 0 241261 1576463 1575394 2026-06-25T09:52:01Z ~2026-36576-45 90500 nimerekebisha jina sahihi la kituo 1576463 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="float:right; margin-left:1em; margin-bottom:0.5em; width:300px; font-size:90%;" |+ style="font-size:120%; font-weight:bold; padding:6px;" | EACLC |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Faili:EACLC ORIGINAL LOGO.svg|200px]] |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[File:EAST AFRICA COMMERCIAL AND LOGISTICS CENTRE 2015.jpg|center|280px|East Africa Commercial and Logistics Centre]] |- ! style="background:#f0f0f0; width:42%;" | Jina kamili | East Africa Commercial & Logistics Centre |- ! style="background:#f0f0f0;" | Jina la Kichina | 东非商贸物流中心 |- ! style="background:#f0f0f0;" | Aina | Soko la jumla na kituo cha usafirishaji wa bidhaa |- ! style="background:#f0f0f0;" | Mahali | [[Ubungo]], [[Dar es Salaam]], [[Tanzania]] |- ! style="background:#f0f0f0;" | Tarehe ya uzinduzi | Agosti 1, 2025 |- ! style="background:#f0f0f0;" | Uwekezaji | Dola za Marekani milioni 110 |- ! style="background:#f0f0f0;" | Eneo | Mita za mraba 75,000 |- ! style="background:#f0f0f0;" | Idadi ya maduka | 2,060 |- ! style="background:#f0f0f0;" | Ghorofa | 4 |- ! style="background:#f0f0f0;" | Simu | +255 753 669 724 |- ! style="background:#f0f0f0;" | Tovuti | [https://www.eaclc.com www.eaclc.com] |} '''East Africa Commercial and Logistics Centre''' (kifupi: '''EACLC'''; inajulikana kwa Kichina kama '''东非商贸物流中心''', ''Dōngfēi Shāngmào Wùliú Zhōngxīn'') ni kituo cha biashara na usafirishaji wa bidhaa kilichoko [[Ubungo]], [[Dar es Salaam]], [[Tanzania]], katika eneo la Kituo cha zamani cha Mabasi cha Ubungo. Kilijengwa kwa uwekezaji wa Dola za Marekani milioni 110 na wawekezaji wa kibinafsi wa China kupitia kampuni ya EACLC LIMITED, na kina jumla ya maduka na ofisi 2,060 katika eneo la mita za mraba 75,000.<ref name="citizen-2025">{{cite web|url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/business/tanzania-to-unveil-110m-logistics-hub-to-boost-jobs-trade-5131518|title=Tanzania to unveil $110m logistics hub to boost jobs, trade|website=The Citizen|date=2025|accessdate=2026-06-20}}</ref><ref name="logist">{{cite web|url=https://logistafrica.com/en/logistic/tanzania-launches-east-africa-commercial-and-logistics-centre/|title=Tanzania launches East Africa Commercial and Logistics Centre|website=LogistAfrica|accessdate=2026-06-20}}</ref> == Historia == Mradi wa EACLC ulianzishwa na wawekezaji binafsi wa China chini ya usimamizi wa Mamlaka ya Uwekezaji na Maeneo Maalum ya Kiuchumi ya Tanzania (TISEZA). Ujenzi ulianza mwaka 2023, na katika hatua ya ujenzi zaidi ya wafanyakazi 2,000 wa muda walipata ajira.<ref name="dailynews">{{cite web|url=https://dailynews.co.tz/why-ea-commercial-and-logistics-centre-crucial/|title=Why EA Commercial and Logistics Centre is crucial|website=Daily News Tanzania|accessdate=2026-06-20}}</ref> Kituo hicho kilifunguliwa rasmi tarehe 1 Agosti 2025 na Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania [[Samia Suluhu Hassan]].<ref name="citizen-2025"/> Wakati wa ufunguzi, asilimia 60 hadi 70 ya maduka yalikuwa yamekwisha kukaliwa na wafanyabiashara.<ref name="citizen-2025"/> == Muundo == Kituo kina ghorofa nne na eneo la jumla la mita za mraba 75,000, pamoja na nafasi za kuegesha magari 1,000.<ref name="citizen-oct">{{cite web|url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/business/east-african-logistics-centre-set-to-open-in-october-4726598|title=East African logistics centre set to open in October|website=The Citizen|accessdate=2026-06-20}}</ref> Asilimia 95 ya maduka yametengwa kwa ajili ya wafanyabiashara wa Kitanzania.<ref name="citizen-oct"/> Kodi ya mwezi kwa maduka inaanzia shilingi milioni moja.<ref name="citizen-2025"/> == Huduma == EACLC inatoa huduma mbalimbali za biashara na usafirishaji, zikiwemo:<ref name="xinhua">{{cite web|url=https://english.news.cn/20250804/b02f9a3884c9493a8e9eb1e7ca9c4bbe/c.html|title=Tanzania's EACLC a new landmark of China-Africa cooperation|website=Xinhua|date=4 Agosti 2025|accessdate=2026-06-20}}</ref> * Uhifadhi wa bidhaa katika ghala la forodha (''bonded storage'') * Usimamizi wa forodha (''customs clearance'') * Biashara ya mtandaoni (''e-commerce'') * Huduma za fedha za mnyororo wa usafirishaji (''supply chain finance'') * Biashara ya kuuza tena (''re-export trade'') * Huduma za benki na usafiri Kituo hiki kinapunguza muda wa usimamizi wa forodha kutoka siku saba hadi siku tatu.<ref name="amc">{{cite web|url=https://africanmarketingconfederation.org/tanzania-unveils-new-east-african-commercial-and-logistics-centre/|title=Tanzania Unveils New East African Commercial and Logistics Centre|website=African Marketing Confederation|accessdate=2026-06-20}}</ref> == Athari za kiuchumi == Kulingana na TISEZA, EACLC inatarajiwa kuunda zaidi ya ajira 15,000 za moja kwa moja na ajira 50,000 za isiyo ya moja kwa moja.<ref name="logist"/> Mkurugenzi Mkuu wa TISEZA Gilead Teri alisema: "Maendeleo haya yataunda maelfu ya ajira, kuongeza mapato ya serikali kupitia kodi, na kuimarisha mapato ya fedha za kigeni."<ref name="citizen-2025"/> Kituo kinatarajiwa kuleta mapato yafuatayo: * Dola za Marekani milioni 8.19 kwa mwaka kama mapato ya serikali ya moja kwa moja<ref name="citizen-2025"/> * Dola za Marekani milioni 150 kwa mwaka kama mapato ya fedha za kigeni<ref name="citizen-2025"/> * Shilingi bilioni moja kwa mwaka kwa Halmashauri ya Mji wa Ubungo<ref name="citizen-2025"/> Kabla ya ufunguzi rasmi, kituo kilikuwa kimeshachangia shilingi bilioni 22 za Tanzania katika hazina ya serikali.<ref name="xinhua"/> == Nchi zinazohudumiwa == Mbali na Tanzania, EACLC inahudumia nchi jirani za Afrika Mashariki na Afrika ya Kati, zikiwemo [[Uganda]], [[Rwanda]], [[Burundi]], [[Zambia]], [[Malawi]], [[Zimbabwe]], [[Kenya]] na [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]].<ref name="logist"/> == Uzinduzi == Rais Samia Suluhu Hassan alifungua kituo hicho rasmi tarehe 1 Agosti 2025. Katika hotuba yake alisema: "Kituo hiki kitasaidia kukuza mauzo nje ya bidhaa za kilimo zilizosindikwa na bidhaa nyingine zenye thamani iliyoongezwa."<ref name="amc"/> Mwenyekiti wa EACLC Wang Xiangyun alisema: "Wakati heshima ya pamoja, kujitolea kwa muda mrefu, na ustawi wa pamoja vinapotuongoza, ndoto zinakua, na mawazo yanakuwa miundombinu."<ref name="xinhua"/> Mshauri wa Ubalozi wa China nchini Tanzania Suo Peng alielezea kituo hiki kuwa kikubwa zaidi cha aina yake katika Afrika Mashariki na Kati.<ref name="citizen-oct"/> == Marejeo == {{Marejeo}} == Viungo vya nje == * [https://www.eaclc.com Tovuti Rasmi ya EACLC] * [https://www.instagram.com/eaclc_official Instagram: @eaclc_official] [[Jamii:Uchumi wa Tanzania]] [[Jamii:Dar es Salaam]] [[Jamii:Wilaya ya Ubungo]] 06ry0ngk3g5bfn6hp7ha1stv3hbx8v4 0 241299 1576378 1575502 2026-06-24T19:03:30Z RollyKLif 73674 kuongezeya kichwa ya Vidokezo na marejeleo 1576378 wikitext text/x-wiki {{tafsiri kompyuta}} '''Baraza la Maji Duniani''' (WWC) ni [[:fr:Think_tank|shirika la kimataifa la mawazo]] linalolenga kuunda ushirikiano kati ya aina tofauti za mashirika, kama vile mashirika yasiyo ya kiserikali, serikali na watendaji binafsi, ili kutatua matatizo yanayohusiana na maji na kukuza suluhisho za sera na kiufundi. Kufikia mwaka wa 2025, zaidi ya mashirika 250 kutoka zaidi ya nchi 50 katika mabara 5 yatakuwa wanachama wa Baraza. Saraka na orodha kamili ya wanachama zinapatikana kwenye tovuti ya Baraza la Maji Duniani. Baraza la Maji Duniani lilianzishwa mwaka wa [[1996|1996.]] Makao yake makuu yako [[Marseille]], Ufaransa, na lugha zake za kazi ni Kifaransa na Kiingereza. Dhamira yake iliyotajwa ni "kukuza uelewa, kutoa ushiriki wa kisiasa na kuchochea hatua kuhusu masuala muhimu yanayohusiana na maji katika ngazi zote, ikiwa ni pamoja na ngazi ya juu zaidi ya kufanya maamuzi, ili kurahisisha uhifadhi, ulinzi, maendeleo, mipango, usimamizi na matumizi bora ya maji katika nyanja zake zote, kwa msingi endelevu wa ikolojia, kwa manufaa ya viumbe vyote hai Duniani." Mojawapo ya matukio makuu yanayoandaliwa na Baraza ni [[:fr:Forum_mondial_de_l'eau|Jukwaa la Maji Duniani]] . Jukwaa hilo ndilo tukio kubwa zaidi la kimataifa katika uwanja wa maji. Kila baada ya miaka mitatu, Baraza la Maji Duniani huliandaa kwa ushirikiano wa karibu na mamlaka za nchi mwenyeji. == Historia == Baraza la Maji Duniani liliundwa kufuatia uelewa unaoongezeka kuhusu matatizo yanayohusiana na maji. Hamu ya kuyashughulikia iliibuka mwishoni mwa miaka ya 1970. Mnamo 1977, Mkutano wa Maji wa Umoja wa Mataifa, uliofanyika Mar del Plata <ref>{{Rejea jarida |date=1977 |title=Report of the United Nations Water Conference, Mar del Plata, 14-25 March 1977 |url=https://digitallibrary.un.org/record/724642?ln=en&v=pdf |journal=1 |language=en |publisher=UN, |access-date=2025-02-03}}</ref>, ulikuwa mkutano wa kwanza wa kiserikali uliowekwa wakfu kwa maji. Kisha, mnamo 1994, IWRA <ref>{{Rejea tovuti|title=IWRA HISTORY – International Water Resources Association|url=https://www.iwra.org/history/|accessdate=2025-02-03}}</ref> iliandaa mkutano ambao ulisababisha azimio na kamati iliyotaka kuunda Baraza la Maji Duniani. Mnamo 1995, kamati ya mwanzilishi ilianzishwa na mkutano wake wa kwanza ulifanyika Montreal. Hatimaye, mnamo{{Date|juin 1996}} Baraza limeundwa kisheria na makao yake makuu yako Marseille. Bodi ya kwanza ya muda ya magavana ilikutana huko Granada, Uhispania, mnamo{{Date|juillet 1996}} . Mwezi wa machi 1997, Jukwaa la kwanza la Maji Duniani <ref>{{Rejea jarida |date=1997-06-01 |title=First World Water Forum, World Water Council—Water: The World's Common Heritage, Marrakesh, Morocco, March 19–24, 1997 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02508069708686683 |journal=Water International |volume=22 |issue=2 |page=118–122 |doi=10.1080/02508069708686683 |issn=0250-8060 |access-date=2025-02-03}}</ref> liliandaliwa huko Marrakech, Moroko. Muundo, uanachama na utawala Baraza la Maji Duniani ni shirika la kimataifa. Shirika lolote linalotaka kushughulikia masuala yanayohusiana na maji linaweza kuwa mwanachama wa Baraza. Wajumbe wake wamegawanywa katika vyuo vitano tofauti. : * Chuo cha 1 Mashirika ya kiserikali * Chuo cha 2 Serikali na mashirika yanayofadhiliwa na serikali * Chuo cha 3 Mashirika ya kibiashara * Chuo cha 4 Mashirika ya kiraia * Chuo cha 5 Mashirika ya kitaaluma na kitaaluma Waanzilishi na wanachama wa Baraza la Maji Duniani ni Tume ya Kimataifa ya Umwagiliaji na Mifereji ya Maji, [[IUCN|Umoja wa Kimataifa wa Uhifadhi wa Mazingira]] (IUCN), [[International Water Association|Chama cha Kimataifa cha Maji]] (IWA), AquaFed (Shirikisho la Kimataifa la Waendeshaji Maji Binafsi), [[Suez Lyonnaise des Eaux]], mashirika ya Umoja wa Mataifa [[Mradi wa Maendeleo wa Umoja wa Mataifa|UNDP]] na [[UNESCO]], na [[Benki ya Dunia]] . Baraza la Maji Duniani limeongozwa na watu wanne tangu kuanzishwa kwake mwaka wa 1996. Baraza la Maji Duniani hufadhiliwa kimsingi na ada za uanachama, huku usaidizi wa ziada ukitolewa na jiji mwenyeji wa mabaraza hayo. Miradi na programu maalum hufadhiliwa na michango na ruzuku kutoka kwa serikali, mashirika ya kimataifa, na mashirika yasiyo ya kiserikali. == Kitendo cha Baraza la Maji Duniani == === Mkutano wa kimataifa: Jukwaa la Maji Duniani === Jukwaa hili hufanyika kila baada ya miaka mitatu katika eneo jipya. Jukwaa hili ni nguvu inayoongoza katika sekta ya maji. Hakika, ni mahali pa kukutania mashirika na watu binafsi mbalimbali. Jumuiya ya maji, inayojumuisha watafiti, makampuni binafsi, mashirika yasiyo ya kiserikali, na wasomi, hukutana na watunga sera ili kushirikiana, kushiriki maarifa yao, na kujitolea kwao kuleta mabadiliko. {| class="wikitable" |Tarehe |Mahali |Mandhari |- |Machi 1997 |Marrakech, Moroko |"Maono ya Maji, Uhai na Mazingira" |- |Machi 2000 |The Hague, Uholanzi |"Kutoka Maono Hadi Vitendo" |- |Machi 16-23, 2003 |Kyoto, Osaka na Shiga, Japan |"Kyoto, Shiga na Osaka, Japan, Machi 2003" |- |Machi 14-22, 2006 |Jiji la Mexico, Meksiko |"Vitendo vya Ndani kwa Changamoto ya Kimataifa" |- |Machi 16-22, 2009 |Istanbul, Uturuki |"Kuunganisha Migawanyiko kwa Maji" |- |Machi 12-17, 2012 |Marseille, Ufaransa |"Wakati wa Suluhisho" |- |Aprili 12-17, 2015 |Daegu na Gyeong Buk, Korea Kusini |"Maji kwa ajili ya mustakabali wetu" |- |Machi 18-23, 2018 |Brasilia, Brazili |"Kushiriki maji" |- |Machi 22-27, 2022 |Dakar, Senegali |"Usalama wa Maji kwa Amani na Maendeleo" |- |Mei 18-24, 2024 |Bali, Indonesia |"Maji kwa Ustawi wa Pamoja" |- |2027 |Riyadh, Saudi Arabia |"Kitendo kwa Ajili ya Kesho Bora" |} == Programu == Miongoni mwa dhamira za Baraza la Maji Duniani, kuwezesha vikundi vya kazi ni mojawapo ya shughuli kuu za shirika. Vikundi vya kazi vya Baraza la Maji Duniani vinaundwa na wanachama wake. Vimepangwa kuzunguka suala muhimu la mada na hutoa rasilimali mbalimbali, kuanzia nyaraka za kisayansi hadi karatasi za kazi, ili kuongoza, kuunga mkono, na kuwasaidia wadau mbalimbali katika jumuiya ya maji katika kufanya maamuzi yao. Kila muhula, vikundi vyote vya kazi hupitiwa upya. Baadhi hubadilishwa ili kushughulikia mahitaji muhimu zaidi katika sekta ya maji. Zaidi ya hayo, vinaweza kushughulikia masuala ya dharura, kama vile kujenga ustahimilivu dhidi ya magonjwa ya mlipuko au mabadiliko ya hali ya hewa. Vikundi hivi vya kazi vinaundwa na wataalamu kutoka nyanja mbalimbali, ikiwa ni pamoja na wasomi, mashirika ya kitaaluma, mashirika ya kiserikali, asasi za kiraia, sekta binafsi, na vyombo vya serikali. Utofauti wa wasifu wao unalenga kuimarisha mitazamo, kuwezesha mbinu kamili ya kila mada, na hatimaye, kutoa suluhisho bunifu kwa changamoto mahususi kwa muktadha. == Mapitio == Wakosoaji wanashutumu Baraza la Maji Duniani kwa kukuza ubinafsishaji wa vifaa vya maji, na kusababisha ushawishi mkubwa kwa taasisi za fedha na mashirika ya maji duniani. Mwanaharakati wa Kanada Tony Clarke anaelezea Baraza la Maji Duniani kama kifuniko cha moshi kwa ajili ya ushawishi wa maji. [[:fr:Medha_Patkar|Medha Patkar]], mwanaharakati wa Kihindi, alitoa hotuba kali dhidi ya ubinafsishaji wa maji katika Jukwaa la 2 la Maji Duniani huko The Hague mnam == Vidokezo na marejeleo == 19qc2mreftnsbzrsmax4k1fzve3gzmg 0 241325 1576366 1575672 2026-06-24T18:24:53Z RollyKLif 73674 ku futa kichwa lisilo na maana 1576366 wikitext text/x-wiki {{tafsiri kompyuta}} '''Injini inayotumia maji''' linamaanisha aina mbalimbali za injini, ziwe zile za kufikiria tu au zile halisi zinazofanya kazi kweli : * Injini zina [[Nishati ya kimakanika|mitambo]] Huu ni ubunifu wa kufikirika, kwa kuwa maji si mafuta na hayana nishati inayoweza kutumika . Hizi " injini za maji "zinafanana na mwendo wa kudumu, yaani, kulingana na kukataa kanuni za msingi za kemia na fizikia" ; * injini halisi zinazotumia maji kwa njia tofauti, lakini si kama chanzo cha nishati : ** Mifumo yenye utata inayoahidi kuboresha injini za mwako wa ndani kwa kutumia kifaa kinachotegemea maji. Mara nyingi hizi hudhibiti halijoto au shinikizo la mchanganyiko na zinaweza kuwa na athari ndogo lakini inayopimika kwenye matumizi ya mafuta. ** mifumo ambayo chanzo kingine cha nishati huwezesha uzalishaji wa dihidrojeni kwa kupasuka kwa maji, ambayo kisha hutumiwa na injini ya hidrojeni au seli ya mafuta, na kusababisha usawa hasi wa thermodynamic kwa ujumla, ** Kwa ugani, injini ya hidrojeni yenyewe, ambayo huunganisha tena oksijeni na hidrojeni. Maji basi ni matokeo ya [[Mmenyuko wa kikemia|mmenyuko wa kemikali]] . ** Injini ambazo mvuke wa maji hupanuliwa baada ya kuyeyushwa kwa kutumia pembejeo ya nishati ya joto, kama vile kwenye turbine ya mvuke . Katika hali hii, maji ni njia tu ya usafirishaji wa nishati . ** injini zinazotumia maji kama propelanti, huku hewa iliyobanwa kama chanzo cha umeme , ** Mifumo hii hutumia nishati inayotolewa na [[Uvukizaji|uvukizi]] wa maji katika angahewa kavu. Ufanisi wake ni mdogo, na kimsingi ni mambo ya ajabu ya kimaabara kwa sababu nguvu inayotolewa inaweza kuwa ndogo sana. == Mifumo ya utendaji kazi == === Seli za mafuta === Seli za mafuta hutoa nishati ya umeme kwa kutumiadihidrojeni kupitia muunganisho wake na dioksijeni. Hazitumii maji bali huyazalisha. === Kuingiza maji kwenye injini za mwako === Kihistoria, '''upuliziaji wa maji''' ulitumika katika injini za petroli za ndege za kivita ili kusaidia mfumo wa kupoza '''kwa nyakati maalum tu'''. Hakuna nguvu ya ziada iliyohusishwa moja kwa moja na maji haya, lakini '''yalizuia silinda kupata joto kupita kiasi''' wakati wa matumizi makali. '''Wakati injini ikifanya kazi kwa nguvu zote''', kwa mfano '''wakati wa kupaa mwinuko mkali''', wakati uwezo wa mfumo wa kupoza ulipozidiwa, kiasi kidogo cha maji kilichopuliziwa kwa wakati huo kiliboresha uondoaji wa joto kutoka ndani kabisa ya injini. Joto fiche la mvuke lilikuwa chanzo kikuu cha kupoeza huku. Kwa kuwa '''uzito wa ndege yenyewe (bila mzigo)''' ndio kikwazo kikuu kwa '''uwezo wake wa kubeba mzigo''', watengenezaji walitafuta njia za '''kupunguza uzito hata kwa kiasi kidogo''' kwenye ndege za kivita.Injini za petroli huathiriwa zaidi na kabla ya kuwaka . Hii hutokea wakati wa mgandamizo wa mzunguko wa silinda wakati injini inapozidi joto, na kusababisha mwako wa mapema kabla ya kuwaka. Hii husababisha kugonga, ambayo huongeza joto kupita kiasi. Wakati mwingine inaweza kusababisha uharibifu wa ghafla wa injini. === Mifumo inayotegemea uvukizi === Hewa inapokuwa kavu, maji huvukiza yenyewe, na kupoa kidogo mazingira yake ya karibu. Upoevu huu unaweza kuhesabiwa kwa kutumia jedwali za psychrometric na unaweza kufikia [[Selsiasi|nyuzi joto chache Selsiasi]] . Hii inatosha kuendesha injini ndogo ya hewa moto, lakini bila kutoa nguvu nyingi au kuegemea (hewa mara chache hubaki kavu). (Wakati wa majira ya baridi kali, uvukizi ni mdogo usiku). Ili kuharakisha uvukizi, inawezekana kuongeza uingizaji hewa katika eneo lenye unyevunyevu na kupunguza shinikizo lake. : * Kunywa vinyago vya ndege hufanya kazi kwa kanuni hii ; * Aina nyingine ya injini inategemea kanuni hii : mnara wa nishati . == Mifumo yenye utata == Mbinu mbalimbali zinadai kuboresha ufanisi wa injini kwa kuingiza maji. Injini za hivi karibuni zimeboreshwa hadi kufikia faida sawa au hata kubwa zaidi.{{Thibitisha|supérieurs à ceux que pourrait apporter l'injection d'eau}} Matumizi ya vifaa hivyo yanaweza tu kuathiri utendaji na uaminifu wa injini za kisasa (miongoni mwa mambo mengine kwa kuongeza kutu ). Mzozo unaojitokeza mara kwa mara unahusu matumizi ya injini ya mwako wa ndani iliyorekebishwa kidogo. Chuma cha pua, kwa mfano, hutumika kuzuia oksidi kutoka kwa mabaki ya maji na mvuke . Zaidi ya hayo, kanuni ya elektrolisisi ya maji hutumika kutenganisha [[Atomu|atomi za]] [[hidrojeni]] na oksijeni, na elementi hizi mbili hutumika katika mchanganyiko kama kioksidishaji kwa ajili ya mafuta ya msingi katika injini ya dizeli au petroli. * Mlinganyo wa kutengeneza gesi ya hidrojeni kutoka kwenye maji (kwa mfano, kupitia mchakato wa elektrolisisi): *: 2 H2​O+Q→2 H2​+O2​ * Mlinganyo wa mwako wa dihidrojeni (katika chumba cha mwako cha gari) : *: 2 H2​+O2​→2 H2​O+Q *: ambapo ''Q'' inaashiria kiasi cha nishati inayotumika au inayozalishwa. Tukichukulia kuwa « Hakutakuwa na hasara katika michakato ya nyufa na mwako ; ni nishati ya awali tu ndiyo itakayopatikana, na hakuna kingine zaidi. » . Sheria ya [[Hifadhi ya nishati|uhifadhi wa nishati]] ina maana kwamba mfumo wowote wa injini ya joto hauwezi kutoa nishati zaidi ya inavyotumia <ref>{{En}} [https://users.stlcc.edu/gkrishnan/deltaH.html Heats of Formation] {{Wayback|url=https://users.stlcc.edu/gkrishnan/deltaH.html |date=20221004010538 }}, St. Louis Community College</ref> . Sheria ya pili ya thermodynamics inaleta wazo la kutoweza kubadilika kwa mabadiliko , kutokana na ongezeko la entropi ya mfumo (S), ambayo husababisha uharibifu wa baadhi ya nishati—yaani, mabadiliko yake yasiyoepukika kuwa joto, nishati ya joto inayopotea kwa gharama ya nishati ya mitambo inayotakiwa, kwa mfano, katika mfumo wa msuguano au upinzani wa mitambo. Hivyo, kuongeza awamu ya elektroli kwenye gari husababisha upotevu wa ufanisi. Kinadharia si faida, kwa mfano, kuoza maji kwa kutumia nishati inayotolewa na petroli ili kuwasha injini kuu na hidrojeni inayozalishwa. == Marejeleo mengine == === Urban myth === Mada hii ina utata miongoni mwa wasio wataalamu kwa sababu taswira zinazohusiana nayo ni kali sana. Vikwazo vya kifedha vinavyohusika katika injini ya maji safi ni vingi sana. Kwa kweli, watetezi wa nadharia za njama dhidi ya nishati huru wanaamini kwamba injini kama hiyo inaweza kuwepo, lakini kwamba kuwepo kwake kunakandamizwa na ushawishi wa [[Mafuta ya petroli|mafuta]] <ref>{{Rejea tovuti|language=fr-FR|title=Miracle ou mirage : le « moteur à eau » d’un entrepreneur breton permet-il de faire 20 % d’économie de carburant ?|url=https://www.letelegramme.fr/bretagne/toutes-les-infos/miracle-ou-miragenbsp-le-nbspmoteur-a-eaunbsp-dun-entrepreneur-breton-permet-il-de-faire-20nbsp-deconomie-de-carburantnbsp-4102614.php|date=2023-05-05|accessdate=2024-01-07}}.</ref> . Jumuiya ya wanasayansi imeonyesha kwamba kifaa kama hicho ni [[sayansi bandia]], kwani hakuna utafiti wa majaribio unaoweza kutoa matokeo chanya. Kwa kweli, maji hayana nishati inayoweza kutumika. : yenyewe ni bidhaa au upotevu wa mmenyuko uliozalisha nishati kupitia uunganishaji wa hidrojeni na oksijeni <ref>{{Rejea tovuti|language=FR-fr|title=Automobile / Histoire des inventions. Moteur à eau : réalité ou mystification ?|url=https://www.lejsl.com/magazine-automobile/2021/08/17/moteur-a-eau-realite-ou-mystification|accessdate=2024-01-07}}.</ref> . Miitikio hii inajumuisha, hasa, mwako, ambao hutoa joto, na uunganishaji katika seli ya mafuta ya hidrojeni, ambayo hutoa mkondo wa umeme. Kwa kufuata kanuni ya [[Hifadhi ya nishati|uhifadhi wa nishati]], kutenganisha (" kuvunja "Molekuli ya maji inahitaji nishati ili ipatikane kwake" Hata hivyo, nishati inayohitajika baadaye ili kuzalisha tena molekuli hii ni kidogo kuliko nishati inayotumika, hasa kutokana na hasara zinazohusiana na mchakato huo. Injini zinazotumia maji zinazodai kuvunja molekuli ya maji ili kutoa nishati haziwezekani. == Vidokezo na marejeleo == [[Jamii:Injini]] [[Jamii:Maji]] o4k8s608ycww78f7uhxkdkg30tz640i 0 241327 1576367 1575507 2026-06-24T18:26:34Z RollyKLif 73674 kuongeza kichwa cha vidokezo na marejeleo 1576367 wikitext text/x-wiki {{tafsiri kompyuta}} [[Faili:Schéma_du_petit_cycle_de_l'eau.png|alt=Le schéma montre les différentes étapes du cycle de l'eau : captage, production d'eau potable, contrôle et ajout de chlore, stockage d'eau potable, distribution, utilisation de l'eau, collecte puis traitement des eaux usées, et rejet en milieu naturel.|thumb|Mchoro wa hatua tofauti za mzunguko mdogo wa maji.]] '''Mzunguko mdogo wa maji''' unahusisha uhamishaji wote wa [[maji]] unaohusika kuanzia kusukuma hadi kutokwa kwake kwenye mazingira asilia baada ya matumizi ya binadamu. Kwa hivyo. mzunguko huu unajumuisha [[Maji salama|maji ya kunywa]] na maji machafu . Mzunguko mdogo wa maji unajumuisha hatua saba tofauti. <ref>{{Rejea tovuti|language=fr|author=[[Office français de la biodiversité]]|title=Le petit cycle de l'eau|url=https://www.ofb.gouv.fr/le-petit-cycle-de-leau|date=|accessdate=6 janvier 2023}}.</ref> , <ref>{{Rejea tovuti|language=fr|author=Agence de l'eau Artois-Picardie|title=Le petit cycle de l'eau (cycle domestique)|url=https://www.eau-artois-picardie.fr/education-leau-dossiers-thematiques/le-petit-cycle-de-leau|date=24 juillet 2015|accessdate=6 janvier 2023}}.</ref> , <ref>{{Rejea tovuti|language=fr|author=Agence de l'eau Seine-Normandie|title=Le petit cycle de l'eau|url=https://www.eau-seine-normandie.fr/les-cycles-de-l-eau/le-petit-cycle-de-l-eau|date=|accessdate=6 janvier 2023}}.</ref> , <ref>{{Rejea tovuti|language=fr|author=[[Eau de Paris]]|title=Le petit cycle de l'eau|url=https://www.eaudeparis.fr/sites/default/files/2022-05/Poster_PetitCycle.pdf|date=2020|accessdate=6 janvier 2023}}.</ref> : # Kuvuta au kuchukua maji kutoka kwenye mazingira ya asili, kwa mfano kutoka kwenye mkondo wa maji au chemichemi ; # Uzalishaji wa maji ya kunywa ili kuyafanya kuwa salama kwa matumizi ya binadamu ; # Kuhifadhi maji ya kunywa katika mabwawa ili kuhakikisha upatikanaji wa maji ; # Ugawaji wa maji safi ya kunywa kwa watumiaji (maeneo ya makazi, kilimo na viwanda) ; # Ukusanyaji na usafirishaji wa maji machafu yanayotumika na sasa ; # Matibabu ya maji machafu (iwe ya pamoja au ya mtu binafsi ) ili kupunguza uchafuzi wa mazingira asilia ; # Kurudisha au kumwaga maji kwenye mazingira ya asili. Maji yanaweza kusukumwa tena, hivyo kukamilisha mzunguko. == Vidokezo na marejeleo == [[Jamii:Maji]] 4cfo460quocaz7w4eyytghqcsflar00 1576370 1576367 2026-06-24T18:40:43Z Olimasy 26935 Olimasy alihamisha ukurasa wa [[Mzunguko mdogo wa maji]] hadi [[Urejelezaji wa maji]]: kiswahili sanifu nimeboresha 1576367 wikitext text/x-wiki {{tafsiri kompyuta}} [[Faili:Schéma_du_petit_cycle_de_l'eau.png|alt=Le schéma montre les différentes étapes du cycle de l'eau : captage, production d'eau potable, contrôle et ajout de chlore, stockage d'eau potable, distribution, utilisation de l'eau, collecte puis traitement des eaux usées, et rejet en milieu naturel.|thumb|Mchoro wa hatua tofauti za mzunguko mdogo wa maji.]] '''Mzunguko mdogo wa maji''' unahusisha uhamishaji wote wa [[maji]] unaohusika kuanzia kusukuma hadi kutokwa kwake kwenye mazingira asilia baada ya matumizi ya binadamu. Kwa hivyo. mzunguko huu unajumuisha [[Maji salama|maji ya kunywa]] na maji machafu . Mzunguko mdogo wa maji unajumuisha hatua saba tofauti. <ref>{{Rejea tovuti|language=fr|author=[[Office français de la biodiversité]]|title=Le petit cycle de l'eau|url=https://www.ofb.gouv.fr/le-petit-cycle-de-leau|date=|accessdate=6 janvier 2023}}.</ref> , <ref>{{Rejea tovuti|language=fr|author=Agence de l'eau Artois-Picardie|title=Le petit cycle de l'eau (cycle domestique)|url=https://www.eau-artois-picardie.fr/education-leau-dossiers-thematiques/le-petit-cycle-de-leau|date=24 juillet 2015|accessdate=6 janvier 2023}}.</ref> , <ref>{{Rejea tovuti|language=fr|author=Agence de l'eau Seine-Normandie|title=Le petit cycle de l'eau|url=https://www.eau-seine-normandie.fr/les-cycles-de-l-eau/le-petit-cycle-de-l-eau|date=|accessdate=6 janvier 2023}}.</ref> , <ref>{{Rejea tovuti|language=fr|author=[[Eau de Paris]]|title=Le petit cycle de l'eau|url=https://www.eaudeparis.fr/sites/default/files/2022-05/Poster_PetitCycle.pdf|date=2020|accessdate=6 janvier 2023}}.</ref> : # Kuvuta au kuchukua maji kutoka kwenye mazingira ya asili, kwa mfano kutoka kwenye mkondo wa maji au chemichemi ; # Uzalishaji wa maji ya kunywa ili kuyafanya kuwa salama kwa matumizi ya binadamu ; # Kuhifadhi maji ya kunywa katika mabwawa ili kuhakikisha upatikanaji wa maji ; # Ugawaji wa maji safi ya kunywa kwa watumiaji (maeneo ya makazi, kilimo na viwanda) ; # Ukusanyaji na usafirishaji wa maji machafu yanayotumika na sasa ; # Matibabu ya maji machafu (iwe ya pamoja au ya mtu binafsi ) ili kupunguza uchafuzi wa mazingira asilia ; # Kurudisha au kumwaga maji kwenye mazingira ya asili. Maji yanaweza kusukumwa tena, hivyo kukamilisha mzunguko. == Vidokezo na marejeleo == [[Jamii:Maji]] 4cfo460quocaz7w4eyytghqcsflar00 1576374 1576370 2026-06-24T18:49:07Z Olimasy 26935 Marekebisho ya lugha fasaha 1576374 wikitext text/x-wiki {{tafsiri kompyuta}} [[Faili:Schéma_du_petit_cycle_de_l'eau.png|alt=Le schéma montre les différentes étapes du cycle de l'eau : captage, production d'eau potable, contrôle et ajout de chlore, stockage d'eau potable, distribution, utilisation de l'eau, collecte puis traitement des eaux usées, et rejet en milieu naturel.|thumb|Mchoro wa hatua tofauti za mzunguko mdogo wa maji.]] '''Urejelezaji wa maji''' ni mchakato wa kusafisha maji machafu ili yaweze kutumika tena kwa shughuli mbalimbali kama vile kilimo, usafishaji, au hata matumizi ya viwandani. Hii husaidia kupunguza uhaba wa maji, kuokoa gharama, na kulinda mazingira dhidi ya uchafuzi. Mzunguko mdogo wa maji unajumuisha hatua saba tofauti. <ref>{{Rejea tovuti|language=fr|author=[[Office français de la biodiversité]]|title=Le petit cycle de l'eau|url=https://www.ofb.gouv.fr/le-petit-cycle-de-leau|date=|accessdate=6 janvier 2023}}.</ref> , <ref>{{Rejea tovuti|language=fr|author=Agence de l'eau Artois-Picardie|title=Le petit cycle de l'eau (cycle domestique)|url=https://www.eau-artois-picardie.fr/education-leau-dossiers-thematiques/le-petit-cycle-de-leau|date=24 juillet 2015|accessdate=6 janvier 2023}}.</ref> , <ref>{{Rejea tovuti|language=fr|author=Agence de l'eau Seine-Normandie|title=Le petit cycle de l'eau|url=https://www.eau-seine-normandie.fr/les-cycles-de-l-eau/le-petit-cycle-de-l-eau|date=|accessdate=6 janvier 2023}}.</ref> , <ref>{{Rejea tovuti|language=fr|author=[[Eau de Paris]]|title=Le petit cycle de l'eau|url=https://www.eaudeparis.fr/sites/default/files/2022-05/Poster_PetitCycle.pdf|date=2020|accessdate=6 janvier 2023}}.</ref> : # Kuvuta au kuchukua maji kutoka kwenye mazingira ya asili, kwa mfano kutoka kwenye mkondo wa maji au chemichemi ; # Uzalishaji wa maji ya kunywa ili kuyafanya kuwa salama kwa matumizi ya binadamu ; # Kuhifadhi maji ya kunywa katika mabwawa ili kuhakikisha upatikanaji wa maji ; # Ugawaji wa maji safi ya kunywa kwa watumiaji (maeneo ya makazi, kilimo na viwanda) ; # Ukusanyaji na usafirishaji wa maji machafu yanayotumika na sasa ; # Matibabu ya maji machafu (iwe ya pamoja au ya mtu binafsi ) ili kupunguza uchafuzi wa mazingira asilia ; # Kurudisha au kumwaga maji kwenye mazingira ya asili. Maji yanaweza kusukumwa tena, hivyo kukamilisha mzunguko. == Vidokezo na marejeleo == [[Jamii:Maji]] scfi5dp5ctiiyn0asvt43k70oa0epdl 0 241445 1576382 1576351 2026-06-24T19:21:37Z Olimasy 26935 nimeongeza kigezo cha tafsiri ya mashine 1576382 wikitext text/x-wiki {{Tafsiri kompyuta}} [[Faili:Dredge_cropped.jpg|thumb|300x300px|Pamoja na kuongezeka kwa uchafuzi na ukubwa wa majahazi, mara nyingine shughuli za uchimbaji husababisha kutokea kwa tope ambalo hulazimika kuondolewa au kutibiwa.]] [[Faili:Dredge0002.jpg|thumb|300x300px|Endapo kuna tuhuma za uchafuzi, uchunguzi na ufuatiliaji wa tope unapaswa kufanywa kwa njia ya utaratibu na ya mara kwa mara.]] [[Faili:Dépôt_transit_sédiment_Wambrechies_2022c.jpg|thumb|300x300px|Ujenzi wa eneo lililofungwa kwa ajili ya kuhifadhi kwa muda mchanga uliotolewa kutoka kwenye mfereji wa Deûle, kwa ajili ya Voies navigables de France (VNF), huko Wambrechies, chini ya mto wa Lille (Februari 2022).]] [[Faili:Pont_escaut.jpg|thumb|300x300px|Katika maeneo ya vita, tope linalochimbwa linaweza kuwa na mabaki ya mabomu ambayo hayajalipuka na yenye sumu.]] Kuchimba tope ni matokeo ya matengenezo ya mifereji au ya mito na bandari. Baada ya kuchimbwa, iwe kwa kuchimba au kwa kufyonza, tope hilo kwa kawaida huwekwa katika mabwawa ya kutulia ambapo hukauka taratibu. Wakati mwingine pia hutupwa baharini linapotoka kwenye mito au maeneo ya pwani, bila athari kubwa za kimazingira. Neno “matope ya mifereji ya maji taka” linaweza pia kumaanisha uchafu unaotokana na usafishaji wa mifereji ya maji taka au matangi ya maji taka. Kwa ujumla, aina hii ya tope huwa na uchafuzi mkubwa zaidi na hubeba hatari kubwa ya maambukizi ya vijidudu. == Matatizo ya mazingira ya uchafuzi wa udongo == Tope la kuchimba<ref>{{Lien web|titre=boues de dragage|url=http://gdt.oqlf.gouv.qc.ca/ficheOqlf.aspx?Id_Fiche=18955401|site=gdt.oqlf.gouv.qc.ca|consulté le=2021-01-10}}</ref> (kwa Kiingereza: dredgings ) hapo awali lilikuwa likitumiwa kama mbolea ya ubora wa juu (kama vile tope lenye rutuba la Mto Nile). Kwa kawaida hutokana na nyenzo zilizochafuliwa na mashapo yanayotokana na mmomonyoko wa udongo, lakini leo, hasa katika sehemu za chini ya mito na katika maeneo ya vijijini, pia huwa na virutubisho vingi (vya asili au vinavyotokana na kilimo), pamoja na viuatilifu na aina nyingine za uchafuzi unaotokana na mchujuko wa hewa na mvua, uchujaji kupitia udongo, na matibabu duni ya maji ya majumbani au ya viwandani. Mchakato wa kuchimba mara nyingi hukamata vichafuzi visivyooza na visivyoharibika (kama metali nzito na radionuklidi) au vichafuzi vinavyoendelea kwa muda mrefu ndani ya matope haya. Pia yanaweza kuwa na vijidudu vamizi au viumbe hai. Baadhi ya vijidudu (bakteria) vinaweza kubadilisha metali nzito na kuzifanya kuwa na sumu zaidi, zinazohama kwa urahisi na zinazopatikana kibiolojia, kwa mfano kwa kuzitia methyl (mfano: methilmerkuri). Mara yanapotawanywa kwenye udongo au kurundikwa, matope haya yanaweza kuunda udongo mpya wenye sumu (neosoli au anthroposoli)<ref>van der Lee J, Raepsaet C & Gallien JP (2010) ''[http://afes.fr/afes/egs/EGS_17_3_EGS_17_3_4_web_Bataillard.pdf Mobilité des éléments-traces dans un anthroposol développé sur des sédiments de curage fortement contaminés]'' ; Étude et gestion des sols, Volume17, 3-4 - pages 239 à 254, PDF, 16 pages.</ref>. . '''Matokeo ya vita:''' Katika maeneo ambayo yamepata vita moja au zaidi, hasa katika “eneo jekundu” la Vita vya Kwanza vya Dunia, mifereji ilikuwa miongoni mwa malengo makuu ya wapiganaji, hususan maeneo ya madaraja (barabara au reli), milango ya mito, bandari za mito, maeneo ya viwanda au ya kijeshi, pamoja na vituo vya maji. Hii inaeleza kwa nini kiasi kikubwa cha silaha zilizozama au ambazo hazikulipuka bado hupatikana katika maeneo hayo (wakati wa Vita vya Kwanza vya Dunia, katika mazingira yenye unyevunyevu na matope, hadi makombora 8 kati ya 10 hayakulipuka, lakini yaliweza kuzama na kufukiwa ndani ya mashapo). Baada ya muda, silaha hizi zinaweza kuvuja na kutoa vitu vyake vyenye sumu. == Vidokezo na marejeleo == {{Reflist}} == Tazama pia == === Makala zinazohusiana === * Kuchimba visima * Takataka za maji taka * Kuchimba visima * Neosoli === Viungo vya nje === * [http://www.ospar.org/v_publications/download.asp?v1=p00277 Ripoti ya OSPAR 2004 kuhusu utupaji wa taka baharini, ikiwa ni pamoja na tope la kuchimba] (ripoti inapatikana kwa kupakuliwa) [[Jamii:Usafi]] [[Jamii:Maji]] jee1rzobvq8ezfbtq11tjn9jgjre244 0 241446 1576355 2026-06-24T13:51:23Z Wiokewa 53369 kampuni 1576355 wikitext text/x-wiki '''888Starz''' ni kampuni ya kimataifa ya uchambuzi wa data za michezo na michezo ya kielektroniki (cybersports) inayofanya kazi kote ulimwenguni. Kampuni hii inajikita zaidi katika utafiti na utengenezaji wa ripoti za uchambuzi wa michezo.<ref>{{Citation|last=|first=|title=Why mobile platforms are winning African users|date=2026-03-27|url=https://www.premiumtimesng.com/promoted/867229-why-mobile-casino-platforms-are-winning-african-users.html|work=Premium Times|language=en|issn=2360-7688|access-date=2026-06-24}}</ref><ref>{{Cite web|title=Sports Audience Acquisition and Digital Engagement Patterns in African Markets|url=https://www.thisdaylive.com/2025/10/20/888starz-sign-up-bonus-2025-registration-guide-for-kenya-africa/|accessdate=2026-06-24|language=en|work=ThisDay}}</ref> Katika miaka ya 2020, 888STARZ ilipanua soko lake duniani kote, hasa katika maeneo ya[[Afrika]], [[Amerika ya Kusini]], na [[Asia ya Kusini|Asia Kusini]].<ref>{{Cite web|title=Top 10 Mejores casas de apuesta deportivas en México|url=https://www.milenio.com/content/apuestas-deportivas-estos-son-los-mejores-sitios-de-mexico|work=Grupo Milenio|date=2023-06-10|accessdate=2026-06-24|language=es|author=}}</ref> Ripoti na data zake za uchambuzi zimekuwa zikitumiwa na kutajwa na vyombo mbalimbali vya habari vya kimataifa.<ref>{{Cite web|title=The Matches, Players & Moments Defining Europe’s 2025–26 Football Season|url=https://www.thisdaylive.com/2025/10/25/the-matches-players-moments-defining-europes-2025-26-football-season/|accessdate=2026-06-24|language=en|work=ThisDay}}</ref><ref name=":0" /><ref>{{Cite web|title=Can Leicester, Ipswich and Southampton survive in Premier League?|url=https://www.skysports.com/football/news/11095/13233295/southampton-go-in-search-of-first-win-vs-fellow-strugglers-leicester-is-gap-in-quality-growing|work=Sky Sports|date=2025-06-03|accessdate=2026-06-24|language=en|author=}}</ref> Huduma za kampuni hiyo zinajumuisha uchambuzi wa kina wa michezo kama vile mpira wa miguu, kriketi, na michezo mingine mingi ya ushindani.<ref>{{Cite web|title=Cricket matches today {{!}} Upcoming live games to follow|url=https://www.sportingnews.com/in/betting/news/cricket-matches-today-live-games-bet-odds-wednesday-june-18/68e6eeeef18307dcdab076b7|work=Sporting News|date=2025-06-17|accessdate=2026-06-24|language=en|author=Xaviour Raymond}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|title=Fan engagement and match analytics ahead of the 2025 IPL final|url=https://www.sportingnews.com/in/betting/news/how-bet-ipl-2025-final-betting-websites-apps-guide-rcb-vs-pbks/dcdadcc1a42ac25bb754aa35|work=Sporting News|date=2025-06-03|accessdate=2026-06-24|language=en|author=Xaviour Raymond}}</ref> == Tanbihi == [[Jamii:Kampuni]] [[Jamii:Kampuni za intaneti]] e4g49uqe36u3gpjs9kk3anw43ss14ps 0 241447 1576359 2026-06-24T16:35:13Z Bycashtz 81318 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '{{Infobox_Person | jina = Isabel Allende | jina_halisi = Isabel Angélica Allende Llona | picha = Isabel Allende Frankfurter Buchmesse 2015 (cropped).JPG | ukubwawapicha = 200px | maelezo_ya_picha = Allende nchini Ujerumani, 2015 | tarehe_ya_kuzaliwa = {{Birth date and age|1942|8|2|df=y}} | mahala_pa_kuzaliwa = Lima, Peru<ref>{{Cite web|url=http://www.isabelallende.com/en/timeline#1942|title=Isabel Allende – Timel...' 1576359 wikitext text/x-wiki {{Infobox_Person | jina = Isabel Allende | jina_halisi = Isabel Angélica Allende Llona | picha = Isabel Allende Frankfurter Buchmesse 2015 (cropped).JPG | ukubwawapicha = 200px | maelezo_ya_picha = Allende nchini Ujerumani, 2015 | tarehe_ya_kuzaliwa = {{Birth date and age|1942|8|2|df=y}} | mahala_pa_kuzaliwa = Lima, Peru<ref>{{Cite web|url=http://www.isabelallende.com/en/timeline#1942|title=Isabel Allende – Timeline|date=2019|publisher=Isabel Allende|access-date=25 March 2020|quote=1942: Isabel Allende born August 2 in Lima, where her father, Tomás Allende, a Chilean diplomat and first cousin of Salvador Allende, is stationed. Her mother, Francisca Llona (known as Doña Panchita) is the daughter of Isabel Barros Moreira and Agustín Llona Cuevas.|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200325022040/http://www.isabelallende.com/en/timeline#2019|archive-date=25 March 2020}}</ref> | uraia = {{plainlist| * Chile * Marekani }} | lugha = Kihispania | kazi = {{plainlist| * Mwandishi * Mwandishi wa habari }} | mwenzi = {{plainlist| * Miguel Frías (ndoa 1962–1987, talaka) * William C. Gordon (ndoa 1988–2015, talaka) * Roger Cukras (ndoa 2019–sasa) }} | watoto = {{plainlist| * Paula Frías Allende * Nicolás Frías Allende }} | ndugu = Familia ya Allende | aina = Fasihi ya Kihispania | kazi_mahususi = {{plainlist| * ''The House of the Spirits'' * ''Of Love and Shadows'' * ''Eva Luna'' * ''Paula'' * ''City of the Beasts'' }} | tuzo = | tovuti = {{URL|http://www.isabelallende.com}} | sahihi = Isabel Allende signature firma.svg }} '''Isabel Angélica Allende Llona''' (alizaliwa Agosti 2, 1942) ni mwandishi wa mchanganyiko wa asili ya [[Chile]] na [[Marekani]].<ref name=":0">{{cite web|url=http://bigthink.com/ideas/20489|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131221101308/http://bigthink.com/videos/big-think-interview-with-isabel-allende|archive-date=21 December 2013|title=Isabel Allende: "Big Think Interview with Isabel Allende" June 16, 2010"|work=[[Big Think]]|access-date=24 November 2014|quote=''Question:'' Why did you choose to move to the U.S. and become a citizen?<br/ >''Isabel Allende:'' Yes, I came to the United States because I fell in love and I forced my guy—I forced him into marriage. And so I became a resident. And then I realized that I couldn't bring my children. I couldn't sponsor my children if I wasn't a citizen. So I became a citizen. But by then, I had learned to love this country; I have received a lot from this country. I'm very critical, but at the same time I'm very grateful. And I want to give back. I belong here.|date=3 May 2010|first=Priya|last=George}}</ref><ref>[http://www.emol.com/noticias/magazine/detalle/detallenoticias.asp?idnoticia=389856 Isabel Allende: "¡Escribo bien! Por lo menos admítanme eso"], ''[[Emol]]'', 17 December 2009<br /> {{Verse translation|lang=es-cl|''Vengo a Chile por lo menos tres veces al año, me comunico con Chile todos los días a través de Skype con mi mamá, estoy enterada de lo que pasa y cuando me preguntan 'qué eres' digo automáticamente 'chilena'. Vivo en América, pero me siento profundamente chilena en la manera de vivir, de ser: soy mandona, metete, dominante, intrusa, hospitalaria, tribal.''|''I come to Chile at least three times a year, I communicate with Chile every day through Skype with my mother, I know what is happening and when they ask me 'what are you' I automatically say 'Chilean'. I live in America, but I feel deeply Chilean in the way of living, of being: I am bossy, messy, dominant, intrusive, hospitable, tribal.''}} (Isabel Allende)</ref> Vitabu vya Allende, ambavyo nyakati fulani huwa na misingi ya mtindo wa uhalisia wa kidhahania, vinajulikana kwa riwaya kama vile ''[[The House of the Spirits]]'' (1982) na ''[[City of the Beasts]]'' (2002), ambazo zimepata mafanikio makubwa kibiashara. Allende amewahi kuitwa "mwandishi wa lugha ya Kihispania anayesomwa zaidi duniani."<ref name="Cer1">{{cite news|url=http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=346023&CategoryId=13003|title=Latin American Herald Tribune - Isabel Allende Named to Council of Cervantes Institute|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430032920/http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=346023&CategoryId=13003|archive-date=30 April 2011|work=[[Latin American Herald Tribune]]|access-date=11 November 2017|quote=[[Madrid|MADRID]] – [[Council of Ministers (Spain)|Spain’s Cabinet]] announced Friday the appointment of Isabel Allende, the world’s most widely read Spanish-language author, to the Council of the [[Instituto Cervantes|Cervantes Institute]], whose mission is promoting the language, literature and culture of the Iberian nation.}}</ref> Mnamo mwaka 2004, Allende alipewa uanachama wa Chuo cha Sanaa na Barua cha Marekani ([[American Academy of Arts and Letters]]),<ref>{{cite web|url=http://www.artsandletters.org/academicians2_current.php |title=American Academy of Arts and Letters – Current Members |publisher=Artsandletters.org |access-date=21 December 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160624004136/http://www.artsandletters.org/academicians2_current.php |archive-date=24 June 2016 }}</ref> na mnamo mwaka 2010, alitunukiwa Tuzo ya Kitaifa ya Fasihi nchini Chile.<ref>{{cite web |url=http://www.latercera.com/noticia/cultura/2010/09/1453-288788-9-isabel-allende-gana-el-premio-nacional-de-literatura-tras-fuerte-campana-de.shtml |title=Isabel Allende gana el Premio Nacional de Literatura tras intenso lobby &#124; Cultura |website=La Tercera |date=1 January 1990 |access-date=21 December 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728154319/http://www.latercera.com/noticia/cultura/2010/09/1453-288788-9-isabel-allende-gana-el-premio-nacional-de-literatura-tras-fuerte-campana-de.shtml |archive-date=28 July 2013}}</ref> Rais [[Barack Obama]] alimtunukia Nishani ya Urais ya Uhuru ([[Presidential Medal of Freedom]]) mnamo mwaka 2014.<ref name="schulman2014">{{Cite web|first=Kori|last=Schulman|url=https://obamawhitehouse.archives.gov/blog/2014/11/10/president-obama-announces-presidential-medal-freedom-recipients|title=President Obama Announces the Presidential Medal of Freedom Recipients|date=10 November 2014|website=whitehouse.gov|language=en|access-date=25 March 2020|quote=The following individuals will be awarded the [[Presidential Medal of Freedom]] in a ceremony at the White House on 24 November 2014: ... Isabel Allende is a highly acclaimed author of 21 books that have sold 65 million copies in 35 languages. She has been recognized with numerous awards internationally. She received the prestigious [[National Prize for Literature (Chile)|National Literary Award in Chile]], her country of origin, and is a member of the [[American Academy of Arts and Letters]].}}</ref> Riwaya za Allende mara nyingi huelimishwa kutokana na uzoefu wake binafsi na matukio ya kihistoria, na zinatoa heshima kwa maisha ya wanawake, huku zikisuka pamoja mambo ya visasili na uhalisia. Amekuwa akitoa mihadhara na kufanya ziara katika vyuo vikuu vya Marekani kufundisha fasihi. Akiongea Kiingereza kwa ufasaha, Allende alipewa uraia wa Marekani mnamo mwaka 1993, baada ya kuishi jimbo la [[California]] tangu mwaka 1989. == Marejeo == {{reflist}} [[Jamii:Waliozaliwa 1942]] [[Jamii:Waandishi wa Marekani]] [[Jamii:Waandishi wa Chile]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wiki for Refugees 2026]] t443l1ok8ur1v4upevwr4ltm42mq01g 1576381 1576359 2026-06-24T19:17:46Z Olimasy 26935 nimeongeza kigezo cha muundo 1576381 wikitext text/x-wiki {{Infobox_Person | jina = Isabel Allende | jina_halisi = Isabel Angélica Allende Llona | picha = Isabel Allende Frankfurter Buchmesse 2015 (cropped).JPG | ukubwawapicha = 200px | maelezo_ya_picha = Allende nchini Ujerumani, 2015 | tarehe_ya_kuzaliwa = {{Birth date and age|1942|8|2|df=y}} | mahala_pa_kuzaliwa = Lima, Peru<ref>{{Cite web|url=http://www.isabelallende.com/en/timeline#1942|title=Isabel Allende – Timeline|date=2019|publisher=Isabel Allende|access-date=25 March 2020|quote=1942: Isabel Allende born August 2 in Lima, where her father, Tomás Allende, a Chilean diplomat and first cousin of Salvador Allende, is stationed. Her mother, Francisca Llona (known as Doña Panchita) is the daughter of Isabel Barros Moreira and Agustín Llona Cuevas.|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200325022040/http://www.isabelallende.com/en/timeline#2019|archive-date=25 March 2020}}</ref> | uraia = {{plainlist| * Chile * Marekani }} | lugha = Kihispania | kazi = {{plainlist| * Mwandishi * Mwandishi wa habari }} | mwenzi = {{plainlist| * Miguel Frías (ndoa 1962–1987, talaka) * William C. Gordon (ndoa 1988–2015, talaka) * Roger Cukras (ndoa 2019–sasa) }} | watoto = {{plainlist| * Paula Frías Allende * Nicolás Frías Allende }} | ndugu = Familia ya Allende | aina = Fasihi ya Kihispania | kazi_mahususi = {{plainlist| * ''The House of the Spirits'' * ''Of Love and Shadows'' * ''Eva Luna'' * ''Paula'' * ''City of the Beasts'' }} | tuzo = | tovuti = {{URL|http://www.isabelallende.com}} | sahihi = Isabel Allende signature firma.svg }} {{Muundo}} '''Isabel Angélica Allende Llona''' (alizaliwa Agosti 2, 1942) ni mwandishi wa vitabu vya mchanganyiko mwenye asili ya [[Chile]] na [[Marekani]].<ref name=":0">{{cite web|url=http://bigthink.com/ideas/20489|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131221101308/http://bigthink.com/videos/big-think-interview-with-isabel-allende|archive-date=21 December 2013|title=Isabel Allende: "Big Think Interview with Isabel Allende" June 16, 2010"|work=[[Big Think]]|access-date=24 November 2014|quote=''Question:'' Why did you choose to move to the U.S. and become a citizen?<br/ >''Isabel Allende:'' Yes, I came to the United States because I fell in love and I forced my guy—I forced him into marriage. And so I became a resident. And then I realized that I couldn't bring my children. I couldn't sponsor my children if I wasn't a citizen. So I became a citizen. But by then, I had learned to love this country; I have received a lot from this country. I'm very critical, but at the same time I'm very grateful. And I want to give back. I belong here.|date=3 May 2010|first=Priya|last=George}}</ref><ref>[http://www.emol.com/noticias/magazine/detalle/detallenoticias.asp?idnoticia=389856 Isabel Allende: "¡Escribo bien! Por lo menos admítanme eso"], ''[[Emol]]'', 17 December 2009<br /> {{Verse translation|lang=es-cl|''Vengo a Chile por lo menos tres veces al año, me comunico con Chile todos los días a través de Skype con mi mamá, estoy enterada de lo que pasa y cuando me preguntan 'qué eres' digo automáticamente 'chilena'. Vivo en América, pero me siento profundamente chilena en la manera de vivir, de ser: soy mandona, metete, dominante, intrusa, hospitalaria, tribal.''|''I come to Chile at least three times a year, I communicate with Chile every day through Skype with my mother, I know what is happening and when they ask me 'what are you' I automatically say 'Chilean'. I live in America, but I feel deeply Chilean in the way of living, of being: I am bossy, messy, dominant, intrusive, hospitable, tribal.''}} (Isabel Allende)</ref> Vitabu vya Allende, ambavyo nyakati fulani huwa na misingi ya mtindo wa uhalisia wa kidhahania, vinajulikana kwa riwaya kama vile ''[[The House of the Spirits]]'' (1982) na ''[[City of the Beasts]]'' (2002), ambazo zimepata mafanikio makubwa kibiashara. Allende amewahi kuitwa "mwandishi wa lugha ya Kihispania anayesomwa zaidi duniani."<ref name="Cer1">{{cite news|url=http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=346023&CategoryId=13003|title=Latin American Herald Tribune - Isabel Allende Named to Council of Cervantes Institute|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430032920/http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=346023&CategoryId=13003|archive-date=30 April 2011|work=[[Latin American Herald Tribune]]|access-date=11 November 2017|quote=[[Madrid|MADRID]] – [[Council of Ministers (Spain)|Spain’s Cabinet]] announced Friday the appointment of Isabel Allende, the world’s most widely read Spanish-language author, to the Council of the [[Instituto Cervantes|Cervantes Institute]], whose mission is promoting the language, literature and culture of the Iberian nation.}}</ref> Mnamo mwaka 2004, Allende alipewa uanachama wa Chuo cha Sanaa na Barua cha Marekani ([[American Academy of Arts and Letters]]),<ref>{{cite web|url=http://www.artsandletters.org/academicians2_current.php |title=American Academy of Arts and Letters – Current Members |publisher=Artsandletters.org |access-date=21 December 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160624004136/http://www.artsandletters.org/academicians2_current.php |archive-date=24 June 2016 }}</ref> na mnamo mwaka 2010, alitunukiwa Tuzo ya Kitaifa ya Fasihi nchini Chile.<ref>{{cite web |url=http://www.latercera.com/noticia/cultura/2010/09/1453-288788-9-isabel-allende-gana-el-premio-nacional-de-literatura-tras-fuerte-campana-de.shtml |title=Isabel Allende gana el Premio Nacional de Literatura tras intenso lobby &#124; Cultura |website=La Tercera |date=1 January 1990 |access-date=21 December 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728154319/http://www.latercera.com/noticia/cultura/2010/09/1453-288788-9-isabel-allende-gana-el-premio-nacional-de-literatura-tras-fuerte-campana-de.shtml |archive-date=28 July 2013}}</ref> Rais [[Barack Obama]] alimtunukia Nishani ya Urais ya Uhuru ([[Presidential Medal of Freedom]]) mnamo mwaka 2014.<ref name="schulman2014">{{Cite web|first=Kori|last=Schulman|url=https://obamawhitehouse.archives.gov/blog/2014/11/10/president-obama-announces-presidential-medal-freedom-recipients|title=President Obama Announces the Presidential Medal of Freedom Recipients|date=10 November 2014|website=whitehouse.gov|language=en|access-date=25 March 2020|quote=The following individuals will be awarded the [[Presidential Medal of Freedom]] in a ceremony at the White House on 24 November 2014: ... Isabel Allende is a highly acclaimed author of 21 books that have sold 65 million copies in 35 languages. She has been recognized with numerous awards internationally. She received the prestigious [[National Prize for Literature (Chile)|National Literary Award in Chile]], her country of origin, and is a member of the [[American Academy of Arts and Letters]].}}</ref> Riwaya za Allende mara nyingi huelimishwa kutokana na uzoefu wake binafsi na matukio ya kihistoria, na zinatoa heshima kwa maisha ya wanawake, huku zikisuka pamoja mambo ya visasili na uhalisia. Amekuwa akitoa mihadhara na kufanya ziara katika vyuo vikuu vya Marekani kufundisha fasihi. Akiongea Kiingereza kwa ufasaha, Allende alipewa uraia wa Marekani mnamo mwaka 1993, baada ya kuishi jimbo la [[California]] tangu mwaka 1989. == Marejeo == {{reflist}} [[Jamii:Waliozaliwa 1942]] [[Jamii:Waandishi wa Marekani]] [[Jamii:Waandishi wa Chile]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wiki for Refugees 2026]] ede2g5ynq15cjkhsdx5uxtq8hq6bfhd 1576387 1576381 2026-06-24T20:51:01Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 2 template(s) replaced. 1576387 wikitext text/x-wiki {{Infobox_Person | jina = Isabel Allende | jina_halisi = Isabel Angélica Allende Llona | picha = Isabel Allende Frankfurter Buchmesse 2015 (cropped).JPG | ukubwawapicha = 200px | maelezo_ya_picha = Allende nchini Ujerumani, 2015 | tarehe_ya_kuzaliwa = {{Birth date and age|1942|8|2|df=y}} | mahala_pa_kuzaliwa = Lima, Peru<ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.isabelallende.com/en/timeline#1942|title=Isabel Allende – Timeline|date=2019|publisher=Isabel Allende|access-date=25 March 2020|quote=1942: Isabel Allende born August 2 in Lima, where her father, Tomás Allende, a Chilean diplomat and first cousin of Salvador Allende, is stationed. Her mother, Francisca Llona (known as Doña Panchita) is the daughter of Isabel Barros Moreira and Agustín Llona Cuevas.|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200325022040/http://www.isabelallende.com/en/timeline#2019|archive-date=25 March 2020}}</ref> | uraia = {{plainlist| * Chile * Marekani }} | lugha = Kihispania | kazi = {{plainlist| * Mwandishi * Mwandishi wa habari }} | mwenzi = {{plainlist| * Miguel Frías (ndoa 1962–1987, talaka) * William C. Gordon (ndoa 1988–2015, talaka) * Roger Cukras (ndoa 2019–sasa) }} | watoto = {{plainlist| * Paula Frías Allende * Nicolás Frías Allende }} | ndugu = Familia ya Allende | aina = Fasihi ya Kihispania | kazi_mahususi = {{plainlist| * ''The House of the Spirits'' * ''Of Love and Shadows'' * ''Eva Luna'' * ''Paula'' * ''City of the Beasts'' }} | tuzo = | tovuti = {{URL|http://www.isabelallende.com}} | sahihi = Isabel Allende signature firma.svg }} {{Muundo}} '''Isabel Angélica Allende Llona''' (alizaliwa Agosti 2, 1942) ni mwandishi wa vitabu vya mchanganyiko mwenye asili ya [[Chile]] na [[Marekani]].<ref name=":0">{{cite web|url=http://bigthink.com/ideas/20489|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131221101308/http://bigthink.com/videos/big-think-interview-with-isabel-allende|archive-date=21 December 2013|title=Isabel Allende: "Big Think Interview with Isabel Allende" June 16, 2010"|work=[[Big Think]]|access-date=24 November 2014|quote=''Question:'' Why did you choose to move to the U.S. and become a citizen?<br/ >''Isabel Allende:'' Yes, I came to the United States because I fell in love and I forced my guy—I forced him into marriage. And so I became a resident. And then I realized that I couldn't bring my children. I couldn't sponsor my children if I wasn't a citizen. So I became a citizen. But by then, I had learned to love this country; I have received a lot from this country. I'm very critical, but at the same time I'm very grateful. And I want to give back. I belong here.|date=3 May 2010|first=Priya|last=George}}</ref><ref>[http://www.emol.com/noticias/magazine/detalle/detallenoticias.asp?idnoticia=389856 Isabel Allende: "¡Escribo bien! Por lo menos admítanme eso"], ''[[Emol]]'', 17 December 2009<br /> {{Verse translation|lang=es-cl|''Vengo a Chile por lo menos tres veces al año, me comunico con Chile todos los días a través de Skype con mi mamá, estoy enterada de lo que pasa y cuando me preguntan 'qué eres' digo automáticamente 'chilena'. Vivo en América, pero me siento profundamente chilena en la manera de vivir, de ser: soy mandona, metete, dominante, intrusa, hospitalaria, tribal.''|''I come to Chile at least three times a year, I communicate with Chile every day through Skype with my mother, I know what is happening and when they ask me 'what are you' I automatically say 'Chilean'. I live in America, but I feel deeply Chilean in the way of living, of being: I am bossy, messy, dominant, intrusive, hospitable, tribal.''}} (Isabel Allende)</ref> Vitabu vya Allende, ambavyo nyakati fulani huwa na misingi ya mtindo wa uhalisia wa kidhahania, vinajulikana kwa riwaya kama vile ''[[The House of the Spirits]]'' (1982) na ''[[City of the Beasts]]'' (2002), ambazo zimepata mafanikio makubwa kibiashara. Allende amewahi kuitwa "mwandishi wa lugha ya Kihispania anayesomwa zaidi duniani."<ref name="Cer1">{{cite news|url=http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=346023&CategoryId=13003|title=Latin American Herald Tribune - Isabel Allende Named to Council of Cervantes Institute|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430032920/http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=346023&CategoryId=13003|archive-date=30 April 2011|work=[[Latin American Herald Tribune]]|access-date=11 November 2017|quote=[[Madrid|MADRID]] – [[Council of Ministers (Spain)|Spain’s Cabinet]] announced Friday the appointment of Isabel Allende, the world’s most widely read Spanish-language author, to the Council of the [[Instituto Cervantes|Cervantes Institute]], whose mission is promoting the language, literature and culture of the Iberian nation.}}</ref> Mnamo mwaka 2004, Allende alipewa uanachama wa Chuo cha Sanaa na Barua cha Marekani ([[American Academy of Arts and Letters]]),<ref>{{cite web|url=http://www.artsandletters.org/academicians2_current.php |title=American Academy of Arts and Letters – Current Members |publisher=Artsandletters.org |access-date=21 December 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160624004136/http://www.artsandletters.org/academicians2_current.php |archive-date=24 June 2016 }}</ref> na mnamo mwaka 2010, alitunukiwa Tuzo ya Kitaifa ya Fasihi nchini Chile.<ref>{{cite web |url=http://www.latercera.com/noticia/cultura/2010/09/1453-288788-9-isabel-allende-gana-el-premio-nacional-de-literatura-tras-fuerte-campana-de.shtml |title=Isabel Allende gana el Premio Nacional de Literatura tras intenso lobby &#124; Cultura |website=La Tercera |date=1 January 1990 |access-date=21 December 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728154319/http://www.latercera.com/noticia/cultura/2010/09/1453-288788-9-isabel-allende-gana-el-premio-nacional-de-literatura-tras-fuerte-campana-de.shtml |archive-date=28 July 2013}}</ref> Rais [[Barack Obama]] alimtunukia Nishani ya Urais ya Uhuru ([[Presidential Medal of Freedom]]) mnamo mwaka 2014.<ref name="schulman2014">{{Rejea tovuti|first=Kori|last=Schulman|url=https://obamawhitehouse.archives.gov/blog/2014/11/10/president-obama-announces-presidential-medal-freedom-recipients|title=President Obama Announces the Presidential Medal of Freedom Recipients|date=10 November 2014|website=whitehouse.gov|language=en|access-date=25 March 2020|quote=The following individuals will be awarded the [[Presidential Medal of Freedom]] in a ceremony at the White House on 24 November 2014: ... Isabel Allende is a highly acclaimed author of 21 books that have sold 65 million copies in 35 languages. She has been recognized with numerous awards internationally. She received the prestigious [[National Prize for Literature (Chile)|National Literary Award in Chile]], her country of origin, and is a member of the [[American Academy of Arts and Letters]].}}</ref> Riwaya za Allende mara nyingi huelimishwa kutokana na uzoefu wake binafsi na matukio ya kihistoria, na zinatoa heshima kwa maisha ya wanawake, huku zikisuka pamoja mambo ya visasili na uhalisia. Amekuwa akitoa mihadhara na kufanya ziara katika vyuo vikuu vya Marekani kufundisha fasihi. Akiongea Kiingereza kwa ufasaha, Allende alipewa uraia wa Marekani mnamo mwaka 1993, baada ya kuishi jimbo la [[California]] tangu mwaka 1989. == Marejeo == {{reflist}} [[Jamii:Waliozaliwa 1942]] [[Jamii:Waandishi wa Marekani]] [[Jamii:Waandishi wa Chile]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wiki for Refugees 2026]] qmhe8ek1nt2t7zj0s93cbzqyzoe6rrt 0 241448 1576360 2026-06-24T17:02:20Z Bycashtz 81318 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '{{Infobox_Person | jina = Loung Ung | jina_halisi = Loung Ung | picha = Loung at TRb.jpg | ukubwawapicha = 200px | maelezo_ya_picha = Ung mwaka 2008 | tarehe_ya_kuzaliwa = {{Birth date and age|1970|11|19|df=y}} | mahala_pa_kuzaliwa = Phnom Penh, Jamhuri ya Khmer | uraia = {{plainlist| * Kamboja * Marekani }} | kazi = {{plainlist| * Mwandishi * Mhadhiri * Mwanaharakati }} | lugha...' 1576360 wikitext text/x-wiki {{Infobox_Person | jina = Loung Ung | jina_halisi = Loung Ung | picha = Loung at TRb.jpg | ukubwawapicha = 200px | maelezo_ya_picha = Ung mwaka 2008 | tarehe_ya_kuzaliwa = {{Birth date and age|1970|11|19|df=y}} | mahala_pa_kuzaliwa = Phnom Penh, Jamhuri ya Khmer | uraia = {{plainlist| * Kamboja * Marekani }} | kazi = {{plainlist| * Mwandishi * Mhadhiri * Mwanaharakati }} | lugha = Kiingereza | kipindi = Karne ya 21 (2000–sasa) | aina = Haki za Binadamu | elimu = Chuo cha Saint Michael's College | mwenzi = Mark Priemer (ndoa 2002–sasa) | watoto = | ndugu = | kazi_mahususi = {{plainlist| * ''First They Killed My Father: A Daughter of Cambodia Remembers'' * ''Lucky Child: A Daughter of Cambodia Reunites with the Sister She Left Behind'' }} | tuzo = | tovuti = {{URL|www.loungung.com}} }} '''Loung Ung''' (alizaliwa 19 Novemba 1970) ni [[mwanaharakati]] wa haki za kibinadamu, mhadhiri, na msemaji wa kitaifa wa kampeni ya Dunia Isiyo na mabomu ya ardhini kuanzia mwaka 1997 hadi 2003, mwenye mchanganyiko wa asili ya nchi za [[Kamboja]] na [[Marekani]]. Amewahi kutumikia katika nafasi hiyo hiyo kwa kampeni ya kimataifa ya kupiga marufuku mabomu ya ardhini, ambayo inashirikiana na [[Wakfu]] wa maveterani wa kivita wa [[Vietnam]] wa Marekani. Alizaliwa huko [[Phnom Penh]], Kamboja, Ung alikuwa mtoto wa sita kati ya watoto saba na wa tatu kati ya wasichana wanne wa Seng Im Ung na Ay Choung Ung. Akiwa na umri wa miaka 10, alitoroka kutoka Cambodia kama mmoja wa watu waliosalimika katika mauaji yaliyokuja kujulikana kama "Uwanja wa Mauaji" ([[Killing Fields]]) wakati wa utawala wa kikundi cha [[Khmer Rouge]] cha [[Pol Pot]]. Baada ya kupewa makazi mapya kama mkimbizi nchini Marekani, hatimaye aliandika vitabu viwili vinavyohusu uzoefu wa maisha yake kuanzia mwaka 1975 hadi 2003.<ref>{{Cite web |last=Reinherz |first=Adam |title=Author and activist Loung Ung shares insider's look at Cambodian genocide |url=https://jewishchronicle.timesofisrael.com/author-and-activist-loung-ung-shares-insiders-look-at-cambodian-genocide/ |access-date=2022-08-24 |website=jewishchronicle.timesofisrael.com |language=en-US}}</ref> Waigizaji kama Sareum Srey Moch walimwakilisha kama mhusika mkuu katika filamu ya [[Angelina Jolie]] ya mwaka 2017 iitwayo [[First They Killed My Father (film)|''First They Killed My Father'']], inayozingatia kitabu chake cha kumbukumbu zenye jina lilo hilo. == Marejeo == {{reflist}} [[Jamii:Waliozaliwa 1970]] [[Jamii:Wanaharakati wa Marekani]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wiki for Refugees 2026]] 56urtommer5kjbie57vn6vsnn2lh7dg 1576364 1576360 2026-06-24T18:02:01Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1576364 wikitext text/x-wiki {{Infobox_Person | jina = Loung Ung | jina_halisi = Loung Ung | picha = Loung at TRb.jpg | ukubwawapicha = 200px | maelezo_ya_picha = Ung mwaka 2008 | tarehe_ya_kuzaliwa = {{Birth date and age|1970|11|19|df=y}} | mahala_pa_kuzaliwa = Phnom Penh, Jamhuri ya Khmer | uraia = {{plainlist| * Kamboja * Marekani }} | kazi = {{plainlist| * Mwandishi * Mhadhiri * Mwanaharakati }} | lugha = Kiingereza | kipindi = Karne ya 21 (2000–sasa) | aina = Haki za Binadamu | elimu = Chuo cha Saint Michael's College | mwenzi = Mark Priemer (ndoa 2002–sasa) | watoto = | ndugu = | kazi_mahususi = {{plainlist| * ''First They Killed My Father: A Daughter of Cambodia Remembers'' * ''Lucky Child: A Daughter of Cambodia Reunites with the Sister She Left Behind'' }} | tuzo = | tovuti = {{URL|www.loungung.com}} }} '''Loung Ung''' (alizaliwa 19 Novemba 1970) ni [[mwanaharakati]] wa haki za kibinadamu, mhadhiri, na msemaji wa kitaifa wa kampeni ya Dunia Isiyo na mabomu ya ardhini kuanzia mwaka 1997 hadi 2003, mwenye mchanganyiko wa asili ya nchi za [[Kamboja]] na [[Marekani]]. Amewahi kutumikia katika nafasi hiyo hiyo kwa kampeni ya kimataifa ya kupiga marufuku mabomu ya ardhini, ambayo inashirikiana na [[Wakfu]] wa maveterani wa kivita wa [[Vietnam]] wa Marekani. Alizaliwa huko [[Phnom Penh]], Kamboja, Ung alikuwa mtoto wa sita kati ya watoto saba na wa tatu kati ya wasichana wanne wa Seng Im Ung na Ay Choung Ung. Akiwa na umri wa miaka 10, alitoroka kutoka Cambodia kama mmoja wa watu waliosalimika katika mauaji yaliyokuja kujulikana kama "Uwanja wa Mauaji" ([[Killing Fields]]) wakati wa utawala wa kikundi cha [[Khmer Rouge]] cha [[Pol Pot]]. Baada ya kupewa makazi mapya kama mkimbizi nchini Marekani, hatimaye aliandika vitabu viwili vinavyohusu uzoefu wa maisha yake kuanzia mwaka 1975 hadi 2003.<ref>{{Rejea tovuti |last=Reinherz |first=Adam |title=Author and activist Loung Ung shares insider's look at Cambodian genocide |url=https://jewishchronicle.timesofisrael.com/author-and-activist-loung-ung-shares-insiders-look-at-cambodian-genocide/ |access-date=2022-08-24 |website=jewishchronicle.timesofisrael.com |language=en-US}}</ref> Waigizaji kama Sareum Srey Moch walimwakilisha kama mhusika mkuu katika filamu ya [[Angelina Jolie]] ya mwaka 2017 iitwayo [[First They Killed My Father (film)|''First They Killed My Father'']], inayozingatia kitabu chake cha kumbukumbu zenye jina lilo hilo. == Marejeo == {{reflist}} [[Jamii:Waliozaliwa 1970]] [[Jamii:Wanaharakati wa Marekani]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wiki for Refugees 2026]] 4z6fq46ch168u7g8flzi2mel2caori7 1576380 1576364 2026-06-24T19:14:04Z Olimasy 26935 kigezo 1576380 wikitext text/x-wiki {{Infobox_Person | jina = Loung Ung | jina_halisi = Loung Ung | picha = Loung at TRb.jpg | ukubwawapicha = 200px | maelezo_ya_picha = Ung mwaka 2008 | tarehe_ya_kuzaliwa = {{Birth date and age|1970|11|19|df=y}} | mahala_pa_kuzaliwa = Phnom Penh, Jamhuri ya Khmer | uraia = {{plainlist| * Kamboja * Marekani }} | kazi = {{plainlist| * Mwandishi * Mhadhiri * Mwanaharakati }} | lugha = Kiingereza | kipindi = Karne ya 21 (2000–sasa) | aina = Haki za Binadamu | elimu = Chuo cha Saint Michael's College | mwenzi = Mark Priemer (ndoa 2002–sasa) | watoto = | ndugu = | kazi_mahususi = {{plainlist| * ''First They Killed My Father: A Daughter of Cambodia Remembers'' * ''Lucky Child: A Daughter of Cambodia Reunites with the Sister She Left Behind'' }} | tuzo = | tovuti = {{URL|www.loungung.com}} }} '''Loung Ung''' (alizaliwa 19 Novemba 1970) ni [[mwanaharakati]] wa haki za kibinadamu, mhadhiri, na msemaji wa kitaifa wa kampeni ya Dunia Isiyo na mabomu ya ardhini kuanzia mwaka 1997 hadi 2003, mwenye mchanganyiko wa asili ya nchi za [[Kamboja]] na [[Marekani]]. Amewahi kutumikia katika nafasi hiyo hiyo kwa kampeni ya kimataifa ya kupiga marufuku mabomu ya ardhini, ambayo inashirikiana na [[Wakfu]] wa maveterani wa kivita wa [[Vietnam]] wa Marekani. Alizaliwa huko [[Phnom Penh]], Kamboja, Ung alikuwa mtoto wa sita kati ya watoto saba na wa tatu kati ya wasichana wanne wa Seng Im Ung na Ay Choung Ung. Akiwa na umri wa miaka 10, alitoroka kutoka Cambodia kama mmoja wa watu waliosalimika katika mauaji yaliyokuja kujulikana kama "Uwanja wa Mauaji" ([[Killing Fields]]) wakati wa utawala wa kikundi cha [[Khmer Rouge]] cha [[Pol Pot]]. Baada ya kupewa makazi mapya kama mkimbizi nchini Marekani, hatimaye aliandika vitabu viwili vinavyohusu uzoefu wa maisha yake kuanzia mwaka 1975 hadi 2003.<ref>{{Rejea tovuti |last=Reinherz |first=Adam |title=Author and activist Loung Ung shares insider's look at Cambodian genocide |url=https://jewishchronicle.timesofisrael.com/author-and-activist-loung-ung-shares-insiders-look-at-cambodian-genocide/ |access-date=2022-08-24 |website=jewishchronicle.timesofisrael.com |language=en-US}}</ref> Waigizaji kama Sareum Srey Moch walimwakilisha kama mhusika mkuu katika filamu ya [[Angelina Jolie]] ya mwaka 2017 iitwayo [[First They Killed My Father (film)|''First They Killed My Father'']], inayozingatia kitabu chake cha kumbukumbu zenye jina lilo hilo. == Marejeo == {{reflist}} {{vyanzo}} [[Jamii:Waliozaliwa 1970]] [[Jamii:Wanaharakati wa Marekani]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wiki for Refugees 2026]] ab031m80yiriz6owpbh5hllrboswn5b 0 241449 1576361 2026-06-24T17:16:02Z Bycashtz 81318 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '{{Infobox_Person | jina = Reinaldo Arenas | jina_halisi = Reinaldo Arenas Fuentes | picha = | ukubwawapicha = | maelezo_ya_picha = Arenas mwaka 1986 | tarehe_ya_kuzaliwa = 16 Julai 1943<ref name="New Yorker">{{cite magazine |url=https://www.newyorker.com/books/page-turner/the-literature-of-uprootedness-an-interview-with-reinaldo-arenas |title=The Literature of Uprootedness: An Interview with Reinaldo Arenas |first...' 1576361 wikitext text/x-wiki {{Infobox_Person | jina = Reinaldo Arenas | jina_halisi = Reinaldo Arenas Fuentes | picha = | ukubwawapicha = | maelezo_ya_picha = Arenas mwaka 1986 | tarehe_ya_kuzaliwa = 16 Julai 1943<ref name="New Yorker">{{cite magazine |url=https://www.newyorker.com/books/page-turner/the-literature-of-uprootedness-an-interview-with-reinaldo-arenas |title=The Literature of Uprootedness: An Interview with Reinaldo Arenas |first=Ann Tashi|last=Slater |date=December 5, 2013 |magazine=The New Yorker |access-date=December 11, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150106060211/https://www.newyorker.com/books/page-turner/the-literature-of-uprootedness-an-interview-with-reinaldo-arenas |archive-date=January 6, 2015}}</ref> | mahala_pa_kuzaliwa = Aguas Claras, Mkoa wa Holguín, Kuba | tarehe_ya_kifo = {{Death date and age|1990|12|7|1943|7|16|df=y}} | mahala_pa_kifo = Hell's Kitchen, New York, Marekani | kazi = Mwandishi | kipindi = 1966–1990 | aina = {{plainlist| * Ushairi * Riwaya * Tamthilia }} | kazi_mahususi = {{plainlist| * ''Pentagonia'' * ''Before Night Falls'' }} | watoto = | ndugu = | tuzo = | sahihi = | tovuti = }} '''Reinaldo Arenas''' (16 Julai 1943 – 7 Desemba 1990) alikuwa mshairi, mwandishi wa riwaya, na mwandishi wa michezo ya kuigiza wa [[Kuba]] ambaye anajulikana kama mkosoaji mkubwa wa [[Fidel Castro]], mapinduzi ya Kuba, na serikali ya Kuba. Kitabu chake cha kumbukumbu kuhusu [[harakati za wapinzani wa Cuba]] na maisha yake kama mfungwa wa kisiasa,(''[[Before Night Falls]])'', kilisomwa kwa sauti na kurekodiwa baada ya kutorokea nchini [[Marekani]] wakati wa msafara wa boti wa Mariel wa mwaka 1980 ([[Mariel boatlift]]) na kilichapishwa baada ya kifo chake. Arenas, alikuwa akisumbuliwa na ugonjwa wa [[UKIMWI]], alijiua mnamo mwaka 1990.<ref name="post">{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/archive/entertainment/books/1993/11/07/last-days-of-reinaldo-arenas/82376cee-472f-43e7-b1fb-f4047de4811e/ |title=Last Days of Reinaldo Arenas |last=Manrique |first=Jaime |date=November 7, 1993 |newspaper=The Washington Post |access-date=August 14, 2023}}</ref> == Marejeo == {{reflist}} [[Jamii:Waliozaliwa 1943]] [[Jamii:Waliofariki 1990]] [[Jamii:Waandishi wa Cuba]] [[Jamii:Wiki for Refugees 2026]] 8a6cwvjk82stclekujywaa8h4fqb10k 1576363 1576361 2026-06-24T17:21:04Z Bycashtz 81318 1576363 wikitext text/x-wiki {{Infobox_Person | jina = Reinaldo Arenas | jina_halisi = Reinaldo Arenas Fuentes | picha = | ukubwawapicha = | maelezo_ya_picha = Arenas mwaka 1986 | tarehe_ya_kuzaliwa = 16 Julai 1943<ref name="New Yorker">{{cite magazine |url=https://www.newyorker.com/books/page-turner/the-literature-of-uprootedness-an-interview-with-reinaldo-arenas |title=The Literature of Uprootedness: An Interview with Reinaldo Arenas |first=Ann Tashi|last=Slater |date=December 5, 2013 |magazine=The New Yorker |access-date=December 11, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150106060211/https://www.newyorker.com/books/page-turner/the-literature-of-uprootedness-an-interview-with-reinaldo-arenas |archive-date=January 6, 2015}}</ref> | mahala_pa_kuzaliwa = Aguas Claras, Mkoa wa Holguín, Kuba | tarehe_ya_kifo = {{Death date and age|1990|12|7|1943|7|16|df=y}} | mahala_pa_kifo = Hell's Kitchen, New York, Marekani | kazi = Mwandishi | kipindi = 1966–1990 | aina = {{plainlist| * Ushairi * Riwaya * Tamthilia }} | kazi_mahususi = {{plainlist| * ''Pentagonia'' * ''Before Night Falls'' }} | watoto = | ndugu = | tuzo = | sahihi = | tovuti = }} '''Reinaldo Arenas''' (16 Julai 1943 – 7 Desemba 1990) alikuwa mshairi, mwandishi wa riwaya, na mwandishi wa michezo ya kuigiza wa [[Kuba|Cuba]] ambaye anajulikana kama mkosoaji mkubwa wa [[Fidel Castro]], mapinduzi ya Cuba, na serikali ya Cuba. Kitabu chake cha kumbukumbu kuhusu harakati za wapinzani wa Cuba na maisha yake kama mfungwa wa kisiasa,(''[[Before Night Falls]])'', kilisomwa kwa sauti na kurekodiwa baada ya kutorokea nchini [[Marekani]] wakati wa msafara wa boti wa Mariel wa mwaka 1980 ([[Mariel boatlift]]) na kilichapishwa baada ya kifo chake. Arenas, alikuwa akisumbuliwa na ugonjwa wa [[UKIMWI]], alijiua mnamo mwaka 1990.<ref name="post">{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/archive/entertainment/books/1993/11/07/last-days-of-reinaldo-arenas/82376cee-472f-43e7-b1fb-f4047de4811e/ |title=Last Days of Reinaldo Arenas |last=Manrique |first=Jaime |date=November 7, 1993 |newspaper=The Washington Post |access-date=August 14, 2023}}</ref> == Marejeo == {{reflist}} [[Jamii:Waliozaliwa 1943]] [[Jamii:Waliofariki 1990]] [[Jamii:Waandishi wa Cuba]] [[Jamii:Wiki for Refugees 2026]] arzg0632ppm1jycfa5qwj3ni8xlq8b6 14 241450 1576362 2026-06-24T17:17:24Z Bycashtz 81318 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '[[Jamii:Waandishi]]' 1576362 wikitext text/x-wiki [[Jamii:Waandishi]] gqjex88821ueu3owmdebaxmt7mum6sg 0 241451 1576365 2026-06-24T18:14:32Z Castro255 89781 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Bwawa la Tendaho''' ni bwawa la udongo lililopo katika Mkoa wa Afar mashariki mwa [[Ethiopia]]. Limejengwa kwenye [[Mto Awash|Mto Awash,]] na hifadhi yake ya maji pia hupokea maji kutoka Mto Mille.<ref>{{Citation|title=Ethiopia: Tendaho Dam Construction Reaches 98 Percent|url=http://allafrica.com/stories/201407290728.html|work=allAfrica.com|language=en|access-date=2026-06-24}}</ref> Bwawa hili ni mradi wa Shirika la Ujenzi wa Miundombinu ya [[Maji]] la...' 1576365 wikitext text/x-wiki '''Bwawa la Tendaho''' ni bwawa la udongo lililopo katika Mkoa wa Afar mashariki mwa [[Ethiopia]]. Limejengwa kwenye [[Mto Awash|Mto Awash,]] na hifadhi yake ya maji pia hupokea maji kutoka Mto Mille.<ref>{{Citation|title=Ethiopia: Tendaho Dam Construction Reaches 98 Percent|url=http://allafrica.com/stories/201407290728.html|work=allAfrica.com|language=en|access-date=2026-06-24}}</ref> Bwawa hili ni mradi wa Shirika la Ujenzi wa Miundombinu ya [[Maji]] la Ethiopia (Ethiopian Water Works Construction Enterprise – EWWCE). Mipango ya mradi ilianza mwaka 2005, huku ujenzi ukifanyika kati ya mwaka 2010 na 2014. Lengo kuu la bwawa ni kutoa maji ya umwagiliaji kwa mashamba ya miwa yanayohudumia Kiwanda cha Sukari cha Tendaho, pamoja na kusambaza maji ya kunywa kwa wakazi wa eneo hilo. Kati ya hekta 60,000 za ardhi zilizopangwa kumwagiliwa, hekta 10,000 zilitengwa kwa ajili ya huduma za kijamii na matumizi ya jamii, huku hekta 50,000 zilizobaki zikitengwa kwa kilimo cha miwa kwa ajili ya kiwanda cha sukari. Miji iliyo karibu zaidi na bwawa hili ni Logiya, iliyopo [[kaskazini]] mwa bwawa, na Semera, ambayo ina Uwanja wa [[Ndege]] wa Semera na chuo kikuu. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio-Ethiopia}} [[Jamii:Maji]] [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Jiografia ya Ethiopia]] 2p5qy3j0d0bf02cl7yoni8t8908swve 1576372 1576365 2026-06-24T18:42:15Z Olimasy 26935 1576372 wikitext text/x-wiki '''Bwawa la Tendaho''' ni bwawa la udongo lililopo katika Mkoa wa Afar mashariki mwa [[Ethiopia]]. Limejengwa kwenye [[Mto Awash|Mto Awash,]] na hifadhi yake ya maji pia hupokea maji kutoka Mto Mille.<ref>{{Citation|title=Ethiopia: Tendaho Dam Construction Reaches 98 Percent|url=http://allafrica.com/stories/201407290728.html|work=allAfrica.com|language=en|access-date=2026-06-24}}</ref> Bwawa hili ni mradi wa Shirika la Ujenzi wa Miundombinu ya [[Maji]] la Ethiopia (Ethiopian Water Works Construction Enterprise – EWWCE). Mipango ya mradi ilianza mwaka 2005, huku ujenzi ukifanyika kati ya mwaka 2010 na 2014. Lengo kuu la bwawa ni kutoa maji ya umwagiliaji kwa mashamba ya miwa yanayohudumia Kiwanda cha Sukari cha Tendaho, pamoja na kusambaza maji ya kunywa kwa wakazi wa eneo hilo. Kati ya hekta 60,000 za ardhi zilizopangwa kumwagiliwa, hekta 10,000 zilitengwa kwa ajili ya huduma za kijamii na matumizi ya jamii, huku hekta 50,000 zilizobaki zikitengwa kwa kilimo cha miwa kwa ajili ya kiwanda cha sukari. Miji iliyo karibu zaidi na bwawa hili ni Logiya, iliyopo [[kaskazini]] mwa bwawa, na Semera, ambayo ina Uwanja wa [[Ndege]] wa Semera na chuo kikuu. == Marejeo == <references /> {{vyanzo}} {{Mbegu-jio-Ethiopia}} [[Jamii:Maji]] [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Jiografia ya Ethiopia]] ooym4lncu4n3cheap4y04rxzpna1vev 0 241452 1576368 2026-06-24T18:35:29Z Castro255 89781 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Bwawa la Swakoppoort''' ni bwawa lililopo kilomita 50 kutoka mji wa Okahandja katika Mkoa wa Otjozondjupa nchini [[Namibia]]. Limejengwa kwenye Mto Swakop na wakati mwingine hupokea maji kutoka Bwawa la Omatako lililopo kwenye Mto Omatako, ambao ni tawimto la [[Mto]] Swakop.<ref>{{Cite web|title=NamWater|url=https://www.namwater.com.na/index.php?option=com_content&view=article&id=71&Itemid=68|work=www.namwater.com.na|accessdate=2026-06-24|language=en-gb...' 1576368 wikitext text/x-wiki '''Bwawa la Swakoppoort''' ni bwawa lililopo kilomita 50 kutoka mji wa Okahandja katika Mkoa wa Otjozondjupa nchini [[Namibia]]. Limejengwa kwenye Mto Swakop na wakati mwingine hupokea maji kutoka Bwawa la Omatako lililopo kwenye Mto Omatako, ambao ni tawimto la [[Mto]] Swakop.<ref>{{Cite web|title=NamWater|url=https://www.namwater.com.na/index.php?option=com_content&view=article&id=71&Itemid=68|work=www.namwater.com.na|accessdate=2026-06-24|language=en-gb|author=Super User}}</ref> Bwawa hili lina uwezo wa kuhifadhi maji kiasi cha mita za ujazo milioni 63.489. Lilikamilishwa mwaka 1978 na ni mojawapo ya mabwawa matatu makuu yanayosambaza [[maji]] kwa mji mkuu wa Namibia, Windhoek. Mbali na Windhoek, [[bwawa]] hili pia husambaza maji kwa Mgodi wa Navachab Mine na mji wa Karibib. Bwawa la Swakoppoort lina mchango muhimu katika kuhakikisha upatikanaji wa maji kwa matumizi ya nyumbani, viwandani na shughuli za uchimbaji madini katika maeneo ya kati ya Namibia == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio-Namibia}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Maji]] [[Jamii:Jiografia ya Namibia]] 97neuq2gpm5iup0bp38yp919yk2dcjl 0 241453 1576369 2026-06-24T18:40:31Z Castro255 89781 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Bwawa la Smir''' (Kiarabu: '''سد أسمير''') ni bwawa la udongo lililopo kaskazini mwa [[Morocco]], kusini-mashariki mwa [[Bwawa]] la Nakhla na takribani kilomita 5 magharibi mwa mji wa M'diq. Bwawa hili limejengwa katika eneo ambapo Wadi Smir na Wadi El-lile hukutana. Pia lina bwawa dogo la ziada (saddle dam) lenye urefu wa mita 17 lililopo karibu na bwawa kuu. Lengo kuu la Bwawa la Smir ni kusambaza maji kwa [[mji]] wa Tetouan, ambao upo takrib...' 1576369 wikitext text/x-wiki '''Bwawa la Smir''' (Kiarabu: '''سد أسمير''') ni bwawa la udongo lililopo kaskazini mwa [[Morocco]], kusini-mashariki mwa [[Bwawa]] la Nakhla na takribani kilomita 5 magharibi mwa mji wa M'diq. Bwawa hili limejengwa katika eneo ambapo Wadi Smir na Wadi El-lile hukutana. Pia lina bwawa dogo la ziada (saddle dam) lenye urefu wa mita 17 lililopo karibu na bwawa kuu. Lengo kuu la Bwawa la Smir ni kusambaza maji kwa [[mji]] wa Tetouan, ambao upo takribani [[kilomita]] 12 kusini mwa bwawa hilo. Ujenzi wa bwawa ulikamilika mwaka 1991. Hifadhi ya maji inayoundwa na bwawa hili ilitambuliwa mwaka 2019 kama sehemu ya eneo la Ramsar Convention, kutokana na umuhimu wake katika uhifadhi wa [[ardhi]] oevu na viumbe hai wanaotegemea [[mazingira]] hayo.<ref>{{Cite web|title=Lagune et barrage de Smir {{!}} Ramsar Sites Information Service|url=https://rsis.ramsar.org/ris/2380|work=rsis.ramsar.org|accessdate=2026-06-24|language=en}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Maji]] [[Jamii:Jiografia ya Moroko]] 7n3jabcga1ha61qbctrcqo3bo2hq69a 0 241454 1576371 2026-06-24T18:40:43Z Olimasy 26935 Olimasy alihamisha ukurasa wa [[Mzunguko mdogo wa maji]] hadi [[Urejelezaji wa maji]]: kiswahili sanifu nimeboresha 1576371 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Urejelezaji wa maji]] n3micz6s21ajmfxwvr1q1g4t73swav4 0 241455 1576373 2026-06-24T18:44:35Z Castro255 89781 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Bwawa la Sidi Salem''' ni bwawa kubwa zaidi la [[udongo]] na mawe nchini Tunisia. Lipo takribani [[kilomita]] 6 kaskazini-magharibi mwa mji wa Testour kwenye Mto Medjerda katika Mkoa wa Béja, Tunisia. Bwawa hili lilijengwa kati ya mwaka 1977 na 1981. Kazi zake kuu ni kusambaza [[maji]] kwa ajili ya umwagiliaji na kusaidia uzalishaji wa umeme kupitia kituo cha kuzalisha umeme chenye uwezo wa megawati 12. Bwawa la Sidi Salem lina umuhimu mkubwa katika...' 1576373 wikitext text/x-wiki '''Bwawa la Sidi Salem''' ni bwawa kubwa zaidi la [[udongo]] na mawe nchini Tunisia. Lipo takribani [[kilomita]] 6 kaskazini-magharibi mwa mji wa Testour kwenye Mto Medjerda katika Mkoa wa Béja, Tunisia. Bwawa hili lilijengwa kati ya mwaka 1977 na 1981. Kazi zake kuu ni kusambaza [[maji]] kwa ajili ya umwagiliaji na kusaidia uzalishaji wa umeme kupitia kituo cha kuzalisha umeme chenye uwezo wa megawati 12. Bwawa la Sidi Salem lina umuhimu mkubwa katika maendeleo ya kilimo nchini [[Tunisia]] kwa kusaidia upatikanaji wa maji ya [[umwagiliaji]], pamoja na kuchangia katika uzalishaji wa nishati ya umeme.<ref>{{Cite web|title=Sidi Salem (1977-1981)|url=https://hidrotehnika.rs/brane/tunis/sidi-salem/|work=Hidrotehnika-Hidroenergetika|accessdate=2026-06-24|language=en}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio-Tunisia}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Maji]] [[Jamii:Jiografia ya Tunisia]] 131d6o467dg9rg8v75n3p0nbq44k9bg 0 241456 1576375 2026-06-24T18:57:29Z Castro255 89781 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Bwawa la Sidi El Barrak''' ni bwawa la [[udongo]] na mawe lililopo takribani kilomita 18 kaskazini-mashariki mwa [[mji]] wa Tabarka na kilomita 2 kutoka Bahari ya Mediterania, kwenye Mto Oued Zouara katika Mkoa wa Béja nchini Tunisia. Bwawa hili lilijengwa kati ya mwaka 1994 na 2000, na lengo lake kuu ni kuhifadhi na kusambaza [[maji]].<ref>{{Cite web|title=Sidi el Barrak (1994-2000)|url=https://hidrotehnika.rs/brane/tunis/sidi-el-barrak/|work=Hidrote...' 1576375 wikitext text/x-wiki '''Bwawa la Sidi El Barrak''' ni bwawa la [[udongo]] na mawe lililopo takribani kilomita 18 kaskazini-mashariki mwa [[mji]] wa Tabarka na kilomita 2 kutoka Bahari ya Mediterania, kwenye Mto Oued Zouara katika Mkoa wa Béja nchini Tunisia. Bwawa hili lilijengwa kati ya mwaka 1994 na 2000, na lengo lake kuu ni kuhifadhi na kusambaza [[maji]].<ref>{{Cite web|title=Sidi el Barrak (1994-2000)|url=https://hidrotehnika.rs/brane/tunis/sidi-el-barrak/|work=Hidrotehnika-Hidroenergetika|accessdate=2026-06-24|language=en}}</ref> Kama sehemu ya Mradi wa [[Maendeleo]] wa Sidi El Barrak, maji yanayohifadhiwa kwenye bwawa husafirishwa kwa kusukumwa hadi Bwawa la Sejnane kwa kiwango cha takribani mita za ujazo [[milioni]] 265 kwa mwaka. Maji hayo husambazwa kwa matumizi ya mijini na kilimo katika mji wa Tunis, eneo la Cap Bon, eneo la Sahel pamoja na Sfax. Mradi mzima wa Sidi El Barrak ulikamilika mwaka [[2002]] na una umuhimu mkubwa katika kuhakikisha upatikanaji wa maji kwa matumizi ya nyumbani na shughuli za kilimo nchini Tunisia. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio-Tunisia}} [[Jamii:Maji]] [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Jiografia ya Tunisia]] 717p4imqdrx6dye8fwuun8eta23oxhc 0 241457 1576376 2026-06-24T19:02:35Z Castro255 89781 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Bwawa la Sennar''' ni bwawa la umwagiliaji lililojengwa kwenye [[Mto]] Nile ya Buluu karibu na mji wa Sennar katika eneo la Al Jazirah nchini [[Sudan]]. Bwawa hili lina urefu wa mita 3,025 na kimo cha juu cha mita 40. Lilibuniwa na [[mhandisi]] wa Uskochi Sir Murdoch MacDonald. Ujenzi wake ulianza mwaka 1914 na kukamilika mwaka 1925 na kampuni ya ujenzi ya [[Uingereza]] S Pearson & Sons. Bwawa la Sennar lilijengwa kwa lengo la kusaidia umwagiliaji wa...' 1576376 wikitext text/x-wiki '''Bwawa la Sennar''' ni bwawa la umwagiliaji lililojengwa kwenye [[Mto]] Nile ya Buluu karibu na mji wa Sennar katika eneo la Al Jazirah nchini [[Sudan]]. Bwawa hili lina urefu wa mita 3,025 na kimo cha juu cha mita 40. Lilibuniwa na [[mhandisi]] wa Uskochi Sir Murdoch MacDonald. Ujenzi wake ulianza mwaka 1914 na kukamilika mwaka 1925 na kampuni ya ujenzi ya [[Uingereza]] S Pearson & Sons. Bwawa la Sennar lilijengwa kwa lengo la kusaidia umwagiliaji wa mashamba kwa kutumia [[maji]] ya Mto Nile ya Bluu, na limekuwa na mchango mkubwa katika maendeleo ya kilimo nchini Sudan.<ref>{{Cite journal |last=Prowde |first=O L |date=1926-01 |title=THE GEZIRA IRRIGATION SCHEME, INCLUDING THE SENNAR DAM ON THE BLUE NILE. |url=http://www.emerald.com/jmipi/article/222/1926/81-99/417995 |journal=Minutes of the Proceedings of the Institution of Civil Engineers |language=en |volume=222 |issue=1926 |pages=81–99 |doi=10.1680/imotp.1926.14156 |issn=1753-7843}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio-Sudan}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Maji]] [[Jamii:Jiografia ya Sudan]] nfwb3jw8zarjzki2jvjgzwz5vtz08ds 0 241458 1576377 2026-06-24T19:02:39Z Muddyb 379 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Cartagena''' inayojulikana tangu enzi za kifalme kama '''Cartagena de Indias''', ni mji na moja ya bandari kuu kwenye pwani ya kaskazini ya [[Colombia|Kolombia]] katika Kanda ya Pwani ya Karibi, kando ya [[Bahari ya Karibi|Bahari ya Karibiani]]. Jukumu la zamani la mji huu kama kiungo cha kuelekea [[West Indies]] unalipa thamani kubwa ya kihistoria kwa ugunduzi wa dunia na uhifadhi wa urithi wa njia kuu za biashara ya baharini.<ref>{{cite web |last1=Cen...' 1576377 wikitext text/x-wiki '''Cartagena''' inayojulikana tangu enzi za kifalme kama '''Cartagena de Indias''', ni mji na moja ya bandari kuu kwenye pwani ya kaskazini ya [[Colombia|Kolombia]] katika Kanda ya Pwani ya Karibi, kando ya [[Bahari ya Karibi|Bahari ya Karibiani]]. Jukumu la zamani la mji huu kama kiungo cha kuelekea [[West Indies]] unalipa thamani kubwa ya kihistoria kwa ugunduzi wa dunia na uhifadhi wa urithi wa njia kuu za biashara ya baharini.<ref>{{cite web |last1=Centre |first1=UNESCO World Heritage |title=Port, Fortresses and Group of Monuments, Cartagena |url=https://whc.unesco.org/en/list/285/ |website=UNESCO World Heritage Centre |language=en}}</ref> Kama koloni la zamani la [[Hispania|Uhispania]], ulikuwa mji wa bandari muhimu kwa mauzo ya fedha ya Bolivia kwenda Uhispania na uingizaji wa Waafrika waliofanywa watumwa.<ref>Lance R. Grahn, "Cartagena" in ''Encyclopedia of Latin American History and Culture'', vol. 1, p 581. New York: Charles Scribner's Sons 1996.</ref> Eneo lake la kimkakati lilifanya uwe bandari kuu ya biashara ya kifalme na ukaanzisha umuhimu wake mwanzoni mwa miaka ya 1540. Kihistoria, Cartagena ya sasa ni mji mkuu wa [[Bolívar Department]], na ulikuwa na idadi ya watu 876,885 kulingana na sensa ya 2018,<ref>[https://www.citypopulation.de/en/colombia/bolivar/cartagena_de_indias/13001000__cartagena_de_indias/ Citypopulation.de]</ref> na kuufanya kuwa mji wa pili kwa ukubwa katika kanda ya Karibi, baada ya [[Barranquilla]], na mji wa tano kwa ukubwa nchini Kolombia. Shughuli za kiuchumi ni pamoja na viwanda vya baharini na kikemikali, pamoja na utalii. Mji huu ulianzishwa mnamo tarehe 1 Juni 1533, na kuufanya kuwa mmoja wa miji ya zamani zaidi ya kikoloni huko Amerika Kusini;<ref>{{cite news |title=Big on Charm: Colonial Cartagena |url=https://www.nationalgeographic.com/travel/article/big-on-charm-colonial-cartagena |work=Travel |date=17 November 2015 |language=en}}</ref> lakini makazi ya wenyeji asili katika eneo hilo yalianza tangu mwaka 4000 KK. Wakati wa ukoloni wa Uhispania, Cartagena ilikuwa na jukumu kuu katika utawala na upanuzi wa [[Dola la Uhispania]]. Mnamo mwaka 1984, mji wa kikoloni uliozungushwa ukuta na ngome za Cartagena ulitangazwa kuwa [[UNESCO World Heritage Site]]. Pia, ulikuwa uwanja wa [[Mapigano ya Cartagena de Indias]] mnamo 1741 kati ya Uhispania na [[Uingereza]].[[File:Reconstruction of Taino village, Cuba.JPG|thumb|Mabaki ya nyumba za wenyeji wa zamani wa mji huu]] Utamaduni wa Puerto Hormiga, ulioanzishwa katika eneo la pwani ya Karibi, unaonekana kuwa jamii ya kwanza ya wanadamu iliyofanyiwa utafiti katika eneo ambalo sasa ni Kolombia.<ref>{{cite journal |last=Carvajal Contreras |first=Diana Rocío |last2=Iizuka |first2=Fumie |title=Un análisis visual de técnicas de manufactura y tecnología de la cerámica del sitio Puerto Hormiga, Colombia |url=https://revistas.icanh.gov.co/index.php/ap/article/download/2623/2020 |journal=Arqueología y Patrimonio}}</ref> Wanaakiolojia wanakadiria kuwa karibu mwaka 4000 KK, utamaduni huu ulipatikana karibu na mipaka ya sasa ya Bolívar na Sucre, ambapo waligundua vitu vya kauri vya zamani zaidi huko Amerika.<ref name="Biblioteca Luis Ángel Arango">{{cite web |url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/arqueologia/arqueolo/cap4.1.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060923164704/http://www.lablaa.org/blaavirtual/arqueologia/arqueolo/cap4.1.htm |archive-date=23 September 2006 |title=Biblioteca Luis Ángel Arango |publisher=Lablaa.org |access-date=26 March 2013 }}</ref> Baada ya kuporomoka kwa utamaduni huu karibu mwaka 3000 KK, utamaduni ulioendelea zaidi wa Monsú uliibuka karibu na vitongoji vya sasa vya Cartagena, ukichanganya uchumi vya kilimo na uvuvi.<ref>{{cite web|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/publicacionesbanrep/boletin/boleti3/bol12/debate.htm |title=Biblioteca Luis Ángel Arango |publisher=Lablaa.org |date=4 June 2005 |access-date=24 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201091431/http://www.lablaa.org/blaavirtual/publicacionesbanrep/boletin/boleti3/bol12/debate.htm |archive-date=1 December 2008 }}</ref> Hatimaye, jamii ya Sinú ilitawala eneo hilo. Hadi ukoloni wa Uhispania, makabila mbalimbali ya lugha za Karib, Malibu, na Arawak yalishi kando ya pwani. Karibu mwaka 1500 BK, eneo hilo lilikaliwa na makabila tofauti ya familia ya lugha ya Karibi, hasa jamii ndogo ya Mocanae, ikiwa ni pamoja na kabila la Kalamarí ambalo lilikuwa na nguvu zaidi katika eneo la mji wa sasa.<ref name="Lemaitre">{{cite book|last1=Lemaitre|first1=Eduardo|title=A Brief History of Cartagena|date=1994|publisher=Compania Litografica Nacional S.A.|location=Medellin|isbn=978-958-638-092-8|page=13}}</ref> Makabila haya yalishiriki usanifu wa pamoja wa vibanda vya mbao vilivyozungushwa kuta za kujihami. ==Marejeo== {{Marejeo}} [[Jamii:Miji ya Kolombia]] [[Jamii:Kolombia]] awwtqgmzmpnqcvodg2x2as2gprzners 0 241459 1576379 2026-06-24T19:07:15Z Castro255 89781 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Bwawa la Rukenya,''' ambalo pia linajulikana kama Bwawa la Thiba, ni bwawa lililopo Rukenya katika Kaunti ya Kirinyaga, [[Kenya]]. Bwawa hili lina urefu wa mita 40 na upana wa takribani kilomita 1. Hifadhi yake ya maji inachukua angalau ekari 542 za ardhi na ina uwezo wa kuhifadhi mita za ujazo milioni 15 za maji.<ref>{{Cite web|title=Kirinyaga loses as Thiba dam stall|url=https://www.standardmedia.co.ke/article/2001355474/kirinyaga-loses-as-thiba-dam-...' 1576379 wikitext text/x-wiki '''Bwawa la Rukenya,''' ambalo pia linajulikana kama Bwawa la Thiba, ni bwawa lililopo Rukenya katika Kaunti ya Kirinyaga, [[Kenya]]. Bwawa hili lina urefu wa mita 40 na upana wa takribani kilomita 1. Hifadhi yake ya maji inachukua angalau ekari 542 za ardhi na ina uwezo wa kuhifadhi mita za ujazo milioni 15 za maji.<ref>{{Cite web|title=Kirinyaga loses as Thiba dam stall|url=https://www.standardmedia.co.ke/article/2001355474/kirinyaga-loses-as-thiba-dam-stall|work=The Standard|accessdate=2026-06-24|language=en|author=Mt Kenya Star}}</ref> Lengo kuu la [[bwawa]] ni kuongeza eneo la umwagiliaji katika Mpango wa [[Umwagiliaji]] wa Mwea (Mwea Irrigation Scheme). Mradi huu ulifadhiliwa na Serikali ya Kenya kwa ushirikiano na Japan International Cooperation Agency (JICA). Serikali ya Kenya iliutambua mradi huu kama sehemu ya mpango wa [[maendeleo]] wa Vision 2030. Ujenzi wa bwawa ulianza mwezi Septemba 2016, <ref>{{Cite web|title=Schools face demolition in Sh12b dam project|url=https://www.standardmedia.co.ke/article/2000076632/schools-face-demolition-in-sh12b-dam-project|work=The Standard|accessdate=2026-06-24|language=en|author=-{{!}} Feb. 5, 2013}}</ref>lakini ulisimamishwa mwezi Oktoba 2019 kutokana na ukosefu wa [[fedha]]. Kazi zilianza tena mwezi Januari 2020 baada ya kutolewa kwa dola [[milioni]] 6 za Marekani kwa ajili ya kuendeleza mradi. Ujenzi wa Bwawa la Rukenya (Thiba) ulikamilika mwezi Machi 2022 baada ya kushughulikiwa kwa changamoto za ufadhili na migogoro ya ardhi iliyokuwa imechelewesha [[mradi]] kwa muda.<ref>{{Citation|title=Uhuru's flagship Thiba Dam is complete|url=https://www.the-star.co.ke/news/2022-03-03-uhurus-flagship-thiba-dam-is-complete/|work=The Star|language=en-KE|access-date=2026-06-24}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio-Kenya}} [[Jamii:Maji]] [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Jiografia ya Kenya]] cjepised5iru70f5f6gzcg7kq0sdf0c 0 241460 1576408 2026-06-25T03:48:27Z Castro255 89781 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Bwawa la Roseires''' (Kiarabu: '''خزان الروصيرص''') ni bwawa lililojengwa kwenye Mto Nile ya Buluu katika mji wa Ad Damazin, juu kidogo ya [[mji]] wa Er Roseires nchini [[Sudan]]. Bwawa hili linajumuisha bwawa la saruji lenye upana wa kilomita 1 na kimo cha juu cha mita 68, pamoja na mabwawa ya udongo yaliyojengwa pande zote mbili. Bwawa la upande wa mashariki lina urefu wa [[kilomita]] 4, huku la upande wa [[magharibi]] likiwa na urefu wa...' 1576408 wikitext text/x-wiki '''Bwawa la Roseires''' (Kiarabu: '''خزان الروصيرص''') ni bwawa lililojengwa kwenye Mto Nile ya Buluu katika mji wa Ad Damazin, juu kidogo ya [[mji]] wa Er Roseires nchini [[Sudan]]. Bwawa hili linajumuisha bwawa la saruji lenye upana wa kilomita 1 na kimo cha juu cha mita 68, pamoja na mabwawa ya udongo yaliyojengwa pande zote mbili. Bwawa la upande wa mashariki lina urefu wa [[kilomita]] 4, huku la upande wa [[magharibi]] likiwa na urefu wa kilomita 8.5. Hifadhi yake ya maji ina eneo la takribani kilomita za mraba 290. Bwawa la Roseires lilikamilishwa mwaka 1966, awali kwa ajili ya umwagiliaji. Mwaka 1971, <ref>{{Cite web|title=Sudan Vision Daily - Details|url=http://news.sudanvisiondaily.com/details.html?rsnpid=217795|work=news.sudanvisiondaily.com|accessdate=2026-06-25|language=EN}}</ref><ref>{{Cite web|title=Heightening of the Roseires Dam Rehabilitation Project - OPEC Fund for International Development|url=https://opecfund.org/where-we-work/list/heightening-of-the-roseires-dam-rehabilitation-project|work=https://opecfund.org|accessdate=2026-06-25|language=en}}</ref>kituo cha kuzalisha umeme kiliongezwa, kikiwa na uwezo wa kuzalisha hadi megawati 280 za umeme. Baada ya kukamilika kwa mradi wa umeme wa maji wa Bwawa kuu la Renaissance la Ethiopia (Hidase) nchini Ethiopia, Bwawa la Roseires limekuwa likitumika kama kituo cha kusawazisha mtiririko wa maji na uzalishaji wa umeme chini ya mkondo. === Mradi wa Upanuzi === Kimo cha awali cha bwawa kilikuwa mita 68, lakini mwaka 2013 kiliongezwa hadi mita 78. Kufuatia upanuzi huo, urefu wa jumla wa bwawa ulifikia kilomita 25. Bwawa lina malango matano ya chini yenye vipimo vya mita 3 kwa 5, yaliyoundwa kupitisha mafuriko na kuondoa mashapo. Pia lina spillway yenye uwezo wa kupitisha maji kwa kiwango cha [[mita]] za ujazo 694 kwa sekunde. Zaidi ya hayo, bwawa lilibuniwa na njia tano za chini za kutoa maji zenye uwezo wa kupitisha mita za ujazo 5,208 kwa sekunde ili kudhibiti mafuriko na kusafisha mashapo kutoka kwenye hifadhi. Upanuzi huo uliongeza uwezo wa hifadhi ya bwawa kutoka kilomita za ujazo 3 hadi [[kilomita]] za ujazo 7.4, jambo lililoimarisha uwezo wake wa kudhibiti mafuriko na kuhifadhi maji. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio-Sudan}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Jiografia ya Sudan]] [[Jamii:Maji]] lwyp50c0213p7q7jdp4og5gqyj6tp7c 0 241461 1576409 2026-06-25T03:54:11Z Castro255 89781 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Bwawa la Pangani''' ni bwawa lililopo nchini [[Tanzania]] na ni sehemu ya Mfumo wa [[Umeme]] wa Maji wa Pangani ('''Pangani Hydro Systems'''). Bwawa hili lipo Koani katika Wilaya ya Muheza, Mkoa wa Tanga, takribani kilomita 8 kusini mwa Kituo cha Umeme cha Hale. Kituo cha Umeme cha Pangani kina mitambo miwili ya kuzalisha umeme na kina uwezo wa kuzalisha megawati 68 za umeme.<ref>{{Cite web|title=Pangani Hydro Systems|url=http://www.tanesco.co.tz/inde...' 1576409 wikitext text/x-wiki '''Bwawa la Pangani''' ni bwawa lililopo nchini [[Tanzania]] na ni sehemu ya Mfumo wa [[Umeme]] wa Maji wa Pangani ('''Pangani Hydro Systems'''). Bwawa hili lipo Koani katika Wilaya ya Muheza, Mkoa wa Tanga, takribani kilomita 8 kusini mwa Kituo cha Umeme cha Hale. Kituo cha Umeme cha Pangani kina mitambo miwili ya kuzalisha umeme na kina uwezo wa kuzalisha megawati 68 za umeme.<ref>{{Cite web|title=Pangani Hydro Systems|url=http://www.tanesco.co.tz/index.php?option=com_content&view=article&id=82&Itemid=238|work=www.tanesco.co.tz|accessdate=2026-06-25|language=en-gb|author=tanescoadmin}}</ref> == Muhtasari == Ujenzi wa bwawa ulianza mwezi Desemba 1991 na ulikamilika pamoja na kuanza kutumika mwaka 1994, ikiwa ni sehemu ya juhudi za kupunguza tatizo la upungufu wa umeme nchini Tanzania. Mradi mzima ulifadhiliwa na nchi za Skandinavia za [[Ulaya]], ambazo ni Norway, [[Finland]] na [[Sweden]]. Nchi hizi zilikubaliana kwa pamoja mwaka 1989 kufadhili Mradi wa Ukarabati na Maendeleo wa Pangani . Gharama ya mradi huo ilikuwa dola za [[Marekani]] milioni 126. Fedha hizo zilitolewa na taasisi tatu za maendeleo: * NORAD ya Norway (asilimia 42) * FINNIDA ya Finland (asilimia 33) * SIDA ya Sweden (asilimia 25) Bwawa la Pangani ni mojawapo ya miradi muhimu ya uzalishaji wa umeme wa maji nchini Tanzania na limechangia kuimarisha upatikanaji wa umeme katika gridi ya taifa. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio-Tanzania}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Jiografia ya Tanzania]] [[Jamii:Maji]] oeo5yi9ad919cv8jtiguy3p2hvo2x19 0 241462 1576412 2026-06-25T04:00:36Z Castro255 89781 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Bwawa la Oumarou Kanazoé''' (Kifaransa: '''Barrage Oumarou Kanazoé'''), ambalo rasmi linajulikana kama '''Bwawa la Toécé''' (Kifaransa: ''Barrage de Toécé''), ni [[bwawa]] lililopo mpakani mwa Majimbo ya Yatenga na Passoré katika Mkoa wa Nord nchini Burkina Faso. Bwawa hili limepewa jina la [[mfanyabiashara]] wa Burkina Faso Oumarou Kanazoé, ambaye kampuni yake ya ujenzi, Kanazoé Frères, ilijenga bwawa hilo mwaka 1995. Bwawa la Oumarou Kanaz...' 1576412 wikitext text/x-wiki '''Bwawa la Oumarou Kanazoé''' (Kifaransa: '''Barrage Oumarou Kanazoé'''), ambalo rasmi linajulikana kama '''Bwawa la Toécé''' (Kifaransa: ''Barrage de Toécé''), ni [[bwawa]] lililopo mpakani mwa Majimbo ya Yatenga na Passoré katika Mkoa wa Nord nchini Burkina Faso. Bwawa hili limepewa jina la [[mfanyabiashara]] wa Burkina Faso Oumarou Kanazoé, ambaye kampuni yake ya ujenzi, Kanazoé Frères, ilijenga bwawa hilo mwaka 1995. Bwawa la Oumarou Kanazoé lina hifadhi kubwa zaidi ya maji katika Mkoa wa Nord. [[Maji]] yake hutumika kwa shughuli za umwagiliaji wa mazao na uvuvi. Kufikia mwaka 2019, juhudi zilikuwa zinaendelea kuondoa mmea vamizi wa majini unaojulikana kama '''Typha''', ambao ulikuwa umeenea na kufunika [[asilimia]] 50.6 ya uso wa hifadhi ya bwawa hilo. Mmea huo umeonekana kuwa changamoto kwa matumizi bora ya maji na shughuli za kiuchumi zinazotegemea bwawa.<ref>{{Cite web|title=Protection des ressources en eau : Des résultats satisfaisants à Toécé dans la lutte contre le typha - leFaso.net|url=https://lefaso.net/spip.php?article91172|work=lefaso.net|accessdate=2026-06-25|language=fr}}</ref><ref>{{Cite web|title=Fight against invasive plants: the AEN holds in the first week of July 2019, an information and awareness workshop for the people of the Northern Region {{!}} Agence de l'Eau du Nakanbé (AEN)|url=https://eaunakanbe.bf/en/fight-against-invasive-plants-the-aen-holds-in-the-first-week-of-july-2019-an-information-and-awareness-workshop-for-the-people-of-the-northern-region/|accessdate=2026-06-25|language=en-US}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Jiografia ya Burkina Faso]] [[Jamii:Maji]] 4m0aia0cwr4nhvmii000qqo2eo3019o 0 241463 1576419 2026-06-25T04:48:29Z Castro255 89781 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Bwawa''' '''la''' '''Omatjenne''' ni bwawa lililopo katika Mkoa wa Otjozondjupa nchini [[Namibia]]. Lipo takribani kilomita 15 kaskazini-magharibi mwa mji wa Otjiwarongo na limejengwa kwenye Mto Omatjenne.<ref>{{Cite web|title=Namibia Water Corporation Ltd [NamWater] :: Infrastructure : Dams : Omatjenne|url=http://www.namwater.com.na/data/dams/Omatjenne.html|work=www.namwater.com.na|accessdate=2026-06-25}}</ref> Bwawa hili lilijengwa kwa lengo la kuong...' 1576419 wikitext text/x-wiki '''Bwawa''' '''la''' '''Omatjenne''' ni bwawa lililopo katika Mkoa wa Otjozondjupa nchini [[Namibia]]. Lipo takribani kilomita 15 kaskazini-magharibi mwa mji wa Otjiwarongo na limejengwa kwenye Mto Omatjenne.<ref>{{Cite web|title=Namibia Water Corporation Ltd [NamWater] :: Infrastructure : Dams : Omatjenne|url=http://www.namwater.com.na/data/dams/Omatjenne.html|work=www.namwater.com.na|accessdate=2026-06-25}}</ref> Bwawa hili lilijengwa kwa lengo la kuongeza na kuhifadhi maji ya ardhini (groundwater recharge) kwa njia ya bandia. Lina uwezo wa kuhifadhi maji kiasi cha mita za ujazo milioni 5.063 na lilikamilishwa mwaka 1933, wakati Namibia ilikuwa chini ya utawala wa [[Afrika Kusini]]. Bwawa la Omatjenne lina umuhimu katika usimamizi wa rasilimali za [[maji]], hasa kwa kusaidia kuongeza akiba ya maji ya chini ya ardhi katika eneo hilo. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio-Namibia}} [[Jamii:Maji]] [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Jiografia ya Namibia]] iwvdugr25fq0q0p2hxvwlje4m9441p2 0 241464 1576420 2026-06-25T04:55:05Z Castro255 89781 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Bwawa la Al Massira''' ni bwawa la nguzo za kuhimili [[maji]] (buttress dam) lililopo takribani kilomita 70 kusini mwa mji wa Settat kwenye Mto Oum Er-Rbia katika Mkoa wa Settat nchini [[Moroko|Morocco]].<ref>{{Cite web|title=Al Massira Hydroelectric Power Project Morocco - GEO|url=https://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=41617|work=globalenergyobservatory.org|accessdate=2026-06-25}}</ref> Bwawa hili lilikamilishwa mwaka 1979 na hutumika kutoa...' 1576420 wikitext text/x-wiki '''Bwawa la Al Massira''' ni bwawa la nguzo za kuhimili [[maji]] (buttress dam) lililopo takribani kilomita 70 kusini mwa mji wa Settat kwenye Mto Oum Er-Rbia katika Mkoa wa Settat nchini [[Moroko|Morocco]].<ref>{{Cite web|title=Al Massira Hydroelectric Power Project Morocco - GEO|url=https://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=41617|work=globalenergyobservatory.org|accessdate=2026-06-25}}</ref> Bwawa hili lilikamilishwa mwaka 1979 na hutumika kutoa maji ya umwagiliaji kwa zaidi ya hekta 100,000 za mashamba katika eneo la Doukkala.<ref>{{Cite web|title=Barrage Al Massira {{!}} Ramsar Sites Information Service|url=https://rsis.ramsar.org/ris/1471|work=rsis.ramsar.org|accessdate=2026-06-25|language=en}}</ref> Pia bwawa lina kituo cha kuzalisha umeme wa maji ambacho huzalisha wastani wa gigawati-saa 221 za umeme kwa mwaka. Kituo hicho kilianza kufanya kazi mwaka 1980. Kaskazini mwa bwawa kuu kuna bwawa dogo la mawe (saddle dam) ambalo husaidia kudumisha kiwango cha maji katika hifadhi ya bwawa. Bwawa la Al Massira ni mojawapo ya miradi muhimu ya maji nchini Morocco, likichangia katika umwagiliaji wa kilimo na uzalishaji wa umeme. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Maji]] [[Jamii:Jiografia ya Moroko]] 6rc647ooaqkp1gzrhwci4r1ddzszs5k 0 241465 1576421 2026-06-25T05:02:44Z Castro255 89781 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Mfereji wa Asagni''' ni mfereji wa maji unaoweza kupitika kwa usafiri wa majini nchini [[Côte d'Ivoire]]. Mfereji huu unaunganisha Mto Bandama na Rasi ya Ébrié (Ébrié Lagoon). Una urefu wa kilomita 18 na ulijengwa mwaka 1923.<ref>{{Cite web|title=Canal d’Asagny|url=https://mapcarta.com/fr/16931180|work=Mapcarta|accessdate=2026-06-25|language=fr}}</ref> [[Mfereji]] wa Asagni unapitia ndani ya Assagny Hifadhi ya Taifa, eneo muhimu la hifadhi ya w...' 1576421 wikitext text/x-wiki '''Mfereji wa Asagni''' ni mfereji wa maji unaoweza kupitika kwa usafiri wa majini nchini [[Côte d'Ivoire]]. Mfereji huu unaunganisha Mto Bandama na Rasi ya Ébrié (Ébrié Lagoon). Una urefu wa kilomita 18 na ulijengwa mwaka 1923.<ref>{{Cite web|title=Canal d’Asagny|url=https://mapcarta.com/fr/16931180|work=Mapcarta|accessdate=2026-06-25|language=fr}}</ref> [[Mfereji]] wa Asagni unapitia ndani ya Assagny Hifadhi ya Taifa, eneo muhimu la hifadhi ya wanyamapori na mazingira ya asili nchini Côte d'Ivoire. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio-Cote d'Ivoire}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Maji]] [[Jamii:Jiografia ya Cote d'Ivoire]] ezg7oipkin6g5l56ylv71egzpc085f6 1576434 1576421 2026-06-25T06:32:53Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1576434 wikitext text/x-wiki '''Mfereji wa Asagni''' ni mfereji wa maji unaoweza kupitika kwa usafiri wa majini nchini [[Côte d'Ivoire]]. Mfereji huu unaunganisha Mto Bandama na Rasi ya Ébrié (Ébrié Lagoon). Una urefu wa kilomita 18 na ulijengwa mwaka 1923.<ref>{{Rejea tovuti|title=Canal d’Asagny|url=https://mapcarta.com/fr/16931180|work=Mapcarta|accessdate=2026-06-25|language=fr}}</ref> [[Mfereji]] wa Asagni unapitia ndani ya Assagny Hifadhi ya Taifa, eneo muhimu la hifadhi ya wanyamapori na mazingira ya asili nchini Côte d'Ivoire. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio-Cote d'Ivoire}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Maji]] [[Jamii:Jiografia ya Cote d'Ivoire]] rxkucb3rmv6mc29rrb8mssjjqinpuxu 0 241466 1576422 2026-06-25T05:08:40Z Castro255 89781 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Hifadhi ya Maji ya Asejire''' ni hifadhi ya [[maji]] iliyopo katika Jimbo la Oyo kusini-magharibi mwa [[Nigeria]], kwenye Mto Osun, takribani kilomita 30 mashariki mwa mji wa Ibadan. Hifadhi hii ilijengwa mwishoni mwa miaka ya 1960. Shughuli za kilimo zimepigwa marufuku kabisa katika eneo la vyanzo vya maji vinavyoilisha hifadhi hiyo, na miti imepandwa kandokando ya kingo zake, jambo ambalo limezuia mmomonyoko wa udongo na mrundikano wa mashapo.<ref>{{...' 1576422 wikitext text/x-wiki '''Hifadhi ya Maji ya Asejire''' ni hifadhi ya [[maji]] iliyopo katika Jimbo la Oyo kusini-magharibi mwa [[Nigeria]], kwenye Mto Osun, takribani kilomita 30 mashariki mwa mji wa Ibadan. Hifadhi hii ilijengwa mwishoni mwa miaka ya 1960. Shughuli za kilimo zimepigwa marufuku kabisa katika eneo la vyanzo vya maji vinavyoilisha hifadhi hiyo, na miti imepandwa kandokando ya kingo zake, jambo ambalo limezuia mmomonyoko wa udongo na mrundikano wa mashapo.<ref>{{Cite web|title=Oyo State Government Partners with China Construction for Asejire Water Dam Rehabilitation.|url=https://constructionreviewonline.com/oyo-state-government-partners-with-china-construction-for-asejire-water-dam-rehabilitation/|work=Construction Review|date=2023-10-05|accessdate=2026-06-25|language=en-US|author=Esther Maina}}</ref> Kutokana na upatikanaji wa maji wa kutosha, hifadhi ya Asejire hubaki na maji mwaka mzima. Hifadhi hii husambaza maji ghafi kwa mitambo ya kusafisha maji ya Asejire na Osegere iliyopo Ibadan. Mradi wa usambazaji wa maji ulikamilika mwaka 1972 na una uwezo wa kuzalisha takribani lita milioni 80 za maji kwa siku. Kati ya kiasi hicho, asilimia 80 hutumika kwa matumizi ya nyumbani == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio-Nigeria}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Maji]] [[Jamii:Jiografia ya Nigeria]] bwb6uqtjuelzxwmsp0z3zowvhkzyqf3 1576474 1576422 2026-06-25T11:01:19Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1576474 wikitext text/x-wiki '''Hifadhi ya Maji ya Asejire''' ni hifadhi ya [[maji]] iliyopo katika Jimbo la Oyo kusini-magharibi mwa [[Nigeria]], kwenye Mto Osun, takribani kilomita 30 mashariki mwa mji wa Ibadan. Hifadhi hii ilijengwa mwishoni mwa miaka ya 1960. Shughuli za kilimo zimepigwa marufuku kabisa katika eneo la vyanzo vya maji vinavyoilisha hifadhi hiyo, na miti imepandwa kandokando ya kingo zake, jambo ambalo limezuia mmomonyoko wa udongo na mrundikano wa mashapo.<ref>{{Rejea tovuti|title=Oyo State Government Partners with China Construction for Asejire Water Dam Rehabilitation.|url=https://constructionreviewonline.com/oyo-state-government-partners-with-china-construction-for-asejire-water-dam-rehabilitation/|work=Construction Review|date=2023-10-05|accessdate=2026-06-25|language=en-US|author=Esther Maina}}</ref> Kutokana na upatikanaji wa maji wa kutosha, hifadhi ya Asejire hubaki na maji mwaka mzima. Hifadhi hii husambaza maji ghafi kwa mitambo ya kusafisha maji ya Asejire na Osegere iliyopo Ibadan. Mradi wa usambazaji wa maji ulikamilika mwaka 1972 na una uwezo wa kuzalisha takribani lita milioni 80 za maji kwa siku. Kati ya kiasi hicho, asilimia 80 hutumika kwa matumizi ya nyumbani == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio-Nigeria}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Maji]] [[Jamii:Jiografia ya Nigeria]] mhcdiokprmh65yn07ypfc2cmrloj25b 0 241467 1576423 2026-06-25T05:14:01Z Castro255 89781 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Bwawa''' '''la''' '''Avis''' ni bwawa lililopo nje ya mji wa Windhoek nchini [[Namibia]]. Bwawa hili lilijengwa mwaka 1933 na mamlaka ya kikoloni ya [[Afrika Kusini]], ambayo ilikuwa ikitawala Namibia wakati huo.<ref>{{Cite web|title=LATはスピーキング力強化に特化した英会話プログラム|url=https://www.avisdam.org/index.html|work=www.avisdam.org|accessdate=2026-06-25|language=ja}}</ref> Kwa mara ya kwanza, bwawa hili lilijaa maji na...' 1576423 wikitext text/x-wiki '''Bwawa''' '''la''' '''Avis''' ni bwawa lililopo nje ya mji wa Windhoek nchini [[Namibia]]. Bwawa hili lilijengwa mwaka 1933 na mamlaka ya kikoloni ya [[Afrika Kusini]], ambayo ilikuwa ikitawala Namibia wakati huo.<ref>{{Cite web|title=LATはスピーキング力強化に特化した英会話プログラム|url=https://www.avisdam.org/index.html|work=www.avisdam.org|accessdate=2026-06-25|language=ja}}</ref> Kwa mara ya kwanza, bwawa hili lilijaa maji na kufurika mwezi Aprili mwaka 1934. Baada ya hapo, kiwango cha maji katika bwawa hakikuzidi asilimia 75 ya uwezo wake hadi mwaka 2007. Bwawa la Avis ni mojawapo ya mabwawa ya zamani nchini Namibia na lina umuhimu katika historia ya maendeleo ya rasilimali za maji nchini humo. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio-Namibia}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Jiografia ya Namibia]] [[Jamii:Maji]] pw2r9hijslqrd02e4e5ik4os2krem8c 0 241468 1576424 2026-06-25T05:19:09Z Castro255 89781 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Bwawa la Bangala''' lipo kusini-mashariki mwa [[Zimbabwe]], kusini mwa mji wa Masvingo.<ref>{{Cite web|title=Bangala Dam|url=https://mapcarta.com/14136574|work=Mapcarta|accessdate=2026-06-25|language=en}}</ref> Bwawa hili lilijengwa na kampuni ya Concor kwa lengo la kutoa [[maji]] ya umwagiliaji kwa mashamba ya kilimo ya eneo la Lowveld upande wa kusini-magharibi, karibu na mji wa Triangle. Eneo hilo linajulikana zaidi kwa kilimo cha miwa (sugar cane)...' 1576424 wikitext text/x-wiki '''Bwawa la Bangala''' lipo kusini-mashariki mwa [[Zimbabwe]], kusini mwa mji wa Masvingo.<ref>{{Cite web|title=Bangala Dam|url=https://mapcarta.com/14136574|work=Mapcarta|accessdate=2026-06-25|language=en}}</ref> Bwawa hili lilijengwa na kampuni ya Concor kwa lengo la kutoa [[maji]] ya umwagiliaji kwa mashamba ya kilimo ya eneo la Lowveld upande wa kusini-magharibi, karibu na mji wa Triangle. Eneo hilo linajulikana zaidi kwa kilimo cha miwa (sugar cane), ambacho hutegemea sana maji kutoka kwenye bwawa hili kwa ajili ya umwagiliaji wa mashamba makubwa ya viwanda vya sukari. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio-Zimbabwe}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Maji]] [[Jamii:Jiografia ya Zimbabwe]] eiu6qmf0hzglxspu4z8mn7ug1em77d2 1576446 1576424 2026-06-25T07:49:56Z Castro255 89781 1576446 wikitext text/x-wiki '''Bwawa la Bangala''' lipo kusini-mashariki mwa [[Zimbabwe]], kusini mwa mji wa Masvingo.<ref>{{Cite web|title=Bangala Dam|url=https://mapcarta.com/14136574|work=Mapcarta|accessdate=2026-06-25|language=en}}</ref> Bwawa hili lilijengwa na kampuni ya Concor kwa lengo la kutoa [[maji]] ya umwagiliaji kwa mashamba ya kilimo ya eneo la Lowveld upande wa kusini-magharibi, karibu na mji wa Triangle. Eneo hilo linajulikana zaidi kwa kilimo cha miwa (sugar cane), ambacho hutegemea sana maji kutoka kwenye bwawa hili kwa ajili ya umwagiliaji wa mashamba makubwa ya viwanda vya sukari. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio-Zimbabwe}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Maji]] resr7dhnsz06qb2znyy0f24fki2carg 0 241469 1576425 2026-06-25T05:25:15Z Castro255 89781 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Bwawa la Banieya''' ni bwawa la udongo (embankment dam) lililopo kwenye [[Mto]] Samou katika Mkoa wa Kindia nchini [[Gine|Guinea]]. Lipo takribani kilomita 16 magharibi mwa mji wa Kindia.<ref>{{Cite web|title=Arquivo.pt|url=https://arquivo.pt/wayback/20090719000622/http://www.industcards.com/hydro-africa-w.htm|work=arquivo.pt|accessdate=2026-06-25}}</ref> Bwawa hili lilikamilishwa mwaka 1969 kwa lengo la kusambaza maji kwa matumizi mbalimbali, hasa maj...' 1576425 wikitext text/x-wiki '''Bwawa la Banieya''' ni bwawa la udongo (embankment dam) lililopo kwenye [[Mto]] Samou katika Mkoa wa Kindia nchini [[Gine|Guinea]]. Lipo takribani kilomita 16 magharibi mwa mji wa Kindia.<ref>{{Cite web|title=Arquivo.pt|url=https://arquivo.pt/wayback/20090719000622/http://www.industcards.com/hydro-africa-w.htm|work=arquivo.pt|accessdate=2026-06-25}}</ref> Bwawa hili lilikamilishwa mwaka 1969 kwa lengo la kusambaza maji kwa matumizi mbalimbali, hasa maji ya matumizi ya nyumbani na shughuli za kiuchumi. Mwaka 1988, kituo cha kuzalisha umeme wa maji chenye uwezo wa megawati 5.2 kiliongezwa kwenye sehemu ya chini ya bwawa hilo. Bwawa lingine linalofanana na hilo, linalojulikana kama Bwawa la Kale, liko chini ya mkondo wa Mto Samou na pia lina kituo cha kuzalisha umeme wa maji. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Maji]] [[Jamii:Jiografia ya Guinea]] 7aqnla1ta37bcqqq7xmmi4w27uuzdoe 0 241470 1576426 2026-06-25T05:32:00Z Castro255 89781 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Bwawa la Barekese''' ni bwawa lililopo kwenye [[Mto]] Ofin katika Mkoa wa Ashanti nchini [[Ghana]]. Bwawa hili linasambaza maji kwa mtambo mkuu wa kusafisha maji unaohudumia jiji la Kumasi na maeneo yanayolizunguka.<ref>{{Cite web|title=Ghana Districts - A repository of all districts in the republic of Ghana|url=http://www.ghanadistricts.com/news/?read=31658|work=www.ghanadistricts.com|accessdate=2026-06-25|author=michael ocansey[mike@busylab.com]}}</re...' 1576426 wikitext text/x-wiki '''Bwawa la Barekese''' ni bwawa lililopo kwenye [[Mto]] Ofin katika Mkoa wa Ashanti nchini [[Ghana]]. Bwawa hili linasambaza maji kwa mtambo mkuu wa kusafisha maji unaohudumia jiji la Kumasi na maeneo yanayolizunguka.<ref>{{Cite web|title=Ghana Districts - A repository of all districts in the republic of Ghana|url=http://www.ghanadistricts.com/news/?read=31658|work=www.ghanadistricts.com|accessdate=2026-06-25|author=michael ocansey[mike@busylab.com]}}</ref> Bwawa hili husimamiwa na Ghana Water Company.<ref>{{Cite web|title=Parked Domain name on Hostinger DNS system|url=http://kessbenfm.com/barekese-dam-under-threat-from-encroachers/|work=kessbenfm.com|accessdate=2026-06-25}}</ref> Lina mchango mkubwa sana katika upatikanaji wa maji safi, kwani linatoa takribani asilimia 80 ya maji ya kunywa yanayotumiwa na wakazi wa Kumasi na viunga vyake. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio-Ghana}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Maji]] [[Jamii:Jiografia ya Ghana]] ozyp5dss89hprfce9am49vl1m02o6i3 0 241471 1576427 2026-06-25T05:45:18Z Castro255 89781 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Bwawa la Bin el Ouidane''' ni bwawa la aina ya ''arch dam'' lililopo takribani kilomita 28 kusini mwa [[Beni-Mellal|Beni Mellal]] kwenye Mto El-Abid katika Mkoa wa Azilal Province. Bwawa hili lilibuniwa na kampuni ya uhandisi ya Coyne et Bellier na lilijengwa kati ya mwaka 1949 na 1953.<ref>{{Cite web|title=Bin El Ouidane Hyroelectric Power Plant Morocco - GEO|url=https://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=41618|work=globalenergyobservatory.org|a...' 1576427 wikitext text/x-wiki '''Bwawa la Bin el Ouidane''' ni bwawa la aina ya ''arch dam'' lililopo takribani kilomita 28 kusini mwa [[Beni-Mellal|Beni Mellal]] kwenye Mto El-Abid katika Mkoa wa Azilal Province. Bwawa hili lilibuniwa na kampuni ya uhandisi ya Coyne et Bellier na lilijengwa kati ya mwaka 1949 na 1953.<ref>{{Cite web|title=Bin El Ouidane Hyroelectric Power Plant Morocco - GEO|url=https://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=41618|work=globalenergyobservatory.org|accessdate=2026-06-25}}</ref><ref>{{Cite web|title=Portail du Secrétariat d'Etat Chargé de l'Eau et de l'Environnement|url=http://www.water.gov.ma/index.cfm?gen=true&ID=80&ID_PAGE=211|work=www.water.gov.ma|accessdate=2026-06-25}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio}} [[Jamii:Maji]] [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Jiografia ya Moroko]] o3lce6p6d1ns7uggqa6p1mblwadapfm 0 241472 1576428 2026-06-25T05:54:17Z Keren311230 90409 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1311096667|Bound water]]" 1576428 wikitext text/x-wiki Katika hidrolojia, '''maji yaliyoshikamana''', ni safu nyembamba sana ya maji yanayozunguka nyuso za madini. Molekuli za [[maji]] zina nguvu kubwa [[Chaji ya umeme|ya umeme]], jambo ambalo linamaanisha kuwa zina chaji hasi yenye nguvu katikati na chaji nguchanya yenye nguvu kwenye ncha zake. Hii inafanya molekyuli za maji kushikamana zenyewe kwa zenyewe na kwenye sehemu nyingine zenyi chaji,kama vile madini ya ardhini au biomoculecules. [[Udongo kinamo|Udongo]] hasa una uwezo mkubwa wa kushikamana na molekyuli za maji. Mvuto mkubwa kati ya nyuso hizi husababisha utepe mwembamba sana wa maji (molekuli chache zenye unene) kuunda kwenye uso wa madini. Molekuli hizi za maji hazisongi sana kuliko maji mengine kwenye udongo, na zina athari kubwa kwenye uimara wa dielectric ya udongo na kuyeyuka kwa kuganda. Katika biolojia ya molekuli na sayansi ya chakula, maji yaliyofungwa hurejelea kiasi cha maji katika tishu za mwili ambazo zimeunganishwa na makromolekuli au organelles . Katika sayansi ya chakula aina hii ya maji haipatikani kwa shughuli za [[Mikrobiolojia|kibiolojia]] kwa hivyo haitasababisha kupungua kwa ubora au kuongezeka kwa [[Pathojeni|vimelea]] . == Tazama pia == * Ufyonzaji * Kitendo cha kapilari * Unyevu wenye ufanisi * Mvutano wa uso == Marejeleo == <references /> [[Jamii:Maji]] [[Jamii:Fizikia ya udongo]] [[Jamii:Mekaniki ya udongo]] [[Jamii:Hidrologia]] 0ybsiis1ukwso0vywdn63fypgdmw834 1576445 1576428 2026-06-25T07:49:42Z RollyKLif 73674 ku ongezeya marejeleo na ku futa maneno ya siyo na maana 1576445 wikitext text/x-wiki Katika hidrolojia, '''maji yaliyoshikamana''', ni safu nyembamba sana ya maji yanayozunguka nyuso za madini. Molekuli za [[maji]] zina nguvu kubwa [[Chaji ya umeme|ya umeme]], jambo ambalo linamaanisha kuwa zina chaji hasi yenye nguvu katikati na chaji nguchanya yenye nguvu kwenye ncha zake. Hii inafanya molekyuli za maji kushikamana zenyewe kwa zenyewe na kwenye sehemu nyingine zenyi chaji,kama vile madini ya ardhini au biomoculecules. [[Udongo kinamo|Udongo]] hasa una uwezo mkubwa wa kushikamana na molekyuli za maji. Mvuto mkubwa kati ya nyuso hizi husababisha utepe mwembamba sana wa maji (molekuli chache zenye unene) kuunda kwenye uso wa madini. Molekuli hizi za maji hazisongi sana kuliko maji mengine kwenye udongo, na zina athari kubwa kwenye uimara wa dielectric ya udongo na kuyeyuka kwa kuganda<ref>{{Cite book|title=Soil physics|last=Jury|first=William|last2=Horton|first2=Robert|date=2004|publisher=Wiley|isbn=978-0-471-05965-3|edition=6th ed|location=Hoboken}}</ref>. Katika biolojia ya molekuli na sayansi ya chakula, maji yaliyofungwa hurejelea kiasi cha maji katika tishu za mwili ambazo zimeunganishwa na makromolekuli au organelles . Katika sayansi ya chakula aina hii ya maji haipatikani kwa shughuli za [[Mikrobiolojia|kibiolojia]] kwa hivyo haitasababisha kupungua kwa ubora au kuongezeka kwa [[Pathojeni|vimelea]] . == Marejeleo == <references /> [[Jamii:Maji]] [[Jamii:Fizikia ya udongo]] [[Jamii:Mekaniki ya udongo]] [[Jamii:Hidrologia]] l5mncki17jnahjb31py5oib623madc1 0 241473 1576429 2026-06-25T06:02:30Z Castro255 89781 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Bwawa la Bondels''' ni hifadhi ya maji (reservoir) iliyopo nje ya mji wa Karasburg katika Mkoa wa ǁKaras nchini [[Namibia]]. Lipo takribani kilomita 7 magharibi mwa Karasburg na linazuia Mto Obub. Bwawa hili lilijengwa mwaka 1959 wakati Namibia ikiwa bado inajulikana kama South West Africa chini ya utawala wa [[Afrika Kusini]]. Lengo lake kuu ni kusaidia kuongeza maji ya ardhini kupitia mfumo wa kujaza akiba ya maji ya chini ya ardhi (artificial grou...' 1576429 wikitext text/x-wiki '''Bwawa la Bondels''' ni hifadhi ya maji (reservoir) iliyopo nje ya mji wa Karasburg katika Mkoa wa ǁKaras nchini [[Namibia]]. Lipo takribani kilomita 7 magharibi mwa Karasburg na linazuia Mto Obub. Bwawa hili lilijengwa mwaka 1959 wakati Namibia ikiwa bado inajulikana kama South West Africa chini ya utawala wa [[Afrika Kusini]]. Lengo lake kuu ni kusaidia kuongeza maji ya ardhini kupitia mfumo wa kujaza akiba ya maji ya chini ya ardhi (artificial groundwater recharge), hasa kwa manufaa ya Bonde la Bondels. Bwawa lina uwezo wa kuhifadhi takribani mita za ujazo milioni 1.105 za maji.<ref>{{Cite web|title=Namibia Water Corporation Ltd [NamWater] :: Infrastructure : Dams : Bondels|url=http://www.namwater.com.na/data/dams/bondels.html|work=www.namwater.com.na|accessdate=2026-06-25}}</ref> Ni bwawa dogo lakini lina umuhimu katika usimamizi wa maji katika eneo hilo la ukame la kusini mwa Namibia. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio-Namibia}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Maji]] [[Jamii:Jiografia ya Namibia]] h57aydy46fw2slklv157mifj3q0dfem 0 241474 1576430 2026-06-25T06:06:59Z Castro255 89781 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Bwawa la Bongolo''' ni bwawa lililopo kwenye Mto Louetsi katika kusini-magharibi mwa [[Gabon]], karibu na eneo la Bongolo. Bwawa hili lilijengwa mwanzoni mwa miaka ya 1990 kwa msaada wa uwekezaji kutoka nchini [[Kanada|Canada]]. Mwaka 2020, ilitangazwa kuwa bwawa hilo litakarabatiwa na shirika la nishati na maji la Gabon, Société d’énergie et d’eau du Gabon. Marekebisho hayo yalihusisha kubadilisha mitambo mitano yenye hitilafu pamoja na kubore...' 1576430 wikitext text/x-wiki '''Bwawa la Bongolo''' ni bwawa lililopo kwenye Mto Louetsi katika kusini-magharibi mwa [[Gabon]], karibu na eneo la Bongolo. Bwawa hili lilijengwa mwanzoni mwa miaka ya 1990 kwa msaada wa uwekezaji kutoka nchini [[Kanada|Canada]]. Mwaka 2020, ilitangazwa kuwa bwawa hilo litakarabatiwa na shirika la nishati na maji la Gabon, Société d’énergie et d’eau du Gabon. Marekebisho hayo yalihusisha kubadilisha mitambo mitano yenye hitilafu pamoja na kuboresha mifumo ya usalama na uendeshaji wa bwawa.<ref>{{Cite web|title=afrik21.africa|url=https://www.afrik21.africa/en/gabon-the-seeg-allocates-e10-7m-to-electricity-and-drinking-water-projects/|work=www.afrik21.africa|accessdate=2026-06-25|language=en}}</ref> Bwawa la Bongolo lina umuhimu katika uzalishaji wa umeme na usambazaji wa huduma za maji katika eneo hilo la Gabon.<ref>{{Cite web|title=Gabon starts rehabilitating the Bongolo hydroelectric power station|url=https://constructionreviewonline.com/gabon-starts-rehabilitating-the-bongolo-hydroelectric-power-station/|work=Construction Review|date=2020-11-10|accessdate=2026-06-25|language=en-US|author=patrick mulyungi}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio-Gabon}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Maji]] [[Jamii:Jiografia ya Gabon]] 5yuef0npm85ze1ttkptn06axyw5yokm 0 241475 1576431 2026-06-25T06:10:26Z Castro255 89781 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Bwawa la Buyo''' ni bwawa la udongo (embankment dam) lililopo kwenye Mto Sassandra katika eneo la Bas-Sassandra nchini [[Côte d'Ivoire]]. Bwawa hili lilikamilishwa mwaka 1980 na lina kituo cha kuzalisha umeme wa maji chenye uwezo wa megawati 165. Kiwango hiki cha uzalishaji kinatosha kuhudumia zaidi ya nyumba 111,000 za makazi kwa wastani.<ref>{{Cite web|title=An MBendi Profile: An MBendi Industry (Sector) Profile for C�te d'Ivoire: Electrical Power...' 1576431 wikitext text/x-wiki '''Bwawa la Buyo''' ni bwawa la udongo (embankment dam) lililopo kwenye Mto Sassandra katika eneo la Bas-Sassandra nchini [[Côte d'Ivoire]]. Bwawa hili lilikamilishwa mwaka 1980 na lina kituo cha kuzalisha umeme wa maji chenye uwezo wa megawati 165. Kiwango hiki cha uzalishaji kinatosha kuhudumia zaidi ya nyumba 111,000 za makazi kwa wastani.<ref>{{Cite web|title=An MBendi Profile: An MBendi Industry (Sector) Profile for C�te d'Ivoire: Electrical Power including economic overview and directories of companies, personalities, industry sectors, projects, facilities, news and events.|url=http://www.mbendi.com/indy/powr/af/ci/p0005.htm|work=www.mbendi.com|accessdate=2026-06-25|author=MBendi Information Services}}</ref> Bwawa la Buyo lina mchango mkubwa katika sekta ya nishati ya Côte d'Ivoire, likisaidia kuongeza upatikanaji wa umeme nchini humo pamoja na kuimarisha maendeleo ya kiuchumi katika maeneo yanayolizunguka Mto Sassandra.<ref>{{Cite web|url=https://www.fao.org/aquastat/en/databases/dams/|work=www.fao.org|accessdate=2026-06-25}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio-Cote d'Ivoire}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Maji]] [[Jamii:Jiografia ya Cote d'Ivoire]] sv1vmyvi1n9m67i4xabv2imolvt79p9 0 241476 1576432 2026-06-25T06:27:50Z Castro255 89781 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Bwawa la Djibloho''' ni bwawa la aina ya ''gravity dam'' lililopo kwenye [[Mto]] Wele karibu na eneo la Djibloho katika Mkoa wa Wele-Nzas nchini Equatorial [[Gine|Guinea]]. Bwawa hili limejengwa kwa lengo kuu la kuzalisha umeme wa maji na lina kituo cha umeme chenye uwezo wa megawati 120, ambacho husambaza umeme hasa kwa mji mkuu mpya wa Ciudad de la Paz.<ref>{{Cite web|title=El Ministro de Minas visita las obras de Djibloho - Página Oficial del Gobie...' 1576432 wikitext text/x-wiki '''Bwawa la Djibloho''' ni bwawa la aina ya ''gravity dam'' lililopo kwenye [[Mto]] Wele karibu na eneo la Djibloho katika Mkoa wa Wele-Nzas nchini Equatorial [[Gine|Guinea]]. Bwawa hili limejengwa kwa lengo kuu la kuzalisha umeme wa maji na lina kituo cha umeme chenye uwezo wa megawati 120, ambacho husambaza umeme hasa kwa mji mkuu mpya wa Ciudad de la Paz.<ref>{{Cite web|title=El Ministro de Minas visita las obras de Djibloho - Página Oficial del Gobierno de la República de Guinea Ecuatorial|url=http://www.guineaecuatorialpress.com/noticia.php?id=864|work=www.guineaecuatorialpress.com|accessdate=2026-06-25|author=GUINEA ECUATORIAL}}</ref><ref>{{Cite web|title=Arquivo.pt|url=https://arquivo.pt/wayback/20090719000622/http://www.industcards.com/hydro-africa-w.htm|work=arquivo.pt|accessdate=2026-06-25}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Maji]] [[Jamii:Jiografia ya Guinea]] sy5zmnsatr3atc7k1ex6h6uuvfmgu2b 0 241477 1576433 2026-06-25T06:31:25Z Castro255 89781 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Bwawa la Elgaada''' ni mojawapo ya mabwawa ya maji yaliyo kaskazini mwa [[Moroko|Morocco]]. Lipo kwenye eneo la mashariki mwa jiji la Fez. Bwawa hili lina uwezo wa kuhifadhi maji takribani mita za ujazo 350,000.<ref>{{Cite web|title=Secrétariat d'Etat Chargé de l'Eau|url=http://www.water.gov.ma/|work=www.water.gov.ma|accessdate=2026-06-25|language=fr-FR}}</ref> Elgaada Dam hutumika kama chanzo cha maji katika eneo hilo, likisaidia katika usambazaji...' 1576433 wikitext text/x-wiki '''Bwawa la Elgaada''' ni mojawapo ya mabwawa ya maji yaliyo kaskazini mwa [[Moroko|Morocco]]. Lipo kwenye eneo la mashariki mwa jiji la Fez. Bwawa hili lina uwezo wa kuhifadhi maji takribani mita za ujazo 350,000.<ref>{{Cite web|title=Secrétariat d'Etat Chargé de l'Eau|url=http://www.water.gov.ma/|work=www.water.gov.ma|accessdate=2026-06-25|language=fr-FR}}</ref> Elgaada Dam hutumika kama chanzo cha maji katika eneo hilo, likisaidia katika usambazaji wa maji na usimamizi wa rasilimali za maji kwa matumizi ya karibu na jiji la Fez. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Maji]] [[Jamii:Jiografia ya Moroko]] jkhhkazf0qc9mpepc57gnn3vq554be6 0 241478 1576435 2026-06-25T06:35:57Z Castro255 89781 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Bwawa la Foum''' '''Gleita''' ni bwawa la aina ya ''arch dam'' lililopo kwenye Mto Gorgol karibu na eneo la [[Foum Gleita]] katika Mkoa wa Gorgol nchini [[Mauritania]]. Bwawa hili lilikamilishwa mwaka 1988 na lengo lake kuu ni kutoa maji kwa ajili ya umwagiliaji wa mashamba.<ref>{{Cite web|url=https://www.fao.org/aquastat/en/databases/dams/|work=www.fao.org|accessdate=2026-06-25}}</ref> Lina uwezo wa kusaidia umwagiliaji wa hadi hekta 4,000 (takribani...' 1576435 wikitext text/x-wiki '''Bwawa la Foum''' '''Gleita''' ni bwawa la aina ya ''arch dam'' lililopo kwenye Mto Gorgol karibu na eneo la [[Foum Gleita]] katika Mkoa wa Gorgol nchini [[Mauritania]]. Bwawa hili lilikamilishwa mwaka 1988 na lengo lake kuu ni kutoa maji kwa ajili ya umwagiliaji wa mashamba.<ref>{{Cite web|url=https://www.fao.org/aquastat/en/databases/dams/|work=www.fao.org|accessdate=2026-06-25}}</ref> Lina uwezo wa kusaidia umwagiliaji wa hadi hekta 4,000 (takribani ekari 9,900) za mazao, jambo linalosaidia sana kilimo katika eneo hilo kame la Mauritania. Bwawa la Foum Gleita ni sehemu muhimu ya usimamizi wa maji na maendeleo ya kilimo katika ukanda wa Gorgol. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Maji]] [[Jamii:Jiografia ya Mauritania]] rabdodzq2pg94ginoxhi8522a8typ2w 0 241479 1576436 2026-06-25T06:40:31Z Castro255 89781 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Bwawa la Friedenau''' ni bwawa la zege la aina ya ''gravity dam'' lililopo katika Mkoa wa Khomas nchini [[Namibia]]. Lipo takribani kilomita 38 kusini-magharibi mwa mji wa [[Windhoek]]. Bwawa hili linazuia Mto Kuiseb na linatumika kutoa maji kwa maeneo ya karibu, ikiwa ni pamoja na mgodi wa Matchless Mine.<ref>{{Cite web|title=NamWater Ltd {{!}} NamWater Ltd|url=https://www.namwater.com.na/index.php?option=com_content&view=article&id=67&Itemid=68|work=...' 1576436 wikitext text/x-wiki '''Bwawa la Friedenau''' ni bwawa la zege la aina ya ''gravity dam'' lililopo katika Mkoa wa Khomas nchini [[Namibia]]. Lipo takribani kilomita 38 kusini-magharibi mwa mji wa [[Windhoek]]. Bwawa hili linazuia Mto Kuiseb na linatumika kutoa maji kwa maeneo ya karibu, ikiwa ni pamoja na mgodi wa Matchless Mine.<ref>{{Cite web|title=NamWater Ltd {{!}} NamWater Ltd|url=https://www.namwater.com.na/index.php?option=com_content&view=article&id=67&Itemid=68|work=www.namwater.com.na|accessdate=2026-06-25}}</ref> Lina uwezo wa kuhifadhi takribani mita za ujazo milioni 6.723 za [[maji]]. Ujenzi wake ulikamilishwa mwaka 1972 wakati eneo hilo likiwa chini ya utawala wa Afrika Kusini. Bwawa la Friedenau lina umuhimu katika usambazaji wa maji katika eneo lenye hali ya ukame ya katikati ya Namibia. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio-Namibia}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Maji]] [[Jamii:Jiografia ya Namibia]] ng8t3z4k0l8doyz4cajxn3ckbv64w6z 0 241480 1576437 2026-06-25T06:45:38Z Castro255 89781 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Bwawa la Garafiri''' ni bwawa la udongo (embankment dam) lililopo kwenye Mto Konkouré, ambao pia hutengeneza mpaka kati ya Mikoa ya Kindia na Mamou nchini [[Gine|Guinea]]. Bwawa hili lilijengwa na kampuni ya ujenzi ya Salini Impregilo kati ya mwaka 1995 na 1999 kwa ajili ya kuzalisha umeme wa maji na kusambaza [[maji]].<ref>{{Cite web|url=https://www.fao.org/aquastat/en/databases/dams/|work=www.fao.org|accessdate=2026-06-25}}</ref> Kituo chake cha um...' 1576437 wikitext text/x-wiki '''Bwawa la Garafiri''' ni bwawa la udongo (embankment dam) lililopo kwenye Mto Konkouré, ambao pia hutengeneza mpaka kati ya Mikoa ya Kindia na Mamou nchini [[Gine|Guinea]]. Bwawa hili lilijengwa na kampuni ya ujenzi ya Salini Impregilo kati ya mwaka 1995 na 1999 kwa ajili ya kuzalisha umeme wa maji na kusambaza [[maji]].<ref>{{Cite web|url=https://www.fao.org/aquastat/en/databases/dams/|work=www.fao.org|accessdate=2026-06-25}}</ref> Kituo chake cha umeme kina uwezo wa megawati 75 (takribani hp 101,000). Mnamo mwaka 2002, kituo hicho kilipata hitilafu, lakini kilirekebishwa muda mfupi baadaye. Bwawa la Garafiri lina mchango mkubwa katika uzalishaji wa umeme na usambazaji wa maji nchini Guinea, hasa katika ukanda wa kati wa nchi hiyo.<ref>{{Cite web|title=Garafiri dam - Salini Impregilo|url=http://www.salini-impregilo.com/en/projects/completed/dams-hydroelectric-plants/garafiri-dam.html|work=www.salini-impregilo.com|accessdate=2026-06-25|language=en}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Maji]] [[Jamii:Jiografia ya Guinea]] n3rt4hmt7x619adjre85jc6kiqu2afw 0 241481 1576438 2026-06-25T06:49:35Z Castro255 89781 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Bwawa la Gilgel Gibe''' '''I''' ni bwawa la kujazwa mawe (rock-filled embankment dam) lililopo kwenye Mto Gilgel Gibe nchini [[Ethiopia]]. Lipo takribani kilomita 57 kaskazini-mashariki mwa mji wa Jimma katika Mkoa wa Oromia. Lengo kuu la bwawa hili ni kuzalisha umeme wa [[maji]]. Kituo chake cha umeme kina uwezo wa megawati 184, ambazo zinatosha kuhudumia zaidi ya nyumba 123,200 kwa wastani. Bwawa lina urefu wa takribani mita 1,700 na kimo cha mita 4...' 1576438 wikitext text/x-wiki '''Bwawa la Gilgel Gibe''' '''I''' ni bwawa la kujazwa mawe (rock-filled embankment dam) lililopo kwenye Mto Gilgel Gibe nchini [[Ethiopia]]. Lipo takribani kilomita 57 kaskazini-mashariki mwa mji wa Jimma katika Mkoa wa Oromia. Lengo kuu la bwawa hili ni kuzalisha umeme wa [[maji]]. Kituo chake cha umeme kina uwezo wa megawati 184, ambazo zinatosha kuhudumia zaidi ya nyumba 123,200 kwa wastani. Bwawa lina urefu wa takribani mita 1,700 na kimo cha mita 40.<ref>{{Cite web|title=Africa Intelligence: exclusive news on Africa|url=https://www.africaintelligence.com/|work=Africa Intelligence|accessdate=2026-06-25|language=en}}</ref> Ujenzi wake ulianza mwaka 1988, lakini ulisimama mwaka 1994. Baadaye ulianza tena mwaka 1995 na kampuni mpya ya ujenzi, na kituo cha umeme kilikamilika na kuanza kazi rasmi mwaka 2004. Bwawa la Gilgel Gibe I ni sehemu muhimu ya mfumo wa nishati ya Ethiopia, likisaidia kuongeza uzalishaji wa umeme wa maji nchini humo. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio-Ethiopia}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Maji]] [[Jamii:Jiografia ya Ethiopia]] rundxetmdwwwint0sg56knflj5eor42 0 241482 1576439 2026-06-25T06:59:19Z Castro255 89781 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Bwawa la Goreangab''' ni bwawa lililopo katika vitongoji vya kaskazini-magharibi mwa mji wa Windhoek, nchini [[Namibia]]. Bwawa hili linazuia maji ya mito ya muda mfupi (ephemeral rivers), hasa Mto Arebbusch na Mto Gammams, ambao hupitia ndani ya [[Windhoek]]. Hifadhi ya maji ya nyuma ya bwawa ina uwezo wa kuhifadhi takribani mita za ujazo milioni 3.6 za [[maji]]. Bwawa la Goreangab lina umuhimu katika usimamizi wa maji mijini, lakini pia liko katika...' 1576439 wikitext text/x-wiki '''Bwawa la Goreangab''' ni bwawa lililopo katika vitongoji vya kaskazini-magharibi mwa mji wa Windhoek, nchini [[Namibia]]. Bwawa hili linazuia maji ya mito ya muda mfupi (ephemeral rivers), hasa Mto Arebbusch na Mto Gammams, ambao hupitia ndani ya [[Windhoek]]. Hifadhi ya maji ya nyuma ya bwawa ina uwezo wa kuhifadhi takribani mita za ujazo milioni 3.6 za [[maji]]. Bwawa la Goreangab lina umuhimu katika usimamizi wa maji mijini, lakini pia liko katika eneo ambalo linahitaji uangalizi kwa sababu maji yake huathiriwa na mtiririko wa maji ya mvua na mazingira ya jiji.<ref>{{Cite web|title=AQUASTAT - FAO's Global Information System on Water and Agriculture|url=https://www.fao.org/aquastat/en/index.html|work=www.fao.org|accessdate=2026-06-25}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio-Namibia}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Maji]] [[Jamii:Jiografia ya Namibia]] dgj31gvbfczf191i5zqs18k31blrty1 0 241483 1576440 2026-06-25T07:03:37Z Castro255 89781 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Bwawa la Grand Poubara''' ni bwawa la aina ya ''gravity dam'' lililopo kwenye [[Mto]] Ogooué, takribani kilomita 15 kusini mwa mji wa Franceville nchini [[Gabon]]. Lengo kuu la bwawa hili ni kuzalisha umeme wa maji. Lina kituo cha umeme chenye uwezo wa megawati 160 (takribani hp 210,000).<ref>{{Cite web|title=Gabon, Grand Poubara Hydropower Station - Hydropower - Sinohydro|url=http://eng.sinohydro.com/index.php?m=content&c=index&a=show&catid=42&id=131...' 1576440 wikitext text/x-wiki '''Bwawa la Grand Poubara''' ni bwawa la aina ya ''gravity dam'' lililopo kwenye [[Mto]] Ogooué, takribani kilomita 15 kusini mwa mji wa Franceville nchini [[Gabon]]. Lengo kuu la bwawa hili ni kuzalisha umeme wa maji. Lina kituo cha umeme chenye uwezo wa megawati 160 (takribani hp 210,000).<ref>{{Cite web|title=Gabon, Grand Poubara Hydropower Station - Hydropower - Sinohydro|url=http://eng.sinohydro.com/index.php?m=content&c=index&a=show&catid=42&id=131|work=eng.sinohydro.com|accessdate=2026-06-25|language=en}}</ref> Bwawa la Grand Poubara lina mchango muhimu katika sekta ya nishati ya Gabon, likisaidia kuongeza uzalishaji wa umeme na kuimarisha upatikanaji wa nishati katika eneo la mashariki mwa nchi. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio-Gabon}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Maji]] [[Jamii:Jiografia ya Gabon]] jd4lrng3tueh6m87b7xtmon9bhd5hcd 0 241484 1576441 2026-06-25T07:20:49Z Castro255 89781 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Bwawa la Gwenoro''' lipo ndani ya shamba la Gwenoro Farm nchini [[Zimbabwe]], eneo ambalo hapo awali lilikuwa linamilikiwa na Ian Smith, aliyewahi kuwa Waziri Mkuu wa Rhodesia (1919–2007). [[Shamba]] hilo lilichukuliwa hatua kwa hatua na Serikali ya Zimbabwe kati ya mwaka 2002 hadi Desemba 2012.<ref>{{Citation|title=Ian Smith's farm seized in Zimbabwe as Robert Mugabe eyes election|date=2012-12-07|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-20645271|wor...' 1576441 wikitext text/x-wiki '''Bwawa la Gwenoro''' lipo ndani ya shamba la Gwenoro Farm nchini [[Zimbabwe]], eneo ambalo hapo awali lilikuwa linamilikiwa na Ian Smith, aliyewahi kuwa Waziri Mkuu wa Rhodesia (1919–2007). [[Shamba]] hilo lilichukuliwa hatua kwa hatua na Serikali ya Zimbabwe kati ya mwaka 2002 hadi Desemba 2012.<ref>{{Citation|title=Ian Smith's farm seized in Zimbabwe as Robert Mugabe eyes election|date=2012-12-07|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-20645271|work=BBC News|language=en-GB|access-date=2026-06-25}}</ref><ref>{{Cite web|title=Former Zimbabwe white ruler's farm seized|url=https://apnews.com/general-news-18867c6718474a1bb2682572d108960b|work=AP News|date=2012-12-10|accessdate=2026-06-25|language=en}}</ref> Bwawa hili limejengwa kwenye Mto Runde (uliokuwa ukijulikana kama Mto Lundi) na lina jukumu muhimu la kusambaza maji kwa miji ya karibu ya Gweru na Shurugwi. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio-Zimbabwe}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Maji]] [[Jamii:Jiografia ya Zimbabwe]] q8xcpqszapqyn0soei4p15ejjgcltt3 0 241485 1576442 2026-06-25T07:30:59Z Castro255 89781 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Bwawa la Hassan''' I ni bwawa la udongo (embankment dam) lililopo takribani kilomita 19 kaskazini-mashariki mwa mji wa Demnate kwenye Mto Lakhdar katika Mkoa wa Azilal nchini [[Moroko|Morocco]]. Bwawa hili lilikamilishwa mwaka 1986 na linatumika kwa:<ref>{{Cite web|title=Portail du Secrétariat d'Etat Chargé de l'Eau et de l'Environnement|url=http://www.water.gov.ma/index.cfm?gen=true&ID=80&ID_PAGE=240|work=www.water.gov.ma|accessdate=2026-06-25}}</re...' 1576442 wikitext text/x-wiki '''Bwawa la Hassan''' I ni bwawa la udongo (embankment dam) lililopo takribani kilomita 19 kaskazini-mashariki mwa mji wa Demnate kwenye Mto Lakhdar katika Mkoa wa Azilal nchini [[Moroko|Morocco]]. Bwawa hili lilikamilishwa mwaka 1986 na linatumika kwa:<ref>{{Cite web|title=Portail du Secrétariat d'Etat Chargé de l'Eau et de l'Environnement|url=http://www.water.gov.ma/index.cfm?gen=true&ID=80&ID_PAGE=240|work=www.water.gov.ma|accessdate=2026-06-25}}</ref><ref>{{Cite web|title=Hassan I Hydroelectric Power Project - GEO|url=https://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=41615|work=globalenergyobservatory.org|accessdate=2026-06-25}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Maji]] [[Jamii:Jiografia ya Moroko]] bbh0w006r5mr8g5qte33u29ywko1lrc 0 241486 1576444 2026-06-25T07:42:42Z Castro255 89781 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Bwawa la Naute''' ni bwawa lililopo nje ya mji wa Keetmanshoop katika Mkoa wa Karas nchini [[Namibia]]. Bwawa hili lilijengwa na kampuni ya Concor kati ya mwaka 1970 na 1972, na likazinduliwa rasmi Septemba 1972.<ref>{{Cite web|title=Ministry of Trade and Industry - Namibia - Naute Aqua Fish Farms Project|url=http://www.mti.gov.na/subpage.php?linkNo=113|work=www.mti.gov.na|accessdate=2026-06-25}}</ref> Lipo kwenye Mto Löwen, ambao ni [[mto]] mdogo un...' 1576444 wikitext text/x-wiki '''Bwawa la Naute''' ni bwawa lililopo nje ya mji wa Keetmanshoop katika Mkoa wa Karas nchini [[Namibia]]. Bwawa hili lilijengwa na kampuni ya Concor kati ya mwaka 1970 na 1972, na likazinduliwa rasmi Septemba 1972.<ref>{{Cite web|title=Ministry of Trade and Industry - Namibia - Naute Aqua Fish Farms Project|url=http://www.mti.gov.na/subpage.php?linkNo=113|work=www.mti.gov.na|accessdate=2026-06-25}}</ref> Lipo kwenye Mto Löwen, ambao ni [[mto]] mdogo unaomwaga maji yake kwenye Mto Fish. Bwawa hili lina uwezo wa kuhifadhi takribani mita za ujazo milioni 69 za maji, na linachukuliwa kuwa bwawa la tatu kwa ukubwa nchini Namibia, likiwa chini ya Hardap Dam iliyopo kaskazini yake. Naute Dam lina umuhimu mkubwa katika usambazaji wa maji na pia kusaidia shughuli za kilimo katika eneo hilo la ukame la kusini mwa Namibia. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio-Namibia}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Maji]] [[Jamii:Jiografia ya Namibia]] hptl29d77bb95jxi03amujyv73u1uoa 0 241487 1576447 2026-06-25T08:41:07Z Castro255 89781 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Bwawa la Nakhla''' ni bwawa la kujazwa mawe (rock-filled embankment dam) lililopo kaskazini mwa [[Moroko|Morocco]], kusini-mashariki mwa eneo la El Hamma. Lengo kuu la bwawa hili ni kusambaza maji kwa mji wa Tetouan, ambao upo takribani kilomita 20 kusini mwa bwawa hilo.<ref>{{Cite web|title=Google Maps|url=https://www.google.co.uk/maps?q=Erraouz+Barrage&oe=utf-8&aq=t&rls=org.mozilla:en-US:official&client=firefox-a&channel=rcs&um=1&ie=UTF-8&hl=en&sa=N&...' 1576447 wikitext text/x-wiki '''Bwawa la Nakhla''' ni bwawa la kujazwa mawe (rock-filled embankment dam) lililopo kaskazini mwa [[Moroko|Morocco]], kusini-mashariki mwa eneo la El Hamma. Lengo kuu la bwawa hili ni kusambaza maji kwa mji wa Tetouan, ambao upo takribani kilomita 20 kusini mwa bwawa hilo.<ref>{{Cite web|title=Google Maps|url=https://www.google.co.uk/maps?q=Erraouz+Barrage&oe=utf-8&aq=t&rls=org.mozilla:en-US:official&client=firefox-a&channel=rcs&um=1&ie=UTF-8&hl=en&sa=N&tab=wl|work=Google Maps|accessdate=2026-06-25|language=en}}</ref> Bwawa hili lilikamilishwa mwaka 1961, na baadaye lilifanyiwa kazi kubwa za kuliboresha na kulitia nguvu zaidi mwaka 1968 ili kuongeza uimara wake na uwezo wa kufanya kazi kwa usalama. Barabara ya P4701 inapita upande wa magharibi wa bwawa hili, ikifanya eneo hilo kuwa rahisi kufikika kwa usafiri na ufuatiliaji wa miundombinu. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Maji]] [[Jamii:Jiografia ya Moroko]] 5pjaad502auyqq4wdaqq808a7kk5c3e 0 241488 1576448 2026-06-25T09:24:56Z Castro255 89781 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Bwawa la Mulungushi''' ni bwawa lililopo takribani kilomita 50 kusini-mashariki mwa mji wa Kabwe nchini [[Zambia]]. Limejengwa kwenye Mto Mulungushi.<ref>{{Cite web|title=Kabwe Kapers|url=http://www.lowdown.co.zm/2003/2003-10/kabwekapersoct2003.htm|work=www.lowdown.co.zm|accessdate=2026-06-25}}</ref> Bwawa hili lilijengwa na Broken Hill Development Company na kufunguliwa rasmi mwaka 1925 na Edward VIII, ambaye wakati huo alikuwa Mkuu wa Wales (Prince o...' 1576448 wikitext text/x-wiki '''Bwawa la Mulungushi''' ni bwawa lililopo takribani kilomita 50 kusini-mashariki mwa mji wa Kabwe nchini [[Zambia]]. Limejengwa kwenye Mto Mulungushi.<ref>{{Cite web|title=Kabwe Kapers|url=http://www.lowdown.co.zm/2003/2003-10/kabwekapersoct2003.htm|work=www.lowdown.co.zm|accessdate=2026-06-25}}</ref> Bwawa hili lilijengwa na Broken Hill Development Company na kufunguliwa rasmi mwaka 1925 na Edward VIII, ambaye wakati huo alikuwa Mkuu wa Wales (Prince of Wales). == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio-Namibia}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Maji]] [[Jamii:Jiografia ya Namibia]] 7btj75j3k8czj0q4o978i3sbz0aqb0s 0 241489 1576451 2026-06-25T09:34:56Z Castro255 89781 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Bwawa la Mtshabezi''' ni hifadhi ya maji (reservoir) iliyojengwa kwenye [[Mto]] Mtshabezi nchini [[Zimbabwe]]. Bwawa hili lina uwezo wa kuhifadhi takribani mita za ujazo milioni 11.4 za maji. Baada ya kukamilika na kuanza kutumika kwa bomba la maji lililounganisha Bwawa la Mtshabezi na Mzingwane Dam mwaka 2013, Mtshabezi lilikuwa bwawa la sita kuingizwa katika mfumo wa usambazaji wa maji wa mji wa Bulawayo.<ref>{{Cite web|title=Mtshabezi pipeline a maj...' 1576451 wikitext text/x-wiki '''Bwawa la Mtshabezi''' ni hifadhi ya maji (reservoir) iliyojengwa kwenye [[Mto]] Mtshabezi nchini [[Zimbabwe]]. Bwawa hili lina uwezo wa kuhifadhi takribani mita za ujazo milioni 11.4 za maji. Baada ya kukamilika na kuanza kutumika kwa bomba la maji lililounganisha Bwawa la Mtshabezi na Mzingwane Dam mwaka 2013, Mtshabezi lilikuwa bwawa la sita kuingizwa katika mfumo wa usambazaji wa maji wa mji wa Bulawayo.<ref>{{Cite web|title=Mtshabezi pipeline a major Govt intervention|url=https://www.heraldonline.co.zw/mtshabezi-pipeline-a-major-govt-intervention/|date=2026-06-25|accessdate=2026-06-25|language=en-US}}</ref> Bwawa hili lina umuhimu mkubwa katika kuhakikisha upatikanaji wa maji kwa wakazi wa Bulawayo, hasa wakati wa vipindi vya ukame na upungufu wa maji. Mfumo wa kuunganisha mabwawa mbalimbali umesaidia kuongeza usalama wa maji kwa mji huo, ambao ni wa pili kwa ukubwa nchini Zimbabwe. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio-Zimbabwe}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Maji]] [[Jamii:Jiografia ya Zimbabwe]] 33fgdoa2fdzykalnf5559lmzy30vtbb 1576452 1576451 2026-06-25T09:43:55Z Castro255 89781 1576452 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Bwawa la Mtshabezi }} '''Bwawa la Mtshabezi''' ni hifadhi ya maji (reservoir) iliyojengwa kwenye [[Mto]] Mtshabezi nchini [[Zimbabwe]]. Bwawa hili lina uwezo wa kuhifadhi takribani mita za ujazo milioni 11.4 za maji. Baada ya kukamilika na kuanza kutumika kwa bomba la maji lililounganisha Bwawa la Mtshabezi na Mzingwane Dam mwaka 2013, Mtshabezi lilikuwa bwawa la sita kuingizwa katika mfumo wa usambazaji wa maji wa mji wa Bulawayo.<ref>{{Cite web|title=Mtshabezi pipeline a major Govt intervention|url=https://www.heraldonline.co.zw/mtshabezi-pipeline-a-major-govt-intervention/|date=2026-06-25|accessdate=2026-06-25|language=en-US}}</ref> Bwawa hili lina umuhimu mkubwa katika kuhakikisha upatikanaji wa maji kwa wakazi wa Bulawayo, hasa wakati wa vipindi vya ukame na upungufu wa maji. Mfumo wa kuunganisha mabwawa mbalimbali umesaidia kuongeza usalama wa maji kwa mji huo, ambao ni wa pili kwa ukubwa nchini Zimbabwe. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio-Zimbabwe}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Maji]] [[Jamii:Jiografia ya Zimbabwe]] c1a4a2sl28k8zd37wy3ael67m1khq3r 3 241490 1576453 2026-06-25T09:48:15Z AmmarBot 81277 Karibu 1576453 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:48, 25 Juni 2026 (UTC) 3nojefitgrxzjhlpn6shqe4za6rgrub 3 241491 1576454 2026-06-25T09:48:25Z AmmarBot 81277 Karibu 1576454 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:48, 25 Juni 2026 (UTC) 3nojefitgrxzjhlpn6shqe4za6rgrub 3 241492 1576455 2026-06-25T09:48:35Z AmmarBot 81277 Karibu 1576455 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:48, 25 Juni 2026 (UTC) 3nojefitgrxzjhlpn6shqe4za6rgrub 3 241493 1576456 2026-06-25T09:48:45Z AmmarBot 81277 Karibu 1576456 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:48, 25 Juni 2026 (UTC) 3nojefitgrxzjhlpn6shqe4za6rgrub 3 241494 1576457 2026-06-25T09:48:55Z AmmarBot 81277 Karibu 1576457 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:48, 25 Juni 2026 (UTC) 3nojefitgrxzjhlpn6shqe4za6rgrub 3 241495 1576458 2026-06-25T09:49:05Z AmmarBot 81277 Karibu 1576458 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:49, 25 Juni 2026 (UTC) 46d8s7zf9jrycv8k2xw8coyc8uxrakq 3 241496 1576459 2026-06-25T09:49:15Z AmmarBot 81277 Karibu 1576459 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:49, 25 Juni 2026 (UTC) 46d8s7zf9jrycv8k2xw8coyc8uxrakq 3 241497 1576460 2026-06-25T09:49:25Z AmmarBot 81277 Karibu 1576460 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:49, 25 Juni 2026 (UTC) 46d8s7zf9jrycv8k2xw8coyc8uxrakq 3 241498 1576461 2026-06-25T09:49:35Z AmmarBot 81277 Karibu 1576461 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:49, 25 Juni 2026 (UTC) 46d8s7zf9jrycv8k2xw8coyc8uxrakq 3 241499 1576462 2026-06-25T09:49:45Z AmmarBot 81277 Karibu 1576462 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:49, 25 Juni 2026 (UTC) 46d8s7zf9jrycv8k2xw8coyc8uxrakq 0 241500 1576467 2026-06-25T10:19:14Z Castro255 89781 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Bwawa''' '''la''' '''Mohamed''' '''V''' ni bwawa la aina ya ''arch-gravity dam'' lililopo takribani kilomita 35 kusini mwa mji wa Zaio kwenye Mto Moulouya katika Mkoa wa Nador Province.<ref>{{Cite web|title=Mohamed V Hydroelectric Power Project Morocco - GEO|url=https://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=41614|work=globalenergyobservatory.org|accessdate=2026-06-25}}</ref><ref>{{Cite web|title=Ramsar Convention - Latest News|url=http://www.ramsar.o...' 1576467 wikitext text/x-wiki '''Bwawa''' '''la''' '''Mohamed''' '''V''' ni bwawa la aina ya ''arch-gravity dam'' lililopo takribani kilomita 35 kusini mwa mji wa Zaio kwenye Mto Moulouya katika Mkoa wa Nador Province.<ref>{{Cite web|title=Mohamed V Hydroelectric Power Project Morocco - GEO|url=https://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=41614|work=globalenergyobservatory.org|accessdate=2026-06-25}}</ref><ref>{{Cite web|title=Ramsar Convention - Latest News|url=http://www.ramsar.org:80/cda/ramsar/display/main/main.jsp?zn=ramsar&cp=1-26-76%5E16152_4000_0__|work=www.ramsar.org|accessdate=2026-06-25|language=en|author=21TORR AGENCY gmbh}}</ref> Lengo kuu la bwawa hili ni kutoa maji kwa ajili ya umwagiliaji wa mashamba yaliyoko chini ya mkondo wa mto, ambapo linasaidia umwagiliaji wa takribani hekta 70,000 za ardhi ya [[kilimo]]. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Maji]] [[Jamii:Jiografia ya Moroko]] l5xbfjbwhyv2wx3q9nvjxpo2tf4i7b5 0 241501 1576468 2026-06-25T10:25:21Z Castro255 89781 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Bwawa la Mita Hills''' ni bwawa la udongo (embankment dam) lenye kituo cha kuzalisha umeme wa maji na hifadhi ya maji, lililopo karibu na mji wa Kabwe katika Mkoa wa Kati wa [[Zambia]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=2BdSAAAAMAAJ|title=Great Dams in Southern Africa|last=Olivier|first=Henry|date=1976|publisher=Purnell|isbn=978-0-86843-004-1|language=en}}</ref> Ujenzi wa bwawa hili ulianza mwaka 1955 kwa lengo la kusaidia uzalishaj...' 1576468 wikitext text/x-wiki '''Bwawa la Mita Hills''' ni bwawa la udongo (embankment dam) lenye kituo cha kuzalisha umeme wa maji na hifadhi ya maji, lililopo karibu na mji wa Kabwe katika Mkoa wa Kati wa [[Zambia]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=2BdSAAAAMAAJ|title=Great Dams in Southern Africa|last=Olivier|first=Henry|date=1976|publisher=Purnell|isbn=978-0-86843-004-1|language=en}}</ref> Ujenzi wa bwawa hili ulianza mwaka 1955 kwa lengo la kusaidia uzalishaji wa umeme na maendeleo ya viwanda katika eneo la Kabwe na maeneo ya jirani. Mita Hills Dam ni sehemu ya mfumo wa uzalishaji wa umeme wa maji unaojumuisha pia Mulungushi Dam na Lunsemfwa Falls. Miundombinu hii kwa sasa inasimamiwa na Lunsemfwa Hydropower Company. Bwawa hili lina mchango muhimu katika uzalishaji wa umeme nchini Zambia na kusaidia mahitaji ya nishati kwa sekta za viwanda, biashara na matumizi ya nyumbani. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio-Zambia}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Jiografia ya Zambia]] [[Jamii:Maji]] 4rxgq0xlft3ktk0l0emtftnnh5gq7e7 0 241502 1576469 2026-06-25T10:31:22Z Castro255 89781 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Bwawa la Mazvikadei''' ni bwawa lililopo nchini [[Zimbabwe]] ambalo hutumika hasa kwa kutoa maji kwa ajili ya umwagiliaji wa mashamba. Bwawa hili ni la tatu kwa ukubwa nchini Zimbabwe, na lina mchango mkubwa katika kusaidia shughuli za kilimo kwa kuhakikisha upatikanaji wa maji kwa mwaka mzima. Mbali na umwagiliaji, hifadhi ya maji ya Mazvikadei pia ni muhimu katika usimamizi wa rasilimali za [[maji]] na maendeleo ya kiuchumi katika maeneo yanayolizun...' 1576469 wikitext text/x-wiki '''Bwawa la Mazvikadei''' ni bwawa lililopo nchini [[Zimbabwe]] ambalo hutumika hasa kwa kutoa maji kwa ajili ya umwagiliaji wa mashamba. Bwawa hili ni la tatu kwa ukubwa nchini Zimbabwe, na lina mchango mkubwa katika kusaidia shughuli za kilimo kwa kuhakikisha upatikanaji wa maji kwa mwaka mzima. Mbali na umwagiliaji, hifadhi ya maji ya Mazvikadei pia ni muhimu katika usimamizi wa rasilimali za [[maji]] na maendeleo ya kiuchumi katika maeneo yanayolizunguka.<ref>{{Cite web|title=Mazvikadei Dam Explained|url=https://everything.explained.today/Mazvikadei_Dam/|work=everything.explained.today|accessdate=2026-06-25}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio-Zambia}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Maji]] [[Jamii:Jiografia ya Zambia]] fgo63dkn3y4v6ihaqi9elfk7mwp5bin 0 241503 1576470 2026-06-25T10:39:11Z Castro255 89781 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Bwawa la Manjirenji''', ambalo zamani lilijulikana kama Lake McDougal, lipo kusini-mashariki mwa [[Zimbabwe]], mashariki mwa mji wa Masvingo. Bwawa hili lilijengwa kwa lengo la kutoa maji ya umwagiliaji kwa mashamba makubwa yaliyoko katika eneo la Lowveld kusini-magharibi mwa bwawa, hasa karibu na mji wa Chiredzi. Zao kuu linalonufaika na maji ya bwawa hili ni miwa, ambayo ni mazao muhimu kwa sekta ya sukari nchini Zimbabwe.<ref>{{Cite web|title=Zimba...' 1576470 wikitext text/x-wiki '''Bwawa la Manjirenji''', ambalo zamani lilijulikana kama Lake McDougal, lipo kusini-mashariki mwa [[Zimbabwe]], mashariki mwa mji wa Masvingo. Bwawa hili lilijengwa kwa lengo la kutoa maji ya umwagiliaji kwa mashamba makubwa yaliyoko katika eneo la Lowveld kusini-magharibi mwa bwawa, hasa karibu na mji wa Chiredzi. Zao kuu linalonufaika na maji ya bwawa hili ni miwa, ambayo ni mazao muhimu kwa sekta ya sukari nchini Zimbabwe.<ref>{{Cite web|title=Zimbabwe National Water Authority|url=http://www.zinwa.co.zw/htm/manjirenji.htm|work=www.zinwa.co.zw|accessdate=2026-06-25}}</ref> Manjirenji Dam lina mchango mkubwa katika maendeleo ya kilimo cha umwagiliaji, uzalishaji wa sukari na uchumi wa eneo la Chiredzi na maeneo mengine ya Lowveld. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio-Zimbabwe}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Maji]] [[Jamii:Jiografia ya Zimbabwe]] i3a2toehb6vngdcwppz9huety0oxgfb 1576471 1576470 2026-06-25T10:40:42Z Castro255 89781 1576471 wikitext text/x-wiki '''Bwawa la Manjirenji''', ambalo zamani lilijulikana kama Lake McDougal, lipo kusini-mashariki mwa [[Zimbabwe]], mashariki mwa mji wa Masvingo. Bwawa hili lilijengwa kwa lengo la kutoa maji ya umwagiliaji kwa mashamba makubwa yaliyoko katika eneo la Lowveld kusini-magharibi mwa bwawa, hasa karibu na mji wa Chiredzi. Zao kuu linalonufaika na maji ya bwawa hili ni miwa, ambayo ni mazao muhimu kwa sekta ya sukari nchini Zimbabwe.<ref>{{Cite web|title=Zimbabwe National Water Authority|url=http://www.zinwa.co.zw/htm/manjirenji.htm|work=www.zinwa.co.zw|accessdate=2026-06-25}}</ref> Manjirenji Dam lina mchango mkubwa katika maendeleo ya kilimo cha umwagiliaji, uzalishaji wa sukari na uchumi wa eneo la Chiredzi na maeneo mengine ya Lowveld. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio-Zimbabwe}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Maji]] 3i2g74d7fcq7bcnta2qbt330e95b7wt 0 241504 1576472 2026-06-25T10:50:43Z Castro255 89781 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Bwawa la Mandraka''' ni bwawa la aina ya ''gravity dam'' lililojengwa kwenye Mto Mandraka karibu na eneo la Mandraka nchini [[Madagaska|Madagascar]]. Bwawa hili lilijengwa na kampuni ya Kifaransa na kukamilika mwaka 1956.<ref>{{Cite web|title=Arquivo.pt|url=https://arquivo.pt/wayback/20090719030742/http://www.industcards.com/hydro-africa-southern.htm|work=arquivo.pt|accessdate=2026-06-25}}</ref> Ujenzi wa bwawa hilo uliunda hifadhi ya maji inayojulika...' 1576472 wikitext text/x-wiki '''Bwawa la Mandraka''' ni bwawa la aina ya ''gravity dam'' lililojengwa kwenye Mto Mandraka karibu na eneo la Mandraka nchini [[Madagaska|Madagascar]]. Bwawa hili lilijengwa na kampuni ya Kifaransa na kukamilika mwaka 1956.<ref>{{Cite web|title=Arquivo.pt|url=https://arquivo.pt/wayback/20090719030742/http://www.industcards.com/hydro-africa-southern.htm|work=arquivo.pt|accessdate=2026-06-25}}</ref> Ujenzi wa bwawa hilo uliunda hifadhi ya maji inayojulikana kama Lake Mandraka.<ref>{{Cite web|title=Ecosystem-based Adaptation in Madagascar {{!}} UNEP - UN Environment Programme|url=https://www.unep.org/ecosystem-based-adaptation-madagascar|work=www.unep.org|date=2019-01-21|accessdate=2026-06-25|language=en|author=U. N. Environment}}</ref> Bwawa la Mandraka ni sehemu muhimu ya miundombinu ya maji nchini Madagascar na limechangia maendeleo ya matumizi ya rasilimali za maji katika Mkoa wa Analamanga. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio-Madagaska}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Maji]] [[Jamii:Jiografia ya Madagaska]] g4blt2skajrmf1eo6y4h0cxgm1awwl5 0 241505 1576473 2026-06-25T10:55:37Z Castro255 89781 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Bwawa''' '''la''' '''Manchira''' ni bwawa lililopo katika Wilaya ya [[Hifadhi ya Serengeti|Serengeti]], Mkoa wa Mara Region nchini [[Tanzania]]. Lengo kuu la mradi wa bwawa hili ni kuhakikisha upatikanaji wa maji safi na salama kwa wakazi wa mji wa Mugumu pamoja na vijiji vya jirani vya Kebosongo, Rwamchanga, Morotonga, Bwitengi, Kisangura na Matare.<ref>{{Cite web|title=Manchira Dam Explained|url=https://everything.explained.today/Manchira_Dam/|work=e...' 1576473 wikitext text/x-wiki '''Bwawa''' '''la''' '''Manchira''' ni bwawa lililopo katika Wilaya ya [[Hifadhi ya Serengeti|Serengeti]], Mkoa wa Mara Region nchini [[Tanzania]]. Lengo kuu la mradi wa bwawa hili ni kuhakikisha upatikanaji wa maji safi na salama kwa wakazi wa mji wa Mugumu pamoja na vijiji vya jirani vya Kebosongo, Rwamchanga, Morotonga, Bwitengi, Kisangura na Matare.<ref>{{Cite web|title=Manchira Dam Explained|url=https://everything.explained.today/Manchira_Dam/|work=everything.explained.today|accessdate=2026-06-25}}</ref> Bwawa la Manchira lina mchango muhimu katika kuboresha huduma za maji kwa jamii za Wilaya ya Serengeti kwa kusaidia upatikanaji wa maji ya matumizi ya nyumbani na maendeleo ya kijamii na kiuchumi katika eneo hilo. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio-Tanzania}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Maji]] [[Jamii:Jiografia ya Tanzania]] texwrqos7oqa7y1saguoxddi4jg3do5 0 241506 1576475 2026-06-25T11:07:41Z Castro255 89781 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Mai Nefhi''' ni jina la eneo lililo karibu na mji wa [[Asmara]] nchini [[Eritrea]], pamoja na bwawa lililopo katika eneo hilo. Katika lugha ya Tigrinya, “Mai Nefhi” linahusishwa na maana ya “maji yaliyotanuka” au “maji yaliyoongezeka”.<ref>{{Citation|title=Haile Selassie|date=2026-06-25|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Haile_Selassie&oldid=1360996651|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-06-25}}</ref><ref>{{Cite web|title...' 1576475 wikitext text/x-wiki '''Mai Nefhi''' ni jina la eneo lililo karibu na mji wa [[Asmara]] nchini [[Eritrea]], pamoja na bwawa lililopo katika eneo hilo. Katika lugha ya Tigrinya, “Mai Nefhi” linahusishwa na maana ya “maji yaliyotanuka” au “maji yaliyoongezeka”.<ref>{{Citation|title=Haile Selassie|date=2026-06-25|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Haile_Selassie&oldid=1360996651|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-06-25}}</ref><ref>{{Cite web|title=Eritrea Institute of Technology Graduates 1207 Students {{!}}|url=http://www.shabait.com/news/local-news/22160-eritrea-institute-of-technology-graduates-1207-students|work=www.shabait.com|accessdate=2026-06-25|language=en-gb|author=shabait Administrator}}</ref> Bwawa la Mai Nefhi lilikamilishwa mwaka 1970 wakati wa utawala wa Haile Selassie. Hadi leo, bwawa hili linaendelea kuwa chanzo kikuu cha maji kwa mji wa Asmara, likiwa na umuhimu mkubwa katika kuhakikisha upatikanaji wa maji kwa wakazi wa mji mkuu wa Eritrea. Mai Nefhi Dam ni mojawapo ya miundombinu muhimu zaidi ya maji nchini Eritrea kutokana na mchango wake katika usambazaji wa maji ya matumizi ya nyumbani na maendeleo ya mji wa Asmara. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Maji]] [[Jamii:Jiografia ya Eritrea]] hyenhs2mtupdfb0uvkdwno3879mntpy 0 241507 1576476 2026-06-25T11:16:19Z Castro255 89781 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Bwawa la Maga''' ni bwawa lililopo kusini mwa Lake [[Chad]] nchini [[Kamerun]], karibu na mpaka wa Chad.<ref>{{Cite web|title=Google Maps|url=https://www.google.com/maps?ie=UTF8&z=13&ll=10.827742,15.065517&spn=0.07739,0.15913&t=k&om=1|work=Google Maps|accessdate=2026-06-25|language=sw-US}}</ref><ref>{{Cite web|title=IW:LEARN {{!}} Documents - Appraisal of the Safety of Maga Dam, Cameroon (March 2002)|url=https://iwlearn.net/documents/6669|work=iwlearn.n...' 1576476 wikitext text/x-wiki '''Bwawa la Maga''' ni bwawa lililopo kusini mwa Lake [[Chad]] nchini [[Kamerun]], karibu na mpaka wa Chad.<ref>{{Cite web|title=Google Maps|url=https://www.google.com/maps?ie=UTF8&z=13&ll=10.827742,15.065517&spn=0.07739,0.15913&t=k&om=1|work=Google Maps|accessdate=2026-06-25|language=sw-US}}</ref><ref>{{Cite web|title=IW:LEARN {{!}} Documents - Appraisal of the Safety of Maga Dam, Cameroon (March 2002)|url=https://iwlearn.net/documents/6669|work=iwlearn.net|accessdate=2026-06-25}}</ref> Bwawa hili lina umuhimu mkubwa katika usimamizi wa maji katika Bonde la Ziwa Chad. Hutumika kudhibiti maji na kusaidia shughuli za kilimo, hasa umwagiliaji katika maeneo ya karibu. Kutokana na eneo lake karibu na Ziwa Chad, Maga Dam ni sehemu muhimu ya miundombinu ya maji inayochangia maendeleo ya kiuchumi na usalama wa chakula kwa jamii zinazotegemea kilimo katika kaskazini mwa [[Kamerun]]. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Maji]] [[Jamii:Jiografia ya Kamerun]] h270j0fp4d4dg8qfvisbt0s0nz7lfl1 0 241508 1576477 2026-06-25T11:23:28Z Castro255 89781 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Bwawa la Lamaum''' ni bwawa la umeme wa maji linalomilikiwa na sekta binafsi lililopo kwenye Mto Catumbela katika Mkoa wa Benguela Province nchini [[Angola]]. Bwawa hili lilikamilishwa kwa mara ya kwanza mwaka 1965 na lilikuwa na jukumu muhimu la kuzalisha na kusambaza umeme kwa miji ya Lobito, Benguela na Huambo. Awali, kituo chake cha umeme kilikuwa na uwezo wa megawati 20 (takribani hp 27,000).<ref>{{Citation|title=Lomaum Dam {{!}} dam, Angola {{!}...' 1576477 wikitext text/x-wiki '''Bwawa la Lamaum''' ni bwawa la umeme wa maji linalomilikiwa na sekta binafsi lililopo kwenye Mto Catumbela katika Mkoa wa Benguela Province nchini [[Angola]]. Bwawa hili lilikamilishwa kwa mara ya kwanza mwaka 1965 na lilikuwa na jukumu muhimu la kuzalisha na kusambaza umeme kwa miji ya Lobito, Benguela na Huambo. Awali, kituo chake cha umeme kilikuwa na uwezo wa megawati 20 (takribani hp 27,000).<ref>{{Citation|title=Lomaum Dam {{!}} dam, Angola {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Lomaum-Dam|work=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2026-06-25}}</ref> Bwawa la Lamaum lina mchango mkubwa katika historia ya miundombinu ya nishati ya Angola, hasa katika kusaidia ukuaji wa miji na shughuli za viwanda katika eneo la kati la nchi. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio-Angola}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Maji]] [[Jamii:Jiografia ya Angola]] rsbh3l1rx8rqd1zrcyxxcn4av2entbs 1728 241509 1576478 2026-06-25T11:29:58Z Anuary Rajabu 45588 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '<div style="text-align:center; margin-bottom:10px;"> [[File:WP25 potential birthday logo.svg|center|frameless|1400x1400px]] </div> <div style="width:600px; margin:auto; display:flex; justify-content:space-around; border-bottom:1px solid #ddd; text-align:center;"> <div style="flex:1; border-bottom:3px solid #005696; padding-bottom:5px;"> [[Event:Wikipedia 25 - Tabora|<span style="color:#333; font-size:14px; font-weight:bold;">Kuhusu Tukio / About</span>]]...' 1576478 wikitext text/x-wiki <div style="text-align:center; margin-bottom:10px;"> [[File:WP25 potential birthday logo.svg|center|frameless|1400x1400px]] </div> <div style="width:600px; margin:auto; display:flex; justify-content:space-around; border-bottom:1px solid #ddd; text-align:center;"> <div style="flex:1; border-bottom:3px solid #005696; padding-bottom:5px;"> [[Event:Wikipedia 25 - Tabora|<span style="color:#333; font-size:14px; font-weight:bold;">Kuhusu Tukio / About</span>]] </div> <div style="flex:1; padding-bottom:5px;"> [[Event:Wikipedia 25 - Tabora/Makala|<span style="color:#777; font-size:14px; font-weight:bold;">Makala / Articles List</span>]] </div> <div style="flex:1; padding-bottom:5px;"> [[Event:Wikipedia 25 - Tabora/Matunzio|<span style="color:#777; font-size:14px; font-weight:bold;">Matunzio / Gallery</span>]] </div> </div> [[File:WP25 Birthday cake.gif|right|250px]] [[File:WP25 Number 25 - blue.gif|right|250px]] '''Wikipedia 25th Anniversary''' ni maadhimisho ya kihistoria ya miaka 25 ya Wikipedia, hazina kubwa zaidi ya maarifa huru duniani. Nchini Tanzania, hasa katika mkoa wa Tabora, tunaungana na jumuiya ya kimataifa ya Wikimedia kusherehekea mafanikio haya kwa kuimarisha maudhui yetu ya ndani na kuongeza ushiriki wa jamii katika maarifa huru. Kupitia kampeni hii, washiriki watapata nafasi ya kuchangia kwa kuandika na kuboresha makala mbalimbali zinazoakisi historia ya jamii yetu, maendeleo ya ndani, na utamaduni wetu, huku tukikumbuka mchango wa Wikipedia katika elimu na upatikanaji wa taarifa huru kwa miaka 25 iliyopita. ===''English''=== '''Wikipedia 25th Anniversary''' is a historic celebration of 25 years of Wikipedia, the world's largest repository of free knowledge. In Tanzania, particularly in the Tabora region, we are joining the global Wikimedia community to celebrate this milestone by strengthening our local content and increasing community participation in free knowledge. Through this campaign, participants will have the opportunity to contribute by writing and improving articles that reflect our local history, community development, and culture, while reflecting on Wikipedia's contribution to education and free access to information over the past 25 years. == Dhamira / ''Theme'' == '''Celebrating 25 Years of Free Knowledge''' (''Sw'': '''Kusherehekea Miaka 25 ya Maarifa Huru''') == Lini? / ''When?''== '''30 Juni 2026''' - '''31 Agosti 2026'''. == Malengo / ''Goals'' == * Kuadhimisha miaka 25 ya Wikipedia kwa kuandika na kuboresha angalau makala 50 zinazohusu historia ya jamii yetu na maendeleo ya ndani. * Kutambua na kuwapongeza wachangiaji wa muda mrefu wa Wikipedia ya Kiswahili kutoka Tabora na Tanzania kwa ujumla. * Kuvutia na kutoa mafunzo kwa wahariri wapya ili kuhakikisha maarifa huru yanaendelea kukua kwa vizazi vijavyo. ===''English''=== *To celebrate 25 years of Wikipedia by creating and improving atleast 50 articles related to our local history and community development. *To recognize and honor long-term contributors to the Swahili Wikipedia from the Tabora and Tanzania community as whole. *To attract and train new editors to ensure that free knowledge continues to grow for future generations. 298j6dpuj5tijskzmrs7ujtzd92eogg 0 241510 1576479 2026-06-25T11:51:36Z Castro255 89781 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Bwawa la Koudiat Acerdoune''' ni bwawa la aina ya ''gravity dam'' lililopo takribani kilomita 9.5 kusini-magharibi mwa Kadiria kwenye Mto Isser katika Mkoa wa Bouïra nchini [[Aljeria|Algeria]]. Bwawa hili lilijengwa kati ya mwaka 2002 na 2008 kwa kutumia teknolojia ya ''roller-compacted concrete''. Lengo lake kuu ni kutoa maji kwa matumizi ya viwandani, umwagiliaji na matumizi ya majumbani.<ref>{{Cite web|title=PERI GmbH - Koudiat Acerdoune Dam, Alger...' 1576479 wikitext text/x-wiki '''Bwawa la Koudiat Acerdoune''' ni bwawa la aina ya ''gravity dam'' lililopo takribani kilomita 9.5 kusini-magharibi mwa Kadiria kwenye Mto Isser katika Mkoa wa Bouïra nchini [[Aljeria|Algeria]]. Bwawa hili lilijengwa kati ya mwaka 2002 na 2008 kwa kutumia teknolojia ya ''roller-compacted concrete''. Lengo lake kuu ni kutoa maji kwa matumizi ya viwandani, umwagiliaji na matumizi ya majumbani.<ref>{{Cite web|title=PERI GmbH - Koudiat Acerdoune Dam, Algeria|url=http://www.peri.de/ww/en/projects.cfm/fuseaction/showreference/reference_ID/1977/referencecategory_ID/22.cfm|work=www.peri.de|accessdate=2026-06-25}}</ref><ref>{{Cite web|title=Epiroc in your region|url=https://www.epiroc.com/sys/splash|work=Epiroc|accessdate=2026-06-25|author=Epiroc}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio-Algeria}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Maji]] [[Jamii:Jiografia ya Algeria]] pt5e5rs69yu3bydqaog023df4omv0ii 1728 241511 1576480 2026-06-25T11:57:31Z Anuary Rajabu 45588 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '<div style="text-align:center; margin-bottom:10px;"> [[File:WP25 potential birthday logo.svg|center|frameless|1400x1400px]] </div> <div style="width:600px; margin:auto; display:flex; justify-content:space-around; border-bottom:1px solid #ddd; text-align:center;"> <div style="flex:1; padding-bottom:5px;"> [[Event:Wikipedia 25 - Tabora|<span style="color:#777; font-size:14px; font-weight:bold;">Kuhusu Tukio / About</span>]] </div> <div style="flex:1; borde...' 1576480 wikitext text/x-wiki <div style="text-align:center; margin-bottom:10px;"> [[File:WP25 potential birthday logo.svg|center|frameless|1400x1400px]] </div> <div style="width:600px; margin:auto; display:flex; justify-content:space-around; border-bottom:1px solid #ddd; text-align:center;"> <div style="flex:1; padding-bottom:5px;"> [[Event:Wikipedia 25 - Tabora|<span style="color:#777; font-size:14px; font-weight:bold;">Kuhusu Tukio / About</span>]] </div> <div style="flex:1; border-bottom:3px solid #005696; padding-bottom:5px;"> [[Event:Wikipedia 25 - Tabora/Makala|<span style="color:#333; font-size:14px; font-weight:bold;">Makala / Articles List</span>]] </div> <div style="flex:1; padding-bottom:5px;"> [[Event:Wikipedia 25 - Tabora/Matunzio|<span style="color:#777; font-size:14px; font-weight:bold;">Matunzio / Gallery</span>]] </div> </div> emzlaqa0lkos71l7bsdczxlv1pbpq1t