Wikipedia swwiki https://sw.wikipedia.org/wiki/Mwanzo MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Media Maalum Majadiliano Mtumiaji Majadiliano ya mtumiaji Wikipedia Majadiliano ya Wikipedia Faili Majadiliano ya faili MediaWiki Majadiliano ya MediaWiki Kigezo Majadiliano ya kigezo Msaada Majadiliano ya msaada Jamii Majadiliano ya jamii Lango Majadiliano ya lango Wikichanzo Majadiliano ya Wikichanzo TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1781 1607550 1607255 2026-10-13T18:29:06Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 3 template(s) replaced. 1607550 wikitext text/x-wiki {{Infobox_Person | jina = Rosa Parks | nchi = [[Marekani]] | picha = Rosa Parks 1997.jpg | maelezo_ya_picha = Rosa Parks mwaka 1997 | jina_la_kuzaliwa = Rosa Louise McCauley | tarehe_ya_kuzaliwa = 4 Februari 1913 | mahala_pa_kuzaliwa = Tuskegee, [[Alabama]] | tarehe_ya_kufariki = 24 Oktoba 2005 | mahala_alipofia = [[Detroit, Michigan|Detroit]], [[Michigan]] | anajulikana kwa = Kukataa kuachia kiti chake ndani ya basi huko Montgomery (1955) | kazi_yake = Mshonaji, mwanaharakati wa haki za kiraia }} '''Rosa Louise McCauley Parks''' ([[4 Februari]] [[1913]] – [[24 Oktoba]] [[2005]]) alikuwa mwanaharakati Mmarekani Mweusi wa haki za kiraia. Anajulikana hasa kwa kukataa, tarehe 1 Desemba 1955 huko [[Montgomery, Alabama|Montgomery]] ([[Alabama]]), kumwachia abiria mweupe kiti chake ndani ya basi, kama sheria za [[ubaguzi wa rangi]] zilivyotaka. Kukamatwa kwake kulisababisha Mgomo wa Mabasi wa Montgomery uliodumu siku 381, ambao ulikuwa mwanzo wa Vuguvugu la Haki za Kiraia nchini [[Marekani]]. Mara nyingi huitwa « mama wa vuguvugu la haki za kiraia ». == Maisha ya awali == Rosa Louise McCauley alizaliwa Tuskegee, Alabama, na kukulia Pine Level karibu na Montgomery. Mwaka 1932 aliolewa na Raymond Parks, mwanachama wa shirika la NAACP (''National Association for the Advancement of Colored People''). Mwaka 1943 Rosa Parks naye alijiunga na NAACP na kuwa katibu wa tawi lake la Montgomery.<ref name="britannica">{{Rejea tovuti |title=Rosa Parks |url=https://www.britannica.com/biography/Rosa-Parks |website=Encyclopædia Britannica |language=en}}</ref><ref name="alabama">{{Rejea tovuti |title=Rosa Parks |url=http://www.encyclopediaofalabama.org/article/h-1111 |website=Encyclopedia of Alabama |language=en}}</ref> == Kukamatwa kwa 1955 na mgomo wa mabasi == [[Picha:Rosa Parks being fingerprinted by Deputy Sheriff D.H. Lackey after being arrested on February 22, 1956, during the Montgomery bus boycott.jpg|thumb|Rosa Parks akichukuliwa alama za vidole baada ya kukamatwa tarehe 22 Februari 1956, wakati wa mgomo wa mabasi]] Tarehe 1 Desemba 1955, alipokuwa akirudi nyumbani kutoka kazini, Rosa Parks alikataa agizo la dereva wa basi la kumwachia abiria mweupe kiti chake. Alikamatwa na kutozwa faini.<ref name="britannica" /> Kukamatwa kwake kulisababisha Wamarekani Weusi wa Montgomery kuanzisha mgomo wa kutopanda mabasi, ukiongozwa na [[Martin Luther King, Jr.]], aliyekuwa mchungaji kijana wakati huo. Mgomo ulidumu siku 381 na ulimalizika Desemba 1956, baada ya Mahakama Kuu ya Marekani kuamua kwamba ubaguzi ndani ya mabasi ulikiuka katiba.<ref name="britannica" /><ref name="blackpast">{{Rejea tovuti |title=Rosa Parks (1913-2005) |url=https://www.blackpast.org/african-american-history/parks-rosa-1913-2005-0/ |website=BlackPast |date=2007-11-14 |language=en}}</ref> == Baada ya mgomo == Kutokana na vitisho na kukosa kazi, Rosa na mume wake walihamia [[Detroit, Michigan|Detroit]] mwaka 1957. Kuanzia 1965 hadi 1988 alifanya kazi katika ofisi ya mbunge John Conyers. Mwaka 1987 yeye na mume wake walianzisha taasisi ya kuendeleza vijana.<ref name="britannica" /><ref name="blackpast" /> Alipokea tuzo nyingi, zikiwemo ''Presidential Medal of Freedom'' (1996) na ''Congressional Gold Medal'' (1999).<ref name="britannica" /> == Kifo == Rosa Parks alifariki dunia huko Detroit tarehe 24 Oktoba 2005, akiwa na umri wa miaka 92. Mwili wake uliwekwa katika jengo la Bunge (''Capitol'') huko Washington ili watu watoe heshima zao; alikuwa mwanamke wa kwanza kupewa heshima hiyo.<ref name="britannica" /><ref name="alabama" /> == Marejeo == {{Reflist}} == Viungo vya nje == * [http://www.tsum.edu/museum/ Makumbusho na Maktaba ya Rosa Parks] {{Wayback|url=http://www.tsum.edu/museum/ |date=20050424084248 }} * [http://www.rosaparks.org Taasisi ya Maendeleo Binafsi ya Rosa Raymond Parks] * [http://www.achievement.org/autodoc/page/par0int-1 Picha na mahojian ya Rosa Parks] {{DEFAULTSORT:Parks, Rosa}} [[Jamii:Waliozaliwa 1913]] [[Jamii:Waliofariki 2005]] [[Jamii:Wanaharakati wa Marekani]] [[Jamii:Wamarekani Weusi]] [[Jamii:Wanawake wa Marekani]] de2djs6e0hlr2ql38fxpc4313gzajfh 0 2059 1607906 1520836 2026-10-14T03:19:48Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607906 wikitext text/x-wiki [[Picha: Dodoma,_Tanzania..jpg|thumbnail|right|280px| Dodoma]] [[Picha:Tanzania Dodoma location map.svg|thumb|right|260px|Mahali pa Mkoa wa Dodoma katika [[Tanzania]]]] [[Picha:Un-tanzania-Kondoa.png|thumb|right|300px|Mkoa wa Dodoma]] '''Mkoa wa Dodoma''', mmojawapo kati ya [[mikoa]] [[Mikoa ya Tanzania|31]] ya [[Tanzania]], uko katikati ya nchi ukipakana na mikoa ya [[Mkoa wa Manyara|Manyara]], [[Mkoa wa Morogoro|Morogoro]], [[Mkoa wa Iringa|Iringa]] na [[Mkoa wa Singida|Singida]]. Kutokana na nafasi hiyo, [[mji mkuu]] wa mkoa umefanywa mji mkuu wa nchi pia. [[Jiji]] la Dodoma lina [[bunge la Tanzania]] na [[Chuo Kikuu|chuo kikuu]] [[Chuo Kikuu cha Dodoma|kikubwa zaidi nchini]]. Eneo lote la mkoa ni la [[km²]] 41,310. Sehemu kubwa ni [[nyanda za juu]] kati ya [[mita]] 830 hadi 2000 juu ya [[UB]]. Mkoani kuna [[uzalishaji]] mkubwa wa [[divai]], unaoongoza [[bara|barani]] baada tu ya [[Afrika Kusini]]. Katika [[sensa]] ya [[mwaka]] [[2022]], [[idadi]] ya wakazi wa Mkoa wa Dodoma ilihesabiwa kuwa 3,085,625. <ref>https://www.nbs.go.tz</ref> Kuna [[wilaya]] [[nane]] zifuatazo: [[Wilaya ya Bahi|Bahi]], [[Wilaya ya Chamwino|Chamwino]], [[Wilaya ya Chemba|Chemba]], [[Wilaya ya Dodoma Mjini|Dodoma Mjini]], [[Wilaya ya Kondoa|Kondoa]], [[Wilaya ya Kondoa Mjini|Kondoa Mjini]], [[Wilaya ya Kongwa|Kongwa]], [[Wilaya ya Mpwapwa|Mpwapwa]]. Wilaya ya awali ya [[Wilaya ya Dodoma Vijijini|Dodoma Vijijini]] imegawiwa katika wilaya mpya za Chamwino na Bahi. Mnamo Machi [[2012]] ilianzishwa wilaya mpya ya [[Chemba]]. Pia Wilaya ya Kondoa imegawiwa sehemu mbili. Una [[postikodi]] [[namba]] '''41000'''<ref>{{Rejea tovuti |url=https://www.tcra.go.tz/images/documents/postcode/dodoma.pdf |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2017-09-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200321135312/https://www.tcra.go.tz/images/documents/postcode/dodoma.pdf |archivedate=2020-03-21 }}</ref>. ==Mawasiliano== Mawasiliano ni mazuri kwa barabara ya lami kuanzia [[mji wa Dodoma]] kwenda [[Morogoro]] - [[Daressalaam]], barabara zingine ni za udongo to pamoja na njia kuu kuelekea Tanzania ya Magharibi - [[Rwanda]] - [[Kongo]]. Pia hali ya barabara ya kale ya "Cape - Cairo" inayovuka Dodoma kutoka kazkazini ([[Arusha]] - Kondoa) kwenda kusini ni nzuri kwa kiwango cha lami. Kuna pia njia ya [[Reli ya Kati]] kutoka Daressalaam kwenda [[Kigoma]] yenye matatizo ya mara kwa mara. Dodoma mjini kuna uwanja wa kitaifa wa ndege. ==Hali ya hewa na kilimo== Kwa jumla Dodoma haina mvua nyingi isipokuwa sehemu za wilaya za Mpwapwa na Kondoa. Hivyo hasa mazao yasiyotegemea sana mvua hulimwa kama vile [[mtama]], [[wimbi]], [[muhogo]]; kilimo cha [[mahindi]] hupatikana mara kwa mara na matatizo ya kukosa mvua. Mazao ya sokoni ni [[karanga]] [[alizeti]] na simsim. Dodoma ni pia mwanzo wa ustawishaji wa [[Zabibu|mizabibu]] na uzalishaji wa divai katika Tanzania. Kutokana na hali ya hewa [[mifugo]] ni mingi ([[ng'ombe]] 1,600,000, [[mbuzi]] 954,000, [[kondoo]] 274,000, [[nguruwe]] 23,000, [[kuku]] takriban 1,400,000). Idadi ya mifugo imeongeza tatizo la [[mmomonyoko wa ardhi]] katika sehemu za mkoa. ==Wakazi na utamaduni== [[Idadi]] kubwa ya wakazi asilia ni [[Wagogo]]. [[Kongwa]] kuna [[Wakaguru]], Wagogo, na [[Wamasai]]; na [[Mpwapwa]] kuna [[Wahehe]], Wagogo, na Wakaguru. Kondoa kuna [[Warangi]] na pia [[Wasandawe]] wanaotumia lugha ya aina ya [[Khoikhoi]]. [[Babu]] zao wamewahi kukaa eneo la Tanzania kabla ya kuingia kwa [[Lugha za Kikushi|Wakushi]], [[Wabantu]] na [[Waniloti]]. Kondoa kuna pia sehemu yenye [[michoro]] ya kale [[Michoro ya miambani|juu ya uso ya miamba]] ya aina ya Khoikhoi inayofanana na [[sanaa]] ya kale huko [[Zimbabwe]] au [[Afrika Kusini]]. ==Majimbo ya bunge== Wakati wa uchaguzi mkuu wa Tanzania mwaka 2015 mkoa huu ulikuwa na majimbo ya uchaguzi yafuatayo: * Bahi : mbunge ni [[Omar Ahmed Badwel]] ([[CCM]]) * Chemba : mbunge ni [[Juma Nkamia]] ([[CCM]]) * Chamwino : mbunge ni [[Deo Ndejembi]] ([[CCM]]) * Dodoma Mjini : mbunge ni [[Antony Peter Mavunde]] ([[CCM]]) * Kibakwe : mbunge ni [[George Simbachawene]] ([[CCM]]) * Kondoa Mjini : mbunge ni [[Sanda Edwin]] ([[CCM]]) * Kondoa Vijijini : mbunge ni Dk. [[Ashatu Kijaji]] ([[CCM]]) * Kongwa : mbunge ni [[Job Ndugai]] ([[CCM]]) * Mpwapwa : mbunge ni [[George Malima Lubeleje]] ([[CCM]]) * Mtera : mbunge ni [[Livingstone Lusinde]] ([[CCM]]) ==Tazama pia== * [[Orodha ya milima ya mkoa wa Dodoma]] * [[Orodha ya mito ya mkoa wa Dodoma]] ==Tanbihi== {{reflist}} {{Mikoa ya Tanzania}} {{mbegu-jio-dodoma}} [[Jamii:Mikoa ya Tanzania|D]] [[Jamii:Mkoa wa Dodoma|!]] 5yj7wx82qxp4wa7gjzhiag27jh29n5n 0 2404 1607497 1607276 2026-10-13T14:24:08Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1607497 wikitext text/x-wiki {{Redirect|Uhabeshi}} {{Jedwali la nchi |jina_rasmi=Jamhuri ya Kidemokrasia ya Shirikisho la Ethiopia |jina_asili=የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዴሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ ([[Kiamhara]]) |bendera=Flag_of_Ethiopia.svg|wimbo=ወደፊት ገስግሺ ፣ ውድ እናት ኢትዮጵያ<br>"Mbele Tembea, Mama Mpendwa Ethiopia"<br>[[File:Wedefit_Gesgeshi_Widd_Innat_Ittyoppya.ogg]] |nembo=Emblem_of_Ethiopia.svg|ramani=Ethiopia (Africa orthographic projection).svg |ramani2=Ethiopia.png |serikali=[[Jamhuri ya shirikisho]] |majira_saa=+3<br>([[Saa za Afrika Mashariki|Afrika Mashariki]]) |majina_viongozi=[[Sahle-Work Zewde]]<br>[[Abiy Ahmed]] |vyeo_viongozi={{*}}Rais<br>{{*}}Waziri Mkuu |tld=.et |iso3166=ET |msimbo_simu=+251 |fedha=[[Birr ya Ethiopia]] |lugha_rasmi=[[Kiafar]]<br>[[Kiamhara]]<br>[[Kioromo]]<br>[[Kisomali]]<br>[[Kitigrinya]] |eneo_jumla=1 104 300 <ref name="worldfactbook">{{Cite CIA World Factbook|country=Ethiopia|access-date=23 March 2024|year=2023}}</ref> |watu_kadirio=116 462 712<ref name="worldfactbook" />|pato={{ongezeko}} USD bilioni 192.013<ref name="IMFWEO.ET">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=644,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Ethiopia) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |date=10 October 2023 |access-date=12 October 2023}}</ref>|mwaka_pato=2024|pato_kwa_mtu={{ongezeko}} USD 1 787.176<ref name="IMFWEO.ET" />|pato_halisi={{ongezeko}} USD bilioni 393.297<ref name="IMFWEO.ET" />|pato_halisi_kwa_mtu={{ongezeko}} USD 3 719<ref name="IMFWEO.ET" />|mwaka_maendeleo=2021|maendeleo={{ongezeko}} 0.498<ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[Mradi wa Maendeleo wa Umoja wa Mataifa]]|date=September 8, 2022|access-date=September 8, 2022}}</ref> - {{duni}}|mji_mkuu=[[Addis Ababa]]|latd=9|latm=1|latNS=N|longd=38|longm=45|longEW=E}} '''Ethiopia''' (kwa [[Kiamhari]]: ኢትዮጵያ ''Ityopp'ya''; awali ilijulikana kama '''Uhabeshi''') ni nchi ya [[Afrika ya Mashariki]] iliyoko kwenye [[Pembe ya Afrika]]. Inapakana na [[Sudan]] na [[Sudan Kusini]] upande wa [[magharibi]], [[Eritrea]] na [[Jibuti]] upande wa [[kaskazini]], [[Somalia]] upande wa [[mashariki]] na [[Kenya]] upande wa [[kusini]]. Ni nchi ambayo ina [[historia]] ya pekee [[Afrika]] na hata [[dunia]]ni kwa ujumla. Ethiopia ni moja ya nchi mbili za [[Afrika]] ambazo hazikutawaliwa na [[wakoloni]] wakati walipong’ang’ania Afrika. Nchi ya pili ni [[Liberia]]. Kabla ya [[Vita Kuu ya Pili ya Dunia]] Ethiopia ilivamiwa na [[Italia|Waitalia]] ([[1936]]) lakini ilipata [[uhuru]] wake tena baada ya miaka michache. Ethiopia ni moja ya mataifa ya kale zaidi duniani, ikiwa na historia inayorudi nyuma maelfu ya miaka. Mara nyingi inahusishwa na Ufalme wa kale wa [[Aksum]], ambao ulikuwa dola la kibiashara lenye nguvu lililostawi kati ya karne ya 1 na ya 7 BK, na unachukuliwa kuwa mojawapo ya [[ustaarabu]] mkubwa wa dunia ya kale. Ethiopia pia inajulikana kwa urithi wake wa muda mrefu wa [[Ukristo]]; iliukubali katika karne ya 4, na kuwa mojawapo ya mataifa ya kwanza kabisa kuikubali dini hiyo rasmi. [[Kanisa la Kiorthodoksi la Ethiopia]] linabakia kuwa [[taasisi]] kuu katika [[jamii]] na [[utamaduni]] wa nchi hiyo.<ref>{{Rejea tovuti|title=History of Ethiopia|url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Ethiopia|author=Harold Marcus|publisher=Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2026-04-06}}</ref> Ethiopia ya kisasa ni [[jamhuri]] ya [[demokrasia|kidemokrasia]] ya [[bunge|kibunge]] yenye muundo wa [[shirikisho]], inayoundwa na majimbo ya [[Kabila|kikabila]]. Ina idadi ya watu wanaozidi milioni 135, na hivyo kuwa nchi ya pili kwa idadi ya watu barani [[Afrika]] baada ya [[Nijeria]] na ya kumi duniani. Nchi hii ni makazi ya zaidi ya [[Kabila|makabila]] 80 na [[lugha]] mbalimbali, huku [[Kiamhari]] kikiwa ndiyo [[lugha rasmi]] ya kazi ya [[serikali]] ya [[shirikisho]]. Ethiopia imekumbwa na changamoto mbalimbali za ndani na nje katika miongo ya hivi karibuni, ikiwa ni pamoja na misukosuko ya [[siasa|kisiasa]], migogoro ya kikabila, na matatizo ya [[mazingira]] kama vile [[ukame]]. Licha ya changamoto hizo, [[nchi]] imepata maendeleo makubwa ya [[miundombinu]] na ukuaji wa [[uchumi|kiuchumi]] katika maeneo kama [[kilimo]], [[ujenzi]], na [[nishati]] mbadala. == Jina == [[Asili]] ya [[jina]] "'''Ethiopia'''" haijulikani. Kuna maelezo mbalimbali lakini yote yanakosa uhakika. Hilo ni sawa pia kwa jina la pili la kihistoria ambalo ni "Habasha" ilikuwa "Uhabeshi". Ethiopia mara nyingi linaelezwa kuwa neno la [[Kigiriki cha Kale]] Αἰθιοπία ''Aithiopia'' lililotokana na Αἰθίοψ "Aithiops" ; maana yake "uso" (ὄψ) "kuwaka" (αιθw) hivyo labda "uso uliochomwa" ama [[sura]] [[nyeusi]]. Lakini jina hili halikumaanisha hasa nchi ya Ethiopia ya leo lakini nchi zote zenye watu wenye rangi nyeusinyeusi. Kwa muda mrefu watu wa [[Ulaya]] waliita Afrika yote kwa jina "Ethiopia". Pia si wazi kama neno la Kiafrika lenye maana tofauti limechukuliwa na [[Wagiriki]] kwa maana ya neno lao la "aithiops". Nchi yenyewe ilijulikana kwa muda mrefu wa historia yake kwa jina la '''Habasha'''. Habasha ilikuwa jina la [[Kiarabu]] kwa ajili ya nchi ikaingia kama "Uhabeshi" katika Kiswahili au "Abisinia" katika [[lugha]] za [[Ulaya]]. Asili ya jina hilo haliko wazi; wengine husema ni katika lugha ya kale ya nchi yenyewe kumaanisha "nchi kwenye [[nyanda za juu]]"; tena wengine wanadai kwamba jina limetoka [[Uarabuni]] wa kusini lilipokuwa jina la [[kabila]] moja lililohamia na watu walioleta [[lugha za kisemiti]] Ethiopia. == Jiografia == {{Main|Orodha ya mito ya Ethiopia}} [[File:Ethiopia Topography.png|thumb|Topografia ya Ethiopia]] Ethiopia ina eneo la [[kilometa mraba]] 1,127,127 ([[maili mraba]] 435,071). Nchi yenyewe ni mojawapo ya nchi za [[Pembe ya Afrika]] upande wa mashariki. Nchini Ethiopia kuna milima mirefu; sehemu kubwa ya nchi inaundwa na [[Nyanda za juu za Ethiopia]] zilizotenganishwa na [[Bonde la Ufa la Afrika Mashariki]], ambalo limepasua kutoka kusini - magharibi kwenda kaskazini – mashariki na kuzungukwa na [[mbuga]] maeneo yaliyo chini. [[Bonde|Mabonde]] na milima hasa nchini Ethiopia yanaathiri [[hali ya hewa]], [[udongo]], [[mimea]], na makazi ya watu. Ukweo wa milima na eneo la kijiografia vinasababisha aina mbili za hali ya hewa: eneo lililopoa liko zaidi ya ukweo wa [[mita]] 2,400 ([[futi]] 7,900) ambapo [[vipimo vya joto]] ni kati ya kuganda na 16°[[Selsiasi|C]] (32°–61°[[Fahrenheit|F]]); vipimo vya joto kwa ukweo wa mita 1,500 na 2,400 (futi 4,900—7,900) joto ni 16°C hadi 30°C (61°–86°F); joto zaidi liko chini ya mita 1,500 (futi 4,900) ni [[hali ya hewa]] ya [[tropiki]] na hali ya hewa ya [[ukame]] na joto saa za mchana ni 27°C mpaka 50°C (81°–122°F). [[Mvua]] ya kawaida ni kuanzia kati ya Juni mpaka kati ya Septemba lakini eneo la milima ya kusini mvua hunyesha zaidi ikianzia na mvua kidogo ya Februari ama Machi. Ethiopia ni nchi ambayo ina [[ikolojia]] tambakazi. [[Ziwa Tana]], ambalo liko kaskazini mwa nchi, ndilo [[Chanzo (mto)|chanzo]] cha [[Mto]] [[Naili ya Buluu]] (kwa [[Kiarabu]]: Bahr al Zraq). Eneo la mto huo lina aina za [[wanyama]] za pekee kama [[Gelada - nyani]], [[Walia ibeka]] na pia [[Mbwa mwitu]]. == Historia == {{main|Historia ya Ethiopia}} === Historia ya awali === Historia ya [[binadamu]] katika Ethiopia ilianza mapema kabisa. [[Mifupa]] ya kale kabisa ya [[zamadamu|viumbe jamii ya watu]] imepatikana katika nchi hii kwa sababu zilihifadhiwa katika [[mazingira]] [[yabisi]] ya nchi. [[Wataalamu]] wengi huamini ya kwamba Ethiopia (pamoja na [[Kenya]] na [[Tanzania]]) inaweza kuwa mahali ambako watu wa aina ya [[Homo Sapiens]] walianza kupatikana duniani. Kuna ma[[baki]] mbalimbali ya ki[[utamaduni]] yanayochunguzwa na [[akiolojia]], lakini sehemu kubwa ya nchi haijaangaliwa bado kitaalamu. Inaonekana kwamba katika [[karne]] za [[K.K.]] kulikuwa na [[uhusiano]] wa karibu na [[Uarabuni]] kwa sababu lugha za Kiethiopia ni karibu na lugha za upande mwingine wa [[Bahari ya Shamu]]. Inaaminiwa kwamba watu kutoka Uarabuni Kusini walihamia Ethiopia na kuleta lugha yao huko. [[Biblia]] ina taarifa juu ya [[ziara]] ya [[malkia wa Sheba]] aliyemtembelea [[mfalme]] [[Suleimani]] wa [[Yerusalemu]]. [[Milki ya Sheba]] imedaiwa kuwepo ama Ethiopia au [[Yemen]] na wengine huamini ya kwamba ilikuwa [[dola]] la pande zote mbili za [[mlangobahari]] wa [[Bab el Mandeb]] unaotenganisha [[Eritrea]] ya leo na Uarabuni Kusini. === Historia ya kale === [[Milki]] ya kwanza ya Ethiopia inayoweza kutajwa kutokana na mabaki ya ma[[jengo]] na [[maandishi]] ilikuwa milki ya [[D'mt]] (pia: Da'amot) katika Ethiopia ya kaskazini pamoja na [[Eritrea]] ya leo. Kuna mabaki ya [[hekalu]] la [[Yeha]] pamoja na ma[[kaburi]] ambako majina ya wafalme kadhaa yamehifadhiwa kwa maandishi kwenye [[mawe]]. [[Lugha]] ilikuwa karibu sana na lugha za kale za [[Uarabuni]]. Ilikuwa na [[athira]] juu ya sehemu za kaskazini ya Ethiopia kwa kipindi kikubwa cha [[milenia ya 1 KK]]. Ilifuata milki kubwa ya [[Aksum]], iliyoanzishwa wakati wa kuzaliwa [[Yesu]]. [[Ufalme wa Aksum]] ulikuwa milki ya kwanza kutawala maeneo makubwa ya Ethiopia. [[Nabii]] [[Mwajemi]] [[Mani]] aliuweka [[Ufalme wa Aksum]] kwa [[utukufu]] sawa na [[Roma]], [[Uajemi]] na [[Uchina]] kama nchi zilizokuwa na nguvu duniani [[karne ya 3]] [[BK]], wakati yeye alipoishi. Ilikuwa [[karne ya 4]] [[BK]] ambapo [[Frumentius]], mtu [[Siria|Msiro]]-[[ugiriki|Mgiriki]] aliyekuwa amepotelea [[bahari]]ni kutokana na kuzama kwa [[jahazi]], alishikwa na Wahabeshi na kupelekwa [[korti]]ni na baadaye kumuongoa mfalme [[Ezana]] kuingia [[Ukristo]]. Kwa hiyo Wahabeshi wakampa jina ''Abba Selama''. Kwa muda mfupi dini hiyo mpya ilienea kote<ref>{{Rejea tovuti |url=https://www.avvenire.it/agora/pagine/ritrovate-le-chiese-piu-antiche-dell-africa-subsahariana |title=Nakala iliyohifadhiwa |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221211081032/https://www.avvenire.it/agora/pagine/ritrovate-le-chiese-piu-antiche-dell-africa-subsahariana |archivedate=2022-12-11 |accessdate=2022-12-11 |url-status=dead}}</ref>. Mara nyingi [[karne ya 6]] Aksum ilitawala eneo la [[Yemeni]] ng'ambo ya [[Bahari ya Shamu]]. Aksum ilistawi hasa kutokana na [[biashara]] kati ya [[Mediteranea]] na [[Bara Hindi]] iliyopita kwenye [[mlangobahari]] wa [[Bab el Mandeb]] ikatumia [[bandari]] ya [[Adulis]] (karibu na [[Massawa]] ya leo nchini Eritrea). Uenezi wa [[Uislamu]] ulivuruga biashara hiyo na Aksum ilipoteza [[utawala]] juu ya [[pwani]]. Kuporomoka kwa uwezo wa kibiashara kunaonekana katika kusimamishwa kwa [[uchapaji]] [[pesa]] ya wafalme wa Aksum katika [[karne ya 7]]. Nchi ilishambuliwa pia kutoka milki za barani. Mabaki ya ufalme wa Aksum yaliharibiwa mnamo mwaka [[900]] wakati na [[malkia Gudit]] (au Judith) aliyekuwa ama [[Myahudi]] ama kiongozi wa makabila ya Kipagani kutoka [[nyanda za juu]]. === Milki ya Ethiopia === Kiongozi wa kabila la Agaw alimwoa [[binti]] wa mfalme wa mwisho wa Aksum akaanzisha [[nasaba]] ya Zagwe na kuunda upya ufalme wa Kikristo katika nyanda za juu. [[Kitovu]] cha ufalme huu kilipelekwa zaidi mbali na pwani. Nasaba hii ilipinduliwa mnamo [[1270]] na [[Yekuno Amlak]] aliyetumia jina la kifalme [[Tasfa Iyasus]]. Alianzisha nasaba iliyojiita "Wa Suleimani" kwa kudai ilikuwa [[ukoo]] wa [[mwana]] wa mfalme Suleimani na malkia wa Sheba. Tasfa Iyasus alitumia [[cheo]] cha [[Negus Negesti]] ("Mfalme wa Wafalme"). Enzi ya Mfalme [[Lebna Dengel]], Ethiopia iliweza kuwasiliana na nchi za Ulaya na kudumisha [[ubalozi]] na nchi kama [[Ureno]]. Lakini, Mfalme [[Susenyos]] alipojiunga na [[Kanisa Katoliki]] mwaka [[1622]], chakari na misukosuko ilifuata. [[Wamisionari]] [[Wajesuiti]] walichukiwa na waamini wa [[Kanisa la Ethiopia]], na katika hiyo [[karne ya 17]] Susenyos mwana wa Mfalme [[Basil wa Ethiopia|Basil]] aliwafukuza wanamisheni hao. Baadaye [[Waoromo]] wakaanza kuasi [[amri]] ya [[Kanisa la Ethiopia]] na kutafuta njia za [[dini]] yao, eneo hili la Uhebeshi. Mambo hayo yote yalifanya Ethiopia itengwe [[miaka ya 1700]]. Wafalme wakawa kama [[wakurugenzi]], ambao waliamriwa na ma[[sharifu]] kama Ras [[Mikael Sehul]] wa [[Tigrinya]]. Ethiopia ilitoka kutoka utengo kwa kufuatia [[misheni]] ya [[Uingereza]] kufika Ethiopia na kukamilisha [[muungano]] kati ya nchi hizi mbili; lakini, hadi milki ya [[Tewodros II wa Ethiopia|Tewodros II]] ndipo Ethiopia ilipoanza tena shauri za Duni. [[Picha:Early nineteenth century warriors Colour.jpg|thumb|250px|left|Mashujaa Ethiopia karne ya 1800]] [[Miaka ya 1880]] ilikuwa miaka ya Ulaya kung’ang’ania [[ukoloni]] Afrika ambapo Waitalia na Waingereza walitafuta kutawala eneo la [[Assab]], bandari iliyoko karibu na [[mdomo]] wa bahari ya Shamu. Bedari ya Kusini, karibu na kiingilio cha bahari ya Shamu, ilinunuliwa na Waitalia kutoka [[sultani]] mwenyeji Machi [[1870]] ambayo mwaka [[1882]] ilizaa [[koloni]] la [[Eritrea]]. Haya yalizua magombano kati ya Waethiopia na Waitalia na [[Vita vya Adowa]] mwaka [[1896]], ambapo Waethiopia walishtua dunia kwa kupiga nguvu za wakoloni na kulinda [[madaraka]] yao kwa [[uongozi]] wa [[Menelik II]]. [[Italia]] na Ethiopia zilisaini [[mkataba wa amani]] tarehe [[26 Oktoba]] 1896. ===Karne ya 20 hadi leo=== [[Karne ya 20]] miaka ya kwanzakwanza ilimilikiwa na Mfalme [[Haile Selassie]], aliyechukua nafasi ya kuendeleza Ethiopia mpaka uongozi wake ulipokatizwa kwa [[Vita vya pili vya Uhabeshi na Waitalia|Vita ya pili ya Uhabeshi na Italia]] ([[1936]]). [[Waingereza]] na wazalendo wa Jeshi la Ethiopia wakakomboa nchi mwaka [[1941]], na Waingereza kukiri madaraka ya Ethiopia kwa [[mkataba wa Uingereza na Ethiopia]] mnamo [[Desemba]] [[1944]]. Milki ya Haile Selassie ilikoma mwaka [[1974]], ambapo [[Wakomunisti]] wa "[[Derg]]" walimpindua na kuanzisha [[serikali ya kikomunisti]] chini ya [[Mengistu Haile Mariam]]. Mapinduzi hayo yalifuatwa na [[msukosuko]] wa [[vita]] na migogoro pamoja na [[ukame]] na shida za [[wakimbizi]]. Mwaka [[1977]] [[Somalia]] ilivamia eneo la [[Ogaden]] ([[Vita vya Ogaden]]), lakini Ethiopia iliweza kuwafukuza Wasomali kwa msaada wa vifaa vya kijeshi vya [[Urusi]], na majeshi ya [[Kuba]], [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kijerumani|Ujerumani Mashariki]] na [[Yemeni]]. Usaidizi mwingi kutoka [[Nchi za Kikomunisti]] uliwezesha Ethiopia kudumisha mojawapo ya majeshi kubwa Afrika. Lakini hii haikuzuia [[ukereketwa]] wa jimbo la Eritrea na [[Tigrinya|Tigray]], ambapo ukame wa mwaka [[1985]] na [[mapinduzi]] ya [[siasa]] hasa kwa Kambi za [[Ujamaa]], zilileta uongozi wa Derg [[1991]] kukoma. Chama cha kukomboa Eritrea (EPLF) na [[Chama cha Mapinduzi cha Kidemokrasi Ethiopia]] (EPRDF), ziliungana kukomboa Ethiopia, wengi wa [[wanamgambo]] wakiwa wanaharakati wa Eritrea. Mwaka [[1993]] jimbo la [[Eritrea]] likawa huru kutoka Ethiopia, kufuatia [[kura ya maoni]] iliyofanywa ili kumaliza vita hivyo vilivyodumu miaka 20, mmojawapo kati ya migogoro ya muda mrefu zaidi Afrika. Mwaka [[1994]] Ethiopia kaiweka [[Katiba]] mpya ambayo ilileta [[uchaguzi]] wa ki[[demokrasia]]. Mwaka [[1998]] magombano ya mipaka na Eritrea yalileta [[Vita vya Eritrea na Ethiopia]] ambayo vilidumu hadi [[Juni]] [[2000]]. Vita hivyo vilileta [[uvivu]] wa uchumi na nguvu ya muungano unaongoza nchi. == Demografia == [[Picha:GariAdama.jpg|thumb|Gari huko Adama (Nazareth), Ethiopia.]] [[Idadi]] ya wakazi ilikadiriwa kuwa 135,500,000 ([[2025]]) ambao wanaongezeka kwa [[asilimia]] 2.88 kwa mwaka. Ethiopia ina makabila zaidi ya 80 yenye utamaduni tofautitofauti. Watu wengi huongea [[lugha za Kisemiti]] na [[lugha za Kikushi]]. [[Waoromo]] (34.49%), [[Waamhara]] (26.89%), [[Wasomali]] (6.20%) na [[Tigray|Watigrinya]] (6.07%) ni zaidi ya 73% ya wananchi wote. Kumbe kuna makabila mengine yenye watu wachache kiasi kama 10,000. === Lugha === Ethiopia ina lugha 90/109 za kienyeji (angalia [[Orodha ya Lugha za Ethiopia]]). Mifano muhimu ni kama ifuatavyo: {|border="0" |+ |- | * [[Kiafar]] * [[Kiamhari]] * [[Kianfillo]] * [[Kiberta]] * [[Kibussa]] * [[Kigamo-Gofa-Dawro|Kigamo]] | * [[Kigedeo]] * [[Kigumuz]] * [[Kigurage cha Sebat Bet|Kigurage]] * [[Kihadiyya]] * [[Kiharari]] * [[Kikafa]] | * [[Kikonso]] * [[Kiongota]] * [[Kioromo-Kusini]] * [[Kioromo-Magharibi]] * [[Kioromo-Mashariki]] * [[Kisaho]] | * [[Kisidamo]] * [[Kisilt'e]] * [[Kisoddo]] * [[Kisomali]] * [[Kitigrinya]] * [[Kiwolaytta]] |} [[Kiingereza]] ndiyo lugha ya kigeni inayoongelewa zaidi na kufunzwa katika [[shule ya upili]]. Kiamhari ilikuwa lugha ya ufundishaji katika [[shule ya msingi]] lakini sasa sehemu nyingi nafasi yake imeshikwa na [[Kioromo]] na [[Kitigrinya]]. === Dini === [[Wakristo]], ambao ndio wengi (67.3%, kati yao [[Waorthodoksi wa mashariki]] 43.8%), wanaishi hasa kwenye milima, na [[Waislamu]] (31.3%) na [[Wapagani]] (0.6%) wengi wanaishi kwenye mabonde. ==== Ukristo ==== [[Picha:Ethiopian Painting 2005 SeanMcClean.JPG|left|thumb|Picha katika ngozi inayomuonyesha [[padri]] wa [[Kanisa Orthodoksi la Ethiopia Tewahedo]] akichezea [[ala]] za [[muziki]] za kienyeji.]] [[Ufalme wa Aksum]] ulikuwa milki ya kwanza kukubali [[Ukristo]], ambapo [[askofu]] [[Frumentius]] wa [[Taya]], aliyetumwa na [[Atanasi]] wa [[Aleksandria]] [[Uinjilishaji|kuiinjilisha]] nchi, alimuongoa [[Ezana wa Aksum]] katika [[karne ya 4]]. Kwa hiyo Wahabeshi wakampa jina ''Abba Selama''. Kwa muda mfupi dini hiyo mpya ilienea kote<ref>https://www.avvenire.it/agora/pagine/ritrovate-le-chiese-piu-antiche-dell-africa-subsahariana {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Labda Frumentius alifika tayari na [[wamonaki]] kama [[wamisionari]]. Lakini [[umonaki]] hasa ulianza mnamo mwaka [[500]] walipofika wamonaki tisa wenye asili ya [[Siria]] waliotokea [[Misri]] katika [[monasteri]] za [[Pakomi]]. Hivyo mpaka leo mtindo huo ndio unaotawala kati ya umati wa wamonaki wa Ethiopia, wakati [[wakaapweke]] ni wachache, ingawa hawajawahi kukosekana. Athari za Siria na Misri zinajitokeza katika mambo mengi. Wamonaki wanaishi katika vibanda vya binafsi wakikutana kwa [[sala]] tu. Wamonaki [[wanawake]] (kawaida ni [[wajane]]) wanaishi jirani na monasteri ya kiume wakiitegemea kiroho na kiuchumi. === Uislamu === [[Uislamu]] nchini Ethiopia unapatikana kutoka mwanzo wa dini hiyo; ambapo [[nabii]] [[Muhammad]] aliwaambia Waislamu waepuke kuuliwa [[Maka]] kwa kukimbilia Uhabeshi, ambayo ilitawaliwa na Mfalme Mkristu. Hata [[utamaduni]] wa Kiislamu wasema [[Bilal ibn Ribah|Bilal]], mfuasi wa Nabii Muhammad, alikuwa ametokea Ethiopia. === Uyahudi === [[Wayahudi]], ambao wanaitwa Beta Israeli au Wafalasha, walioishi Ethiopia tangu karne nyingi, wengi wao wamehamia [[Israeli]] hasa katika [[karne ya 20]]. === Dini za jadi === Mbali na dini hizo za kimataifa, kuna wafuasi wa [[dini za jadi]] za [[Dini asilia za Kiafrika|Kiafrika]]. == Uchumi == [[Picha:Eth1 coffeelady.jpg|thumb|Mwanamke mkulima wa mbuni na kapu la mbegu za kahawa huko Ethiopia]] Ethiopia imebaki [[nchi fukara]] mojawapo: Waethiopia wengi wanapewa [[chakula cha msaada]] kutoka ng’ambo. Baada ya mapinduzi ya mwaka [[1974]], uchumi wa Ethiopia ulikuwa [[uchumi wa kijamaa]]: amri ya uchumi iliwekwa na jimbo, na upande mkubwa wa uchumi uliwekwa kwa jamii, kutoka viwanda vyote vya kisasa, [[kilimo cha biashara]], [[taasisi za kukopesha]] na mashamba yote na mali yote ya kukomboa. Kutoka kati ya [[1991]], uchumi ulianza kutolewa katika [[ujamaa]] na kuendekeza [[uchumi wa soko huria]], serikali inasisitiza uchumi wa rasilimali ili kuzuia uvivu wa uchumi uliojitokeza wakati wa amri ya ujamaa. Mwaka [[1993]], [[Ubinafsishaji]] wa kampuni kaanza, viwanda, mabenki, ukulima, [[biashara za ndani]] na [[biashara za kimataifa]]. Kilimo ni karibu asilimia 41% ya [[mapato ya uchumi]] (GDP), ambayo ni asilimia 80 ya biashara ya kimataifa, na asilimia 80 ya wananchi wanategemea kilimo. Mambo mengi ya biashara hutegemea ukulima, wauzaji, viwanda vya kufunganya na kuuza nje mavuno ya ukulima. Mavuno yanayouzwa nje mengi yanatolewa na [[wakulima wa kiasi]] binafsi. Wanazalisha [[kahawa]], [[nafaka]] (hasa maharagwe), [[mbegu za mafuta]], [[viazi]], [[miwa]], na [[mboga]]. Biashara ya nje hasa ni ya kuuza mazao, kahawa ikiwa ndiyo inayoleta pesa nyingi za kigeni. [[Mifugo]] ya Ethiopia inaaminika kuwa ndiyo wengi zaidi Afrika. Mnamo [[1987]] ilihesabika kuwa asilimia 15 ya mapato ya uchumi yanatokana na mifugo. == Siasa == Uchaguzi wa Ethiopia ulipitisha wanabaraza 547 Bungeni. Baraza hilo la bunge lilijumuika Juni 1994 na kupitisha katiba mpya ya Jimbo la Demokrasia ya Jamhuri ya Ethiopia mnamo Desemba 1994. Uchaguzi huu ulikuwa wa kwanza kuchagua wanabaraza wa kitaifa kwa sifa bungeni na wanabaraza wa majimbo mnamo Mei na Juni [[1995]]. Vyama vingi vya upinzani viligoma kushiriki uchaguzi. Ushindi ulichukuliwa na [[Chama cha Mapinduzi cha Kidemokrasi cha Watu wa Ethiopia]] (EPRDF). Umoja wa Mataifa ukasema vyama vya upinzani vingeweza kushiriki uchaguzi kama zingetaka. Serikali ya Majimbo ya Demokrasia ya Jamhuri ya Ethiopia ilichukua mamlaka mnamo Agosti 1995. Rais wa kwanza [[Negasso Gidada]]. EPRDF ikaongoza serikali na Waziri Mkuu [[Meles Zenawi]] ambaye aliunga mkono majimbo ya kikabila, na kuwapa madaraka viongozi wa kikabila. Ethiopia sasa ina majimbo 9 ambayo yana serikali ya [[madaraka ya shirika]], na hata majimbo haya yanakubaliwa kutoza ushuru na kutumia [[akiba ya ushuru]]. Hata hivyo, uhuru wa habari na kisiasa bado umefinywa. Serikali ya Zenawi ilichaguliwa tena mwaka 2000 kwa uchaguzi wa kwanza wa Kidemokrasia, Rais akiwa [[Girma Wolde-Giorgis]]. Kutoka [[1991]], Ethiopia imetafuta urafiki zaidi na [[Marekani]] na [[Umoja wa Ulaya]], ili kuweza kukopa fedha za kusaidia uchumi wake na pia kutoka [[Benki ya Dunia]]. Mwaka [[2004]], serikali ilianza kuhamisha watu kutoka maeneo ya ukame wakisema hii itazuia njaa. [http://news.bbc.co.uk/1/hi/in_pictures/3640227.stm]. [[Uchaguzi]] mwingine wa Ethiopia ulikuwa tarehe [[15 Mei]] [[2005]], ambao ulivutia wapigakura kiasi cha juu zaidi, asilimia 90% ya wananchi waliojiandikisha. Watazamaji wa [[Umoja wa Ulaya]] walidai uchaguzi haujafikia kiwango cha kimataifa, lakini [[Umoja wa Afrika]] ulitoa ripoti tarehe [[14 Septemba]] kwamba Waethiopia walionyesha kujitokeza na kuheshimu demokrasia, halafu tarehe 15 Septemba, Carter Center, ikasema matokeo ya uchaguzi yaaminika na kuonyesha ushindani wa kisiasa. Uangalizi na ushuhuda wote ulimalizia kuranki Uchaguzi wa Ethiopia na kesi nyingine waipa, asilimia 64% ya matokeo mazuri, na vizuri zaidi kulingana na kesi nyingine 24%. [[File:Arat Kilo Monument.JPG|200px|thumb|Arat Kilo monument]] [[File:Ethiopian Commercial Bank Addis Abeba.jpg|thumb|200px|Commercial [[Bank of Ethiopia]]]] [[File:ET Addis asv2018-01 img01 Meskel Square.jpg|200px|thumb|[[Meskel Square]]]] [[File:Cathédrale Saint Georges Addis Abeba1.jpg|200px|thumb|[[Kanisa kuu]] la [[George mfiadini|Mt. George]] (Addis Ababa)]] [[File:HagerFikirTheatre.jpg|200px|thumb|Thieta [[Hager Fikir]] (April 2006)]] [[File:Ethiopian Television.JPG|200px|thumb|Kituo cha TV ya Ethiopia]] [[File:Ethiopian Federal Police HQ Addis Abeba.JPG|thumb|200px|Makao makuu ya Polisi]] Katika [[Uchaguzi wa Ethiopia, 2005]] EPRDF ilitokea iking’ang’ania uongozi. Tarehe za kwanza za Juni na tena Novemba, [[polisi]] kwa amri ya EPRDF wakafyatua [[risasi]] na kuua watu kwa [[maandamano]] yaliyokuwa yakipinga [[matokeo ya kura]]. Ni kwamba vyama vya upinzani vililalamika kwamba EPRDF iliiba kura na kuwazisha wananchi na kusema baraza 299, wapata hitilafu ya wizi wa kura. Hayo yote yalichunguzwa na Watazamaji wa Uchaguzi wa kimataifa na pia Kamisheni ya Uchaguzi Ethiopia. Matokeo ya uchunguzi huo kama haijatokea mnamo [[Juni 2005]], wanafunzi wa [[chuo kikuu]] walianza maandamano wakisaidiwa na wanamgambo wa Muungano wa Vyama vya Upinzani. Lakini serikali kwa kutoa amri ya kukomesha maaandamano, mnamo [[8 Juni]], watu 26 waliuliwa mjini [[Addis Ababa]] kwa msukosuko wa maandamano na wengine wengi kushikwa. Mnamo [[5 Septemba]] [[2005]], Kamisheni ya Uchaguzi Ethiopia, ilitoa matokeo na kusema kwamba (EPRDF) kashinda uchaguzi na kwa hiyo iongoze serikali. Lakini vyama vya upinzani viliongezea viti bungeni kutoka 12 mpaka 176. Muungano wa umoja na demokrasia ulishinda viti vyote vya Addis Ababa, kwa Bunge la Taifa na [[Baraza la mtaala]]. Maandamano yalizuka tena mitaani [[1 Novemba]], ambapo vyama vya upinzani viliitisha mgomo kwa jumla na pia kwa Bunge mpya, wakatae matokeo ya uchaguzi. Polisi tena walijaribu kuzuia maandamano hayo na watu 42 wakafa kwa misukosuko mjini Addis Ababa. Polisi saba pia wakafa na mwingine pia kafa kutokana na majeruhi ya mlipuko wa [[bomu]]. Tope la watu walishikwa na kufungwa jela. Februari 2006 watu elfu sita bado walikuwa jela wakingoja hukumu Machi. Mnamo 14 Novemba, Bunge la Ethiopia lilipitisha mkataba kuimarisha Kamisheni huru na kuchunguza visa vya 8 Juni na tarehe 1 na tarehe 2 Novemba. Februari 2006 Waziri mkuu wa Uingereza [[Tony Blair]], alitamka kwamba, EPRDF kashinda kura, lakini angetaka kuona Ethipia ikitatua shida zake yenyewe na iendelee katika njia ya demokrasia. [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/4707232.stm]. == Serikali na Utawala == === Majimbo ya Kujitawala === {{Main|Majimbo ya Ethiopia}} Ethiopia imegawiwa katika [[jimbo|majimbo]] 9 ya [[mamlaka]] ya kikabila (''kililoch''; umoja: ''kilil''), na maeneo 68. * [[Jimbo la Afar|Afar]] * [[Jimbo la Amhara|Amhara]] * [[Jimbo la Benishangul-Gumuz|Benishangul-Gumuz]] * [[Jimbo la Gambela|Gambela]] * [[Jimbo la Harar|Harar]] * [[Jimbo la Oromia|Oromia]] * [[Jimbo la Somali|Somali]] * [[Jimbo la Makabila ya kusini]] * [[Jimbo la Tigray|Tigray]] Zaidi ya hayo kuna maeneo ya miji miwili (''astedader akababiwoch''; umoja: ''astedader akababi''): [[Addis Ababa]] na [[Dire Dawa]]. == Utamaduni == Mnamo Aprili [[2005]], [[Mnara wa Aksum]], mojawapo ya dafina za kidini Ethiopia, ulirudishwa na Waitalia <ref>http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/4458105.stm</ref> ambao waliunyakua mwaka [[1937]] na kuupeleka [[Roma]]. Italia ikakubali kuurudisha mnamo [[1947]] kulingana na mkataba wa [[UN|Umoja wa Mataifa]]. Ethiopia ndiyo Nyumba ya kiroho ya [[Rastafari|Mwendo wa Rastafari]], ambao wanaamini Ethiopia ni [[Zion]]. Warastafari wamuona mfalme Haile Selassie I kama [[Yesu]]. === Sikukuu === ''Ona pia: [[Kalenda ya Waethiopia]] {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" align="center" |- ! style="background:#efefef;" | Tarehe ! style="background:#efefef;" | Jina za Kiswahili ! style="background:#efefef;" | Jina za waenyeji ! style="background:#efefef;" | Maelezo |- | 7 Januari | [[Waminina wa Dini ya Ethiopia, Kanisa la Tewahedo|Waminina]] [[Krismasi|Siku ya Krismasi]] | Genna | &nbsp; |- | 10 Januari | Siku kuu ya sadaka | [[Eid ul-Adha|'Id al-Adha]] | ya kutegemea; tarehe ya 2006 |- | 19 Januari | [[Epifania|Siku kuu ya Epifania]] | [[Timket]] | &nbsp; |- | 2 Machi | [[Vita vya Adowa|Siku ya Adwa]] | Ye'adowa B'al | &nbsp; |- | 11 Aprili | Kuzaliwa kwa nabii [[Muhammad]] | [[Mawlid|Mawlid an-Nabi]] | ya kutegemea; tarehe ya 2006 |- | 21 Aprili | [[Waminina wa Dini ya Ethiopia, Kanisa la Tewahedo|Waminina]] [[Ijumaa Kuu|Ijumaa ya Pasaka]] | Siqlet (kusulubiwa) | ya kutegemea; tarehe ya 2006 |- | 23 Aprili | [[Waminina wa Dini ya Ethiopia, Kanisa la Tewahedo|Waminina]] [[Pasaka]] | Fasika | ya kutegemea; tarehe ya 2006 |- | 24 Aprili | Jumatatu ya Pasaka (sikukuu) | &nbsp; | ya kutegemea; tarehe ya 2006 |- | Mei 1 | [[Siku Mai #Siku ya wanakazi|Siku ya Wafanyakazi Kimataifa]] | &nbsp; | &nbsp; |- | Mei 5 | Siku ya wazalendo | Arbegnoch Qen | &nbsp; |- | Mei 28 | Siku ya Taifa | &nbsp; | Kuanguka kwa [[Derg]] |- | 18 Agosti | &nbsp; | [[Buhe]] | &nbsp; |- | 11 Septemba | [[Mwaka mpya]] wa Ethiopia | [[Enkutatash|Inqut'at'ash]] | &nbsp; |- | 27 Septemba | [[Siku kuu ya Msalaba|Kutafuta Msalaba Halisi]] | [[Meskel]] | &nbsp; |- | 24 Oktoba | Mwisho wa Mwezi wa [[Ramadhan]]i | [[Eid ul-Fitr|'Id al-Fitr]] | ya kutegemea; tarehe ya 2006 |} === Michezo === Ethiopia ni nchi mojawapo inayotoa [[wanariadha]] wazuri zaidi duniani, hasa kama wa [[mbio]] wa [[masafa ya kati]] na [[masafa marefu]]. [[Kenya]] na [[Morocco]] ni wapinzani wa Ethiopia kwa [[Michezo ya mabingwa wa Dunia]] na [[Michezo ya olimpiki|Olimpiki]] kwa masafa ya kati na marefu. Machi [[2006]], Waethiopia wawili walitamalaki mbio za masafa marefu, kwa jina wakiwa: [[Haile Gebreselassie]] (Bingwa wa Dunia na Olimpiki) aliyevunja [[rekodi]] ya [[kilometa]] 10 na sasa pia kilomita 20, Nusu[[Marathoni]], na rekodi ya kilomita 25, na kijana [[Kenenisa Bekele]] (bingwa wa dunia, mbio za majira (bara), na pia bingwa wa olimpiki), anayeshikilia [[Rekodi za Dunia]] za [[mita]] 5,000 na 10,000. Huko nyuma Ethiopia ilitoa mwanariadha maarufu katika historia ya mchezo huu duniani, [[Abebe Bikila]]. == Tazama pia == * [[Kanisa la Kiorthodoksi la Ethiopia]] * [[Uislamu nchini Ethiopia]] * [[Muziki wa Ethiopia]] * [[Vyakula vya Ethiopia]] * [[Orodha ya kampuni za Ethiopia]] * [[Jeshi la Ethiopia]] * [[Orodha ya Wafalme wa Ethiopia]] * [[Hifadhi za Taifa Ethiopia]] * [[Mawasiliano nchini Ethiopia]] * [[Usafiri nchini Ethiopia]] * [[Vyuo vikuu vya Ethiopia]] * [[Orodha ya nchi kufuatana na wakazi]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa]] * [[Demografia ya Afrika]] ==Marejeo== <references/> == Bibliografia == *{{Rejea kitabu|last=Zewde|first=Bahru |title=A History of Modern Ethiopia, 1855–1991|url=https://archive.org/details/historyofmoderne00bahr|edition= 2nd |year=2001 |publisher=Ohio University Press |location=Athens, OH |isbn=0-8214-1440-2}} *{{Rejea kitabu|last=Selassie I. |first=Haile |title=My Life and Ethiopia's Progress: The Autobiography of Emperor Haile Selassie I |authorlink=Haile Selassie I of Ethiopia |others=Translated by Edward Ullendorff |year=1999 |publisher=Frontline |location=Chicago |isbn=0-948390-40-9 }} * Deguefé, Taffara (2006). ''Minutes of an Ethiopian Century'', Shama Books, Addis Ababa, ISBN 99944-0-003-7. * Hugues Fontaine, ''Un Train en Afrique. African Train'', Centre Français des Études Éthiopiennes / Shama Books. Édition bilingue français / anglais. Traduction : Yves-Marie Stranger. Postface : Jean-Christophe Belliard. Avec des photographies de Matthieu Germain Lambert et Pierre Javelot. Addis Abeba, 2012, ISBN 978-99944-867-1-7. English and French. [http://www.africantrain.org/] *{{Rejea kitabu|last=Henze |first=Paul B. |title=Layers of Time: A History of Ethiopia |year=2004 |publisher=Shama Books|isbn=1-931253-28-5 }} *{{Rejea kitabu|last=Marcus |first=Harold G. |title=The Life and Times of Menelik II: Ethiopia, 1844–1913 |year=1975 |publisher=Clarendon |location=Oxford, U.K.}} Reprint, Trenton, NJ: Red Sea, 1995. ISBN 1-56902-009-4. *{{Rejea kitabu|last=Marcus |first=Harold G. |title=A History of Ethiopia |url=https://archive.org/details/historyofethiopi0000marc |edition=updated |year=2002 |publisher=University of California Press |location=Berkeley |isbn=0-520-22479-5 }} * Mauri, Arnaldo (2010). ''Monetary developments and decolonization in Ethiopia'', Acta Universitatis Danubius Œconomica, VI, n. 1/2010, pp.&nbsp;5–16. [http://journals.univ-danubius.ro/index.php/oeconomica/article/view/337-319] {{Wayback|url=http://journals.univ-danubius.ro/index.php/oeconomica/article/view/337-319 |date=20160303180844 }} and WP [http://ideas.repec.org./p/mil/wpdepa/2010-15.html] *{{Rejea kitabu|last=Mockler |first=Anthony |title=Haile Selassie's War |url=https://archive.org/details/haileselassieswa0000mock |year=1984 |publisher=Random House |location=New York }} Reprint, New York: Olive Branch, 2003. ISBN 1-902669-53-3. * Murphy, Dervla (1968). ''In Ethiopia with a Mule''. London: Century, 1984, cop. 1968. ''N.B''.: An account of the author's travels in Ethiopia. 280 p., ill. with a b&w map. ISBN 0-7126-3044-9 *{{Rejea kitabu|last=Rubenson|first=Sven|title=The Survival of Ethiopian Independence|edition=4th|year=2003|publisher=Tsehai|location=Hollywood, CA |isbn=0-9723172-7-9}} * Siegbert Uhlig, et al. (eds.) (2003). ''[[Encyclopaedia aethiopica]]'', Vol. 1: A-C. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag. * Siegbert Uhlig, et al. (eds.) (2005). ''Encyclopaedia aethiopica'', Vol. 2: D-Ha. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag. * Siegbert Uhlig, et al. (eds.) (2007). ''Encyclopaedia aethiopica'', Vol. 3: He-N. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag. * Siegbert Uhlig & Alessandro Bausi, et al. (eds.) (2010). ''[[Encyclopaedia aethiopica]]'', Vol. 4: O-X. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag. * Alessandro Bausi & S. Uhlig, et al. (eds.) (2014). ''[[Encyclopaedia aethiopica]]'', Vol. 5: Y-Z and addenda, corrigenda, overview tables, maps and general index. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag. *{{cite book|ref=Abir|author=Abir, Mordechai |title=Ethiopia: The Era of the Princes; The Challenge of Islam and the Re-unification of the Christian Empire (1769–1855)|place=London|publisher=Longmans|year= 1968}} *{{cite book|ref=Beshah|author=Beshah, Girma and Aregay, Merid Wolde |title=The Question of the Union of the Churches in Luso-Ethiopian Relations (1500–1632)|place=Lisbon|publisher= Junta de Investigações do Ultramar and Centro de Estudos Históricos Ultramarinos |year=1964}} *{{cite book|ref=Munro-Hay|author=Munro-Hay, Stuart|year=1991|url=http://www.dskmariam.org/artsandlitreature/litreature/pdf/aksum.pdf|title=Aksum: An African Civilization of Late Antiquity|place=Edinburgh|publisher=University Press|isbn=0-7486-0106-6|accessdate=2016-03-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130123223427/http://www.dskmariam.org/artsandlitreature/litreature/pdf/aksum.pdf|archivedate=2013-01-23}} *{{cite book|ref=Valdes Vivo|author=Valdes Vivo, Raul |title=Ethiopia's Revolution|url=https://archive.org/details/ethiopiasrevolut0000vald|publisher=International Publishers|place= New York|year= 1977|isbn=0717805565}} == Viungo vya nje == '''Serikali''' * [http://www.ethiopianembassy.org/index.shtml Balozi wa Ethiopia- Washington DC] {{Wayback|url=http://www.ethiopianembassy.org/index.shtml |date=20090122223926 }} yakupa taarifa za serikali ya Ethiopia * [http://www.mfa.gov.et/ Idara ya mambo ya nje Ethiopia] * [http://www.moinfo.gov.et/ idara ya taarifa Ethiopia] {{Wayback|url=http://www.moinfo.gov.et/ |date=20080426230300 }} * [http://www.ethiopiancrown.org/ baraza la wafalme wa Ethiopia] Wafalme wa Ethiopia * [http://www.ethiopar.net/ Bunge ya Ethiopia] {{Wayback|url=http://www.ethiopar.net/ |date=20190825060812 }} Tovuti rasmi '''Habari''' * [http://www.addistribune.com/ Addis Tribune] gazeti la kila wiki online edition * [https://web.archive.org/web/20101120050437/http://allafrica.com/ethiopia/ allAfrica - Ethiopia] news * [http://www.ena.gov.et/ Ethiopian News Agency (ENA)] {{Wayback|url=http://www.ena.gov.et/ |date=20060616005534 }} hii ni idara ya serikali * [http://www.nazret.com Nazret.com] {{Wayback|url=http://www.nazret.com/ |date=20220623053204 }} Ethiopian news portal * [http://ethiopianreview.homestead.com/ Ethiopian Review] * [http://ethiomedia.com/ Uptodate ethiopian news] {{Wayback|url=http://ethiomedia.com/ |date=20101115211721 }} * [http://www.helmmagazine.com/ Helm Magazini] sanaa, utamaduni, fasheni na heba kutoka Ethiopia * [http://www.waltainfo.com/ Walta Information Center] habari '''Masomo''' * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/country_profiles/1072164.stm BBC Habari – Umbo wa: Ethiopia] * [http://www.ethiopiantreasures.toucansurf.com Ethiopian Treasures] {{Wayback|url=http://www.ethiopiantreasures.toucansurf.com/ |date=20160817225751 }} Dafina za Ethiopia- Historia, Utamaduni, Lugha, Dini - Ethiopia * [http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/et.html CIA - The World Factbook: Ukweli wa mambo kuhusu Duniani] {{Wayback|url=http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/et.html |date=20060111035635 }} * [http://www.guardian.co.uk/ethiopia2000/0,2759,181415,00.html Guardian Unlimited - Special Report: Ethiopia 2000] * [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/ettoc.html /mktaba wa Congress ya marikani] tareki nyingi ni kutoka Julai 1991 '''Maelekezo''' * [http://www.meetethiopia.com meetethiopia.com] {{Wayback|url=http://www.meetethiopia.com/ |date=20071205170700 }} Portal that introduces and celebrates the rich history, culture and diversity of Ethiopia through the use of a repository that contains Ethiopia-related websites ranging from Arts, Society and Religion to Entertainment, Shopping and Technology * [http://www.ethiosearch.com Ethio Search ] {{Wayback|url=http://www.ethiosearch.com/ |date=20210302003857 }}Ethiopian on-line directory and search engine * [http://dmoz.org/Regional/Africa/Ethiopia/ Open Directory Project - Ethiopia] {{Wayback|url=http://dmoz.org/Regional/Africa/Ethiopia/ |date=20060614062728 }} directory category * [http://www-sul.stanford.edu/depts/ssrg/africa/ethio.html Stanford University - Africa South of the Sahara: Ethiopia] directory category * [http://www.afrika.no/index/Countries/Ethiopia/index.html The Index on Africa - Ethiopia] {{Wayback|url=http://www.afrika.no/index/Countries/Ethiopia/index.html |date=20060405181124 }} directory category '''Utalii''' * [http://www.tourismethiopia.org Ethiopian Tourism Commission] {{Wayback|url=http://www.tourismethiopia.org/ |date=20081016001329 }} government agency '''Lugha''' * [http://www.mediatikdigital.com/glossword/index.php?a=list&d=3 English-Amharic Dictionary] {{Wayback|url=http://www.mediatikdigital.com/glossword/index.php?a=list&d=3 |date=20061108145558 }} based on Amsalu Aklilu and G. P. Mosback's dictionary * [http://www.amharicdictionary.com/ Online Dictionary of the official language of Ethiopia] {{Wayback|url=http://www.amharicdictionary.com/ |date=20061106042009 }} * [http://www.ethiopiandictionary.com/ Amharic Dictionary] {{Wayback|url=http://www.ethiopiandictionary.com/ |date=20060220114139 }} '''Mashirika ya msaada''' * [http://www.thedenanproject.com/ The Denan Project – inasaidia kihospitali watu wa Denan] '''Mengineyo''' * [http://www.konradlicht.com 4 Films about Ethiopia] {{Afrika}} {{African Union}} [[Jamii:Ethiopia|*]] [[Jamii:Nchi za Afrika]] [[Jamii:Umoja wa Afrika]] [[Jamii:Pembe ya Afrika]] [[Jamii:Afrika ya Mashariki]] [[Jamii:Nchi]] rtzwz9mifawobx4p5qnk4fbwstjk88f 0 3770 1607695 1527685 2026-10-14T02:55:24Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607695 wikitext text/x-wiki {{Jedwali la nchi | jina_rasmi = Ufalme wa Ubelgiji | jina_asili = Koninkrijk België </br> Royaume de Belgique </br> Königreich Belgien | kauli_mbiu = Eendracht maakt macht </br> L'union fait la force </br> Einigkeit macht stark </br> ("Umoja huleta nguvu") | wimbo_wa_taifa = "La Brabançonne" | bendera = Flag of Belgium.svg | nembo = Great Coat of Arms of Belgium.svg | ramani = Belgium (orthographic projection).svg | maelezo_ramani = Mahali pa Ubelgiji barani Ulaya | mji_mkubwa_na_mkuu = [[Brussels]] | lugha_rasmi = [[Kiholanzi]], [[Kifaransa]], [[Kijerumani]] | kabila = {{plainlist| *64.8% Wabelgiji *35.2% Wengine }} | dini = {{plainlist| *49% [[Ukristo]] **44% [[Kanisa Katoliki]] **5% Madhehebu mengine *40% Wasio na dini *7% [[Uislamu]] *3% Dini zingine }} | serikali = Muungano wa Kifalme wa Kikatiba wa Kibunge | utaifa = Mbelgiji | kiongozi1 = [[Mfalme Philippe]] | cheo_kiongozi1 = Mfalme | kiongozi2 = [[Bart De Wever]] | cheo_kiongozi2 = Waziri Mkuu | bunge = Bunge la Shirikisho | tukio1 = Mapinduzi ya Brabant | tukio1_tarehe = 1789–1790 | tukio2 = Mapinduzi ya Ubelgiji | tukio2_tarehe = 25 Agosti 1830 | tukio3 = Ilitangazwa | tukio3_tarehe = 4 Oktoba 1830 | tukio4 = Ilitambuliwa | tukio4_tarehe = 19 Aprili 1839 | eneo_jumla = 30,689 | asilimia_maji = 0.64 | watu_kadirio = {{increase}} 11,812,354 | mwaka_kadirio = 2025 | msongamano = 384 | plt_ppp = {{increase}} $889.833 bilioni | pato_mwaka = 2025 | plt_ppp_kwa_mtu = {{increase}} $75,187 | plt = {{increase}} $689.364 bilioni | plt_kwa_mtu = {{increase}} $58,248 | hdi = {{increase}} 0.942 | orodha_hdi = 12 | mwaka_maendeleo = 2022 | mwaka_gini = 2022 | gini = 24.9 | sarafu = [[Euro]] (€) | majira_saa = +1 (CET) | msimbo_simu = 32 | mtandao = .be | udereva = Kushoto }} {{Clear}} '''Ubelgiji''' ''(kwa [[Kiholanzi]] België, kwa [[Kifaransa]] Belgique na kwa [[Kijerumani]] Belgien)'', rasmi kama '''Ufalme wa Ubelgiji''', ni nchi katika [[Ulaya ya Magharibi]], inayopakana na [[Uholanzi]] kaskazini, [[Ujerumani]] mashariki, [[Luxembourg]] kusini-mashariki, [[Ufaransa]] kusini, na Bahari ya Kaskazini magharibi. Ina idadi ya watu takriban milioni 11.7, ikiwa ya 81 duniani. Jiji lake kubwa zaidi ni [[Brussels]], ambalo pia ni mji mkuu. Ubelgiji imegawanyika katika majimbo 3—Flanders, [[Wallonia]], na [[Brussels]] eneo Ubelgiji ina makao makuu ya [[Umoja wa Ulaya]] na NATO. == Historia == "Belgii" lilikuwa [[jina]] la wakazi wa kale wa [[kaskazini]] mwa [[Gallia]], na [[Gallia Belgica]] ilikuwa [[jimbo]] la [[Dola la Roma]]. Wakati wa [[Zama za Kati]] maeneo yake yalikuwa chini ya [[Dola Takatifu la Kiroma]] na tangu [[mwaka]] [[1477]] yalitawaliwa na [[nasaba]] ya [[Habsburg]]. [[Kiongozi|Watawala]] hao walikuwa Wakatoliki, hivyo walizuia uenezaji wa [[Matengenezo ya Kiprotestanti]]. Hata hivyo [[Mkoa|mikoa]] ya kaskazini ilifaulu kwa njia ya [[vita]] kujipatia [[uhuru]] na kuanzisha [[Jamhuri]] ya Nchi za Chini ([[Uholanzi]]) tangu mwaka [[1648]]. Mikoa iliyoendelea kuwa Ubelgiji ya baadaye ilibaki chini ya Habsburg hadi [[Mapinduzi ya Kifaransa]] na utawala wa [[Napoleon]] aliyeiingiza katika [[Ufaransa]]. Baada ya [[Mkutano wa Vienna]] wa mwaka [[1815]] Ubelgiji iliunganishwa pamoja na [[Uholanzi]] kuwa sehemu ya Ufalme wa Muungano wa Nchi za Chini na hapo ilikuwa sehemu ya [[kusini]] ya [[ufalme]] huo. Tofauti na sehemu za kaskazini, zilizokuwa na [[Waprotestanti]] wengi, mikoa ya Ubelgiji ilikaliwa na Wakatoliki. Tena, wenyeji wa mikoa ya kusini kabisa waliongea Kifaransa, na pia katika sehemu nyingine, ambako watu waliongea Kiholanzi, [[lugha]] ya Kifaransa ilikuwa lugha iliyopendwa na matabaka ya juu na wasomi. Tofauti hizo za ki[[utamaduni]] zilichangia kati ya watu wa kusini [[hisia]] ya kubaguliwa na katika [[mapinduzi ya 1830]] mikoa yao ilijitenga na Ufalme wa Muungano wa Nchi za Chini na kuanzisha ufalme mpya wa Ubelgiji. == Jiografia == === Majimbo === Ubelgiji ni [[shirikisho]] la majimbo matatu: * [[Flandria]] katika kaskazini lenye [[Waflandria]] wanaotumia lugha ya Kiholanzi, * [[Wallonia]] katika kusini lenye [[Wawallonia]] wanaotumia [[Kifaransa]] na * jimbo la mji mkuu wa Brussels lenye lugha zote.<ref>{{cite web |title=Belgique • België • Belgien—Région de Bruxelles-Capitale • Brussels Hoofdstedelijk Gewest |quote=C'est une région officiellement bilingue formant au centre du pays une enclave dans la province du Brabant flamand (Vlaams Brabant) |work=L'aménagement linguistique dans le monde |language=French |date=18 January 2007 |author=Leclerc, Jacques, membre associé du TLFQ |publisher=Host: Trésor de la langue française au Québec (TLFQ), [[Université Laval]], Quebec |url=http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/EtatsNsouverains/bruxelles-capitale.htm |accessdate=18 June 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070609031824/http://www.tlfq.ulaval.ca/AXL/EtatsNsouverains/bruxelles-capitale.htm |archivedate=9 June 2007 |deadurl=no }} <br/>* {{cite web |title=About Belgium |quote=the Brussels-Capital Region is an enclave of 162&nbsp;km² within the Flemish region. |publisher=Belgian Federal Public Service (ministry) / Embassy of Belgium in the Republic of Korea |url=http://www.belgium.or.kr/page60.html |accessdate=21 June 2007 |archivedate=2008-10-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081002031948/http://www.belgium.or.kr/page60.html }} <br/>* {{cite web |title=Flanders (administrative region) |quote=The capital of Belgium, Brussels, is an enclave within Flanders. |work=Microsoft Encarta Online Encyclopedia |year=2007 |publisher=Microsoft |url=http://uk.encarta.msn.com/encnet/refpages/RefArtTextonly.aspx?refid=781531490 |accessdate=21 June 2007 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/5kwPxLurr?url=http://uk.encarta.msn.com/encnet/refpages/RefArtTextonly.aspx?refid=781531490 |archivedate=2009-10-31 |https://www.webcitation.org/5kwPxLurr?url=http://uk.encarta.msn.com/encnet/refpages/RefArtTextonly.aspx?refid=781531490 }} <br/>* {{cite web |title=Language Facilities in the Brussels Periphery |quote=Brussels is a kind of enclave within Flanders—it has no direct link with Wallonia. |author=[http://perswww.kuleuven.be/~u0025631/ Van de Walle, Steven], lecturer at University of Birmingham Institute of Local Government Studies, School of Public Policy |publisher=[[Katholieke Universiteit Leuven|KULeuven]]—Leuvens Universitair Dienstencentrum voor Informatica en Telematica |url=http://perswww.kuleuven.be/~u0025631/pdf/RANDBRUS.pdf |format=PDF |accessdate=21 June 2007 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/5kwPxLurr?url=http://uk.encarta.msn.com/encnet/refpages/RefArtTextonly.aspx?refid=781531490 |archivedate=2009-10-31 }}</ref> Katika Wallonia kuna pia [[wilaya]] ambayo wakazi wanatumia hasa [[Kijerumani]] ambacho ni [[lugha ya taifa|lugha ya tatu ya kitaifa]].<ref>[http://www.belgium.be/en/about_belgium/government/communities/german-speaking_community/ The German-speaking Community] at Belgium.be</ref><ref name=German-speaking_Community> {{cite web |title=The German-speaking Community |publisher=The German-speaking Community |url=http://www.dglive.be/EN/Desktopdefault.aspx/tabid-1263/2264_read-27181/ |accessdate=5 May 2007 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20070530023348/http://www.dglive.be/EN/Desktopdefault.aspx/tabid-1263/2264_read-27181/| archivedate= 30 May 2007 | deadurl= no}} The (original) [http://www.dglive.be/DesktopDefault.aspx/tabid-84/186_read-448/ version in German language] (already) mentions 73,000 instead of 71,500 inhabitants.</ref> [[Ushindani]] kama si [[chuki]] kati ya [[kundi|makundi]] hayo ndilo tatizo kuu la nchi.<ref name=bbcnews1> {{Rejea habari |title=Language dispute divides Belgium |author=Morris, Chris<!--NO LINK unless it goes to a British TV journalist--> |publisher=BBC News |date=13 May 2005 |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4545433.stm |accessdate=8 May 2007 }}</ref><ref name=paulderidder>{{cite web |title=Langues majoritaires, langues minoritaires, dialectes et NTIC |date=25 September 2001 |language=French |author=Petermann, Simon, Professor at the University of Liège, Wallonia, Belgium—at colloquium ''IX^e Sommet de la francophonie—Initiatives 2001—Ethique et nouvelles technologies, session 6 Cultures et langues, la place des minorités'', [[Bayreuth]] |url=http://www.initiatives.refer.org/Initiatives-2001/_notes/sess604.htm |accessdate=4 May 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131102084828/http://www.initiatives.refer.org/Initiatives-2001/_notes/sess604.htm |archivedate=2013-11-02 }}</ref> ==Watu== Wenyeji (67.3%) wanatofautiana hasa kutokana na [[lugha]]: 59% wanaongea hasa Kiholanzi, 40% Kifaransa na 1% Kijerumani. [[Wahamiaji]] wanaongea [[lugha mama]] zao: [[Kiarabu]] (3%), [[Kiitalia]] (2%), [[Kituruki]] (1%) n.k. [[Kiingereza]] kinajulikana na 38% za wakazi. Wakazi wengi ni [[Wakristo]] (63.7%), hasa wa [[Kanisa Katoliki]] (60.6%), lakini 5% tu wanashiriki [[ibada]] za kila wiki; Wakristo wengine ni [[Uprotestanti|Waprotestanti]] (2.1%) na [[Waorthodoksi]] (1.6%). [[Waislamu]] ni 7.4%. Asilimia 28 hawana [[dini]] yoyote. == Tazama pia == * [[Orodha ya miji ya Ubelgiji]] * [[Orodha ya nchi kufuatana na wakazi]] ==Tanbihi== {{marejeo}} ==Marejeo== {{marejeo}} ;Katika [[wavuti]] {{refbegin|30em}} *{{cite web |title=Belgium |work=[[Encyclopædia Britannica Online]] |publisher=Encyclopædia Britannica, Chicago, Illinois, USA |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/59268/Belgium |accessdate=7 June 2007}} *{{CIA_World_Factbook link|be|Belgium}} Retrieved on {{Nowrap|7 June}} 2007. *{{cite web |title=Country Portal – Europe—Belgium |publisher=Belgian Federal Government Service (ministry) of Economy—Directorate-general Statistics Belgium |url=http://statbel.fgov.be/port/cou_eu_en.asp#BE |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070701233100/http://www.statbel.fgov.be/port/cou_eu_en.asp |archivedate=1 July 2007 |accessdate=7 June 2007}} *{{cite web |title=Die Stellung und Rolle der deutschsprachigen Minderheit in Ostbelgien innerhalb des belgischen Nationalstaats |author=Fischer, Kathrin |work=Kleiner Geländekurs in die <span style="font-size:87%;">EUREGIO</span> Maas-Rhein |language=German |date=21 July 1999 |publisher=Geographical Institute of the [[Georg-August University of Göttingen|Georg-August University]] (Department Culture and Social Geography), Göttingen, Germany |url=http://www.geogr.uni-goettingen.de/kus/personen/euregio/emr99-21.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070720161347/http://www.geogr.uni-goettingen.de/kus/personen/euregio/emr99-21.htm |archivedate=20 July 2007 |accessdate=13 June 2007}} *{{cite web |title=History of Belgium |date=30 May 2007 |work=World History at KMLA |publisher=Korean Minjok Leadership Academy (<span style="font-size:87%;">KMLA</span>) |url=http://www.zum.de/whkmla/region/lowcountries/xbelgium.html |accessdate=2 June 2007| archiveurl= https://web.archive.org/web/20070706215841/http://www.zum.de/whkmla/region/lowcountries/xbelgium.html| archivedate= 6 July 2007 | deadurl= no}} *{{cite web |title=Brusselse Thema's in Brussel—Taalverhoudingen, taalverschuivingen en taalindentiteit in een meertalige stad |language=Dutch, summary ''The Use of Languages in Brussels'' pp. 227–250 in English |date=1 June 2001 |author=[http://www.briobrussel.be/ned/webpage3.asp?WebpageId=30 Janssens, Rudi], [[Vrije Universiteit Brussel]] |publisher=Vrije Universiteit Brussel Press, Brussels ISBN 90-5487-293-4—republished |url=http://www.briobrussel.be/assets/bt8download.pdf |accessdate=2 June 2007| archiveurl= https://web.archive.org/web/20070605012657/http://www.briobrussel.be/assets/bt8download.pdf| archivedate= 5 June 2007 | deadurl= no}} *{{cite web |title=Belgique • België • Belgien |work=L'aménagement linguistique dans le monde |language=French |year= 2006 |author=Leclerc, Jacques, membre associé du TLFQ |publisher=Host: Trésor de la langue française au Québec (TLFQ), [[Université Laval]], Quebec |url=http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/europe/belgiqueacc.htm |accessdate=2 June 2007| archiveurl= https://web.archive.org/web/20070608172452/http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/europe/belgiqueacc.htm| archivedate= 8 June 2007 | deadurl= no}} *{{cite web |title=Bye bye Belgium? |date=20 December 2006 |author=Mnookin, Robert, Professor at [[Harvard Law School|HLS]] |author2=Verbeke, Alain |publisher=International Herald Tribune, republished by [[Harvard Law School]] |url=http://www.law.harvard.edu/news/2006/12/20_mnookin.php |accessdate=1 June 2007 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070321151959/http://www.law.harvard.edu/news/2006/12/20_mnookin.php |archivedate = 21 March 2007}}—Reflections on nations and nation-state developments regarding Belgium {{refend}} ;Vitabu {{refbegin|30em}} *{{Rejea kitabu |title=A History of the Low Countries |author=Arblaster, Paul |edition=Hardcover 312pp |date=23 December 2005 |series=Palgrave Essential Histories |publisher=Palgrave Macmillan, New York |isbn=1-4039-4827-5}} *{{Rejea kitabu |title=History of the Low Countries |author=Blom, J. C. H., Dutch State Institute for War Documentation, ed.; Lamberts, Emiel, Professor in Modern History [[Katholieke Universiteit Leuven|KULeuven]], ed.; Kennedy, James C., translator |edition=Hardcover 503pp |date=May 1999 |publisher=Berghahn Books, Oxford/New York |isbn=1-57181-084-6}} *{{Rejea kitabu |title=A History of Belgium from the Roman Invasion to the Present Day |url=https://archive.org/details/ahistorybelgium00cammgoog |author=[http://www.famousbelgians.net/cammaerts.htm Cammaerts, Émile L.]<!--NO WIKILINK to poor stub--> |origyear=1913 |edition=357pp |year=1921 |publisher=D. Appleton and Co, New York |oclc=1525559 |asin=B00085PM0A}}<br/><!-- -->[Also editions [1913], London, {{OCLC|29072911}}; (1921) D. Unwin and Co., New York {{OCLC|9625246}} also published (1921) as ''Belgium from the Roman invasion to the present day'', The Story of the nations, 67, T. Fisher Unwin, London, {{OCLC|2986704}}] *{{Rejea kitabu |title=The History of Belgium: Part 1. Cæsar to Waterloo |url=http://www.amazon.com/gp/reader/1402167148/ |author=de Kavanagh Boulger, Demetrius C. |edition=Paperback 493pp |origyear=1902 |date= 28 June 2001 |series=Elibron Classics |publisher=Adamant Media ([[Delaware corporation]]), Boston, Massachusetts, United States |isbn=1-4021-6714-8}} Facsimile reprint of a 1902 edition by the author, London<br/><!-- -->{{cite book |title=Ib. Part 2. 1815–1865. Waterloo to the Death of Leopold&nbsp;I |author=Ib. |edition=Paperback 462pp |origyear=1909 |date= June 2001 |series=Ib. |publisher=Ib |isbn=1-4021-6713-X}} Facsimile reprint of a 1909 edition by the author, London *{{Rejea kitabu |ref=Fitzmaurice |title=The Politics of Belgium: A Unique Federalism |url=https://archive.org/details/politicsofbelgiu0000fitz_r0v9 |author=Fitzmaurice, John |authorlink=John Fitzmaurice |edition=Paperback 284pp |year=1996 |series=Nations of the modern world |publisher=Westview Press, Boulder, Colorado, USA |isbn=0-8133-2386-X |oclc=30112536}} *{{Rejea kitabu |title=The Low Countries: History of the Northern and Southern Netherlands |author=Kossmann-Putto, Johanna A.; [[Ernst Kossmann|Kossmann Ernst H.]]; Deleu Jozef H. M., ed.; Fenoulhet Jane, translator (from: (1987)). ''De Lage Landen: geschiedenis van de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden''. Vlaams-Nederlandse Stichting [[Ons Erfdeel]], [[Rekkem]] |edition=3rd Rev. edition Paperback 64pp |origyear=1987<!--verified, though @libris (alibris.com) mentions 1987--> |date=January 1993 |publisher=Flemish-Netherlands Foundation "Stichting Ons Erfdeel", Rekkem, Belgium |isbn=90-70831-20-1}} (Several editions in English, incl. (1997) 7th ed.) {{refend}} ==Viungo vya nje== {{Commons|Belgium}} ; Serikali * [http://www.monarchie.be/ Official site of Belgian monarchy] * [http://www.Belgium.be/ Official site of the Belgian federal government] ;Taarifa za jumla *{{CIA World Factbook link|be|Belgium}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/belgium.htm Belgium] {{Wayback|url=http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/belgium.htm |date=20080607084449 }} at ''UCB Libraries GovPubs'' * [http://www.state.gov/p/eur/ci/be/ Belgium] information from the [[United States Department of State]] *{{dmoz|Regional/Europe/Belgium}} * [http://www.loc.gov/rr/international/european/belgium/be.html Portals to the World] from the United States [[Library of Congress]] * [http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17205436 Belgium profile] from the [[BBC News]] * [http://www.fao.org/countryprofiles/index.asp?lang=en&iso3=BEL&subj=1&paia= FAO Country Profiles: Belgium] {{Wayback|url=http://www.fao.org/countryprofiles/index.asp?lang=en&iso3=BEL&subj=1&paia= |date=20120126041548 }} * [http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_22_1.asp Statistical Profile of Belgium at the Association of Religion Data Archives] {{Wayback|url=http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_22_1.asp |date=20141028171157 }} *{{wikiatlas|Belgium}} * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=BE Key Development Forecasts for Belgium] from [[International Futures]] * [http://www.visitbelgium.com/ Official Site of the Belgian Tourist Office in the Americas and GlobeScope] {{Umoja wa Ulaya}} {{Ulaya}} {{Mbegu-jio-Ulaya}} [[Jamii:Ubelgiji| ]] [[Jamii:Ufalme]] [[Jamii:Nchi za Umoja wa Ulaya]] [[Jamii:Mkataba wa Schengen]] [[Jamii:Umoja wa Forodha wa Ulaya]] [[Jamii:Nchi za Ulaya]] [[Jamii:Nchi zinazotumia lugha ya Kifaransa]] [[Jamii:Nchi Kijerumani kinapotumika]] [[Jamii:Nchi]] 7d7b1sltw3zoyyxh7h1d69rfa4gniof 0 4102 1607617 1522767 2026-10-14T02:41:18Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607617 wikitext text/x-wiki {{Jedwali la nchi | jina_rasmi = Ufalme wa Kamboja | jina_asili = {{native name|km|ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា}} | bendera = Flag of Cambodia.svg | nembo = Royal arms of Cambodia.svg | wimbo_wa_taifa = នគររាជ ("Wimbo wa Ufalme") {{center|[[File:United States Navy Band - Nokoreach.ogg]]}} | ramani = Cambodia on the globe (Cambodia centered).svg | mji_mkubwa_na_mkuu = [[Phnom Penh]] | lugha_rasmi = [[Kikhmer]] | mwaka_dini = 2024 | dini = {{plainlist| * 96.5% [[Ubuddha]] * 2.6% [[Uislamu]] * 0.3% [[Ukristo]] * 0.5% Nyingine }} | uraia = Mkamboja, Mkambodia, Mkampuchia | serikali = Ufalme wa kikatiba wa kibunge | cheo_kiongozi1 = [[Mfalme]] | kiongozi1 = [[Norodom Sihamoni]] | cheo_kiongozi2 = [[Waziri Mkuu]] | kiongozi2 = [[Hun Manet]] | bunge = Bunge la Kambodia | muundo_uhuru = Kuundwa | tukio1 = Uhuru kutoka Ufaransa | tukio1_tarehe = 9 Novemba 1953 | eneo_jumla = 181,035 | maji = 2.5% | watu_kadirio = 17,638,801 | mwaka_kadirio = 2024 | msongamano = 94.4 | mwaka_plt_ppp = 2025 | plt_ppp = {{increase}} $150.050 bilioni | plt_ppp_kwa_mtu = {{increase}} $8,650 | mwaka_plt = 2025 | plt = {{increase}} $49.800 bilioni | plt_kwa_mtu = {{increase}} $2,870 | hdi = {{increase}} 0.606 | mwaka_maendeleo = 2023 | cheo_maendeleo = 151 | gini = 23.6 | fedha = Riel (KHR), Dola ya Marekani (USD) | majira_saa = +7 | tld = .kh | msimbo_simu = +855 }} '''Kamboja''' (pia ''Kampuchia'', ''Kambodia'', jina rasmi: '''Ufalme wa Kamboja'''; kwa [[Kikhmer]]: ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា) ni nchi iliyoko katika [[Asia ya Kusini-Mashariki]], inayopakana na [[Uthai]] upande wa kaskazini-magharibi, [[Laos]] kaskazini, [[Vietnam]] mashariki na kusini, pamoja na [[Ghuba ya Uthai]] kusini-magharibi; kufikia mwaka 2024, ina idadi ya watu takriban milioni 17, ikiwa miongoni mwa nchi zenye idadi ya watu ya wastani katika eneo hilo, na [[mji mkuu]] pamoja na jiji kubwa zaidi ni [[Phnom Penh]], huku nchi ikigawanywa katika majimbo na manispaa na [[lugha rasmi]] ni [[Kikhmer]]. Historia ya Kamboja linaongozwa na kuibuka kwa [[Dola ya Khmer]] ([[karne ya 9]]–[[karne ya 15]]), ambayo ilianzisha mojawapo ya ustaarabu wenye ushawishi mkubwa wa awali katika [[Asia ya Kusini-Mashariki]], ikijulikana kwa mafanikio makubwa katika usanifu, dini, na utawala, ikiwemo mtandao wa mahekalu ya Angkor. Baada ya kudhoofika kwa dola hiyo, eneo hilo lilipitia vipindi vya shinikizo la kimamlaka na ushawishi wa kigeni kabla ya kuwa [[himaya]] ya [[Ufaransa]] mwaka 1863. Kamboja ilipata uhuru mwaka 1953, lakini baadaye ilikumbwa na ukosefu mkubwa wa utulivu, ikiwemo vita vya wenyewe kwa wenyewe na kipindi cha ''Khmer Rouge'' (1975–1979), kilichofuatwa na juhudi za ujenzi upya na uthabiti wa kisiasa mwishoni mwa [[karne ya 20]].<ref name='h1'>{{Rejea tovuti|title=History of Cambodia|url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Cambodia|publisher=Britannica|author=David Chandler|website=www.britannica.com|access-date=2026-04-30}}</ref> Uchumi wa Kamboja unahesabiwa kuwa wa nchi zinazoendelea na unategemea [[kilimo]], [[viwanda]], [[utalii]], na [[huduma]]. [[Kilimo]], hasa uzalishaji wa mpunga, bado ni muhimu kwa maisha ya vijijini, wakati sekta ya nguo na viatu ni chanzo kikuu cha mapato ya mauzo ya nje na ajira. [[Utalii]] unachangia kwa kiasi kikubwa mapato ya kigeni, ukiungwa mkono na maeneo ya urithi wa kitamaduni kama ''Angkor Wat'' na vivutio vya pwani. Uchumi pia unategemea uwekezaji wa kigeni na ushiriki katika mitandao ya biashara ya kikanda, hasa kupitia ushirikiano wa [[ASEAN]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Cambodia's Economic Trajectory Institute|url=https://cdri.org.kh/publication/cambodia-s-economic-trajectory-2000-2022-macroeconomic-analysis|publisher=Cambodia Development Resource Institute|website=www.cdri.org.kh|access-date=2026-04-30}}</ref> Kijiografia, Kamboja inaundwa zaidi na [[tambarare]] za chini za kati zinazozunguka [[Mto Mekong]] na [[Ziwa Tonlé Sap]], ambazo ni muhimu kwa [[kilimo]] na [[uvuvi]]. Nchi pia ina maeneo ya milima kusini-magharibi na kaskazini, pamoja na pwani kando ya [[Ghuba ya Uthai]]. Ina hali ya hewa ya kitropiki ya monsuni yenye misimu ya mvua na kiangazi, jambo linaloathiri sana mifumo ya kilimo na upatikanaji wa maji. [[Rasilimali]] za asili na mifumo ya mito vina nafasi muhimu katika usambazaji wa makazi na shughuli za kiuchumi. Kisiasa, Kamboja ni [[ufalme wa kikatiba]] wenye mfumo wa kibunge. [[Mfalme]] ni mkuu wa nchi katika nafasi ya heshima, huku mamlaka ya kiutendaji ikishikiliwa na [[Waziri Mkuu]] na [[serikali]]. Bunge la Taifa ni chombo kikuu cha kutunga sheria, na uchaguzi hufanyika kwa ukawaida ndani ya [[mfumo wa vyama vingi]]. Mfumo wa kisiasa una sifa ya utawala ulioimarishwa na wa kati, ukiwa na mkazo unaoendelea katika maendeleo ya uchumi, upanuzi wa miundombinu, na ushirikiano wa kimataifa. == Historia== Historia ya Kamboja inahusishwa kwa karibu na kuibuka kwa [[ustaarabu]] wa [[Khmer]], mojawapo ya dola za awali zilizo na ushawishi mkubwa katika [[Asia ya Kusini-Mashariki]]. Kuanzia [[karne ya 9]] hadi [[karne ya 15]], [[Dola ya Khmer]] ilifikia kilele chake, ikianzisha kituo chenye nguvu cha kisiasa na kitamaduni katika eneo hilo. Kipindi hiki kilishuhudia mafanikio makubwa katika usanifu majengo, [[uhandisi]], na [[dini]], ikiwemo ujenzi wa ''Angkor Wat'' na mifumo mikubwa ya umwagiliaji iliyosaidia [[kilimo]] na maendeleo ya miji. Kudhoofika kwa dola hiyo kulianza katika [[karne ya 15]] kutokana na migogoro ya ndani na shinikizo kutoka kwa mataifa jirani, hali iliyosababisha kuhamishwa taratibu kwa [[mji mkuu]] na kupungua kwa udhibiti wa maeneo yake.<ref>{{Rejea tovuti|title=Cambodia Historical Overview|url=https://asiasociety.org/education/cambodia-historical-overview|publisher=Asia Society|author=David Chandler|website=www.asiasociety.org|access-date=2026-04-30}}</ref><ref name='h1'/> Kuanzia [[karne ya 19]], Kamboja iliingia chini ya utawala wa [[ukoloni|kikoloni]] wa [[Ufaransa]] kama sehemu ya [[Indochina ya Kifaransa]], ambao uliendelea hadi uhuru wake mwaka 1953. Wakati wa [[ukoloni]], mifumo ya kisiasa na kiuchumi ya Kamboja ilipangwa upya, huku maendeleo ya viwanda yakibaki kuwa madogo na uchumi ukiendelea kutegemea kilimo. Baada ya uhuru, nchi ilikumbwa na ongezeko la ukosefu wa utulivu wa kisiasa, ikiwemo migogoro ya ndani na ushiriki katika mvutano wa [[Vita Baridi]] katika eneo hilo. Kipindi hiki cha machafuko kilifikia kilele kwa kuibuka kwa utawala wa [[Khmer Rouge]] mwaka 1975. Enzi ya [[Khmer Rouge]] (1975–1979) ilikuwa mojawapo ya vipindi vyenye maafa makubwa zaidi katika historia ya Kamboja, ikiambatana na mageuzi makali ya kijamii, kazi za lazima, na vifo vya watu wengi. Baada ya kuanguka kwa utawala huo, Kamboja iliingia katika mchakato mrefu wa ujenzi upya na mpito wa kisiasa, ukiungwa mkono na misaada ya kimataifa na ushiriki wa [[Umoja wa Mataifa]] mwanzoni mwa miaka ya 1990. Tangu wakati huo, nchi imekuwa ikijaribu kuleta utulivu, kurejesha utawala wa kikatiba, na kujenga upya taasisi zake huku ikiendelea kushughulikia athari za muda mrefu za migogoro yake ya kihistoria katika jamii na uchumi. ==Demografia== === Kabila === Wakazi wengi wa Kamboja (takriban 90%) ni [[Wakhmer]], ambao ndio kundi kuu la kikabila na wenye mchango mkubwa katika utamaduni wa taifa. Takriban 5% ni [[Vietnam|Wavietnam]], 1% ni [[Wachina]], na asilimia 4 iliyobaki inajumuisha makundi mbalimbali ya [[kabila]] ndogo ndogo, hasa katika maeneo ya milimani na mipakani. === Lugha === Kuna [[orodha ya lugha za Kamboja|lugha 22]] zinazozungumzwa nchini Kamboja, zikionyesha utofauti wa kitamaduni uliopo. [[Lugha rasmi]] na inayotumiwa sana katika elimu, serikali, na mawasiliano ya kila siku ni [[Kikhmer]], ambayo pia hutumika kama alama muhimu ya utambulisho wa kitaifa. === Dini === Kwa upande wa [[dini]], takriban 96.4% ya wakazi ni [[Wabuddha]] wa [[madhehebu]] ya [[Theravada]], ambayo ina nafasi kubwa katika maisha ya kijamii na kitamaduni. Wengine ni [[Waislamu]] (2.1%), wengi wao wakiwa wa jamii ya Cham, na [[Wakristo]] (1.5%), pamoja na idadi ndogo ya watu wanaofuata imani nyingine. == Tazama pia == * [[Orodha ya nchi kufuatana na wakazi]] == Marejeo== {{marejeo}} == Viungo vya nje == {{Commons|Cambodia}} * {{CIA World Factbook link|cb|Cambodia}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/cambodia.htm Cambodia] {{Wayback|url=http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/cambodia.htm |date=20080703234535 }} from ''UCB Libraries GovPubs'' * {{dmoz|Regional/Asia/Cambodia}} * [http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-13006539 Cambodia profile] from the [[BBC News]] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/90520/Cambodia Cambodia] at ''[[Encyclopædia Britannica]]'' * Cambodia - Traveling the [http://www.tourismcambodia.com/ far east] * {{Wikiatlas|Cambodia}} * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=KH Key Development Forecasts for Cambodia] from [[International Futures]] ;Serikali * [http://www.norodomsihanouk.info/ King of Cambodia, Norodom Sihanouk] Official website of former King Norodom Sihanouk {{fr icon}} * {{cite web |url=http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/home.frame.html |title=Cambodia.gov.kh |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061005044434/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/home.view.html |archivedate=2006-10-05 |accessdate=2015-10-28 }} Official Royal Government of Cambodia Website (English Version) * [http://www.mfaic.gov.kh/ Ministry of Foreign Affairs and International Cooperation] * [http://www.mot.gov.kh/ Ministry of Tourism] {{Wayback|url=http://www.mot.gov.kh/ |date=20020202171903 }} '''Jamii''' * [http://ccc-cambodia.org/ Cooperation Committee for Cambodia (CCC)] * [http://adhoc-cambodia.org/ Cambodian Human Rights and Development Association (ADHOC)] {{Wayback|url=http://adhoc-cambodia.org/ |date=20101230020740 }} * [http://www.cchrcambodia.org/ Cambodian Center for Human Rights (CCHR)] {{Wayback|url=http://www.cchrcambodia.org/ |date=20210322174010 }} * [http://www.licadho-cambodia.org/ Cambodian League for the Promotion and Defense of Human Rights (LICADHO)] * [http://report.globalintegrity.org/Cambodia/2008 Global Integrity Report: Cambodia] {{Wayback|url=http://report.globalintegrity.org/Cambodia/2008 |date=20090503024545 }} Cambodia Integrity Scorecard and Country Report * [http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2011&country=8009 Freedom in the World 2011: Cambodia] {{Wayback|url=http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2011&country=8009 |date=20111023143655 }} * [http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=251&year=2011&country=8009 Freedom of the Press 2011: Cambodia] {{Wayback|url=http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=251&year=2011&country=8009 |date=20120107104436 }} {{Asia}} {{Mbegu-jio-Asia}} [[Jamii:Kamboja| ]] [[Jamii:Nchi za Asia]] [[Jamii:Nchi]] bqupmi9v83vom55bsxo78ztoctod349 0 4134 1608052 1530525 2026-10-14T08:49:54Z Ziv 68200 ([[c:GR|GR]]) [[File:Sarcelleh 1.jpg]] → [[File:Sarcelle d'hiver (Anas Crecca).jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise 1608052 wikitext text/x-wiki {{Uainishaji | rangi = pink | jina = Bata | picha = Anas undulata FWS.jpg | upana_wa_picha = 250px | maelezo_ya_picha = [[Bata domo-njano]] | himaya = [[Animalia]] (Wanyama) | faila = [[Chordate|Chordata]] (Wanyama wenye ugwe wa neva mgongoni) | ngeli = [[Ndege (mnyama)|Aves]] (Ndege) | oda = [[Anseriformes]] (Ndege kama [[bata]]) | familia = [[Anatidae]] (Ndege walio na mnasaba na [[bata]]) | subdivision = '''Nusufamilia 9:''' * [[Anatinae]] <small>[[William Elford Leach|Leach]], 1820</small> * [[Anserinae]] <small>[[Nicholas Aylward Vigors|Vigors]], 1825</small> * [[Dendrocygninae]] <small>[[Ludwig Reichenbach|Reichenbach]], 1853</small> * [[Merginae]] <small></small> * [[Oxyurinae]] <small>[[William Swainson|Swainson]], 1831</small> * [[Plectropterinae]] <small></small> * [[Stictonettinae]] <small></small> * [[Tadorninae]] <small>[[Ludwig Reichenbach|Reichenbach]], 1853</small> * [[Thalassorninae]] <small></small> }} '''Mabata''' ni [[ndege (mnyama)|ndege]] wa maji wa [[familia (biolojia)|familia]] ya [[Anatidae]] wenye [[domo|madomo]] mafupi na mapana na [[mguu|miguu]] yenye [[ngozi]] kati ya [[kidole|vidole]]. Manyoya yao huwa na uwezo bora wa kufukuza maji kwa msaada wa mafuta maalumu. Mabata ndiyo moja ya familia za ndege ambazo [[spishi]] zao zina [[uume]], kwa sababu mabata wanapandana majini tu.<br /> Mabata huchanganywa pengine na aina kadhaa za ndege wa maji wasiohusiana wenye maumbo yanayofanana, kama [[mzamaji (ndege)|wazamaji]], [[kibisi|vibisi]], [[kukuziwa]] na [[shaunge]]. == Mofolojia == [[Mwili]] wote wa mabata kwa ujumla ni mrefu na mpana, na mabata wengi kwa wastani wana [[shingo]] fupi lakini shingo la [[bata bukini|mabata bukini]] na [[bata-maji|mabata-maji]] ni ndefu. Umbo la mwili la mabata kwa kiasi fulani hutofautiana na hawa kwa kuwa kidogo wa duara kidogo. Miguu yenye magamba ni yenye nguvu na iliyokuwa vizuri, na kwa kawaida, na hurushwa nyuma kabisa ya mwili, hivyo zaidi hasa kwenye spishi za majini. Mbawa zake ni zenye nguvu na kwa ujumla ni ndogo na zilizochongoka, na kupaa kwa bata kunahitaji mapigo ya haraka bila ya kupumzika, hivyo kuhitaji misuli yenye nguvu sana. Hata hivyo spishi tatu za bata aina ya steamer hawawezi kuruka kabisa. Spishi nyingi za bata hushindwa kuruka vizuri kipindi cha kupukutisha manyoya ya zamani na kuotesha mapya; hutafuta mazingira salama yenye chakula kingi wakati huo. Hivyo basi kipindi hiki hufuata baada ya kipindi cha kuhama.<br /> Ndege hawa wana rangi mbalimbali. Spishi kubwa hutafuta chakula aghalabu ardhini au kwa maji machache. Spishi ndogo nyingine hula [[mmea|mimea]] ya maji na huzamia kichwa chao tu, nyingine huzamia kabisa ili kukamata [[samaki]], [[mnyamakombe|wanyamakombe]] au mimea ya maji, lakini spishi kadhaa hutafuta chakula ardhini. Hujenga matago yao ardhini, juu ya mwamba, ndani ya shimo la miti au ndani ya pango la [[sungura]], [[mhanga]], k.y.k. Manyoya ya spishi kadhaa hupendwa sana kama kijazo cha mito, mifarishi, mafuko ya kulalia na makoti. Spishi nyingi za mabata hutumika kama chakula. Wataalamu hawakubaliana kuhusu uainisho wa mabata ndani ya familia yao. Kuna ainisho mbalimbali na mmoja tu unaonyeshwa hapa: == Dendrocygninae: [[Bata-miti|Mabata-miti]] == [[Picha:White-faced Whistling Duck.jpg|thumb|200px|Bata-miti uso-mweupe]] Mabata wenye miguu mirefu ambao wanafanana na mabata bukini. Jenasi moja itokeayo kila mahali pa kufaa nchini kwa tropiki: * ''[[Dendrocygna]]'' (spishi 9) == Thalassorninae: [[Kotwe]] == Wana mnasaba na [[Bata#Dendrocygninae: Mabata-miti|Dendrocygninae]], lakini wanafanana na familia ndogo [[Bata#Oxyurinae: Mabata mkia-ngumu|Oxyurinae]]. Jenasi moja kwa [[Afrika]]: * ''[[Thalassornis]]'' (spishi 1) == Anserinae: [[Bata-maji|Mabata-maji]] na [[Bata bukini|mabata bukini]] == [[Picha:Arboretum-swan1.JPG|thumb|250px|Bata-maji domo-fundo]] Spishi 27 za mabata wakubwa ndani ya jenasi 7 ambazo zinatokea kanda za halijoto wastani hasa kaskazini mwa ikweta lakini spishi chache kusini mwa ikweta (spishi kadhaa, kama [[bata-maji domo-fundo]], zimewasilishwa kwa Afrika): * ''[[Coscoroba]]'' ([[Bata-maji wa Coscoroba]], spishi 1) * ''[[Cygnus]]'' ([[Bata-maji|Mabata-maji]], spishi 7, spishi 4 zimeainishwa pengini ndani ya jenasi ''Olor'') * ''[[Anser]]'' ([[Bata Bukini|Mabata bukini kahawia]], spishi 7) * ''[[Chen]]'' ([[Bata Bukini|Mabata bukini weupe]], spishi 3) * ''[[Branta]]'' ([[Bata Bukini|Mabata bukini weusi]], spishi 8) * ''[[Cereopsis]]'' ([[Bata Bukini wa Cape Barren]], spishi 1, imeainishwa pengine ndani ya familia ndogo [[Bata#Tadorninae: Mabata-shimo|Tadorninae]]) * ''[[Cnemiornis]]'' ([[Bata Bukini wa New Zealand]], imekwisha sasa) == Stictonettinae: [[Bata madoadoa]] == [[Picha:Freckled Duck.jpg|thumb|250px|Bata madoadoa]] Jenasi moja kwa [[Australia]] ambayo ilikuwa imeainishwa zamani ndani ya [[Bata#Oxyurinae: Mabata mkia-ngumu|Oxyurinae]], lakini anatomia yake ionyesha mnasaba na [[Bata#Anserinae: Mabata-maji na mabata bukini|Anserinae]]: * ''[[Stictonetta]]'' (spishi 1) == Plectropterinae: [[Bata bukini mabawa-kijani]] == Jenasi moja kwa Afrika ambayo ilikuwa imeainishwa zamani kama 'bata anayetua', lakini iko karibu zaidi na [[Bata#Tadorninae: Mabata-shimo|Tadorninae]]: * ''[[Plectropterus]]'' (spishi 1) == Tadorninae: [[Bata-shimo|Mabata-shimo]] == [[Picha: Alopochen aegyptiacus-01 (xndr).jpg|thumb|250px|Bata bukini wa Misri]] Jamii hii ya mabata makubwa wanaotokea mara nyingi nchini kavu ni kati ya [[Bata#Anserinae: Mabata-maji na mabata bukini|Anserinae]] na [[Bata#Anserinaze: Mabata wachovya na wazamaji na moa-nalo|Anatinae]]. Juzijuzi wataalamu wameainisha jenasi 10 na spishi 23 (moja imekwisha labda) ndani ya familia ndogo hii, nyingi zaidi kutoka kusini mwa ikweta: * ''[[Sarkidiornis]]'' ([[Bata nyundo]], spishi 1) * ''[[Pachyanas]]'' (Chatham Island Duck, imekwisha sasa) * ''[[Tadorna]]'' ([[shelduck]]s, spishi 7, moja imekwisha yumkini) * ''[[Malacorhynchus]]'' ([[w:Pink-eared Duck|Pink-eared Duck]], spishi 1) * ''[[Centrornis]]'' (Madagascar Sheldgoose, imekwisha sasa) * ''[[Alopochen]]'' ([[Bata Bukini wa Misri]], spishi 1 na spishi 3 zilizokwisha sasa) * ''[[Neochen]]'' ([[Bata Bukini wa Orinoco]], spishi 1) * ''[[Chloephaga]]'' ([[w:sheldgoose|sheldgeese]], spishi 5) * ''[[Cyanochen]]'' ([[Bata Bukini Bawa-buluu]], spishi 1) * ''[[Hymenolaimus]]'' ([[Bata Buluu]], spishi 1) * ''[[Merganetta]]'' ([[w:Torrent Duck|Torrent Duck]], spishi 1) * ''[[Tachyeres]]'' ([[w:Tachyeres|steamer ducks]], spishi 4) == Anatinae: [[Bata mchovya|Mabata wachovya]] na [[Bata mzamaji|wazamaji]] na moa-nalo == [[Picha:Sarcelle d'hiver (Anas Crecca).jpg|thumb|200px|Bata bawa-kijani]] Jamii ya mabata wachovya ambao wanatokea sehemu zote duniani ilikuwa imeainishwa kwa jenasi mbili tu, lakini ina jenasi 8 sasa na spishi 55: * ''[[Pteronetta]]'' ([[Bata-misitu]], spishi 1) * ''[[Cairina]]'' ([[w:Muscovy Duck|Muscovy]] and [[w:White-winged Wood Duck|White-winged Wood Ducks]], spishi 2) * ''[[Aix]]'' ([[Bata Mdogo wa China]] na [[Bata-msitu]], spishi 2) * ''[[Nettapus]]'' ([[Bata Salili|Mabata Salili]], spishi 3) * ''[[Anas]]'' ([[Bata Mchovya|Mabata Wachovya]], spishi 40-45) * ''[[Callonetta]]'' ([[w:Ringed Teal|Ringed Teal]], spishi 1) * ''[[Chenonetta]]'' ([[Bata-misitu wa Australia]], spishi 1) * ''[[Amazonetta]]'' ([[Bata wa Brasilia]], spishi 1) [[Picha:Marbled.teal.arp.600pix.jpg|thumb|250px|Bata domo-jembamba]] Jamii ya mabata wazamaji ambao wantokea sehemu zote duniani ina spishi 16 ndani ya jenasi 3. ''Marmaronetta'' ilikuwa imeainishwa zamani miongoni mwa mabata wachovya lakini inaainishwa hapa sasa. * ''[[Marmaronetta]]'' ([[Bata Domo-jembamba]], spishi 1) * ''[[Netta]]'' (Mabata wazamaji, spishi 4, moja imekwisha yumkini) * ''[[Aythya]]'' (Mabata wazamaji, spishi 12, moja imekwisha yumkini) Jamii ya moa-nalo (jina kwa Kihawaii) ni ya pekee. Mabata hawa walitokea [[Hawaii]] lakini wamekwisha sasa. Walikuwa wakubwa sana na domo nene sana na walifanana na mabata bukini ambao hawakuweza kuruka angani. Walikuwa na mnasaba na jenasi ''Anas''. * ''[[Chelychelynechen]]'' ([[Moa-nalo Taya-kasa]], imekwisha sasa) * ''[[Thambetochen]]'' ([[Moa-nalo Domo-kuu]], spishi 2, zimekwisha sasa) * ''[[Ptaiochen]]'' ([[Moa-nalo Domo-dogo]], imekwisha sasa) == Merginae: [[Bata-bahari|Mabata-bahari]] == [[Picha:Mergus_serrator_adult_fem.jpg|thumb|250px|Bata-domomeno kidari-chekundu]] Familia ndogo hii ina spishi 20 (moja au mbili zimekwisha). Spishi nyingi zaidi zinatokea kaskazini mwa ikweta, lakini kuna spishi mbili za ''Mergus'' kusini mwa ikweta. * ''[[Chendytes]]'' ([[Bata Bukini Mzamaji]], imekwisha sasa) * ''[[Polysticta]]'' ([[w:Steller's Eider|Steller's Eider]], spishi 1) * ''[[Somateria]]'' ([[eider]]s, spishi 3) * ''[[Histrionicus]]'' ([[w:Harlequin Duck|Harlequin Duck]], spishi 1) * ''[[Camptorhynchus]]'' ([[Bata wa Labrador]], imekwisha sasa) * ''[[Melanitta]]'' ([[scoter]]s, spishi 3) * ''[[Clangula]]'' ([[Bata Mkia-mrefu]], spishi 1) * ''[[Bucephala]]'' ([[goldeneye]]s, spishi 3) * ''[[Mergellus]]'' ([[Bata-domomeno Mdogo]], spishi 1) * ''[[Lophodytes]]'' ([[Bata-domomeno Ushungi]], spishi 1) * ''[[Mergus]]'' ([[Bata-domomeno|Mabata-domomeno]], spishi 5, moja imekwisha sasa) == Oxyurinae: [[Bata mkia-ngumu|Mabata mkia-ngumu]] == [[Picha:Weißkopfruderente Oxyura leucocephala 050324 Ausschnitt.jpg|thumb|250px|Bata kichwa-cheupe]] Jamii ndogo ya mabata iliyo na spishi 8 ndani ya jenasi 4: * ''[[Oxyura]]'' ([[Bata mkia-ngumu|Mabata mkia-ngumu]], spishi 5) * ''[[Nomonyx]]'' ([[w:Masked Duck|Masked Duck]], spishi 1) * ''[[Biziura]]'' ([[w:Musk Duck|Musk Duck]], spishi 1) * ''[[Heteronetta]]'' ([[Bata Kichwa-cheusi]], spishi 1) == Spishi za Afrika == * ''Aix galericulata'', [[Bata Mdogo wa China]] ([[w:Mandarin Duck|Mandarin Duck]]) imewasilishwa * ''Aix sponsa'', [[Bata-Msitu]] ([[w:Mandarin Duck|Wood Duck]]) imewasilishwa * ''Alopochen aegyptiaca'', [[Bata Bukini wa Misri]] [[w:Mandarin Duck|Egyptian Goose]]) * ''Anas acuta'', [[Bata Kipini]] ([[w:Northern Pintail|Northern Pintail]]) * ''Anas bernieri'', [[Bata Malagasi]] (Madagascar or [[w:Bernier's Teal|Bernier's Teal]]) * ''Anas capensis'', [[Bata Kusi]] ([[w:Cape Teal|Cape Teal]]) * ''Anas clypeata'', [[Bata Sepeto]] ([[w:Northern Shoveler|Northern Shoveler]]) * ''Anas crecca'', [[Bata Mabawa-kijani]] ([[w:Common Teal|Common Teal]]) * ''Anas erythrorhyncha'', [[Bata Domo-jekundu]] ([[w:Red-billed Teal|Red-billed Teal]]) * ''Anas hottentota'', [[Bata Domo-bluu]] ([[w:Hottentot Teal|Hottentot Teal]]) * ''Anas melleri'', [[Bata wa Meller]] ([[w:Meller’s Duck|Meller’s Duck]]) * ''Anas penelope'', [[Bata Domo-kijivu]] ([[w:Eurasian Wigeon|Eurasian Wigeon]]) * ''Anas platyrhynchos'', [[Bata wa Ulaya]] ([[w:Mallard|Mallard]]) imewasilishwa * ''Anas querquedula'', [[Bata Mchirizi-mweupe]] ([[w:Garganey|Garganey]]) * ''Anas rubripes'', [[Bata Mweusi wa Marekani]] ([[w:American Black Duck|American Black Duck]]) imewasilishwa * ''Anas smithii'', [[Bata Sepeto Kusi]] ([[w:Cape Shoveler|Cape Shoveler]]) * ''Anas sparsa'', [[Bata Mweusi]] ([[w:African Black Duck|African Black Duck]]) * ''Anas strepera'', [[Bata Kahawia]] ([[w:Gadwall|Gadwall]]) * ''Anas undulata'', [[Bata Domo-njano]] ([[w:Yellow-billed Duck|Yellow-billed Duck]]) * ''Anser anser'', [[Bata Bukini wa Ulaya]] ([[w:Greylag Goose|Greylag Goose]]) * ''Anser indicus'', [[Bata Bukini Kichwa-miraba]] ([[w:Bar-headed Goose|Bar-headed Goose]]) imewasilishwa * ''Aythya ferina'', [[Bata Kichwa-chekundu]] ([[w:Common Pochard|Common]] or Northern Pochard) * ''Aythya fuligula'', [[Bata Kishungi]] ([[w:Tufted Duck|Tufted Duck]]) * ''Aythya innotata'', [[Bata Kichwa-kahawia]] ([[w:Madagascar Pochard|Madagascar Pochard]]) * ''Aythya nyroca'', [[Bata Macho-meupe]] ([[w:Ferruginous Duck|Ferruginous Duck]]) * ''Cyanochen cyanoptera'', [[Bata Bukini Bawa-buluu]] ([[w:Blue-winged Goose|Blue-winged Goose]]) * ''Cygnus atratus'', [[Bata-maji Mweusi]] ([[w:Black Swan|Black Swan]]) imewasilishwa * ''Cygnus olor'', [[Bata-maji Domo-fundo]] ([[w:Mute Swan|Mute Swan]]) imewasilishwa * ''Dendrocygna autumnalis'', [[Bata-miti Tumbo-jeusi]] ([[w:Black-bellied Whistling Duck|Black-bellied Whistling Duck]]) * ''Dendrocygna bicolor'', [[Bata-miti Kahawia]] ([[w:Fulvous Whistling Duck|Fulvous Whistling Duck]]) * ''Dendrocygna viduata'', [[Bata-miti Uso-mweupe]] ([[w:White-faced Whistling Duck|White-faced Whistling Duck]]) * ''Marmaronetta angustirostris'', [[Bata Domo-jembamba]] ([[w:Marbled Teal|Marbled Teal]]) * ''Melanitta nigra'', [[Bata-bahari Mweusi]] ([[w:Common Scoter|Common Scoter]]) * ''Mergus serrator'', [[Bata-domomeno Kidari-chekundu]] ([[w:Red-breasted Merganser|Red-breasted Merganser]]) * ''Netta erythrophthalma'', [[Bata Macho-mekundu]] ([[w:Southern Pochard|Southern Pochard]]) * ''Netta rufina'', [[Bata Kichwa-machungwa]] ([[w:Red-crested Pochard|Red-crested Pochard]]) imewasilishwa * ''Nettapus auritus'', [[Bata Salili]] ([[w:African Pygmy Goose|African Pygmy Goose]]) * ''Oxyura jamaicensis'', [[Bata Uso-mweupe]] ([[w:Ruddy Duck|Ruddy Duck]]) imewasilishwa * ''Oxyura leucocephala'', [[Bata Kichwa-cheupe]] ([[w:White-headed Duck|White-headed Duck]]) * ''Oxyura maccoa'', [[Bata Makoa]] ([[w:Maccoa Duck|Maccoa Duck]]) * ''Plectropterus gambensis'', [[Bata Bukini Mabawa-kijani]] ([[w:Spur-winged Goose|Spur-winged Goose]]) * ''Pteronetta hartlaubii'', [[Bata wa Hartlaub]] ([[w:Hartlaub's Duck|Hartlaub's Duck]]) * ''Sarkidiornis melanotos'', [[Bata Nyundo]] ([[w:Knob-billed Duck|Knob-billed Duck]]) * ''Tadorna cana'', [[Bata Kichwa-kijivu]] ([[w:South African Shelduck|South African Shelduck]]) * ''Tadorna ferruginea'', [[Bata Kahawiachekundu]] ([[w:Ruddy Shelduck|Ruddy Shelduck]]) * ''Tadorna tadorna'', [[Bata Mkufu-mwekundu]] ([[w:Common Shelduck|Common Shelduck]]) imewasilishwa * ''Thalassornis leuconotus'', [[Bata Kotwe]] ([[w:White-backed Duck|White-backed Duck]]) == Tabia == === Kula === [[w:en:File:Duck 1 filter teeth edit.jpg]] Utando wa Pecten mdomoni Bata hula aina mbalimbali ya chakula kama vile kama vile nyasi, mimea ya majini, samaki, wadudu, amfibia wadogo, minyoo na moluski. Bata wanaoogelea na bata wa baharini wanakula wanyama chini kabisa ya kina cha maji. Ili kuweza kuzama kwa urahisi, bata wanaoogelea ni wazito kuliko bata aina ya dabbling, hivyo inakuwa vigumu kwa wao kuruka. Bata hawa wa dabbling hula kwenye uso wa maji au ardhini, au chini ya ardhi kwa kadiri ya uwezo atakaoweza kufikia bila ya kuzama kabisa.[4] Kuzunguka mdomo wa bata kuna umbo mithili ya kitana, iitwayo ''pecten''. Hii huchuja majimaji kwa kuyapitisha kwenye pande za mdomo na kubakiza chakula chochote ndani. ''Pecten'' pia hutumika kupuna manyoya. Baadhi ya spishi kama vile ''smew'', ''goosander'' na ''mergansers'' wanauwezo wa kumeza samaki wakubwa. Bata wengine wana midomo bapa mahsusi kwa kazi za kuzoa na kuvuta kama vile kuvuta magugumaji, kuvuta minyoo na moluski nje ya matope, kutafuta lava wa wadudu, na kazi kubwa. == Marejeo == # ^ "Duckling". The American Heritage Dictionary of the English Language, Fourth Edition Copyright 2006 by Houghton Mifflin Company. Republished by dictionary.com, http://dictionary.reference.com/browse/duckling, Accessed 05-01-2008. # ^ "Duckling". Kernerman English Multilingual Dictionary (Beta Version), 2000-2006 K Dictionaries Ltd., Republished by dictionary.com, http://dictionary.reference.com/browse/duckling, Accessed 05-01-2008. # ^ Photo of a duck eating a frog # ^ Ogden, Evans. "Dabbling Ducks". CWE. http://www.sfu.ca/biology/wildberg/species/dabbducks.html. Retrieved 2006-11-02. # ^ Amos, Jonathan. "Sound science is quackers". BBC News. http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3086890.stm. Retrieved 2006-11-02. # ^ "Mythbusters Episode 8". 12 Desemba 2003. http://mythbustersresults.com/episode8 {{Wayback|url=http://mythbustersresults.com/episode8 |date=20070626043438 }}. # ^ "Mallard - Nature Notes". Ducks Unlimited Canada. http://www.ducks.ca/resource/general/naturenotes/mallard.html {{Wayback|url=http://www.ducks.ca/resource/general/naturenotes/mallard.html |date=20110325062558 }}. Retrieved 2006-11-02. == Viungo vya Nje == * Wild Ducks Info – Maelezo ya kina kuhusu bata wa mwituni. * Duck videos kwenye Mkusanyiko wa Ndege kwenye Wavuti. * list of books (sehemu bora ya kutazama) * Ducks at a Distance, by Rob Hines at Project Gutenberg - Mwongozo wa kisasa wa kuwatambua bata maji wa Marekani. Imerekebishwa kutoka [[w:en:Duck]] [[Jamii:Majina ya ndege kwa Kiswahili]] rx17fyjucvroj0tpecx84vgxxjguyhb 0 5645 1607715 1529024 2026-10-14T02:56:24Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607715 wikitext text/x-wiki '''Wabondei''' ni [[kabila]] la [[watu]] wa [[Tanzania]] wanaoishi katika [[wilaya ya Muheza]], [[Mkoa wa Tanga]], karibu na [[Milima ya Usambara]]. [[Lugha]] yao ni [[Kibondei]]. Mwaka [[1987]] [[idadi]] ya Wabondei ilikadiriwa kuwa 80,000 <ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=bou]</ref>. ==Historia== Wabondei ni miongoni mwa watu wenye [[asili]] katika kabila kubwa lililojulikana kwa [[jina]] la [[Waseuta]]. Baada ya hao kupigana na [[Wareno]] na kuwashinda katika [[vita]] vikali vilivyojulikana kwa jina la "Nkondo ya kutula nyala" (Vita ya kuvunja mawe ya chakula), Waseuta walianza kugawanyika kwa kujimega makundimakundi na kuondoka. Makundi hayo ndiyo makabila yenye asili ya [[mkoa]] wa [[Tanga]] kwa sasa, isipokuwa [[Wadigo]] si miongoni mwa Waseuta <ref>{{Rejea tovuti |url=http://en.netlog.com/innocentkamote/blog/blogid=11342233 |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2017-05-07 |archivedate=2017-05-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170507094911/http://en.netlog.com/innocentkamote/blog/blogid=11342233 }}</ref>. Wabondei ni kundi la nne la Waseuta ambao, baada ya kuwapiga Wareno, waliondoka [[Handeni]] kwa lengo la kurudi [[pwani]], yaani [[Umba]], ambapo walikutana na vita vya wavamizi wapya kutoka [[Kenya]] ambao si Hettio Aramaio. Wavamizi hao walikuwa [[Wadaiso]], [[Wasegeju]] na Wadigo. Vita hivyo vilikua vigumu sana kwa kundi hili la Waseuta kwa kuwa lilikuwa dogo kulingana na [[idadi]] ya wavamizi. Kutokana na ugumu wa vita hivyo, [[wazee]] wa [[mila]] walilazimika [[tambiko|kutambika]] kwenye [[mlima wa Mlinga]], na inavyoaminika baada ya kutambika huko ilitokea [[mizimu]] ya Waseuta waliokufa vitani wakati wa mapambano ya Wareno na mizimu hiyo ndiyo iliyopigana na wavamizi ambapo Wadigo Wadaiso na Wasegeju walipigwa vibaya sana na kuuawa. Waliobakia hai wakatekwa na Waseuta hawa. Kutokana na [[hofu]] ya vita hivyo “Nkondo ya kivindo”, Waseuta hao waligawanyika na kusambaa tena, ambapo wengine walifika katika mji wao mkuu wa zamani ulioitwa New Fort-Umba au Umba Mpya Ngomeni, waliishi maeneo mbalimbali hata kufika pPwani kama Tanga ambayo iko chini ya Umba ya zamani ambako ni [[Horohoro]] mpaka sehemu za Kenya. Vilevile Waseuta hao walisambaa kutoka [[mji mkuu]] wa zamani yaani Umba na sehemu za [[Mbwego]], ambako leo huitwa [[Magila]], pia waliishi maeneo ya [[Mkuzi]] ambako kulikuwa na [[fundi]] maarufu wa kucheza [[njuga]] aliyeitwa Saudimwe na [[Mwana|mwanae]] Kidungwe, walisambaa sehemu za [[Jaila]] ambako ndio [[Misozwe]] leo, [[Bwembwera]] na [[Tongwe]]. Pia Waseuta hawa walifika sehemu za [[Amani]]: hapo kundi hili la Waseuta walibadili jina na kujiita Wabondei yaani “Valley Peoples” (Watu wa mabondeni). Mji wao mkuu kwa sasa ni [[Muheza]]. ==Desturi== Baada ya vita kumalizika kila [[familia]] ilikuwa na umuhimu mkubwa wa kujihami katika [[maisha]] inayoishi, hivyo kila mzee wa familia alilazimika kujenga gwegwe na kuishi humo yeye na familia yake. Gwegwe ni [[uzio]] mkubwa wa [[Gogo|magogo]] manene unaojengwa kwa kuzunguruka [[nyumba]] kadhaa za familia moja ambapo nyumba za familia zinakuwa ndani ya uzio huo, halafu mbele ya gwegwe hilo kunakuwa na lango kubwa la kuingilia. Huko wanafamilia yenye gwegwe hilo wanamuita [[mganga]] ambaye anakuja kuweka fingo na mazindiko ili kuzuia watu wenye nia mbaya kama [[wachawi]], [[wezi]], wanaotaka kuleta vita n.k., washindwe kuingia kwenye lile gwegwe. Kila gwegwe moja lilikuwa likiishi familia nzima, [[babu]] ([[baba]]), wanae wote, [[wajukuu]] na hata [[vitukuu]]. Vilevile mtoto [[Mwanaume|wa kiume]] akitaka [[Ndoa|kuoa]] alikuwa na [[uhuru]] wa kwenda kuanzisha gwegwe lake kwenye eneo atakalolichagua na haya magwegwe yalikuwa yakiitwa kwa majina ya watu, mfano kwa Sempapayu, kwa Sekiinga n.k. Hivyo magwegwe haya ndiyo asili ya kuanzishwa kwa [[Kijiji|vijiji]] vya [[bonde]]. Kimaisha kila mwenye gwegwe alikuwa amezungurukwa na [[shamba]] lake kwa ajili ya [[kilimo]], pia kulikuwa na [[ustaarabu]] wa kubadilishana mashamba ambapo mtu aliweza kuomba shamba kwa [[msimu]] wa kilimo na mwenye shamba akamruhusu alime msimu ule, na alieazimwa shamba analima na baada ya [[mavuno]] anarejesha shamba. Shamba hili linaporejeshwa kama aliyeazimwa alipanda [[miti]] ya [[matunda]] kama [[Mfenesi|mifenesi]] n.k. inakuwa [[mali]] ya mwenye shamba. Kwa ustaarabu huo hakuna [[historia]] inayoonyesha kuwa taratibu hizo ziliwahi kuleta usumbufu wa namna yoyote. Wageni wanapotaka kuingia kwenye gwegwe la familia fulani wanasimama kwenye lango la gwegwe hilo, lango ambalo linakuwa [[umbali]] mkubwa na nyumba za familia zilizopo ndani ya gwegwe hilo na hapo mgeni ndipo hupiga hodi na wenyeji wanatoka na kumhoji mgeni huyo kabda ya kumkaribisha. Taratibu za kumhoji mgeni zinafanyika kwa kuhofia kuwa mgeni yule akawa ametumwa kupeleleza na baadaye alete vita. Akionekana kuwa ni mgeni wa kheri, na ukoo alioutokea unajulikana, ama amejieleza vizuri, sasa ndipo anapokaribishwa. Ikitokea mgeni amebainika si mtu mzuri, na pengine amekuja ili kuleta vita, hapo linapigwa gunda (kitu mfano wa [[pembe]] linalopulizwa na kutoa [[sauti]] ya [[ishara]] ili kuwaita Wabondei wote) ama inapigwa [[ngoma]] maalumu kama [[mbiu]] ya kukusanya Wabondei wote, na hapo vinatokea vita baina ya Wabondei na watu wa jamii ya yule mgeni. Endapo havitatokea vita, mgeni yule wa shari anapigwa na Wabondei kipigo kikali, kisha anaachiwa aondoke zake. ===Mavazi na urembo wa Wabondei=== Kwa upande wa wanaume, [[vazi]] kubwa ni [[shuka]] ya kiunoni (msuli) pamoja na [[shati]], hili ndio vazi kuu la asili ya Wabondei, japo zama za kale walikuwa wakivaa [[ngozi]] za [[chui]], [[simba]] na [[wanyama]] wengine. Kwa upande wa [[wanawake]], vazi lao kuu la asili ni [[kaniki]] na gunya (gunya ni vazi la kienyeji lililo mfano wa [[kitenge]] kwa mpangilio wa [[rangi]]). Vilevile wanawake wa Kibondei wana asili ya kutoboa [[masikio]] yao kwenye ufito wa mwisho wa sikio, wanatoboa kuzunguruka ufito wote vitundu vidogovidogo. Vitundu hivyo wanaviita "utango", kisha wanavaa [[njewe]] na [[Pete|mapete]]. Wanachukua [[karatasi]] za Galabosi zinazong’aa, mfano wa karatasi ya ndani kwenye [[pakiti]] ya [[sigara]], kisha wanazisokota, zinakuwa nyembamba zilizo mfano wa [[nyota]] na [[mwezi]], nyota rangi yake na mwezi rangi yake, kisha wanavaa masikioni. Vile vile walikuwa wakivaa [[Mkufu|mikufu]] na pete za [[Rupia]] ambapo walikuwa wakichukua Rupia ([[hela]] ya zamani ya [[Mjerumani]] iliyokuwa na [[tundu]] katikati) kwa kutengeneza pete walitumia [[sarafu]] ya Rupia na kisha wanaitengenezea ringi na kuvaa vidoleni. Kwa upande wa mkufu walichukua [[kamba]] nzuri kisha wanaingiza zile sarafu na kuvaa. ===Hatua anazochukuliwa mhalifu=== Endapo kumetokea ugomvi na mtu akampiga mwenzake kiasi cha kumtoa damu Yule aliempiga mwenzie anatakiwa kutoa malipo ambayo ni mbuzi, Mbuzi Yule anapikwa supu kisha ndugu na wazee waliosimamia ile kesi wanakunywa mchuzi. Endapo aliepigwa hajatoka damu, Mtu aliempiga anatakiwa kulipa faini inayojulikana kwa jina la “Sugusa” (Sugusa uhee/Usuguse mazi - Ukome uache kabisa) Hapa anatakiwa kulipa kiasi cha pesa ama kitu chochote. ===Taratibu yanapotokea majanga=== Kawaida yanapotokea majanga kwa mtu ama watu, watu wa eneo lile wanawachangia wahanga ili kuwasaidia, Walikua wakitembea kila nyumba kuchangisha hela, mazao nk kwa ajili ya kuwasaidia wahanga. ===Taratibu za kumlaki mgeni wa kheri=== Mgeni anaetambulika kuwa ni wa kheri katika jamii ya wabondei ndani ya gwegwe aliloingia anakamatiwa jogoo mkubwa anakabidhiwa Yule mgeni nakuambiwa mboga yako hiyo, kisha Yule mgeni anamchinja mwenyewe Yule jogoo na wenyeji wanampikia wanatoa miguu na kichwa tu lakini kuku mzima anapewa Yule mgeni pamoja na chakula anaandaliwa ale, Endapo atam bakisha Yule kuku kinatafutwa kikapu kizuri kisha anahifadhiwa Yule kuku na muda ambao Yule mgeni anaondoka anakabidhiwa kile kikapu anaondoka nacho. Namna ya kukirudisha kile kikapu cha zawadi: Mgeni Yule eidha akirudishe mwenyewe ila mara nyingi familia ile iliyotoa kile kikapu ikitembelea familia ile iliyopewa kikapu na wao wanawekewa zawadi katika kikapu kile kile (Zawadi hii eidha iwe ni kuku ama kitu chochote kile) kwakua haikuwa sheria ya kubakisha jogoo unaekabidhiwa kama karibu ya mgeni. ===Ustaarabu wa manunuzi katika maisha ya Wabondei=== Wabonnei nao kama ilivyokua kawaida ya makabila mengi ya kale walikua na kawaida ya kubadilishana mali fulani kwa mali fulani mfano Ndizi kwa Makopa ya mihogo nk, ila baada ya mfumo wa manunuzi kwa njia ya pesa ulipoingia ndipo mila ya mabadilishano ilipoisha na kuanza kutumia manunuzi kwa kutumia pesa. ===Taratibu za kuchumbia na kuoa mabinti kwa wabondei=== Kabda ya yote kijana anapotaka kuoa ndani ya familia yake wanaulizana nyumba anayotaka kuoa ni ya nani kisha baadae anatumwa mzee anafanya uchunguzi hasa kwa mambo makuu matatu ambayo wabondei ukoo ukiwa na moja kati ya mambo hayo ama yote huwa ukoo huo watu hawaoi pia hawaolewi *1.Ukoo usio na heshima na wenye kiburi *2.Ukoo ulioathirika kwa ugonjwa wa ukoma *3.Ukoo wa wanawake waoga wakati wa kujifungua na kupelekea kuwaua watoto wao kutokana na uoga huo Baada ya kuona kuwa ukoo wanaotaka kuoa hauna matatizo hayo sasa wanatazama kolwa la binti anayetaka kuolewa (kolwa ni asili alipotokea babu wa familia fulani katika bonde) na mbondei ilikua asipojua kolwa la binti anaetaka kumuoa basi hatomuoa tena kwa kuwa mbondei ambae asipotaja kolwa lake alikuwa akiitwa mtumwa na alichukuliwa kuwa atavuruga ubondei. Baada ya kila upande hasa hasa upande wa mume kuridhika na ukoo wa mwanamke na kukubaliana sasa wanafanya safari kwa mwanamke, ambapo wanakuwa wamebeba Debe la pombe lililokuwa likijulikana kwa jina la Debe da umbuya (Debe la urafiki) Debe hili ndani linakuwa na pombe ya mnazi ama pombe ya mapumba, Wanakaa sasa na kuongea huku upande wa mke wakiwa wanakunywa ile pombe, Hapo sasa upande wa kwa mume wanatajiwa vitu vya kuleta ili ndoa iweze kupita, Vitu vilivyokuwa vikiagizwa sana kwa wakati huo ni: # Kimulimuli (Tochi) # Debe da umbuya (Hapo linapotajwa Debe da umbuya wana ndugu wa mume wanalionyeshea hilo hapo kwakua wameshalileta) # Madebe mawili ya usona haya nayo ni madebe ya pombe Usona ni kwenda kupeleka jambo la harusi) # Kidonta mavi (Kwakua mama anapomlea mtoto ni kawaida kushika kinyesi cha mwanae huyo hivyo hiyo kidonta mavi ndio inakuja kuwa malipo kwa mama huyo) # Kigubika mawiwi (Kwakua mwanzo wa mapenzi lazima hawa mwanamke na mwanaume walianza kwa kujificha wasionekane kwa hiyo hicho ndicho malipo kwa kitendo hicho) # Poka mke (Wabondei wanayo mila inayowafanya babu wa mke pamoja na kaka zake mke kuzuia mke asitoke kwa kukaa mlangoni sasa hiyo ndio inatolewa kwa watu wanaomzuia mke ili wasimzuie) # Tuni da muamu (kisu cha shemeji) Haya ni malipo kwaajili ya kina babu wa mke pamoja na kina kaka wa mke anaetaka kuolewa, # Dovulo au Maovu, Mara nyingi mtoto anapokuwa kwenye makuzi yake huwa anapokula chakula na kukibakisha bibi huwa anakichukua na kukila bila ya kujali kuwa mtoto alikitia mate ama laa na hii nayo inalipiwa kwa mujibu wa mila na desturi za kibondei ndio hiyo Dovulo (Taonda dovulo letu = Tunataka dovulo letu) # Fisafisa, Hii inafuatana na ile ya gubika mawiwi, kwakua wakati huyu mwanaume alikuwa akimtongoza huyu binti alikuwa akijificha hivyo hiyo fisafisa inaagizwa kuwa malipo yake, # Kideleko au Mbuzi ya Kideleko, Huyu mbuzi anaagizwa endapo muoaji atakuwa anamuoa binti kigoli na hasa ni malipo kwa mke bikra maana endapo mke anaeolewa atakutwa hana bikra mbuzi huyu atarudishwa kwa wenyewe na hii inakuwa ni aibu kwa familia ya mke na mke mwenyewe. Siku watakayoleta hivyo vifaa, endapo vikipokelewa basi hapo ndoa ipo, la havikupokelewa basi hapo wanarudi navyo na ndoa inakuwa hakuna. Taratibu ya kuvipokea: wageni wanaokuja wanapiga kelele na kuuliza “Jamani wia ukundwa?” (Harusi imekubaliwa?) wa kwa mke wanaitikia kwa kusema “Ukundwa” (Imekubaliwa) Baada ya hapo wa kwa mke wanatoka na kusimama kwenye mlango kisha wa kwa mume wanasimama mbali kiasi halafu wa kwa mume wanapiga kelele wakisema Hougai (Ho ugali?) wa kwa mke wanajibu “Ho mguio” (Mumempata mtu wa kumtuma/sokoni/ kuwapikia) Huku kila upande wakikimbia na kukutana katikati mara kadhaa kisha wanazomeana “Haoooooooo…” Wanacheka na kupiga vigelegele hapo ndio imeshakubalika sasa Ndoa inaanza kufungwa siku ileile ===Taratibu za kufunga ndoa katika mila za Wabondei=== Siku ileile mwali wa kike anachukuliwa anawekwa ndani akiwa na kungwi wake ambae kungwi huyu ndie anaekuwa akimfundisha mambo kadhaa awapo kwa mume wake, humo ndani kunakuwa na mtungi wa asali pamoja na ndizi kibungaa zilizoiva (Ndizi kibungaa ni zile ndizi ndogo ndogo ambazo wengine huziita bungala) Mwali anapowekwa ndani anakuwa na miko ambapo mwiko mkubwa hatakiwi kula chakula chochote wala kunywa kinywaji cha aina yoyote ile hadi zitimie siku tano, na hizo ndizi na asali amewekewa ili aweze kupimwa imani yake ijulikane kuwa kweli mke yule ni mvumilivu na ana huruma kwa mume wake? Kwa kua endapo mwali Yule atakula chochote kati ya vile alivyowekewa pale ndani basi mwanaume anaetaka kumuoa huko aliko analegea na kuanguka, Familia ya mume wakijua kuwa mwanamke amekula kabda ya siku tano wanakwenda kuwasema familia ya mke kuwa mwana wenu hana imani na mtoto wetu maana amekula na kupelekea mtoto wetu ameanguka, hapa mwanaume anakua na hiyali ya kumuoa Yule binti ama kumuacha. Kwa upande wa mwanaume siku tano hizo nae pia anakuwa katika sheria ya kutokula, vilevile ilikua akila tu basi mke wake anaanguka. Siku ya tano inapofika ngoma za kibondei zinakesha, Asubuhi ndugu wa kwa mume wanakuja huku wakiimba Nkondo wakiwa na Fimbo na mapanga wanacheza mduara huku ngoma zikipigwa, Baada ya hapo mume anaingizwa ndani ili kuandaliwa huku nje inapigwa ngoma ya maumbu ambapo wanawake wawili mmoja anajifanya mwanaume na mavazi ya kiume mwengine anajifanya mwanamke, huyu mwanamke anakuwa amebeba kikapu kisha anaigiza kuwa anatoroka anaingia kwenye nyumba Fulani kisha huyu anaecheza kama mwanaume anajifanya akimtafuta mke wake, Kila nyumba anauliza “Jamani hamjamuona mke wangu hapa” wanamjibu “Hatuja muona” Baada ya kutafuta na kuuliza sana ndipo wanapomuambia tumemuona kaingia nyumba ilee..(Kaingia nyumba ida) Anamfuata anamuona anamshika mkono na kutoka nae huku wakipigiwa vigelegele (Igizo hilo kwenye Ngoma hii ya maumbu linawafundisha wanaume kuwa mke akitoroka usimsuse, mtafute umrudishe). Baada ya sehemu hiyo kupita vinawekwa viti nje kisha maharusi wanatoka na makungwi wao (kungwi ni wapambe wa maharusi) kama kuna viti vinne wote wane wanakaa laa kama kuna viti viwili wanakaa maharusi peke yao na makungwi wanasimama, hapa watakuwa wakiwatazama watu huku ngoma ikipigwa, kama wana mavazi ya kutosha wanaweza kuingia na kubailisha mavazi wakatoka tena hadi mara tatu kisha sasa wanaingia ndani hapo itapigwa ngoma ya kimbungumbungu na bibi harusi peke yake atatolewa na kuzunguruka nyuma ya nyumba ambapo ni ndani ya uzio, Kama huyu bi harusi ni Bikra hapo kila anaeitwa mama, awe mama, mama mdogo ama mama mkubwa watalala kifuifudi chini kwa kujipanga kisha huyu binti atapita juu ya migongo ya mama zake bila kukanyaga chini kuku akicheza kimbungu mbungu, Tukio hili kimila wanaolishuhudia ni mabii wa bibi harusi, mama zake na wale watu wazima wanaopiga ile ngoma, watoto hawaruhusiwi kabisa kuona, Baada ya kimbungu mbungu kukamilika sasa binti Yule anaingizwa ndani anavalishwa nguo vizuri kisha kabda ya kuondoka kwa mume wake anahamishwa nyumba kisha wamama wanaitwa ili wakamfunde mwali ambapo walikuwa wakimuelekeza heshima na namna ya kuishi huko anakokwenda, akiwakuta ndugu wa mumewe ndio ndugu zake pia, mama wa mumewe nae ni mama yake, na namna ya kuitikia huko anakoenda kwa mfano atapewa jina na kuitwa mama fulani basi akiitwa aitikie “Yo mame” baada ya kumfunda mwali hapo sasa anakabidhiwa kwa mume wake na ndoa inakua imekamilika. Ndoa yenyewe hasa ni pale mwanamke anapoweza kuvumilia kukaa na njaa awapo ndani siku tano akifikisha tayari ndoa inakuwa imekamilika. ===Taratibu mzazi anapojifungua=== Baada ya mzazi kujifungua anawekwa ndani huku watu wanaokuja kumuangalia wakilazimika kumchotea maji, Sharti katika kuchota maji ya mzazi safari za kisimani zianzie mbili na kuendelea isiwe moja kisha ndio wanampatia mzazi zawadi yoyote ambayo mtu ameweza kuwa nayo. Wakati mzazi akiwa ndani kabda ya siku saba kunakuwa na kikapu kidogo (Tezu) ambacho kinatumika kuhifadhia kinyesi cha mtoto huyo, kinyesi hicho hakitolewi kutupwa nje hadi zikamilike siku saba, Baada ya siku ya saba ile haja ya motto inatupwa kisha kikapu kile kinawekea unga kwaajili ya kutumika kumpatia mtoto Yule jina, Mzazi anatolewa nje pamoja na kile kikapu akiwa na wakunga wake ambao ni mabibi, mzazi Yule anakaa juu ya kiti akimpakata mwanae kisha bibi wa mtoto anachukua unga kwa vidole viwili vya kila mkono wake kutoka kwenye kile kikapu kisha anamshika mtoto masikio kwa vile vidole vyenye unga anamwambia “wewe ndie Fulani” (Anampa jina) Kisha anamchukua Yule mtoto anamuelekezea upande lilipo jua anamwambia “Huku juani ukatafute” Kisha anamuelekezea linapozama jua na kumuambia “Huku linapozama jua ukatafute” (Anamgeuzia pande zote nne za dunia) na kumwambia kuwa magharibi ukatafute, mashariki ukatafute, kusini ukatafute, Mashariki ukatafute, Mungu ametoa uwanja huu ukatafute kwa kheri. (Japo pia inasadikika wapo baadhi ya wazee waliokuwa wakiwaambia watoto kuwa “Mungu ametoa uwanja huu ukatafute kwa njia zote”) Baada ya hapo ule unga kwenye kile kikapu (Tezu) unachukuliwa na bibi anakwenda kuutumia kwa matumizi ya kawaida ya chakula. ===Misiba ilivyokuwa ikiendeshwa kwa mujibu wa mila=== Kawaida katika bonde ilikua nyumba Fulani inapopata msiba wanatangaziwa kijiji chote, Hapo kila wageni wakija kwenye msiba wanakuja na vyakula vyao, wale wa karibu wanapika kabisa na wambali wanabeba kwaajili ya kuja kupikia pale pale ili mradi msibani kusiwe na shida kiasi kuwafanya wafiwa wasihangaike na chakula cha wageni zaidi ya kujua msiba tu. Baada ya mazishi siku ya pili kunatokea tukio wanaloliita “Uda ugai” Wabondei wa sasa wanaliita “Mafumbi” Hapa wanakutana ili kujadili namna ambavyo wataumaliza msiba, Hapo watachangishana kutokana na mahitai kisha siku ya tatu wanakuwa wameshajua wanunue nini na siku yanne ni ukaa, ambapo alfajili ng’ombe anachinjwa. Taratibu za kuchinja Ng’ombe huyo ni lazima anaechinja atokee upande wa baba maana akitokea upande wa kwa mama atachukua nyama nyingi. (Taratibu hii imewekwa pia kutokana na choyo kwa kuwa wabondei wanayo asili ya choyo) Na kawaida kichwa cha huyu ng’ombe kinachukuliwa na mchinjaji. Baada ya hapo wapishi ni familia iliyooa kwenye familia iliyofiwa nikimaanisha Mashemeji, wakwe, mawifi na wengineo ambapo wanaume wanapika nyama na kukuna nazi kisha wanawake wanagawiwa mchele na wao wanapika vyakula kwenye vyungu. ===Kuondoa ondo=== Kama marehemu alikua ameoa ama kuolewa Linaandaliwa tambiko la kimila ambalo linaitwa kucha au mkucha ambapo mtu anachuku jembe na kikapu kisha panakokwa moto, mtu Yule anakwenda kujificha akishajificha anagonga lile jembe kidogo kisha anasema “Mkucha mkucha” mwengine anaitikia “Eehee” Yule mtu anasema tena “Fulani kafa” (Kwa kulitaja jina la aliekufa) Yule muitikiaji anauliza “Kafa?” kisha “kaolewa/kaoa wakati gani?” Yule mtu anautaja ule wakati “Wakati Fulani” Muitikiaji anauliza tena “Mahali kalipa?” atajibiwa kuwa amelipa ama hajalipa kisha watauliza madeni yake ya ndoa tu na atauliza pia alioa wake wangapi atajibiwa katika mfumo huo huo, ana watoto wangapi.. atajibiwa baada ya ukucha kumalizika sasa inafuata Ngoma ya Tindia na kisha Ngoma ya ukaa Usiku kuna kukesha na ngoma ya ukaa: watu wanapiga ngoma na kuwa na nyimbo tofauti tofauti ambapo wanaamua muda huu wawalize wafiwa, basi wataimba kiasi wafiwa watalia mpaka basi; ila wanapoamua kuwa muda huu tuwachekeshe wafiwa wanaimba nyimbo ambazo wafiwa watacheka mpaka basi. Sababu hiyo ndiyo iliyopelekea ngoma ya ukaa kuondolewa kwa haraka baada ya ustaarabu wa dini kuingia. ===Taratibu za kugawa mirathi katika mila za Kibondei=== Kama ilivyo kawaida kwa jamii nyengine duniani pia jamii ya wabondei wanazo desturi za kugawa mali za marehemu kwa ndugu watoto na mke (mirathi). Katika desturi za Wabondei wakati wa ugawaji wa mirathi wanaosimamia swala zima la ugawaji wa mirathi ni upande wa baba wa marehemu, Kidesturi mali kama mazao na nguo hugawiwa kwa mafungu mawili yaani kwa mama na kwa baba ambapo anatoka mtani wa kabila anachagua nguo moja anaweka kwenye fungu la kwa baba kisha nguo nyengine anaweka kwenye fungu la kwa mama, Anafanya hivyo hadi mazao na nguo zote zinamalizika. Kwa upande wa mashamba ya marehemu yanakatwa vipande viwili kwa baba kimoja na kwa mama kimoja na kila mtoto atapewa kipande chake, Kama marehemu ameacha nyumba moja hii inakuwa upande wa baba wa marehemu ambao wao watawatunzia watoto wa marehemu (kama ni wadogo) ama kama ni wakubwa watawapatia wao hiyo nyumba. Warithi wakuu katika Desturi za kibondei ni Watoto na Mke/wake ila kama Marehemu hakuwa na watoto Basi mali zake atapewa mke na nyengine ndugu watagawana, Ki Desturi endapo mjane wa marehemu alikuwa ameishi kwa amani katika familia ya mume wake anaweza kuendelea kukaa hapo bila tatizo lolote pamoja na mali alizopewa na wanae kama ni wakubwa wataendelea kumlea hapo ama kama ni wadogo atawalea hapo, Ila kama Mjane hakuwa akiishi kwa amani katika ile familia basi hapo ndugu zake watamchukua na kuondoka nae. Kipindi hicho hakukua na utaratibu wa Eda kama ilivyo sasa. ==Ngoma za Kibondei, asili na aina zake== ===Mnyanyuo=== Hii ndiyo ngoma kuu ya Wabondei na inapigwa kila kwenye sherehe. Ki uchezaji ngoma ya mnyanyuo. Kwa upande wa mavazi wanaume wanavaa vazi la aina moja kisha wanashika fimbo ama panga, na wanawake nao wanavaa vazi la aina moja kisha wanashika vitambaa, wapigaji wa ngoma hiyo wanavaa kofia za mbega, kofia hii ni lazima iwepo katika ngoma (Kofia ya mbega inatengenezwa kwa ngozi ya mbega) ====Nyimbo za ngoma ya Mnyanyuo==== Ntambo ya muheza niuzani nmyambie, kubua he daaja mamng’anya atunguka katoza mgosi ya npeege kamvokea he ziso funda mwenga imema mkate kamgea he gwaha kwandua kumshindaa, Samaki mgima nae kamgea he gwaha kwandua kumshinda, Kichachiwa kichachiwa nseue makang’ka Samaki mzima nae kamgea he gwaha kwandua kumshinda, Wabwanga tikaue namnae Tikaue namnae…. Tikaue namnaae eeh namnae Tafsiri: (Safari ya Muheza niulizeni ni waambie kufika kwenye daraja mwanamke asiejitambua anatelemsha, kashika perege mkubwa anakula kamuanzia kwenye jicho huku shavu moja limejaa mkate na samaki mwengine kamtia kwenye kwapa kuongeaa kumemshinda, akicheua anacheua samaki kuongeaa kumemshinda Jamani tuangalieni mandhari yanayopendeza. ===Shime=== Shime ni ngoma ya kishujaa, inapigwa kwenye sherehe hata msiba pia, Wachezaji wa ngoma hii wanavaa njuga na wanaweza kutembea umbali mrefu sana huku wakicheza ngoma hiyo, ===Kimbungu mbungu=== Hii ni ngoma inayopigwa katika sherehe za wanawake tu. Hata kama ikipigwa kwenye harusi inapigwa uani na kuhudhuriwa na wanawake pekee ===Kajanja=== Hii ni ngoma ya vijana, wasichana na wavulana, Ngoma hii inapigwa kwa makopo, Namna inavyochezwa, wanakaa wanaume upande wao na wanawake upande wao, wakati wa kucheza ngoma hiyo anatoka mvulana huku akicheza anaelekea upande wa wasichana anamchagua msichana anaempenda (Wanaita kuchagua chambi) anarudi nae hadi kwa wavulana huku wakicheza kisha Yule msichana anamchagua mvulana nae anaenda nae hadi kwa wasichana huku wakicheza na Yule mvulana anamchagua tena msichana inakuwa ndio mtindo wa uchezaji katika ngoma hiyo, Wapigaji wa ngoma hii ni wanaume. ===Ukaa na tindia=== Kwa kawaida inapopigwa Ngoma ya Ukaa na Tindia ni lazima ifuatie, Hizi ni ngoma za msiba ila pia Tindia ni ngoma ya Matambiko ya kibondei Vilevile ngoma hii ya ukaa inapigwa wakati wawindaji wakienda kuwinda wanyama, katika shughuri zao za kuwinda wakipata wanyama bunduki zao zinamwagiwa unga, ==Imani za kishirikina== Kama ilivyo ada kwa maeneo mengi hasa vijijini kunakuwa na imani za kishirikina, kwa upande wa Wabondei pia imani hizo zilikuwepo. Uchawi uliokua ukiogopeka sana bonde ni Usinga, Uchawi huu mume anamtegea mke wake na inapotokea mke Yule kutoka nje ya ndoa basi mwanaume atakaetembea nae huanza kuumwa na kidole cha mguu, kuugua kidole ni kama kumchanganya mgonjwa na wakati akitibu kidole kumbe utumbo wake tumboni unakatika vipande vipande na mwisho anautoa kwa njia ya haja kubwa nayeye anafariki. Uchawi huu endapo alierogwa amerogwa kwa kuonewa (Hakumchukua mke wa mtu) Basi akiaguliwa na mganga anaweza kupona, Lakini kama alierogezewa amemchukua kweli mke wa mtu hawezi kupona ugojwa huu ni lazima afariki. ==Kazi za asili za Wabondei== Kazi za asili za wabondei ni kulima, kuchunga mbuzi na kuwinda, hasa wawindaji huwinda ndezi. ==Uongozi na utawala katika bonde== Kipindi hicho serikali za makabila mengi zilikuwa zikiongozwa na mitemi (Watemi) ama machifu, lakini Wabondei wao hawakuwa na kiongozi wa kabila lao kwa kipindi hicho ukimtoa seuta ambae ki historia alikuwa kiongozi wa waseuta kabda ya waseuta kugawanyika na kutoa makabila kadhaa wakiwemo wabondei. Wabondei hawakuwa na kiongozi kutokana na choyo, kujiona pia kujivuna kwa kila mtu akitaka awe yeye zaidi ya mwenzie, Kuna kipindi wazungu waliwataka wabondei wawe na kiongozi wao ili wakifika wajue nani watakaeongea nae na huyo aweze kuwafikishia watu wake, Lakini pale wazungu walipowaita wabondei ili wachague kiongozi wao wabondei wote walifika wakiwa wamevaa vilemba na kila mmoja akataka achaguliwe yeye kitu kilichopelekea wazungu kumleta Ashrafu Mohammedi ili awe kiongozi wa Wabondei, Ashrafu alikuwa mmbugu hakuwa mbondei na alijulikana kwa cheo cha Jumbe mkuu nae aliishi eneo la Muheza ikawa ndio maskani yake na makao yake makuu, Kiongozi huyu hakuwa akijua kusoma wala kuandika wakati kipindi hicho tayari elimu ilishaanza kuingia ubondeini Baadae wazungu wakamchukua jumbe mkuu ashrafu na kumpeleka ulaya hata hivyo aliporejea alikuwa bado hajui kusoma wala kuandika, Baadae Ashrafu akaachia ngazi ya uongozi katika bonde ===Kiongozi wa kwanza aliyeteuliwa na Wabondei=== Baada ya wabondei kuona kuwa kujivuna kwao ndio tatizo la kutawaliwa na mmbugu wakaamua kukaa vikao na kupanga wamchague kiongozi wao kutoka kwa wabondei wenyewe, Wakamteua Erasto mang’enya ambae kipindi hicho alikuwa balozi wa kwanza wa Tanzania nchini Marekani, Kiongozi huyu ki mila aliitwa Mtema wa bonde na mkewe (Mwashiti) aliitwa 'Mamweta.' Utawala wa Mtema unakadiliwa kuwa ulipita kwenye miaka ya (1946) Siku ambayo Mtema wa bonde alitawazwa ilifanyika sherehe kubwa sana Muheza, watu mbali mbali walialikwa na hapo Erasto Mang’enya akatawazwa na kuambiwa kuwa huyu ndie atakuwa mtawala wa bonde, Mtema alivaa Kaniki na Lubega kisha akakabidhiwa Uta (Upinde), Ngao, Fimbo, Mbuzi, Ng’ombe, Kofia ya Ngozi ya Mbega, wakamvalisha Ngao na Ngozi ya Chui (Mgosi asui) kisha wakaita “Mgosi asui” yeye anaitikia “ Nawezwaangu”. Baada ya hapo mkewe nae alipandishwa juu ya lile jukwaa na kukabidhiwa kinu. Mchi, Chungu, Ungo, akavalishwa Shanga ya asili (Shanga) na kuitwa 'Mamweta' (Mamweta ni cheo cha mke wa Mtema) ==Tanbihi== {{reflist}} {{Makabila ya Tanzania}} [[Jamii:Makabila ya Tanzania|Bondei]] [[Jamii:Wilaya ya Muheza]] g4mmgkjwwepb87ay0gmufe7g9txet2b 0 6255 1607958 1142146 2026-10-14T03:22:29Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607958 wikitext text/x-wiki '''Kinyaturu''' (pia huitwa ''Kirimi'') ni [[Lugha za Kibantu|lugha ya Kibantu]] nchini [[Tanzania]] inayozungumzwa na [[Wanyaturu]]. Mwaka wa [[2006]] idadi ya wasemaji wa Kinyaturu imehesabiwa kuwa watu 595,000. Kufuatana na uainishaji wa [[lugha]] za Kibantu wa [[Malcolm Guthrie]] Kinyaturu iko katika kundi la F30. ==Viungo vya nje== *[http://multitree.org/codes/rim lugha ya Kinyaturu kwenye Multitree] *[http://www.language-archives.org/language/rim makala za OLAC kuhusu Kinyaturu] *[http://glottolog.org/resource/languoid/id/nyat1246 lugha ya Kinyaturu katika Glottolog] *http://www.ethnologue.com/language/rim *http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html {{Wayback|url=http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html |date=20061004195910 }} *http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kinyaturu) ==Marejeo== *Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. ''The languages of Tanzania: a bibliography''. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6 Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama: *Dempwolff, Otto. 1914/15. Beiträge zur Kenntnis der Sprachen in Deutsch-Ostafrika. Teil 6: Limi (Rimi). ''Zeitschrift für Kolonialsprachen'', 5, uk.270-298. *Olson, Howard S. 1964. ''The phonology and morphology of Rimi''. (Hartford studies in linguistics, vol 14.) Hartford (Connecticut): Hartford Seminary Foundation Bookstore. Kurasa xvi, 257. *Schregel, W. 1913. Abriss einer Grammatik der Kinyaturusprache. ''Mitteilungen des Seminars für orientalische Sprachen'', 16 (III. Abt.), uk.60-92. {{mbegu-lugha}} {{DEFAULTSORT:Nyaturu}} [[Jamii:Lugha za Kibantu]] [[Jamii:Lugha za Tanzania]] kklg8d91nt1nn5ee5j6wwu2s5vznzp5 0 6449 1607998 1450659 2026-10-14T03:41:33Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607998 wikitext text/x-wiki {{Mtu |rangi = |jina =Shmuel Yosef Agnon |picha =Tuzo Nobel.png |maelezo_ya_picha = |jina la kuzaliwa = |alizaliwa = [[17 Julai]] [[1888]] |alikufa =[[17 Februari]] [[1970]] |nchi =[[Israeli]] |kazi yake =mwandishi |ndoa = |wazazi = |watoto = |tovuti rasmi = }} '''Shmuel Yosef Agnon''' (kwa [[Kiebrania]]: '''שמואל יוסף עגנון'''; [[17 Julai]] [[1888]] – [[17 Februari]] [[1970]]) alikuwa [[mwandishi]] kutoka nchi ya [[Israeli]]. Alizaliwa nchini [[Polandi]] na jina la ''Shmuel Yosef Halevi Czaczkes''. Akiwa bado kijana alihamia Israeli. Hasa aliandika [[riwaya]], na lugha zake zilikuwa Kiebrania na [[KiYiddish]]. Mwaka wa 1966, pamoja na [[Nelly Sachs]] alikuwa mshindi wa '''[[Tuzo ya Nobel]] ya Fasihi'''. {{DEFAULTSORT:Agnon, Shmuel Yosef}} {{Mbegu-mwandishi}} [[Jamii:Waliozaliwa 1888]] [[Jamii:Waliofariki 1970]] [[Jamii:Waandishi wa Israeli]] [[Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fasihi]] 08hesev7ejm8t7w1zjdvxp7zc1f9284 0 7338 1607907 1399323 2026-10-14T03:19:51Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607907 wikitext text/x-wiki [[Picha:Sternbild orion bw.jpg|thumb|350px|Nyota za kundinyota Jabari (''Orion'') angani]] [[Picha:Asociación estelar OB1 de Orión Subgrupos.jpg|thumb|350px|Baada kuunganisha nyota za Jabari (Orion) kwa kuwaza mistari kunajitokeza picha ya mvindaji]] [[Picha:Orion Picha.jpg|thumb|300px|right|Jabari (Orion) kama mvindaji alivyowazwa na [[Johann Bayer]] wakati wa karne ya 17 - alibadilisha kushoto na kulia maana alichora "kwa mtazamo kutoka juu"]] [[Picha:Planisphæri cœleste.jpg|400px|thumb|Ramani ya anga inayoonyesha kundinyota kwa picha (uchoraji wa karne ya 17, Uholanzi)]] '''Kundinyota''' (kwa [[Kiingereza]]: ''stellar constellation'') ni [[idadi]] ya [[nyota]] zinazoonekana [[Anga|angani]] kuwa kama [[kundi]] [[moja]]. ==Kusudi la kupanga nyota katika kundinyota== Tangu zamani [[watu]] walitazama nyota kama [[nukta]] na nyota za jirani kama kundi. Waliwaza kundinyota kuwa [[picha]] wakichora mistari kati yake, hivyo kuona picha za watu, [[wanyama]] au [[miungu]] yao. Kundinyota zinazojulikana sana ni kama vile [[Jabari (kundinyota)|Jabari]] (''[[:en:Orion]]''), [[Nge (kundinyota)|Nge]] (pia Akarabu, ''[[:en:Skorpio]]''), [[Mara]] (''[[:en:Andromeda]]'') au [[Salibu]] (''[[:en:Southern Cross]]''). Kupanga nyota hivi kwa makundi kulikuwa msaada kwa watu kukumbuka na kutambua nyota. Hali halisi nyota hizi hazina uhusiano kati yake, zinaonekana tu kama kundi kwa mtazamaji aliye duniani lakini haziko mahali pamoja katika [[anga-nje]]. Zinaweza kuwa mbali sana kutoka nyota nyingine inayoonekana iko ndani ya kundinyota lilelile. Hivyo kundinyota ni tofauti na [[fungunyota]] ''([[:en:star cluster]])'' ambalo ni idadi kubwa ya nyota zilizopo kweli karibu eneo moja angani. Ila tu kwa [[jicho]] tupu fungunyota linaonekana kama nyota moja tu au halionekani kutokana na [[umbali]], zimetambuliwa kwa [[darubini]] tu. [[Kilimia]] (''Pleiades'') ni fungunyota la pekee linaloweza kutambuliwa bila msaada wa mitambo na hivyo ni maarufu kama kundinyota pia. Inasaidia kutofautisha maeneo kwenye anga ya usiku kama nyota zinaweza kutajwa kuwepo katika eneo la kundinyota fulani linalokumbukwa kwa rahisi kutokana na ruwaza ya nyota. [[Elimu]] hii ilikuwa msaada hasa kwa watu waliosafiri wakati wa [[usiku]] kama [[mabaharia]] na pia [[wafugaji]] katika [[mazingira]] ya [[Jangwa|jangwani]]. Walizoea kutumia nyota kama maelekezo ya njia zao. == Mfano wa Jabari (''Orion'') == Picha za kundinyota la [[Jabari (kundinyota)|Jabari]] (''Orion'') katika makala hii zinaonyesha njia kuanzia kutazama nyota angani hadi kufikia wazo la kundinyota ambalo ni picha ya mtu. <br/> 1. Jabari inaonekana vizuri kwa sababu, kwanza kuna nyota tatu zinazokaa kama mstari. Juu yake upande wa kushoto kidogo ni nyota mbili zinazong'aa sana. Chini ya mstari wa nyota tatu kuna nyota mbili au tatu (inategemea ubora wa macho) za karibu sana. Halafu chini yake tena kuna nyota mbili za mbali kidogo zinazong'aa na kufanana na zile mbili za juu. Kama giza linaongezeka, nyota zaidi zinazoonekana.<br/> 2. Watu waliunganisha nyota kwa kuwaza mistari wakaanza kumwona mtu. Nyota tatu za katikati(δ, ε, ζ) ziliitwa ukanda, nyota mbili za kung'aa za juu (α, γ) zikawa mabega ya mtu na nyota mbili za chini (β,κ) miguu yake. Nyota mbili au tatu chini ya "ukanda" (ι, θ) zikatajwa kama upanga unaofungwa kwenye ukanda. Nyota nyingine hafifu zaidi zikaunganishwa katika picha hii: nyota za "π" 1,2,3 zikawa kama ngao; λ kama kichwa.<br/> 3. Wasanii walichora picha kama ile ya juu upande wa kushoto (nyota kadhaa zilitiwa rangi katika makala hii kwa kuonekana vizuri zaidi si picha yenyewe). Hivyo katika mawazo ya watu katika tamaduni mbalimbali anga lilijaa miungu pamoja na mashujaa wa kale.<br/> ==Historia ya kundinyota== [[Tamaduni]] nyingi zilipanga nyota kwa makundi. Kuna [[mapokeo]] tofautitofauti hadi leo kati ya mapokeo ya [[Ustaarabu wa magharibi|Kimagharibi]] (yaani Ulaya pamoja na nchi za Kislamu), ya [[Uhindi|Kihindi]] na ya [[Uchina|Kichina]]. Mpangilio unaotumiwa na [[Umoja wa Kimataifa wa Astronomia]] (UKIA) uliamuliwa mwaka [[1922]] kwenye msingi wa [[elimu ya nyota]] ya [[Ugiriki ya Kale]] jinsi iliyoelezwa wakati wa [[karne ya 2]] [[BK]] katika [[kitabu]] cha [[Almagesti]] cha [[Klaudio Ptolemaio]] wa [[Misri]] alimotaja makundinyota 48. Ptolemaio aliandika hitimisho ya [[elimu]] ya siku zake iliyoandaliwa na [[wanaastronomia]] waliomtangulia kama [[Hipparchos wa Nikaia]] na [[Eratosthenes]]. [[Wagiriki]] wenyewe waliendeleza elimu ya [[wataalamu]] wa [[Babeli]] waliowahi kuorodhesha nyota nyingi na kuzipanga kwa makundi. Kitabu cha Ptolemaio kilifasiriwa kwa [[Kiarabu]] katika [[karne ya 9]] wakati [[Waislamu]] walitawala sehemu kubwa za nchi zenye utamaduni wa Kigiriki. Almagesti iliyotafsiriwa ilikuwa msingi kwa maendeleo ya astronomia katika ustaarabu wa Kiislamu. Kwa jumla Waislamu walipokea mpangilio wa nyota kutoka kwa Wagiriki na kufasiri majina ya makundinyota. Kuanzia [[karne ya 12]] vitabu vya Kiarabu vilifasiriwa kwa Kilatini na hivyo kupatikana kwa mataifa ya [[Ulaya]] ambako vitabu vya Wagiriki wenyewe vilipotea. Hapo majina mengi ya Kiarabu kwa nyota mbalimbali yalipokelewa katika lugha za Ulaya. Baada ya uenezaji wa mataifa ya Ulaya duniani kupitia wapelelezi kama [[Kristoforo Kolumbus]], [[Vasco da Gama]], [[Ferdinand Magellan]] na [[Pieter Dirkszoon Keyser]] wanaastronomia wa Ulaya walipokea taarifa kuhusu nyota ambazo hazikujulikana kwao bado. Walianza kuchora ramani za nyota za [[angakusi]] ya dunia na kupanga makundinyota mapya kwa ajili ya nyota za kusini. Hapo alikuwa hasa Mholanzi [[Petrus Plancius]] aliyetunga makundinyota mapya 12 kwenye [[globu ya nyota]] yake. Mnamo mwaka 1603 Mjerumani [[Johann Bayer]] alibuni mfumo wa kutaja nyota ambao kimsingi unaendelea kutumiwa hadi leo<ref>[http://www.ianridpath.com/startales/bayer%20southern.htm Johann Bayer’s southern star chart ]</ref>. Alipanga nyota zinazoonekana kufuatana na kundinyota; hapa aliipa kila nyota herufi tofauti kufuatana mwangaza katika kundi lake. Kwa hiyo nyota angavu zaidi katika kundinyota lilipewa [[Alfabeti ya Kigiriki|herufi ya Kigiriki]] [[Alfa]] (<big>α</big>), iliyofuata kwa mwangaza [[Beta]] (<big>β</big>) na kadhalika. Mfumo huu unajulikana kama [[majina ya Bayer]] ''([[ing.]] [[:en:Bayer designation|Bayer designations]])'' Bayer hakupanga ufuatano kikamilifu jinsi sisi tunavyoona mwangaza leo hii. Wakati mwingine alipanga nyota zenye mwangaza wa kufanana pamoja na kuzipa herufi kuanzia kushoto kwenda kulia au kutoka juu kwenda chini. Kama kundinyota lilikuwa na idadi kubwa ya nyota kushinda idadi ya herufi za [[alfabeti ya Kigiriki]] aliendelea kutumia [[Alfabeti ya Kilatini|herufi za Kilatini]] kama a-b-c. Mfumo wa Bayer ulionekana kuwa na kasoro hasa tangu kuboreka kwa darubini kwa sababu idadi ya nyota zilizoweza kutambuliwa iliongezeka mara kwa mara. Hapo kulikuwa na mifumo mbadala iliyofuata kwa mfano ule wa [[namba za Flamsteed]]. Pamoja na maendeleo ya darubini idadi za nyota zilizoweza kutofautishwa imezidi kuongezeka. Leo hii nyota nyingi hutajwa kufuatana na orodha mbalimbali zenye nyota mamilioni lakini hata hivyo majina ya Bayer hutumiwa hadi leo kwa nyota angavu zaidi. ==Matumizi ya kundinyota katika astronomia== [[Picha:Constellations, equirectangular plot, Menzel families.svg|400px|thumb|Mpangilio wa anga lote kwa makundinyota kufuatana na Delporte na [[Ukia]]]]. Astronomia imeshatambua kwamba kundinyota halipo hali halisi, ni namna ya kupanga nyota tu tukitazama kutoka kwetu duniani. Hali halisi hazipatikani mahali pamoja au pa karibu katika [[anga-nje]]. Hata hivyo ni msaada wa kutaja eneo fulani kwenye anga tunayoona. Kwa sababu hiyo [[Umoja wa Kimataifa wa Astronomia]] umetambua kundinyota 88 zinazokubaliwa kama msaada wa kutaja nyota. Sayansi ya [[astronomia]] inatumia kundinyota kama mbinu ya kupata ramani ya anga juu yetu. Majina ya nyota zinazoonekana hutajwa kufuatana na eneo la kundinyota zinapoonekana halafu kwa kuongeza [[herufi za kigiriki]]. Mfano mashuhuri ni nyota iliyo karibu na Jua letu katika [[anga ya ulimwengu]] ambayo ni [[Rijili Kantori]]. Hutajwa kama "[[Alpha Centauri]]" maana ni nyota iliyohesabiwa kama nyota ya kwanza kwa mwangaza katika eneo la kundinyota "Centaurus" (<small>swa.</small> [[Kantarusi (kundinyota)|Kantarusi]]). Wanaastronomia wanatumia zaidi mfumo wa digrii zinazolingana na utaratibu wa [[latitudo]] na [[longitudo]] hapa duniani wakitaka kutaja mahali kamili pa nyota. Lakini hadi leo kundinyota ni msaada wa kujua eti nyota fulani au nyotamkia inapatikana katika eneo gani kwenye anga ya usiku. Hii ni sawa na kusema "mji fulani uko kaskazini-magharibi ya Afrika" kabla ya kutaja kikamilifu mahali pake kwa longitudo na latitudo. ==Kundinyota katika astronomia ya kisasa== ^{Tazama pia makala: [[Makundinyota 88 ya UKIA]]} Mwanzo wa karne ya 20 mpangilio wa kundinyota haukuridhisha kwa sababu sehemu za mipaka kati ya kundinyota hazikueleweka vema. Hivyo mkutano mkuu wa kwanza wa [[Umoja wa Kimataifa wa Astronomia]] (IAU) mwaka 1922 ulifafanua idadi ya kundinyota kuwa 88<ref>[http://www.ianridpath.com/iaulist1.htm "The IAU list of the 88 constellations and their abbreviations" ya mwaka 1922], iliangaliwa Mei 2017</ref>. Mwanaastronomia [[Eugène Delporte]] kutoka [[Ubelgiji]] alipewa kazi ya kupanga eneo lote la anga kwa makundi na kuchora mipaka kati ya kundinyota. Tokeo la kazi yake lilikubaliwa kwenye mkutano mkuu wa mwaka 1928. == Kundinyota na utabiri katika [[Unajimu]] == Makundinyota yamekuwa muhimu kwa ajili ya [[unajimu]]. Ni hasa makundinyota 12 ya [[Zodiaki]] yanayotazamiwa kuwa muhimu na kutawala tabia za watu kwenye [[horoskopi]]. Waswahili wa kale walirithi makundinyota haya kutoka elimu ya Waarabu na kuyaita [[buruji za falaki]]<ref>[https://archive.org/stream/EncyclopaediaDictionaryIslamMuslimWorldEtcGibbKramerScholars.13/08.EncycIslam.NewEdPrepNumLeadOrient.EdEdComCon.BosDonLewPel.etc.UndPatIUA.v8.Ned-Sam.Leid.EJBrill.1995.#page/n115/mode/2up/search/NUDJUM J Knappert, fungu "In East Africa", makala "Al-Nudjum" katika "The Encyclopaedia Of Islam", Leiden Brill 1997, Volume VIII NED — SAM, uk 105]</ref> Majina asilia ya buruji za falaki ni: *[[Hamali (kundinyota)|Hamali (leo: Kondoo)]] ([[ing.]] [[:en:Aries|Aries]]) *[[Tauri (kundinyota)|Tauri (leo: Ng'ombe)]] (ing. [[:en:Taurus|Taurus]]) *[[Jauza (kundinyota)|Jauza (leo: Mapacha)]] (ing. [[:en:Gemini|Gemini]]) *[[Saratani (kundinyota)|Saratani (leo: Kaa)]] (ing. [[:en:Cancer|Cancer]]) *[[Asadi (kundinyota)|Asadi (leo: Simba)]] (ing. [[:en:Leo|Leo]]) *[[Nadhifa (kundinyota)|Nadhifa (leo: Mashuke)]] (ing. [[:en:Virgo|Virgo]]) *[[Mizani (kundinyota)|Mizani]] (ing. [[:en:Libra|Libra]]) *[[Akarabu (kundinyota)|Akarabu (leo: Nge)]] (ing. [[:en:Scorpio|Scorpio]]) *[[Kausi (kundinyota)|Kausi (leo: Mshale)]] (ing. [[:en:Sagittarius|Sagittarius]]) *[[Jadi (kundinyota)|Jadi (leo: Mbuzi)]] (ing. [[:en:Capricornis|Capricornus]]) *[[Dalu (kundinyota)|Dalu (leo: Ndoo)]] (ing. [[:en:Aquarius|Aquarius]]) *[[Hutu (kundinyota)|Hutu (leo: Samaki)]] (ing. [[:en:Pisces|Pisces]]) Katika unajimu wa siku hizi majina mengi ya kimapokeo yamesahauliwa katika unajimu Afrika ya Mashariki na badala yake wapiga falaki wanatumia orodha ya majina ambayo mara nyingi ni tafsiri ya majina ya Kiingereza tu au pia namna ya kutaja alama ya kundinyota kwa neno la Kiswahili. Kwa Mizani na Mashuke bado ni majina asilia. Majina katika unajimu wa kisasa jinsi yalivyo kawaida ni yafuatayo: # Kondoo (Aries): Machi 21 – Aprili 19 # Ng’ombe (Taurus): Aprili 20 – Mei 21 # Mapacha (Gemini): Mei 22 – Juni 20 # Kaa(Cancer): Juni 21 – Julai 22 # Simba (Leo): Julai 23 – Agosti 22 # Mashuke (Virgo):Agosti 23 – Sept 22 # Mizani (Libra): Sept 23 – Okt 22 # Nge (Scorpio): Okt 24- Nov 21 # Mshale (Sagittarius): Nov 22- Des 21 # Mbuzi (Capricorn):Des 22 – Jan 19 # Ndoo (Aquarius):Jan 20 – Feb 18 # Samaki (Pisces):Feb 19 – Machi 20 ==Tazama pia== [[Makundinyota 88 ya UKIA]] ==Marejeo== {{marejeo}} [[Jamii:Unajimu]] [[Jamii:Makundinyota|* ]] fyesic2kh0yx0centxv1zndxi71yy5o 0 8104 1607749 1500591 2026-10-14T02:58:08Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607749 wikitext text/x-wiki {{Redirect|Sagarmatha}} [[Picha:Everest kalapatthar crop.jpg|thumb|200px|Mlima Everest]] [[Picha:Mount Everest, Nepal, Himalayas.jpg|thumb|400px|Mlima Everest na theluji]] '''Mlima Everest''' ''(Kinepali: सगरमाथा Sagaramāthā Kitibeti: ཇོ་མོ་གླང་མ Chomolungma)'' ni mlima mrefu zaidi duniani, ukiwa na kimo cha 8,848.86 mita (29,031.7 fiti)<ref>{{Cite Web|title=How high is Mt Everest|website=www.globaladventurechallenges.com|url=https://www.globaladventurechallenges.com/journal/how-high-mount-everest|accessdate=2025-03-22|lang=en|archive-date=2025-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20250323192447/https://www.globaladventurechallenges.com/journal/how-high-mount-everest|url-status=dead}}</ref> juu ya usawa wa bahari, kulingana na vipimo rasmi vya mwaka 2020 vilivyofanywa na [[Nepal]] na [[China]]. Unapatikana katika safu ya ''"Mahalangur Himal" '' ndani ya [[Himalaya]], mpakani mwa [[Nepal]] na Mkoa wa [[Tibet]] wa [[China]]. Katika Kitibeti, unajulikana kama "'''Chomolungma" ''', ikimaanisha "Mama wa Dunia," huku kwa Kinepali ukiitwa '''" Sagarmatha" ''', maana yake "Kichwa cha Anga." [[Edmund Hillary]] kutoka [[Nyuzilandi]] na [[Tenzing Norgay]] kutoka [[Nepal]] walikuwa wa kwanza kuupanda mnamo Mei 29, 1953. Everest umeendelea kuwa alama ya ustahimilivu wa binadamu na azma ya utafiti wa miinuko. Kupanda Everest ni changamoto kubwa inayohitaji maandalizi makali kutokana na hali mbaya ya hewa, ukosefu wa oksijeni, na hatari za kiafya kama "''pulmonary edema"''. Zaidi ya mita 8,000 juu ya usawa wa bahari, sehemu inayoitwa "eneo la mauti", binadamu hukumbana na mazingira magumu sana. Pamoja na maendeleo ya kiteknolojia, Everest bado ni uwanja wa ushindi mkubwa na pia msiba kwa wengi. Changamoto za msongamano na uchafuzi wa mazingira zimezua mijadala kuhusu maadili ya safari za kibiashara za kupanda mlima huu. Hata hivyo, Everest unasalia kuwa ishara ya roho isiyoshindwa ya binadamu katika kutimiza ndoto za utafiti na ushindi wa kilele cha dunia. == Jina == Wenyeji upande wa Nepal huuita mlima "Sagarmatha" (सगरमाथा, Mungu mama wa anga) na majirani upande wa Tibet huuita "Qomolangma" ("Mama wa dunia"). [[Wazungu]] waliokuwa wa kwanza wa kuchora [[ramani]] ya sehemu zile wakauita mwaka [[1852]] "Mlima XV“. Jina la Everest lilianza kutumiwa na [[Waingereza]] tangu mwaka [[1865]] kwa heshima ya Sir [[George Everest]] aliyekuwa mpimaji mkuu wa ramani wa [[Uingereza]] kwa sababu alikuwa ameonyesha bidii kubwa katika upimaji wa [[Uhindi wa Kiingereza]]. == Marejeo== {{marejeo}} {{Vilele saba vya mabara}} {{mbegu-jio-Asia}} [[Jamii:Milima]] [[Jamii:Milima ya Asia]] [[Jamii:Himalaya]] [[Jamii:Nepal]] [[Jamii:Tibet]] [[Jamii:Uchina]] blho9nbhu6xgvb8u1nbsdnwitrz7ooi 0 8410 1607947 1601513 2026-10-14T03:21:55Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607947 wikitext text/x-wiki {{Jedwali la nchi | jina_rasmi = Jamhuri ya Kijamaa ya Vietnam | jina_asili = Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam | bendera = Flag of Vietnam.svg | nembo = Emblem of Vietnam.svg | kauli_mbiu = Độc lập – Tự do – Hạnh phúc | wimbo_wa_taifa = Tiến quân ca | ramani = Vietnam (orthographic projection).svg | ramani2 = Location Vietnam ASEAN.svg | maelezo_ramani = Eneo la Vietnam Kusini-Mashariki mwa Asia | maelezo_ramani2 = Eneo la ASEAN | mji_mkubwa_na_mkuu = Hanoi (mji mkuu)<br>Ho Chi Minh City (mji mkubwa kwa idadi ya watu) | lugha_rasmi = Kivietinamu | lugha2 = | mwaka_dini = 2019 | dini = {{Plainlist| * 86.32% Wasio na dini</br>Dini za Jadi<br>6.1% [[Ukatoliki]]<br>4.79% [[Ubudha]]<br>1.02% Hòa Hảo<br>1% [[Uprotestanti]]<br>0.58% Ukaodai<br>0.07% Uislamu<br>0.12% nyingine}} | uraia = Mvietinamu | serikali = Shirikisho la kijamaa lenye chama kimoja | cheo_kiongozi1 = Katibu Mkuu wa Chama | kiongozi1 = Tô Lâm | cheo_kiongozi2 = Rais | kiongozi2 = Lương Cường | bunge = Bunge Kuu | muundo_uhuru = Kuundwa | tukio1 = Tangazo la Uhuru | tukio1_tarehe = 2 Septemba 1945 | tukio2 = Muungano wa Kitaifa | tukio2_tarehe = 2 Julai 1976 | eneo_jumla = 331,344.82 km² | maji = 6.38% | watu_kadirio = 102,300,000 | mwaka_kadirio = 2025 | msongamano = 309/km² | mwaka_plt_ppp = 2025 | plt_ppp = $1.786 trillion | plt_ppp_kwa_mtu = $17,484 | mwaka_plt = 2025 | plt = $490.970 billion | plt_kwa_mtu = $4,806 | hdi = {{Increase}} 0.766 | mwaka_maendeleo = 2023 | cheo_maendeleo = 93 | gini = 36.1 | mwaka_gini = 2022 | fedha = Đồng (₫) | majira_saa = +07:00) | tld = .vn | msimbo_simu = 84 }} '''Vietnam''', ''(Việt nam - 越南) ''rasmi kama '''Jamhuri ya Kijamaa ya Vietnam''', ni [[nchi]] katika [[Asia ya Kusini]]-Mashariki, iliyoko kwenye pwani ya Bahari ya Kusini ya [[China]]. Inapakana na [[China]] kaskazini, [[Laos]] magharibi, na [[Cambodia]] kusini-magharibi. Ina idadi ya watu takriban milioni 99, ikiwa ya 15 duniani. Jiji lake kubwa zaidi ni [[Ho Chi Minh]], huku mji mkuu ukiwa [[Hanoi]]. Vietnam imegawanyika katika mikoa 63. Inajulikana kwa historia yake ya ya Vita vya Vietnam na mandhari yake ya asili kama Halong Bay. == Jiografia == [[Umbo]] la nchi ni kama kanda ndefu kando ya [[mwambao]] wa [[Bahari ya Kusini ya China]]. [[Umbali]] kati ya [[kaskazini]] na [[kusini]] ni [[km]] 1,650. [[Upana]] wa nchi kati ya [[mashariki]] na mipaka ya [[magharibi]] hutofautiana: kaskazini ni km 600, lakini kwenye [[shingo]] jembamba la Vietnam ya kati ni kilomita 50 tu. [[Pwani]] ina [[urefu]] wa km 3,000. [[Picha:Ha Long Bay, Vietnam, View from above.jpg|thumb|300px|left|Kidaka cha Halong katika Vietnam Kaskazini.]] Umbo la kijiografia limewahi kulinganishwa na "[[fimbo]] linalobeba ma[[bakuli]] mawili": kaskazini na kusini kuna [[delta]] [[mbili]] za [[mto Mekong]] na [[Mto Mwekundu]] zenye [[rutuba]]; katikati nchi nyembamba ya [[milima]] na [[misitu]]. Kuna maeneo makubwa matano: * [[Nyanda za juu za Yunnan]] katika kaskazini, mpakani kwa China, zenye ma[[kabila]] mbalimbali ya watu wasio Wavietnam ki[[lugha]] na ki[[utamaduni]]. * Delta ya [[Mto Mwekundu]] ambayo ni [[tambarare]] yenye rutuba katika [[mazingira]] ya mji mkuu Hanoi. [[Mpunga]] hulimwa kwa wingi. * [[Nyanda za juu za Annam]] ni eneo la milima pasipo [[msongamano]] wa watu ambao tena ni wa makabila mbalimbali. * [[Pwani ya Annam]] ni kanda nyembamba ya tambarare ya pwani yenye msogamano mkubwa wa watu. * Delta ya Mekong ni tambarare ya kusini yenye rutuba na [[kilimo]] cha mpunga. Mji wa [[Mji wa Ho Chi Minh]] (zamani: Saigon) uko huko. == Historia == Nchi ilikaliwa na [[watu]] tangu [[Zama za Mawe]]. === Milki jirani ya China === Vietnam ilitawaliwa kwa [[karne]] kadhaa kutoka [[China]] kuanzia [[karne ya 2 KK]]. [[Athira]] ya [[utamaduni]] wa China ilibaki muhimu hata katika [[uhuru]]. Katika [[karne ya 18]] nchi iliunganishwa chini ya ma[[kaisari]] wa [[mji]] wa [[Hue]]. === Koloni la Ufaransa === Athira ya [[Ufaransa]] ilikua na kati ya miaka [[1858]] na [[1883]] utawala wa nchi ulichukuliwa na Ufaransa. Kusini mwa nchi kulikuwa koloni la Ufaransa kwa jina la [[Cochinchina]]. Annan (eneo la Vietnam ya Kati) na Tongking (kaskazini) zilikuwa [[nchi lindwa]] chini ya utawala wa kaisari wa Hue lakini hali halisi [[mamlaka]] ilikuwa mikononi mwa Ufaransa. [[Picha:Cao Dai temple (Vietnam).jpg|thumb|300px|left|Hekalu la Kibuddha]] === Vita vya ukombozi === Wakati wa [[Vita Kuu ya Pili ya Dunia]] Vietnam ilitwaliwa na [[Japani]] iliyoacha maafisa Wafaransa wa [[serikali ya Víchy]] [[ofisi|ofisini]] lakini kushika utawala wa juu. Kundi la [[Viet Minh]] walioongozwa na [[mkomunisti]] [[Ho Chi Minh]] waliwapinga kwa njia ya [[vita]] ya [[Msitu|msituni]]. Mwaka [[1945]] Japani ilijaribu kutumia Wavietnam upande wake ukaondoa Wafaransa [[madaraka|madarakani]] na kumtangaza Kaisari [[Bao Dai]] wa Hue mtawala wa Vietnam huru. Lakini baada ya miezi michache vita ikaisha na Ho Chi Minh alitangaza Jamhuri ya Kidemokrasia ya Vietnam mjini Hanoi. Wafaransa wa serikali ya [[Paris]] walijaribu kujenga uhusiano naye lakini baada ya kurudi walilenga kuchukua utawala upya. [[Vita vya kupigania uhuru]] vilifuata hadi mwaka [[1954]] Ufaransa ukashindwa. === Kipindi cha Vietnam mbili === Vietnam iligawiwa katika [[Vietnam Kaskazini]] na [[Vietnam Kusini]]. [[Jeshi]] na watawala wa kikoloni wa Ufaransa waliondoka kabisa. Wavietnam wengi wa kaskazini, hasa [[Wakristo]], walioogopa serikali ya kikomunisti walikimbilia kusini. Lakini [[uchaguzi]] huru uliokubaliwa huko [[Geneva]] haukutekelezwa kwa sababu serikali za ki[[dikteta]] za kusini zilikataa. [[Vita ya wenyewe kwa wenyewe]] ilianzishwa na [[wakomunisti]] wa kaskazini waliosaidiwa na [[China]] na [[Umoja wa Kisovyeti]] dhidi ya serikali ya kusini iliyopata msaada wa [[Marekani]]. === Kaskazini kuteka Kusini na kuunganisha taifa === Katika [[vita ya Vietnam]] majeshi ya Marekani na Vietnam Kusini yalishindwa. [[Tarehe]] [[30 Aprili]] [[1975]] jeshi la Vietnam Kaskazini lilitwaa mji wa [[Saigon]]. Nchi yote iliunganishwa kama Jamhuri ya Kijamaa ya Vietnam tarehe [[2 Julai]] [[1976]]. Nchi ilianza kubadilika mwaka [[1986]] kwa kuanza mahusiano na nchi zisizo za kikomunisti, na tangu hapo imepata [[maendeleo]] makubwa. ==Watu== [[File:Womens in the market - Hanoi.jpg|thumb|right|Wanawake katika soko la Hanoi, Vietnam]] Kwa jumla kuna wakazi [[milioni]] 95.5. Wengi (85.7[[%]]) ni [[Waviet]]. Wengine ni wa ma[[kabila]] madogomadogo 53 ambayo hakuna linalofikia 2%. [[Lugha rasmi]] na ya kawaida ni [[Kiviet]]. Upande wa [[dini]], [[siasa]] ya [[ukomunisti]] inabana [[Uhuru wa dini|uhuru]] lakini wanaozifuata wanaongezeka. Kadiri yake 26.8% tu za wakazi wamejiandikisha kufuata dini fulani, wakiwemo [[Wabuddha]] (12.2%), [[Wakatoliki]] (6.8%), [[Wakaoda]] (4.8%), waumini wa Hòa Hảo (1.4%) na [[Waprotestanti]] (1.5%), kumbe wengine wote hawamuamini [[Mungu]]. Lakini [[utafiti]] kutoka nje unataja [[namba]] tofauti, hasa kwa [[dini za jadi]], kwamba zinafuatwa na 45.3% za wakazi wote, na kwamba wasio na dini yoyote ni 29.6% tu. == Siasa na Uongozi == Kulingana na [[katiba]] ya nchi ya Vietnam, kipengele cha nne, [[chama cha siasa]] kinachotambulika ni Chama cha Kikomunisti cha Vietnam ambacho kina [[mamlaka]] juu ya [[Jeshi|majeshi]], vyombo vya [[mawasiliano]] na nchi yote kwa ujumla. Vyama au makundi ya watu wanaotaka kuwa katika [[uchaguzi]] lazima yawe yameambatanishwa na chama hicho cha Kikomunisti. Kwa kawaida, watu na [[vyombo vya habari]] katika nchi hii hukiita chama hiki Đảng yaani 'chama chetu'. ===Bunge === [[Bunge]] la nchi hii ina wabunge 498. Bunge hii ina nguvu juu ya [[serikali]] na [[mahakama]]. [[Waziri|Mawaziri]] wa nchi huchaguliwa kutoka kwa hili bunge. Bunge huongozwa na [[mwenyekiti]] ===Mfumo wa mahakama=== Mfumo wa mahakama wa Vietnam waongozwa na The Supreme People's Court of Vietnam na huongozwa na [[jaji mkuu]]. Hata hivyo, mfumo huo wa mahakama huwa chini ya bunge. [[Mahakama ya rufaa]] ndiyo kubwa sana nchini humo, chini yake kuna mahakama za jimbo na mahakama nyingine nyingi za mitaani. [[Mahakama ya kijeshi]] huwa na nguvu wakati nchi ilipo matatani. Vietnam bado inakubali [[adhabu ya kifo]] na kulingana na makala ya [https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/un-urged-to-act-on-vietnam-over-death-penalty/2014/02/11/de74e9f8-938d-11e3-9e13-770265cf4962_story.html?utm_term=.7b92006660fe Washington Post] {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, mwaka 2014, watu mia sababu walikuwa wauliwe kwa makosa mbalimbali. ===Serikali=== Rais wa Vietnam huwa ni mkuu wa nchi, kamanda mkuu wa jeshi na mwenyekiti wa baraza la Supreme Defense and Security. Waziri mkuu (Prime Minister) wa Vietnam huwa mkuu wa baraza la mawaziri na tume zote za nchi. ==Uchumi== Kati ya miaka [[1940]] na 1975 Vietnam ilikuwa na kipindi kirefu cha vita ikaonekana kama [[nchi maskini]] sana. Tangu [[miaka ya 1980]] uchumi umesonga mbeleː sasa ni kati ya nchi kwenye njia ya [[maendeleo]] zenye uchumi imara sana unaokua haraka. == Utalii == [[Utalii]] ni mojawapo ya nyanja ambazo zinachangia uchumi wa Vietnam. Tangu mwaka [[2014]], mji wa Hanoi umekuwa ukisifika na kupewa taji na tovuti ya Trip Advisor kuwa kati ya miji mizuri zaidi ya kusafiri duniani. Vita vya Vietnam pia huchangia katika kufanya nchi hii inoge na kupata watalii wengi. Kuna mahala kama First Indochina War na Second Indochina War ambayo huonekana kama kivutio murua cha Vietnam. Pia The Imperial Citadel of Hue ni kivutio kingine cha watalii wanaotaka kuona kwenye vita za Vietnam zilifanyika. == Usafiri == Usafiri wa Vietnam, [https://xotours.vn/ Vietnam tours] huwa sanasana kwa ndege ambapo serikali imejenga nyanja za ndege. Pia kumekuwa na usafiri kwa kutumia [[pikipiki]] ambayo yafana sana. Nyanja za ndege za kimataifa ni: * [[Uwanja wa Ndege wa Ca Mau]] * [[Uwanja wa Ndege wa Da Nang]] * [[Uwanja wa Ndege wa Dong Hoi]] * [[Uwanja wa Ndege wa Phu Bai]] * [[Uwanja wa Ndege wa Tan Son Nhat]] == Tazama pia == * [[Mikoa ya Vietnam]] * [[Orodha ya lugha za Vietnam]] * [[Orodha ya nchi kufuatana na wakazi]] ==Tanbihi== {{reflist}} == Viungo vya nje == * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/country_profiles/1243338.stm Vietnam profile] from [[BBC News]] *{{CIA World Factbook link|vm|Vietnam}} (CIA) *[http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/vietnam.htm Vietnam] {{Wayback|url=http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/vietnam.htm |date=20121003000923 }} from ''UCB Libraries GovPubs'' *{{dmoz|Regional/Asia/Vietnam}} *[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/628349/Vietnam Vietnam] at ''[[Encyclopædia Britannica]]'' *{{wikiatlas|Vietnam}} * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=VN Key Development Forecasts for Vietnam] from [[International Futures]] ; Serikali * {{en}} {{vi}} {{zh}} [http://www.chinhphu.vn/ Tovuti rasmi] {{Wayback|url=http://www.chinhphu.vn/ |date=20060112031424 }} * [http://www.vietnam.gov.vn/portal/page/portal/English Portal of the Government of Vietnam] {{Wayback|url=http://www.vietnam.gov.vn/portal/page/portal/English |date=20120528045736 }} * [http://www.cpv.org.vn/cpv/ Communist Party of Vietnam] {{Wayback|url=http://www.cpv.org.vn/cpv/ |date=20101115125835 }} – official website (in Vietnamese) * [http://www.na.gov.vn/htx/English/C1330/ National Assembly] {{Wayback|url=http://www.na.gov.vn/htx/English/C1330/ |date=20081102220756 }} – the Vietnamese legislative body * [http://www.gso.gov.vn/default_en.aspx?tabid=491 General Statistics Office] * [http://www.mofa.gov.vn/en/ Ministry of Foreign Affairs] {{Wayback|url=http://www.mofa.gov.vn/en/ |date=20091020032719 }} ; Vyombo vya habari na uhuru wa uandishi *Robert N. Wilkey. [http://www.jcil.org/journal/articles/160.html "Vietnam's Antitrust Legislation and Subscription to E-ASEAN: An End to the Bamboo Firewall Over Internet Regulation?"] {{Wayback|url=http://www.jcil.org/journal/articles/160.html |date=20120719190536 }} ''The John Marshall Journal of Computer and Information Law''. Vol. XX, No. 4. Summer 2002. Retrieved 16 February 2013. ; Utalii ;* [http://www.vietnamtourism.com/e_pages/news/index.asp Official tourism website] {{Wayback|url=http://www.vietnamtourism.com/e_pages/news/index.asp |date=20100819172845 }} {{Asia}} {{mbegu-jio-Asia}} [[Jamii:Vietnam| ]] [[Jamii:Nchi za Asia]] [[Jamii:Nchi]] bbyygwwyo3lvqaby06ac6c852hactx6 0 9734 1607844 1598994 2026-10-14T03:16:39Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607844 wikitext text/x-wiki [[Faili:lake tanganyika.jpg|thumb|250px|[[Ziwa Tanganyika]] ni kati ya maziwa makubwa ya dunia (picha kutoka angani ya 1985]] [[Faili:Bariloche-_Argentina2.jpg|thumb|250px|Ziwa katika Bariloche ([[Argentina]])]] [[Faili:Lac d'arvoin.JPG|thumb|250px|Ziwa dogo milimani ya [[Ufaransa]]]] [[Faili:Seututie 325 Pelisalmi 2.jpg|thumb|250px|[[Ufini]] inajulikana kama "Nchi ya Maziwa Maelfu".<ref>{{cite web|last=Li|first=Leslie|date=1989-04-16|title=A Land of a Thousand Lakes|url=https://www.nytimes.com/1989/04/16/travel/a-land-of-a-thousand-lakes.html|access-date=2021-12-29|work=[[The New York Times]]|language=en}}</ref>]] '''Ziwa''' ni [[gimba]] kubwa la [[maji]] linalozungukwa na nchi kavu pande zote. Tofauti na [[bahari]] ni mbili: ukubwa na kutobadilishana maji na [[bahari kuu]]. Lakini maziwa kadhaa yamepewa pia jina la "bahari" hasa kama yana maji ya chumvi au kama watu wa eneo lake hawajui magimba makubwa zaidi ya maji. Mfano wake ni [[Bahari Kaspi]] katika [[Asia]] ambayo ni kubwa sana lakini hali halisi ni ziwa lenye [[maji ya chumvi]]. Mara nyingi ziwa ni mkusanyiko wa maji wa asili, mkubwa kiasi, na uliotulia juu au karibu na uso wa Dunia. Huwa limekaa kwenye bonde au mfululizo wa mabonde yaliyoungana na kuzungukwa na nchi kavu.<ref>{{Citation|title=Lake {{!}} Definition, Types, Examples, & Facts {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/science/lake|work=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2026-06-30}}</ref> Maziwa yanapatikana kikamilifu barani na yametengana na bahari, ingawa yanaweza kuunganishwa na bahari kupitia mito. Maziwa, kama yalivyo makusanyiko mengine ya maji, ni sehemu ya mzunguko wa maji, yaani michakato ambayo maji huhama nayo duniani kote. Maziwa mengi yana maji baridi na yanajumuisha takriban maji baridi yote ya juu ya ardhi duniani, lakini baadhi yake ni maziwa ya chumvi yenye viwango vya chumvi vilivyo juu hata kuliko vile vya maji ya bahari. Maziwa yanatofautiana kwa kiasi kikubwa katika eneo la uso na ujazo wa maji, lakini kwa ujumla yanachukua takriban kilomita za mraba n 2.5 X 106 (chini ya 2%) ya uso wa Dunia. Maziwa kwa kawaida ni makubwa na yenye kina kirefu zaidi kuliko vidimbwi au mabwawa, ambayo nayo ni mabonde yaliyojaa maji ardhini, ingawa hakuna ufafanuzi rasmi au vigezo vya kisayansi vinavyotofautisha viwili hivyo. Maziwa pia ni tofauti na rasi, ambazo kwa ujumla ni madimbwi ya maji ya kupwa na kujaa yaliyozibwa na kingo za mchanga au nyenzo nyingine katika maeneo ya pwani ya bahari au maziwa makubwa. Maziwa mengi hupata maji kutoka kwenye chemchemi, na huishiwa pamoja na kutolewa maji na vijito pamoja na mito, lakini baadhi ya maziwa hayana njia ya kutolea maji, wakati maziwa ya volkano hujazwa moja kwa moja na maji ya mtiririko wa mvua na hayana mito yoyote inayomwaga maji ndani yake.<ref>https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1029/2021GL093366</ref> Maziwa ya asili kwa ujumla hupatikana katika maeneo ya milimani (yaani maziwa ya milima mirefu), kreta za volkano zilizozizima, maeneo ya mabonde ya ufa, na maeneo yenye barafu inayotiririka. Maziwa mengine hupatikana katika maeneo yaliyobonyea au kando ya mikondo ya mito iliyokomaa, ambapo njia ya mto imepanuka juu ya bonde lililoundwa na kingo za mito zilizomomonyoka na maeneo oevu. Maziwa mengine hupatikana katika mapango ya chini ya ardhi. Baadhi ya sehemu za dunia zina maziwa mengi yaliyoundwa na mifumo ya mifereji ya maji iliyoharibika iliyobaki kutoka enzi iliyopita ya barafu. Maziwa yote ni ya muda mfupi tu kwa vipindi virefu vya muda, kwani yatajaa polepole na mchanga au yatafurika na kutoka nje ya bonde lililoyahifadhi. Maziwa yanayodhibitiwa na binadamu yanajulikana kama hifadhi za maji au mabwawa, na kwa kawaida hujengwa kwa ajili ya matumizi ya viwandani au kilimo, uzalishaji wa nishati ya umeme wa maji, usambazaji wa maji ya kunywa ya majumbani, kwa malengo ya kiekolojia au burudani, au kwa ajili ya shughuli nyingine za kibinadamu. Hakuna hakika kuhusu uwekaji wa mipaka ya tofauti kati ya maziwa na mabwawa, na hakuna neno hata moja kati ya hayo mawili lenye ufafanuzi unaokubalika kimataifa katika taaluma mbalimbali za kisayansi au mipaka ya kisiasa.<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.co.tz/books?id=USGtfTkgSfwC&pg=PA4&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=Hydrological and Limnological Aspects of Lake Monitoring|last=Heinonen|first=Pertti|last2=Ziglio|first2=Giuliano|last3=Beken|first3=André Van der|date=2008-04-30|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-51113-8|language=en}}</ref> Kwa mfano, wataalamu wa viumbe na mifumo ya maji baridi wamefafanua maziwa kama makusanyiko ya maji ambayo kimsingi ni toleo kubwa zaidi la kidimbwi, ambalo linaweza kuwa na mtikisiko wa mawimbi kwenye ukingo wake au ambapo msukosuko unaosababishwa na upepo una mchango mkubwa katika kuchanganya safu ya maji. Hakuna ufafanuzi wowote kati ya hii unaotenga vidimbwi kikamilifu na yote ni magumu kupimika. Kwa sababu hii, ufafanuzi rahisi unaozingatia ukubwa unazidi kutumika kutofautisha vidimbwi na maziwa. Ufafanuzi wa ziwa unatofautiana katika kigezo cha ukubwa wa chini kabisa wa eneo la maji, kuanzia hekta 2 (ekari 5):331 hadi hekta 8 (ekari 20). <ref>{{Rejea tovuti|title=Information Sheet on Ramsar Wetlands (RIS)|url=http://www.ramsar.org/ris/key_ris_e.htm|work=www.ramsar.org|accessdate=2026-06-30|author=Dwight Peck}}</ref>Mwanaekolojia wa wanyama wa mwanzo kabisa, Charles Elton, alichukulia maziwa kama makusanyiko ya maji yenye hekta 40 (ekari 99) au zaidi. Neno ziwa pia hutumika kuelezea eneo kama vile Ziwa Eyre, ambalo ni bonde kavu kwa wakati mwingi lakini linaweza kujaa chini ya hali ya msimu wa mvua kubwa. Katika matumizi ya kawaida, maziwa mengi yana majina yanayoishia na neno 'pond', na idadi ndogo ya majina yanayoishia na neno ''<nowiki/>'lake''<nowiki/>' (ziwa) kiuhalisia na kitaalamu ni vidimbwi tu. Kitabu kimoja cha kiada kinalisawijika jambo hili kama ifuatavyo: 'Huko Newfoundland, kwa mfano, karibu kila ziwa linaitwa kidimbwi, ambapo kule Wisconsin, karibu kila kidimbwi linaitwa ziwa.'<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.co.tz/books?id=A2nJCPPixGQC&pg=PA83&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=Principles of Water Resources: History, Development, Management, and Policy|last=Cech|first=Thomas V.|date=2009-08-24|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-13631-7|language=en}}</ref> Kitabu kimoja cha hidrolojia (sayansi ya maji) kinapendekeza kufafanua neno 'ziwa' kama mkusanyiko wa maji wenye sifa tano zifuatazo: # Linajaza kwa kiasi au kikamilifu bonde moja au mabonde kadhaa yaliyounganishwa na mifereji ya bahari/mizigo ya maji; # Kimsingi lina kiwango kile kile cha usawa wa maji katika maeneo yote (ukiondoa mabadiliko ya muda mfupi yanayosababishwa na upepo, mabadiliko ya utando wa barafu, maji mengi yanayoingia, n.k.); # Halina uingiaji wa mara kwa mara wa maji ya bahari; # Kiasi kikubwa cha mashapo yaliyoambaa kwenye maji hukamatwa na mabonde (ili hili litokee yanahitaji kuwa na uwiano mdogo kiasi wa maji yanayoingia ukilinganisha na ujazo wa ziwa); # Eneo linalopimwa katika wastani wa usawa wa maji linazidi kiwango cha chini kilichochaguliwa kiholela (kwa mfano, hekta moja). Ukiondoa kigezo cha tatu, vile vingine vimekubaliwa au kufafanuliwa kwa kina zaidi na machapisho mengine ya hidrolojia (sayansi ya maji).<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.co.tz/books?id=ZmdYFTlcSgEC&pg=PA427&redir_esc=y|title=Hydrology and Water Resources of Africa|last=Shahin|first=M.|date=2002-11-30|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-1-4020-0866-5|language=en}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.co.tz/books?id=cY6IN_Suku0C&pg=PA381&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=Ecohydrology & Hydrobiology|last=Copernicus|first=Index|date=2004|publisher=Index Copernicus|language=en}}</ref> == Usambazaji == [[Faili:Eyre lake map of the shape and depth (bathymetry) 2020.jpg|thumb|Umbo na kina cha Ziwa Eyre katika mfumo wa ramani ya mabadiliko ya viwango]] Idadi kubwa ya maziwa duniani ni ya maji baridi, na mengi yanapatikana katika Kizio cha Kaskazini kwenye latitudo za juu. [[Kanada]], ikiwa na mfumo wa mtiririko wa maji usio na mpangilio maalum, inakadiriwa kuwa na maziwa 31,752 yenye ukubwa wa zaidi ya kilomita za mraba 3(maili za mraba 1.2) katika eneo la uso wake.<ref>https://web.archive.org/web/20120415102959/http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/learningresources/facts/lakes.html</ref> Jumla ya idadi ya maziwa nchini Kanada haijulikani lakini inakadiriwa kuwa angalau milioni 2.<ref>{{Rejea tovuti|title=The Atlas of Canada - Physical Components of Watersheds|url=http://atlas.nrcan.gc.ca/auth/english/maps/environment/hydrology/watershed1/1|work=atlas.nrcan.gc.ca|accessdate=2026-06-30|language=en|author=Government of Canada, Natural Resources Canada, Earth Sciences Sector, Geomatics Canada - Canada Centre for Remote Sensing, GeoAccess Division, Atlas Infrastructure Section.|archive-date=2013-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20130120104411/http://atlas.nrcan.gc.ca/auth/english/maps/environment/hydrology/watershed1/1|url-status=dead}}</ref> [[Ufini]] ina maziwa 168,000 yenye ukubwa wa mita za mraba 500 (futi za mraba 5,400) au zaidi, ambapo maziwa 57,000 kati ya hayo ni makubwa (mita za mraba 10,000 (futi za mraba 110,000) au zaidi).<ref>{{Rejea tovuti|title=Suomi, 57 000 – 168 000 järven maa {{!}} Maanmittauslaitos|url=https://www.maanmittauslaitos.fi/ajankohtaista/suomi-57-000-168-000-jarven-maa|work=www.maanmittauslaitos.fi|accessdate=2026-06-30|language=fi|archive-date=2021-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210526073223/https://www.maanmittauslaitos.fi/ajankohtaista/suomi-57-000-168-000-jarven-maa|url-status=dead}}</ref> Maziwa mengi yana angalau mtiririko mmoja wa asili katika mfumo wa mto au kijito, ambao hudumisha wastani wa usawa wa maji wa ziwa hilo kwa kuruhusu utiririkaji wa maji ya ziada.<ref>{{Rejea jarida |last=Mark |first=David M. |date=1983 |title=On the Composition of Drainage Networks Containing Lakes: Statistical Distribution of Lake In-Degrees |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1538-4632.1983.tb00772.x |journal=Geographical Analysis |language=en |volume=15 |issue=2 |pages=97–106 |doi=10.1111/j.1538-4632.1983.tb00772.x |issn=1538-4632}}</ref> Baadhi ya maziwa hayana njia ya asili ya kutolea maji na hupoteza maji kupitia uvukizaji au uvukizi wa chini ya ardhi, au vyote viwili. Maziwa haya yanajulikana kama maziwa yasiyo na mtiririko wa kwenda nje (''endorheic''). Maziwa mengi ni ya kutengenezwa na binadamu na hujengwa kwa ajili ya uzalishaji wa nishati ya umeme wa maji, malengo ya urembo na mandhari, shughuli za burudani, matumizi ya viwandani, matumizi ya kilimo, au usambazaji wa maji ya majumbani. Idadi ya maziwa duniani bado haijulikani kikamilifu kwa sababu maziwa na vidimbwi vingi ni vidogo sana na havionekani kwenye ramani au picha za satelaiti.<ref>{{Rejea jarida |last=Downing |first=J. A. |last2=Prairie |first2=Y. T. |last3=Cole |first3=J. J. |last4=Duarte |first4=C. M. |last5=Tranvik |first5=L. J. |last6=Striegl |first6=R. G. |last7=McDowell |first7=W. H. |last8=Kortelainen |first8=P. |last9=Caraco |first9=N. F. |last10=Melack |first10=J. M. |last11=Middelburg |first11=J. J. |date=2006 |title=The global abundance and size distribution of lakes, ponds, and impoundments |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.4319/lo.2006.51.5.2388 |journal=Limnology and Oceanography |language=en |volume=51 |issue=5 |pages=2388–2397 |doi=10.4319/lo.2006.51.5.2388 |issn=1939-5590}}</ref><ref>{{Rejea jarida |last=Seekell |first=David A. |last2=Pace |first2=Michael L. |date=2011-01 |title=Does the Pareto distribution adequately describe the size‐distribution of lakes? |url=https://aslopubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.4319/lo.2011.56.1.0350 |journal=Limnology and Oceanography |language=en |volume=56 |issue=1 |pages=350–356 |doi=10.4319/lo.2011.56.1.0350 |issn=0024-3590}}</ref><ref>{{Rejea jarida |last=Cael |first=B. B. |last2=Seekell |first2=D. A. |date=2016-07-08 |title=The size-distribution of Earth's lakes |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4937396/ |journal=Scientific Reports |volume=6 |pages=29633 |doi=10.1038/srep29633 |issn=2045-2322 |pmc=4937396 |pmid=27388607}}</ref><ref>{{Rejea jarida |last=McDonald |first=Cory P. |last2=Rover |first2=Jennifer A. |last3=Stets |first3=Edward G. |last4=Striegl |first4=Robert G. |date=2012 |title=The regional abundance and size distribution of lakes and reservoirs in the United States and implications for estimates of global lake extent |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.4319/lo.2012.57.2.0597 |journal=Limnology and Oceanography |language=en |volume=57 |issue=2 |pages=597–606 |doi=10.4319/lo.2012.57.2.0597 |issn=1939-5590}}</ref> Licha ya kutokuwepo kwa uhakika huu, tafiti nyingi zinakubaliana kwamba vidimbwi vidogo ni vingi zaidi kuliko maziwa makubwa. Kwa mfano, utafiti mmoja unaotajwa sana ulikadiria kuwa Dunia ina maziwa na vidimbwi milioni 304, na kwamba asilimia 91 (91%) ya hivi vina ukubwa wa hekta 1 (ekari 2.5) au pungufu. Licha ya uwepo mkubwa wa vidimbwi hivyo, karibu maji yote ya maziwa duniani yanapatikana katika maziwa makubwa yasiyozidi 100; hii ni kwa sababu ujazo wa ziwa huongezeka kwa kasi kubwa isiyo ya mnyoosho kulingana na eneo la uso wake. Maziwa ya nje ya dunia yanapatikana kwenye mwezi unaoitwa [[Titani (mwezi)|Titan]], unaozunguka sayari ya [[Zohali]]. Umbo la maziwa kwenye mwezi wa Titan linafanana sana na yale yaliyopo Duniani.Hapo awali, maziwa yalikuwepo pia kwenye uso wa sayari ya [[Mirihi|Mihiri]], lakini kwa sasa yamebaki kuwa sakafu au mabonde makavu ya maziwa yaliyokauka. == Aina == [[Faili:Castiglione del Lago, Lago Trasimeno.jpg|thumb|[[Ziwa Trasimeno]] nchini [[Italia]] lina asili ya kivolkano.]] Mnamo mwaka 1957, G. Evelyn Hutchinson alichapisha tasnifu iliyopewa jina la ''A Treatise on Limnology'',ambayo inachukuliwa kama chapisho la kihistoria linalojadili na kuainisha aina zote kuu za maziwa, asili yake, sifa za kimofometria (vipimo vya umbo), na mtawanyiko wake. Katika chapisho lake, Hutchinson aliwasilisha uchambuzi wa kina wa asili ya maziwa na kupendekeza uainishaji unaokubalika sana wa maziwa kulingana na asili yake. Uainishaji huu unatambua aina 11 kuu za maziwa ambazo zimegawanywa katika vijiaina 76. Aina hizo 11 kuu za maziwa ni: * Maziwa ya kisonjo/tektoniki * Maziwa ya kivolkano * Maziwa ya barafu * Maziwa ya mto * Maziwa ya miamba inayoyeyuka * Maziwa ya maporomoko ya ardhi * Maziwa ya fukwe * Maziwa ya viumbehai * Maziwa ya kutengenezwa na binadamu === Maziwa ya kisonjo/tektoniki === Maziwa ya kisonjo ni maziwa yanayoundwa na mabadiliko na mienendo ya pembeni na wima ya ganda la Dunia. Misongeo hii inajumuisha mipasuko, kuinama, kujikunja, na kupinda kwa matabaka ya ardhi. Baadhi ya maziwa makubwa zaidi duniani ni maziwa ya bonde la ufa yanayochukua mabosho ya mabonde ya ufa, kwa mfano, maziwa ya Bonde la Ufa la Afrika Mashariki na Kati na Ziwa Baikal. Maziwa mengine maarufu ya kisonjo, kama vile Bahari ya Kaspi, Bahari ya Aral, na maziwa mengine kutoka ukanda wa Pontocaspian, yanachukua mabonde ambayo yametenganishwa na bahari kutokana na kunyanyuka kwa kisonjo kwa sakafu ya bahari juu ya usawa wa bahari kuu. Mara nyingi, harakati za kisonjo za kutanuka kwa ganda la dunia zimebuni mfululizo unaopokezana wa mabonde yaliyoshuka na safu za ardhi zilizonyanyuk ambazo hutengeneza mabonde marefu yanayopokezana na safu za milima. Hali hii haiishii tu kuchochea utengenezwaji wa maziwa kwa kuvuruga mifumo ya mtiririko wa maji iliyokuwepo awali, bali pia inatengeneza mabonde yasiyo na mtiririko wa kwenda nje ndani ya maeneo kame, ambayo huwa na maziwa ya chumvi. Maziwa haya hutokea pale ambapo hakuna njia ya asili ya kutolea maji, kukiwa na kiwango kikubwa cha uvukizaji, na eneo ambalo maji ya ardhini yanatiririka likiwa na kiwango cha chumvi kilicho juu kuliko kawaida. Mifano ya maziwa haya ya chumvi ni pamoja na Ziwa Kuu la Chumvi na Bahari Chumvi. Aina nyingine ya ziwa la kisonjo linalosababishwa na mipasuko ya ardhi ni vidimbwi vya mbonyeo. === Maziwa ya kivolkano === [[Faili:Gunung rinjani.jpg|thumb|Ziwa la kasoko la Mlima Rinjani, [[Indonesia]]]] Maziwa ya kivolkano ni maziwa yanayochukua ama mibonyeo ya eneo husika, kwa mfano kasoko na maars (mashimo ya milipuko ya gesi), au mabonde makubwa zaidi, kama vile kaldera, yaliyoundwa na shughuli za volkano. Maziwa ya kasoko hutengenezwa ndani ya kasoko za volkano na kaldera, ambazo hujaa maji ya mvua na theluji kwa kasi kubwa zaidi kuliko yanavyopungua kupitia uvukizaji, utiririkaji wa maji ya chini ya ardhi, au mchanganyiko wa vyote viwili. Wakati mwingine aina hizi za mwisho huitwa maziwa ya kaldera, ingawa mara nyingi hakuna tofauti inayowekwa kati yake. Mfano mmoja ni Ziwa la Kasoko huko Oregon, lililopo ndani ya kaldera ya Mlima Mazama. Kaldera hiyo ilitengenezwa kutokana na mlipuko mkubwa wa volkano uliosababisha kushuka chini kwa Mlima Mazama karibu miaka 4860 KK. Maziwa mengine ya kivolkano hutengenezwa pale ambapo mito au vijito vinapozibwa na maporomoko ya lava au matope ya kivolkano (lahars). Bonde ambalo sasa ni Ziwa Malheur huko Oregon lilitengenezwa pale maporomoko ya lava yalipoziba Mto Malheur. Kati ya aina zote za maziwa, maziwa ya kasoko za volkano ndiyo yanayokaribia zaidi kuwa na umbo la duara. === Maziwa ya Mto === Maziwa ya mto (ama ya mifumo ya mito) ni maziwa yanayotengenezwa na maji yanayotiririka. Maziwa haya yanajumuisha maziwa ya shoroba ya maporomoko, mabwawa ya asili ya mito, na maziwa ya makorongo. ==== '''Maziwa ya hilali''' ==== [[Faili:Nowitna river.jpg|thumb|Mto Nowitna huko Alaska. Maziwa mawili ya hilali – fupi moja chini kabisa ya picha na refu zaidi, lililopinda zaidi upande wa kulia-katikati.]] Aina ya kawaida zaidi ya ziwa la mto ni ziwa lenye umbo la mwezi linaloitwa hilali kutokana na umbo lake la kipekee lililopinda. Yanaweza kutengenezwa katika mabonde ya mito kama matokeo ya kupinda-pinda kwa mto. Mto unaotiririka taratibu hutengeneza umbo la upinde ambapo upande wa nje wa mapindo unamomonyolewa kwa kasi zaidi kuliko upande wa ndani. Hatimaye, pindo lenye umbo la kiatu cha farasi hutengenezwa na mto unakata katika shingo hiyo nyembamba. Njia hii mpya kisha inakuwa njia kuu ya mto na ncha za lile pindo la zamani zinazibwa na matope, na hivyo kutengeneza ziwa lenye umbo la upinde. Umbo lao la mwezi linayapa maziwa ya ng'ombe uwiano mkubwa zaidi wa mzunguko wa kingo zake kwa eneo la uso kuliko aina nyingine za maziwa. ==== Mabwawa ya asili ya mito ==== Haya hutengenezwa pale ambapo mashapo kutoka kwenye tawimto yanapoziba mto mkuu. ==== Maziwa ya kando ==== Haya hutengenezwa pale ambapo mashapo kutoka kwenye mto mkuu yanapoziba tawimto, kawaida katika mfumo wa ukingo wa asili. ==== Maziwa ya uwanda wa mafuriko ==== Maziwa yanayotengenezwa na michakato mingine inayohusika na uundaji wa mabonde ya nyanda za mafuriko. Wakati wa mafuriko makubwa, maziwa haya husafishwa na kufurishwa na maji ya mto. Kuna aina nne: 1. Ziwa la uwanda wa mafuriko linalokutana na mto mkuu, 2. Ziwa la uwanda wa mafuriko linalopingana na kukutana na mto mkuu, 3. Ziwa la uwanda wa mafuriko linalopingana na mto mkuu, 4. Ziwa la uwanda wa mafuriko la kina kirefu. === Maziwa ya miamba inayoyeyuka === Ziwa la myeyuko ni ziwa linalochukua bonde lililotengenezwa na mmomonyoko wa kuyeyuka kwa miamba ya msingi kwenye uso wa ardhi. Katika maeneo ambayo chini yake kuna miamba inayoyeyuka kwa urahisi, myeyuko wake unaosababishwa na maji ya mvua na maji yanayopenya ardhini mara nyingi hutengeneza mapango. Mapango haya mara kwa mara huanguka na kutengeneza mashimo ya mbonyeo ambayo ni sehemu ya topografia ya kakarst ya eneo hilo. Mahali ambapo maji ya ardhini yapo karibu na uso wa ardhi, shimo la mbonyeo hujaa maji na kuwa ziwa la mnyonyeo. Ikiwa ziwa kama hilo lina eneo kubwa la maji yaliyotuama ambalo linachukua mbonyeo mpana uliojifunga katika mwamba wa chokaa, pia huitwa ziwa la kakarst. Maziwa madogo zaidi ya myeyuko ambayo yana maji yaliyotuama ndani ya mbonyeo uliojifunga katika eneo la kakarst yanajulikana kama vidimbwi vya kakarst. Mapango ya miamba ya chokaa mara nyingi huwa na madimbwi ya maji yaliyotuama, ambayo yanajulikana kama maziwa ya chini ya ardhi. Mifano ya kitabia ya maziwa ya mnyonyeo inapatikana kwa wingi katika maeneo ya kakarst kwenye pwani ya Dalmatia nchini [[Kroatia]] na katika sehemu kubwa za [[Florida]]. == Mbinu nyingine za uanishaji == [[Faili:Lakesalaskarange.JPG|thumb|Maziwa haya ya aushi huko Alaska yalitengenezwa na barafuto inayorudi nyuma]] Mbali na njia yao ya asili ya utengenezaji, maziwa yamepewa majina na kuainishwa kulingana na mambo mengine mbalimbali muhimu kama vile matabaka ya joto, kujaa kwa hewa ya oksijeni, mabadiliko ya msimu katika ujazo wa ziwa na kina cha maji, chumvi katika maji yenyewe, uimara wa msimu unaoendana na mabadiliko, kiwango cha utiririkaji wa maji kwenda nje, na kadhalika. Majina yanayotumiwa na umma wa kawaida na katika jamii ya kisayansi kwa aina tofauti za maziwa mara nyingi yanatokana isivyo rasmi na mofolojia ya sifa za kimaumbile za maziwa hayo au mambo mengine. Pia, tamaduni na maeneo tofauti duniani yana mifumo yao wenyewe ya majina inayopendwa na watu wengi. === Kulingana na matabaka ya joto === [[Faili:Ice Melting on Lake Balaton.jpg|thumb|Barafu inayoyeyuka kwenye Ziwa Balaton nchini [[Hungaria]]]] Mbinu moja muhimu ya uainishaji wa maziwa ni kwa msingi wa matabaka ya joto, ambayo yana ushawishi mkubwa kwa maisha ya wanyama na mimea wanaoishi katika ziwa, pamoja na hatmiliki na usambazaji wa vitu vilivyoyeyuka na vilivyovundikana ziwani. Kwa mfano, matabaka ya joto, pamoja na kiwango na mzunguko wa mchanganyiko wa maji, vina udhibiti mkubwa juu ya usambazaji wa oksijeni ndani ya ziwa. [[Faili:Bellagio dal traghetto - panoramio.jpg|thumb|Bellagio, kwenye kingo za Ziwa Como, nchini Italia]] Profesa F.-A. Forel, ambaye pia anajulikana kama "Baba wa limnolojia" (sayansi ya maziwa), alikuwa mwanasayansi wa kwanza kuainisha maziwa kulingana na matabaka yake. Mfumo wake wa uainishaji baadaye ulifanyiwa marekebisho na kuboreshwa na Hutchinson pamoja na Löffler. Kwa kuwa uzito wa maji unabadilika kulingana na joto, huku ukiwa wa kiwango cha juu kabisa nyuzi joto +4 Selsiasi, matabaka ya joto ni sifa muhimu ya kimaumbile ya ziwa inayodhibiti viumbe hai, urundikaji wa mashapo, kemia, na mambo mengine ya maziwa husika. Kwanza, maji ya baridi zaidi na yenye uzito mkubwa kwa kawaida hutengeneza tabaka karibu na chini kabisa ya ziwa, ambalo linaitwa epilimnioni ya chini. Pili, kawaida juu ya tabaka hilo la chini kuna ukanda wa mpandisho unaojulikana kama metalimnioni. Mwishowe, juu ya metalimnioni kuna tabaka la juu la maji ya joto zaidi yenye uzito mdogo, linaloitwa epilimnioni ya juu. Mfuatano huu wa kawaida wa matabaka unaweza kutofautiana kwa kiasi kikubwa, kulingana na ziwa husika au wakati wa mwaka, au mchanganyiko wa mambo yote mawili. Uainishaji wa maziwa kwa matabaka ya joto unazingatia maziwa yenye kina cha kutosha kutengeneza tabaka la hypolimnion; kwa sababu hiyo, maziwa ya duni au yenye kina kifupi sana hayatayashwi katika mfumo huu wa uainishaji. Kulingana na matabaka yao ya joto, maziwa yanaainishwa kama holomiktiki, yenye kiwango cha joto na uzito sawa kutoka juu hadi chini katika wakati fulani wa mwaka, au meromiktiki, yenye matabaka ya maji ya joto na uzito tofauti ambayo hayachanganyiki. Tabaka la chini kabisa la maji katika ziwa la meromiktiki halina oksijeni yoyote iliyoyeyuka, kwa hivyo hakuna viumbe hai vinavyohitaji hewa. Kutokana na hali hiyo, matabaka ya mashapo yaliyo chini kabisa ya ziwa la meromiktiki yanabaki bila kuvurugwa, jambo linaloruhusu kuundwa kwa urundikaji wa mashapo ya ziwani. Katika ziwa la holomiktiki, usawa wa joto na uzito unaruhusu maji ya ziwa kujichanganya kikamilifu. Kulingana na matabaka ya joto na mzunguko wa kugeuka kwa maji, maziwa ya holomiktiki yamegawanywa katika maziwa ya amiktiki, maziwa ya monomiktiki ya baridi, maziwa ya dimiktiki, maziwa ya monomiktiki ya moto, maziwa ya polimiktiki, na maziwa ya oligomiktiki. Matabaka ya ziwa hayatokei kila mara kutokana na mabadiliko ya uzito wa maji yanayosababishwa na nyuzi joto. Matabaka yanaweza pia kutokea kutokana na mabadiliko ya uzito wa maji yanayosababishwa na viwango vya chumvi. Katika hali hii, tabaka la chini la baridi na tabaka la juu la joto hayatenganishwi na tabaka la mpandisho wa joto, bali yanatenganishwa na tabaka la mpandisho wa chumvi, ambalo wakati mwingine hujulikana kama tabaka la mpandisho wa kikemikali. === Kulingana na mabadiliko ya kina na ujazo wa maji === Maziwa yanaainishwa na kupewa majina isivyo rasmi kulingana na mabadiliko ya msimu katika kina cha ziwa na ujazo wake. Baadhi ya majina hayo ni pamoja na: * Ziwa la msimu mfupi ni ziwa au kidimbwi cha muda mfupi sana. Likijaa maji na kukauka (kutoweka) kulingana na msimu, linajulikana kama ziwa la vipindi. Mara nyingi maziwa haya hujaza mabonde ya kakarst.<ref>{{Citation|title=Lakes - Aquatic Havens|url=http://www.vlada.si/en/about_slovenia/geography/waters_in_slovenia/lakes_aquatic_havens/|language=en|access-date=2026-06-30|archive-date=2017-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026053730/http://www.vlada.si/en/about_slovenia/geography/waters_in_slovenia/lakes_aquatic_havens/|url-status=dead}}</ref> * Ziwa kavu ni jina linalopendwa na wengi kwa ajili ya ziwa la msimu mfupi ambalo huwa na maji kwa vipindi tu, katika majira yasiyotabirika na yasiyo ya mara kwa mara. * Ziwa la kudumu ni ziwa ambalo lina maji katika bonde lake mwaka mzima na halikumbwi na mabadiliko makubwa ya ghafula katika kina chake. * Ziwa la playa kwa kawaida ni ziwa la vipindi lenye kina kifupi ambalo hufunika au kujaza eneo la playa katika majira ya mvua au katika miaka yenye mvua nyingi isivyo kawaida, lakini baadaye hukauka kabisa katika maeneo yenye ukame au ukame wa kiasi. * Vlei ni jina linalotumiwa nchini [[Afrika Kusini]] kurejelea ziwa lenye kina kifupi ambalo kina chake hubadilika kwa kiasi kikubwa kulingana na misimu. === Kulingana na kemia ya maji === Maziwa yanaweza kuainishwa na kupewa majina isivyo rasmi kulingana na kemia ya jumla ya maji yake. Kwa kutumia mbinu hii ya uainishaji, aina za maziwa ni pamoja na: * Ziwa lenye asidi huwa na maji yenye kiwango cha pH kilicho chini ya uasili, ambacho ni chini ya 6.5. Ziwa huchukuliwa kuwa na asidi kali ikiwa kiwango chake cha pH kitashuka chini ya 5.5, jambo linaloleta madhara ya kibiolojia. Maziwa ya namna hiyo ni pamoja na: maziwa ya mashimo ya asidi yanayojaza migodi iliyotelekezwa na maeneo ya uchimbaji; maziwa yenye asidi ya asili yanayopatikana kwenye maeneo ya miamba ya moto na miamba iliyogeuka; mabwawa ya peat katika mikoa ya kaskazini; maziwa ya kreta ya volkano hai na zile zilizolala; pamoja na maziwa yaliyowekwa asidi kutokana na mvua ya asidi. * Ziwa la chumvi, ambalo pia linajulikana kama ziwa la kisalini au ziwa la maji ya chumvi kali, ni mkusanyiko wa maji wa barani unaopatikana katika eneo lenye ukame au ukame wa kiasi, ambalo halina njia ya kutokea kuelekea baharini, na lina kiasi kikubwa cha chumvi asili zilizoyeyuka. Mifano ni pamoja na Ziwa Kuu la Chumvi huko Utah, na Bahari ya Chumvi upande wa kusini-magharibi mwa Asia. * Mbonyeo wa alkali, ambao pia unajulikana kama uwanda wa alkali au uwanda wa chumvi, ni eneo lenye kina kifupi la kisalini linaloweza kupatikana katika maeneo ya mabondeni ya mikoa yenye ukame na katika maeneo ya utokaji wa maji ya chini ya ardhi. Maeneo haya kwa kawaida yanaainishwa kama maziwa makavu, au playa, kwa sababu hufurika mara kwa mara kutokana na mvua au matukio ya mafuriko na kisha kukauka wakati wa vipindi vya ukame, huku yakiacha mrundikano wa maji yenye chumvi kali na madini yatokanayo na uvukizaji. * Unyevu wa chumvi ni kishimo kidogo na chenye kina kifupi cha asili ambacho maji hujikusanya humo na kuvukiza, huku kikiacha mrundikano wa chumvi, au ziwa lenye kina kifupi la maji ya magadi linalojaza kishimo hicho. (Istilahi "''salt pan''" inatokana na uchenuaji wa chumvi kwa majembe/nyungu wazi, mbinu ya kuchimba au kutoa chumvi kutoka kwenye maji ya chumvi kali kwa kutumia vyombo vikubwa vyenye nafasi wazi.) * Unyevu wa kisalini ni jina jingine la ziwa la msimu mfupi la asidi na chumv ambalo hutengeneza ukoko wa chumvi chini kabisa, ambao baadaye unabadilika unapogusana au kuachwa wazi hewani. === Linaloundwa na vimiminika vingine === * Ziwa la lava ni ujazo mkubwa wa lava iliyoyeyuka, ambayo kwa kawaida huwa ya kibasalti, iliyohifadhiwa ndani ya tundu la volkano, kreta, au mbonyeo mpana wa ardhi.<ref>{{Rejea jarida |last=Witham |first=F. |last2=Llewellin |first2=E. W. |date=2006-11-30 |title=Stability of Lava Lakes |url=https://durham-repository.worktribe.com/output/1544583 |journal=Journal of Volcanology and Geothermal Research |language=en |volume=158 |issue=3-4 |doi=10.1016/j.jvolgeores.2006.07.004 |issn=0377-0273}}</ref> * Maziwa ya haidrokaboni ni mikusanyiko ya ethane na methane ya kimiminika inayojaza mabonyeo yaliyo kwenye uso wa Titan. Maziwa haya yaligunduliwa na chombo cha anga za juu cha Cassini–Huygens. == Sifa == [[Faili:China Hangzhou Westlake-8.jpg|thumb|Maziwa yanaweza kuwa na umuhimu mkubwa wa kitamaduni. Ziwa la Magharibi la Hangzhou limewasisimua washairi wa kimapenzi katika vizazi vyote, na limekuwa na ushawishi mkubwa katika usanifu wa bustani nchini [[Jamhuri ya Watu wa China|China]], [[Japani|Japan]] na [[Korea Kusini|Korea]].]] Maziwa yana sifa nyingi mbali na aina ya ziwa, kama vile bonde la mifereji ya maji (ambalo pia linajulikana kama eneo la vyanzo vya maji), uingiaji na utokaji wa maji, kiasi cha virutubisho, oksijeni iliyoyeyuka, vichafuzi, pH, na mrundikano wa mashapo. Mabadiliko katika kiwango cha maji ya ziwa yanadhibitiwa na tofauti iliyopo kati ya maji yanayoingia na yanayotoka yakilinganishwa na ujazo mzima wa ziwa hilo. Vyanzo vikuu vya maji yanayoingia ni pamoja na usimbaji (mvua) unaoanguka moja kwa moja juu ya ziwa, maji ya mtiririko yanayobebwa na mito na mifereji kutoka kwenye eneo la vyanzo vya maji la ziwa, njia za maji ya chini ya ardhi na matabaka ya miamba yanayohifadhi maji, pamoja na vyanzo vya bandia kutoka nje ya eneo la vyanzo vya maji. Njia za maji yanayotoka ni pamoja na uvukizaji kutoka kwenye ziwa, mtiririko wa maji ya juu ya ardhi na chini ya ardhi, pamoja na uvunaji au utumiaji wowote wa maji ya ziwa unaofanywa na binadamu. Kadiri hali ya hewa na mahitaji ya maji ya binadamu yanavyobadilika, mambo haya husababisha mabadiliko ya kupanda na kushuka kwa kiwango cha ziwa. [[Faili:Lake mapourika NZ.jpeg|thumb|Ziwa Mapourika, [[Nyuzilandi]].]] Maziwa pia yanaweza kuainishwa kwa msingi wa utajiri wake wa virutubisho, ambavyo kwa kawaida huathiri ukuaji wa mimea. Maziwa yenye virutubisho haba yanajulikana kama maziwa oligotrofiki na kwa ujumla huwa safi na yenye maji meupe, huku yakiwa na kiwango kidogo cha viumbe vya mimea. Maziwa mesotrofiki yana usafi mzuri wa maji na kiwango cha wastani cha virutubisho. Maziwa eutrofiki yamejazwa virutubisho vingi, jambo linalosababisha ukuaji mzuri wa mimea na uwezekano wa mlipuko wa magugu-maji au mwani. Maziwa haipatrofiki ni makusanyiko ya maji ambayo yamerundikwa virutubisho kupita kiasi. Maziwa haya kwa kawaida yana maji machafu yasiyoonekana kwa mbali na yanakabiliwa na milipuko mibaya ya mwani inayoharibu mazingira. Maziwa kwa kawaida hufikia hali hii kutokana na shughuli za binadamu, kama vile matumizi makubwa ya mbolea katika eneo la vyanzo vya maji la ziwa. Maziwa ya namna hiyo yana faida kidogo sana kwa binadamu na yana mfumo wa ikolojia duni kutokana na kupungua kwa oksijeni iliyoyeyuka. [[Faili:九寨溝-五花海 Jiuzhaigou Five Flower Lake.jpg|thumb|Ziwa la Maua Matano huko Jiuzhaigou, Sichuan]] Kutokana na uhusiano usio wa kawaida kati ya halijoto ya maji na uzito wake, maziwa hutengeneza matabaka yanayoitwa themoklaini, ambayo ni matabaka yenye halijoto inayotofautiana kwa kiasi kikubwa sana kulingana na kina. Maji baridi yasiyo na chumvi huwa na uzito mkubwa zaidi yanapofikia halijoto ya takriban nyuzi joto 4 za Selsiasi (39.2 °F) katika usawa wa bahari. Wakati halijoto ya maji yaliyo juu ya uso wa ziwa inapofikia kiwango sawa na halijoto ya maji ya chini kabisa, kama inavyotokea wakati wa miezi ya baridi katika maeneo yenye hali ya hewa ya wastani, maji katika ziwa yanaweza kuchanganyika; hatua hii hupandisha juu maji yaliyokosa oksijeni kutoka vilindini na kushusha oksijeni chini kwenye mashapo yanayooza. Maziwa marefu ya maeneo yenye hali ya hewa ya wastani yana uwezo wa kuhifadhi hazina ya maji ya baridi mwaka mzima, jambo linalofanya baadhi ya miji kutumia hazina hiyo kwa ajili ya mifumo ya kupozea majengo kwa kutumia maji ya vilindi vya maziwa. [[Faili:Yaylyu.JPG|thumb|Ziwa Teletskoye, [[Siberia]]]] Kwa kuwa maji ya juu ya maziwa marefu ya maeneo ya kitropiki hayafikii kamwe kiwango cha halijoto yenye uzito mkubwa zaidi, hakuna mchakato unaosababisha maji hayo kuchanganyika. Tabaka la chini kabisa hukosa oksijeni na linaweza kujaa gesi ya ukaa, au gesi nyingine kama vile kiberiti ikiwa kuna hata chembe ndogo ya shughuli za kivolkano. Matukio yasiyo ya kawaida, kama vile tetemeko la ardhi au maporomoko ya ardhi, yanaweza kusababisha mchanganyiko unaopandisha kwa kasi matabaka ya chini kuelekea juu na kuachia wingu kubwa la gesi ambalo lilikuwa limenaswa ndani ya maji ya baridi chini kabisa ya ziwa. Jambo hili linaitwa mlipuko wa limniki. Mfano mzuri ni janga lilitokea katika Ziwa Nyos huko [[Kamerun]]. Kiasi cha gesi kinachoweza kuyeyuka katika maji kinahusiana moja kwa moja na mgandamizo. Maji ya vilindini yanapopanda juu, mgandamizo hushuka na kiasi kikubwa cha gesi hutoka kwenye maji. Katika mazingira haya, gesi ya ukaa ni hatari kwa sababu ina uzito mkubwa kuliko hewa ya kawaida na huchukua nafasi yake, hivyo inaweza kutiririka kufuata bonde la mto kuelekea kwenye makazi ya watu na kusababisha vifo vya watu wengi kwa kukosa hewa. Mada au nyenzo iliyopo chini kabisa ya ziwa, yaani sakafu ya ziwa, inaweza kuwa imeundwa na aina mbalimbali za vitu visivyo hai, kama vile tabataba au mchanga, na vitu vya kikaboni, kama vile mabaki ya mimea au wanyama wanaooza. Muundo wa sakafu ya ziwa una athari kubwa kwa uoto wa asili (flora) na wanyama (fauna) wanaopatikana katika mazingira ya ziwa hilo kwa kuchangia katika kiasi na aina za virutubisho vinavyopatikana. Tabaka pacha (jeusi na jeupe) la mashapo ya ziwa ya varvi huwakilisha mwaka mmoja. Wakati wa majira ya baridi, viumbe hai wanapokufa, kaboni hutua chini na kutengeneza tabaka jeusi. Katika mwaka huo huo, wakati wa majira ya joto, ni vifaa vichache sana vya kikaboni vinavyotua chini, jambo linalosababisha kutengenezwa kwa tabaka jeupe kwenye sakafu ya ziwa. Tabaka hizi hutumiwa kwa kawaida kufuatilia matukio ya kale ya kipaliontolojia. Maziwa ya asili yanatoa mfano mdogo wa ulimwengu unaojumuisha viumbe hai na vitu visivyo hai ambavyo kwa kiasi fulani vinajitegemea vyenyewe bila kutegemea mazingira yanayoyazunguka. Kwa sababu hiyo, viumbe wa ziwani mara nyingi wanaweza kufanyiwa utafiti kwa kujitenga na mazingira ya nje ya ziwa hilo. == Maziwa mashuhuri Duniani == [[Faili:Caspian Sea from orbit.jpg|thumb|Bahari ya Kaspi inahesabiwa kuwa ama ziwa kubwa zaidi duniani au bahari halisi ya ndani ya nchi.]] *Ziwa kubwa zaidi kwa eneo la uso ni Bahari ya Kaspi, ambayo licha ya jina lake, inachukuliwa kuwa ni ziwa kulingana na mtazamo wa kijiografia.<ref>{{Rejea tovuti|title=Caspian Sea|url=https://www.worldatlas.com/lakes/caspian-sea.html|work=WorldAtlas|date=2021-01-28|accessdate=2026-06-30|language=en-US|author=John Misachi January 28 2021 in Bodies of Water}}</ref> Eneo la uso wake lina ukubwa wa maili mraba 143,000 au kilomita mraba 371,000 sq. mi./371,000 km2. *Ziwa la pili kwa ukubwa kwa eneo la uso, na ziwa kubwa zaidi la maji baridi (yasiyo na chumvi) kwa eneo la uso, ni Ziwa Michigan-Huron, ambalo kihidrolojia ni ziwa moja. Eneo la uso wake lina ukubwa wa maili mraba 45,300 au kilomita mraba 117,400. Kwa wale wanaochukulia Ziwa Michigan na Ziwa Huron kama maziwa mawili tofauti, na kuichukulia Bahari ya Kaspi kama bahari ya kawaida, basi Ziwa Superior ndilo lingekuwa ziwa kubwa zaidi likiwa na ukubwa wa kilomita mraba 82,100 (maili mraba 31,700). * Ziwa Baikal ndilo ziwa refu zaidi kwenda chini duniani, likipatikana huko Siberia, likiwa na sakafu yenye kina cha mita 1,637 (futi 5,371). Kina chake cha wastani pia ndicho kikubwa zaidi duniani (mita 749 au futi 2,457). Pia, ndilo ziwa kubwa zaidi duniani la maji baridi kwa ujazo (kilomita za ujazo 23,600 au maili za ujazo 5,700), ingawa ni dogo sana likilinganishwa na Bahari ya Kaspi yenye ujazo wa kilomita za ujazo 78,200 (maili za ujazo 18,800), na ni ziwa la pili kwa urefu wa kunyooka duniani (takriban kilomita 630 au maili 390 kutoka ncha hadi ncha). [[Faili:Roundtanglelake.JPG|thumb|Ziwa la Round Tangle, mojawapo ya Maziwa ya Tangle, lililopo futi 2,864 (mita 873) juu ya usawa wa bahari katika maeneo ya ndani ya Alaska.]] * Ziwa la kale zaidi duniani ni Ziwa Baikal, likifuatiwa na [[Tanganyika (ziwa)|Ziwa Tanganyik]]<nowiki/>a lililopo nchini [[Tanzania]]. Ziwa Maracaibo linachukuliwa na baadhi ya watu kama ziwa la pili kwa ukale zaidi Duniani, lakini kwa kuwa lipo katika usawa wa bahari na kwa sasa ni mkusanyiko wa maji unaoungana moja kwa moja na bahari, wengine wanaona kwamba limegeuka kuwa hori ndogo. * Ziwa refu zaidi kwa urefu wa kunyooka ni Ziwa Tanganyika, likiwa na urefu wa takriban kilomita 660 (maili 410) (ukipimwa kufuata mstari wa katikati wa ziwa hilo). Pia, ndilo ziwa la tatu kwa ukubwa kwa ujazo, la pili kwa ukale, na la pili kwa kwenda chini duniani, likiwa na kina cha mita 1,470 (futi 4,820), likifuata baada ya Ziwa Baikal. * Ziwa la juu zaidi duniani (kwa urefu wa kwenda juu), ikiwa ukubwa si kigezo, linaweza kuwa lile ziwa la kreta la Ojos del Salado, lililopo katika urefu wa mita 6,390 (futi 20,965).<ref>{{Rejea tovuti|title=Andes Website - Information about Ojos del Salado volcano, a high mountain in South America and the World's highest volcano|url=https://www.andes.org.uk/peak-info-6000/ojos-del-salado-info.asp|work=www.andes.org.uk|accessdate=2026-06-30}}</ref> * Ziwa la chini kabisa duniani (kwa urefu wa kwenda chini kutoka usawa wa bahari) ni Bahari ya Chumvi, inayopakana na Jordan upande wa mashariki na [[Israeli|Israel]] na [[Palestina]] upande wa magharibi, likiwa katika urefu wa mita 418 (futi 1,371) chini ya usawa wa bahari. Pia, ni moja ya maziwa yenye kiwango kikubwa zaidi cha mkusanyiko wa chumvi. * Ziwa Michigan–Huron lina ukanda mrefu zaidi wa pwani ya ziwa duniani: takriban kilomita 5,250 (maili 3,260), bila kujumuisha pwani za visiwa vyake vingi vya ndani. Hata kama yakichukuliwa kama maziwa mawili tofauti, Ziwa Huron pekee bado lingekuwa na ukanda mrefu zaidi wa pwani duniani wenye urefu wa kilomita 2,980 (maili 1,850). * Kisiwa kikubwa zaidi kilichopo ndani ya ziwa ni Kisiwa cha Manitoulin kilichopo ndani ya Ziwa Michigan-Huron, kikiwa na eneo la uso lenye ukubwa wa kilomita mraba 2,766 (maili mraba 1,068). Ziwa Manitou, lililopo kwenye Kisiwa cha Manitoulin, ndilo ziwa kubwa zaidi duniani lililopo kwenye kisiwa ambacho kiko ndani ya ziwa. * Ziwa kubwa zaidi duniani linalotiririsha maji yake kiasili kuelekea pande mbili tofauti ni Ziwa Wollaston. * Ziwa Toba lililopo kwenye kisiwa cha Sumatra linapatikana katika eneo ambalo pengine ndilo kreta-mbonyeo inayofufuka kubwa zaidi Duniani. * Ziwa kubwa zaidi duniani linalopatikana kikamilifu ndani ya mipaka ya mji mmoja ni Ziwa Wanapitei lililopo katika mji wa Sudbury, [[Ontario]], [[Kanada]]. Kabla ya mipaka ya sasa ya mji huo kuanza kutumika mnamo mwaka 2001, hadhi hiyo ilikuwa ikishikiliwa na Ziwa Ramsey, ambalo pia linapatikana Sudbury. * Ziwa Enriquillo lililopo katika [[Jamhuri ya Dominika]] ndilo ziwa pekee la maji ya chumvi duniani ambalo linakaliwa na mamba. * Ziwa Bernard, lililopo Ontario, Kanada, linadaiwa kuwa ndilo ziwa kubwa zaidi duniani lisilo na kisiwa hata kimoja. * Ziwa Saimaa lililopo katika mikoa ya Savo Kusini na Karelia Kusini, nchini [[Ufini|Finland]], linatengeneza bonde kubwa zaidi la Saimaa, ambalo lina kingo nyingi zaidi za pwani kwa kila kizio cha eneo kuliko mahali pengine popote duniani, huku urefu wake wa jumla ukiwa ni karibu kilomita 15,000 (maili 9,300).<ref>{{Rejea tovuti|title=SAIMAA – Finland's largest lake — Virtual Finland|url=http://virtual.finland.fi/netcomm/news/showarticle.asp?intNWSAID=25710&LAN=ENG|work=virtual.finland.fi|accessdate=2026-06-30|archive-date=2008-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20080214225230/http://virtual.finland.fi/netcomm/news/showarticle.asp?intNWSAID=25710&LAN=ENG|url-status=dead}}</ref> * Ziwa kubwa zaidi linalopatikana ndani ya nchi moja tu ni Ziwa Michigan, nchini [[Marekani]]. Hata hivyo, wakati mwingine huchukuliwa kama sehemu ya Ziwa Michigan-Huron, hatua inayofanya rekodi hiyo kuhamia kwenye Ziwa ''Great Bear'' lililopo katika Maeneo ya Kaskazini-Magharibi nchini Kanada, ambalo ndilo ziwa kubwa zaidi duniani lililopo chini ya mamlaka moja ya kisheria. * Ziwa kubwa zaidi duniani lililopo kwenye kisiwa ambacho kiko ndani ya ziwa ambalo nalo liko kwenye kisiwa ni Ziwa la Kreta lililopo kwenye Kisiwa cha Volkano ndani ya Ziwa Taal lililopo kwenye Kisiwa cha Luzon, nchini [[Ufilipino]]. * Ziwa lenye jina lililopo kaskazini zaidi duniani ni Ziwa Upper Dumbell lililopo katika Mkoa wa Qikiqtaaluk huko Nunavut, nchini Kanada, katika latitudo ya 82°28' Kaskazini. Linapatikana umbali wa kilomita 5.2 (maili 3.2) kusini-magharibi mwa Alert, makazi ya watu yaliyopo kaskazini kabisa duniani. Pia, kuna maziwa kadhaa madogo upande wa kaskazini mwa Ziwa Upper Dumbell, lakini yote hayana majina na yanaonekana tu kwenye ramani zenye maelezo ya kina sana. * Kuna maziwa ya kale 20 tu duniani – yaani yale yenye umri wa zaidi ya miaka milioni moja. === Kubwa zaidi kwa kila bara === Maziwa makubwa zaidi (kwa eneo la uso) kwa kila bara ni: * [[Australia]] – Ziwa Eyre (ziwa la maji ya chumvi) * [[Afrika]] – [[Ziwa Viktoria|Ziwa Victoria]], ambalo pia ni ziwa la tatu kwa ukubwa duniani kati ya maziwa ya maji baridi. Ni moja ya Maziwa Makuu ya Afrika. * [[Bara la Antaktiki|Antaktika]] – Ziwa Vostok (linalopatikana chini ya barafu) * [[Asia]] – Ziwa Baikal (ikiwa Bahari ya Kaspi itachukuliwa kama ziwa, basi ndilo kubwa zaidi katika Eurasia, lakini limegawanyika kati ya mabara mawili ya kijiografia) * Oceania – Ziwa Eyre likiwa limejaa; ziwa kubwa zaidi la kudumu (na la maji baridi) katika Oceania ni Ziwa Taupō. * [[Ulaya]] – Ziwa Ladoga, likifuatiwa na Ziwa Onega, yote mawili yakipatikana kaskazini-magharibi mwa [[Urusi]]. * [[Amerika ya Kaskazini]] – Ziwa Michigan–Huron, ambalo kihidrolojia (kimfumo wa maji) ni ziwa moja. Hata hivyo, maziwa ya Huron na Michigan kwa kawaida huchukuliwa kama maziwa mawili tofauti, na katika hali hiyo, Ziwa Superior ndilo linalokuwa kubwa zaidi. * [[Amerika ya Kusini]] – Ziwa Titicaca, ambalo pia ni eneo la maji linalopitika kwa meli lililopo juu zaidi duniani likiwa katika mita 3,812 (futi 12,507) juu ya usawa wa bahari. (Ziwa Maracaibo ambalo ni kubwa zaidi – na la kale zaidi – huchukuliwa na baadhi ya watu kuwa si ziwa halisi tena, bali ni rasi ya bahari/wangwa). ==Tanbihi== {{marejeo}} [[Jamii:Maziwa| ]] [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:jiografia]] 9pzcijx14nco00yoixiibioav7cpncg 0 13101 1607696 1600322 2026-10-14T02:55:28Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607696 wikitext text/x-wiki {{Infobox_Person | jina = Conrad Aiken | nchi = Marekani | majina_mengine = | picha = Conrad Aiken poet.jpg | ukubwawapicha = 200px | maelezo_ya_picha = | jina_la_kuzaliwa = Conrad Potter Aiken | tarehe_ya_kuzaliwa = [[5 Agosti]] [[1889]] | mahala_pa_kuzaliwa = Georgia, Marekani | tarehe_ya_kufariki = [[17 Agosti]] [[1973]] | mahala_alipofia = Georgia, Marekani | sababu_ya_kifariki = Mshairi, Mwandishi | anajulikana kwa = | kazi_yake = | cheo = | mshahara = | kipindi = | alitanguliwa_na = | akafuatiwa_na = | chama = | bodi = | dini = | ndoa = Jessie McDonald (1912–1929)<br />Clarissa Lorenz (1930)<br />Mary Hoover (1937) | rafiki = | watoto = John, [[Jane Aiken Hodge]], and [[Joan Aiken]] | mahusiano = | tovuti = | maelezo = | mwajiri = | urefu = | uzito = }} '''Conrad Potter Aiken''' (Agosti 5, 1889 - 17 Agosti 1973) alikuwa mwandishi na mshairi wa Amerika, aliyeheshimiwa na Tuzo ya Pulitzer, Tuzo ya Kitabu cha Kitaifa, na alikuwa Mshindi wa Mshairi wa Merika kutoka 1950 hadi 1952. Kazi zake zilizochapishwa ni pamoja na mashairi, hadithi fupi, riwaya, fasihi kukosoa, kucheza, na wasifu.<ref name="Conrad Aiken">{{cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Conrad-Aiken|title=Conrad Aiken|website=Britannica|publisher=Britannica|access-date=July 6, 2020}}</ref> == Wasifu == === Miaka ya mapema === Aiken alikuwa mtoto wa kwanza wa William Ford na Anna (Potter) Aiken. Huko Savannah, baba ya Aiken alikua daktari anayejulikana na daktari wa upasuaji wa macho, wakati mama yake alikuwa binti wa waziri mashuhuri wa Massachusetts Unitarian. Mnamo Februari 27, 1901, Dk Aiken alimuua mkewe na kisha akajiua. Kulingana na wasifu wake, Ushant, Aiken, wakati huo alikuwa na umri wa miaka 11, alisikia milio miwili ya risasi na kugundua miili hiyo mara baada ya hapo. Baada ya kifo cha wazazi wake, alilelewa na shangazi yake na mjomba wake huko Cambridge, Massachusetts, akienda Shule ya Middlesex kisha Chuo Kikuu cha Harvard. Huko Harvard, Aiken alimhariri Wakili huyo na T. S. Eliot, ambaye alikua rafiki wa maisha yote, mwenzake, na mshawishi. Ilikuwa pia huko Harvard ambapo Aiken alisoma chini ya mshawishi mwingine muhimu katika uandishi wake, mwanafalsafa George Santayana. === Miaka ya uzima === Aiken alishawishiwa sana na ishara, haswa katika kazi zake za mapema. Mnamo 1930 alipokea Tuzo ya Pulitzer ya Mashairi kwa Mashairi yake yaliyochaguliwa. Maandishi yake mengi yalikuwa na mada kali za kisaikolojia. Aliandika hadithi fupi sana ya hadithi "Silent Snow, Theluji ya Siri" (1934), kwa sehemu kulingana na msiba wake wa utotoni. Ushawishi mwingine ni babu ya Aiken, Potter, ambaye alikuwa mhubiri wa kanisa, na pia mashairi ya freman ya Whitman. Hii ilimsaidia Aiken kuunda mashairi yake kwa uhuru zaidi wakati utambuzi wake wa Mungu uliweka uchunguzi wake tajiri zaidi kwa ulimwengu. Baadhi ya mashairi yake mashuhuri, kama vile "Wimbo wa Asubuhi wa Senlin", hutumia athari hizi kwa athari kubwa. Mkusanyiko wake wa aya ni pamoja na Ushindi wa Dunia (1914), The Charnel Rose (1918) na And In the Hanging Gardens (1933). Shairi lake "Muziki niliosikia" limewekwa kwenye muziki na watunzi kadhaa, pamoja na Leonard Bernstein, Henry Cowell, na Helen Searles Westbrook. Aiken aliandika au kuhariri zaidi ya vitabu 51, ya kwanza ikachapishwa mnamo 1914, miaka miwili baada ya kuhitimu kutoka Harvard. Kazi yake ni pamoja na riwaya, hadithi fupi (Hadithi Fupi zilizokusanywa zilitokea mnamo 1961), hakiki, tawasifu, na mashairi. Alipokea tuzo nyingi na heshima kwa uandishi wake, ingawa kwa maisha yake yote, alipata umakini mdogo kwa umma. Ingawa Aiken alisita kusema juu ya kiwewe chake cha mapema na shida za kisaikolojia, alikubali kwamba maandishi yake yalikuwa yameathiriwa sana na masomo yake ya Sigmund Freud, Carl G. Jung, Otto Rank, Ferenczi, Adler, na wanasaikolojia wengine wa kina. Haikuwa hadi kuchapishwa kwa wasifu wake, Ushant, kwamba Aiken alifunua changamoto za kihemko ambazo alikuwa akipambana nazo kwa maisha yake yote ya utu uzima. Wakati wa miaka ya 1920 Freud alisikia juu yake, na akajitolea kumsafisha kisaikolojia. Alipokuwa ndani ya meli iliyokuwa ikienda Ulaya kukutana na Freud, Aiken alivunjika moyo na Erich Fromm kukubali ofa hiyo. Kwa hivyo, licha ya ushawishi mkubwa wa Freud kwa Aiken, Aiken hakuwahi kukutana na mtaalam wa kisaikolojia aliyejulikana. Kama vile baadaye alishiriki, "Freud alikuwa amesoma Mzunguko Mkubwa, na naambiwa niliweka nakala kwenye meza ya ofisi yake. Lakini sikuenda, ingawa nilianza. Kutokuwa na wasiwasi kulianza, na umasikini pia. === Maisha Binafsi === Aiken alioa Jessie McDonald mnamo 1912, na wenzi hao walihamia Uingereza mnamo 1921 na watoto wao wawili wa mwisho; John (aliyezaliwa 1913) na Jane (aliyezaliwa 1917), wakikaa Rye, East Sussex (ambapo mwandishi wa riwaya wa Amerika Henry James alikuwa akiishi hapo zamani) Aiken alirudi Cambridge, Massachusetts, kama mkufunzi huko Harvard kutoka 1927 hadi 1928. Kwa miaka mingi, aligawanya wakati wake kati ya Rye, New York, na Boston. Mnamo 1936, alikutana na mkewe wa tatu, Mary, huko Boston. Katika mwaka uliofuata wenzi hao walimtembelea Malcolm Lowry huko Cuernavaca, Mexico, ambapo Aiken alimtaliki Clarissa na kuolewa na Mary. Wenzi hao walihamia Rye, ambako walikaa hadi kuzuka kwa Vita vya Kidunia vya pili mnamo 1940. Aikens walikaa Brewster, Massachusetts, Cape Cod, ambapo yeye na mkewe Mary baadaye waliendesha programu ya majira ya joto kwa waandishi na wachoraji waliopewa jina la antique yao nyumba ya kilimo, "Milango Arobaini na Moja". Licha ya kuishi kwa miaka mingi nje ya nchi na kupata kutambuliwa kama mwandishi wa Kusini, Aiken daima alijiona kama Mmarekani, na haswa, New Englander. Kwa miaka mingi, alihudumu kwa wazazi wa loco na vile vile mshauri kwa mwandishi wa Kiingereza Malcolm Lowry. Mnamo 1923 alifanya kama shahidi katika ndoa ya rafiki yake, mshairi W. H. Davies. Kuanzia 1950 hadi 1952, aliwahi kuwa Mshauri wa Mshairi wa Mashairi katika Ushairi kwa Maktaba ya Congress, inayojulikana zaidi kama Mshindi wa Mshairi wa Merika. Mnamo 1960 alitembelea Grasmere katika Wilaya ya Ziwa, England (wakati mmoja ilikuwa nyumba ya William Wordsworth), na rafiki yake kutoka Rye, mchoraji Edward Burra. Benchi kwenye kaburi la Conrad Aiken katika Makaburi ya Bonaventure huko Savannah, Georgia Aikens waliishi kimsingi katika nyumba yao ya kilimo huko West Brewster, na walikaa baridi huko Savannah katika nyumba iliyo karibu na nyumba yake ya utotoni. Aiken alikufa mnamo 17 Agosti 1973 na alizikwa katika Makaburi ya Bonaventure huko Savannah, Georgia kwenye kingo za Mto Wilmington, na ndivyo pia Mary baada ya kifo chake mnamo 1992. Sehemu ya mazishi ilionekana usiku wa manane kwenye Bustani ya Wema na Uovu na John Berendt. Kulingana na hadithi ya hapa, Aiken alitaka jiwe lake la kaburi lifanyike kwa sura ya benchi kama mwaliko kwa wageni kusimama na kufurahiya martini kwenye kaburi lake. Benchi imeandikwa "Nipe upendo wangu kwa ulimwengu", na "Cosmos Mariner - Marudio Haijulikani". Aliolewa mara tatu: kwanza na Jessie McDonald (1912-1929); pili kwa Clarissa Lorenz (1930-1937) (mwandishi wa wasifu, Lorelei Two); na tatu kwa mchoraji Mary Hoover (1937-1973). Alizaa watoto watatu na mkewe wa kwanza Jessie: John Aiken, Jane Aiken Hodge na Joan Aiken, wote ambao wakawa waandishi. Aiken alikuwa na wadogo zake watatu, Kempton Potter (K. P. A. Taylor), Robert Potter (R. P. A. Taylor), na Elizabeth. Baada ya vifo vya wazazi wao, watoto hao wanne walichukuliwa na Frederick Winslow Taylor na mkewe Louise, shangazi yao mkubwa. Ndugu zake walichukua jina la mwisho la Taylor. Kempton alisaidia kuanzisha Tuzo ya Aiken Taylor kwa Ushairi wa kisasa wa Amerika. Chanzo cha msingi cha habari juu ya maisha ya Aiken ni riwaya yake ya tawasifu Ushant (1952), moja ya kazi zake kuu. Ndani yake, aliandika waziwazi juu ya mambo yake anuwai na ndoa, jaribio lake la kujiua na hofu ya wazimu, na urafiki wake na TS Eliot (ambaye anaonekana katika kitabu kama Tsetse), Ezra Pound (Rabi Ben Ezra), Malcolm Lowry (Hambo), na wengine. == Tunzo Na Kutambuliwa == Mshauri wa Mashairi aliyeitwa (sasa Mshauri wa Mshairi wa Merika) wa Maktaba ya Bunge kutoka 1950 hadi 1952, Aiken alipata tuzo nyingi za uandishi, ikiwa ni pamoja na Tuzo ya Pulitzer mnamo 1930 kwa Mashairi Teule, Tuzo ya Kitabu cha Kitaifa cha 1954 cha Mashairi yaliyokusanywa, Tuzo ya Bollingen katika Ushairi, Taasisi ya Kitaifa ya Sanaa na Barua ya Nishani ya Dhahabu katika Ushairi, na Nishani ya Kitaifa ya Fasihi. Alipewa ushirika wa Guggenheim mnamo 1934, Ushirika wa Mashairi wa Amerika mnamo 1957, Tuzo ya Huntington Hartford Foundation mnamo 1960, na Tuzo ya Sanaa ya Ubunifu ya Chuo Kikuu cha Brandeis mnamo 1967. Aiken alikuwa mwandishi wa kwanza aliyezaliwa Georgia kushinda Tuzo ya Pulitzer, na akapewa jina Mshairi wa Mashairi wa Georgia mnamo 1973. Alikuwa mshindi wa kwanza wa Tuzo ya Shelley Memorial ya Jamii ya Mashairi ya Amerika (PSA), mnamo 1929.   Mnamo 2009, Maktaba ya Amerika ilichagua hadithi ya Aiken ya 1931 "Bwana Arcularis" kwa kujumuishwa katika kumbukumbu yake ya karne mbili ya hadithi za kupendeza za Amerika. == Kazi zilizochaguliwa == === Makusanyo ya Mashairi === * ''Earth Triumphant'' (Aiken, 1914) ([[iarchive:earthtriumphant00aikerich|available online at archive.org]]) * ''Turns and Movies and other Tales in Verse'' (Aiken, 1916, Houghton Mifflin) ([[iarchive:cu31924022232338|available online at archive.org]]) * ''The Jig of Forslin: A Symphony'', 1916 * ''Nocturne of Remembered Spring: And Other Poems'' (Aiken, 1917) ([[iarchive:nocturneofrememb00aike|available online at archive.org]]) * ''Charnel Rose'' (Aiken, 1918) ([[iarchive:charnelrosesenli00aikeuoft|available online at archive.org]]) * ''The House of Dust: A Symphony'', 1920 * ''Punch: The Immortal Liar, Documents in His History'', 1921 * ''Priapus and the Pool'', 1922 * ''The Pilgrimage of Festus'', 1923 * ''Priapus and Other Pool, and Other Poems'', 1925 * ''Selected Poems'', 1929 * ''John Deth, A Metaphysical Legacy, and Other Poems'', 1930 * ''The Coming Forth by Day of Osiris Jones'', 1931 * ''Preludes for Memnon'', 1931 * ''Landscape West of Eden'', 1934 * ''Time in the Rock; Preludes to Definition'', 1936 * ''And in the Human Heart'', 1940 * ''Brownstone Eclogues, and Other Poems'', 1942 * ''The Soldier: A Poem'', 1944 * ''The Kid'', 1947 * ''The Divine Pilgrim'', 1949 * ''Skylight One: Fifteen Poems'', 1949 * ''Collected Poems'', 1953 * ''A Letter from [[Li Po]] and Other Poems'', 1955 * ''Sheepfold Hill: Fifteen Poems'', 1958 * ''The Morning Song of Lord Zero, Poems Old and New'', 1963 * ''Thee: A Poem'', 1967 * ''Collected Poems'', 2nd ed., 1970 === Hadithi Fupi === * "''Bring! Bring!''" * "''The Last Visit''" * "''Mr. Arcularis''" * "''The Bachelor Supper''" * "''Bow Down, Isaac!''" * "''A Pair of Vikings''" * "''Hey, Taxi!''" * "''Field of Flowers''" * "''Gehenna''" * "''The Disciple''" * "''Impulse''" * "''The Anniversary''" * "''Hello, Tib''" * "''Smith and Jones''" * "''By My Troth, Nerisa!''" * "''Silent Snow, Secret Snow''" * "''Round by Round''" * "''Thistledown''" * "''State of Mind''" * "''Strange Moonlight''" * "''The Fish Supper''" * "''I Love You Very Dearly''" * "''The Dark City''" * "''Life Isn't a Short Story''" * "''The Night Before Prohibition''" * "''Spider, Spider''" * "''A Man Alone at Lunch''" * "''Farewell! Farewell! Farewell!''" * "''Your Obituary, Well Written''" * "''A Conversation''" * "''No, No, Go Not to Lethe''" * "''Pure as the Driven Snow''" * "''All, All Wasted''" * "''The Moment''" * "''The Woman-Hater''" * "''The Professor's Escape''" * "''The Orange Moth''" * "''The Necktie''" * "''O How She Laughed!''" * "''West End''" * "''Fly Away Ladybird''" === Vitabu Vingine === * ''Scepticisms: Notes on Contemporary Poetry'' (1919) * ''Blue Voyage'' (1927) * ''Great Circle'' (1933) * ''King Coffin'' (1935) * ''A Heart for the Gods of Mexico'' (1939) * ''The Conversation'' (1940) * ''Ushant'' (1952) * ''A Reviewer's ABC: Collected Criticism of Conrad Aiken from 1916 to the Present'' (1958) * ''Collected Short Stories'' (1960) * ''Collected Short Stories of Conrad Aiken'' (1965) ==Marejeo== {{reflist}} {{Mbegu-mwandishi-USA}} {{DEFAULTSORT:Aiken, Conrad}} [[Jamii:Waliozaliwa 1889]] [[Jamii:Waliofariki 1973]] [[Jamii:Waandishi wa Marekani]] [[Jamii:Tuzo ya Pulitzer ya Ushairi]] csxcd9l1o4yts38id1ibz2hesydw4ou 0 13824 1607816 1372426 2026-10-14T03:15:13Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607816 wikitext text/x-wiki {{elementi | rangi = #ccffff | jina = Zenoni | picha = Xe-TableImage.svg | maelezo_ya_picha = | alama = Xe | namba atomia = 54 | mfululizo safu = Gesi adimu | uzani atomia = 131.293 | valensi = | densiti husianifu = | kiwango cha kuyeyuka= 161.4 [[K]] (-111.7 [[°C]]) | kiwango cha kuchemka= 165.03 K (-108.12&nbsp;°C) | kiwango utatu = | % ganda dunia = 2 · 10^-9 % | hali maada = gesi | mengineyo = }} '''Zenoni''' (kut. [[kigiriki]] ξένος ''ksenos'' “kigeni” kwa sababu wafumbuzi wa kwanza waliikuta mahali wasipoitegemea) ni [[Elementi za kikemia|elementi]] yenye [[namba atomia]] '''54''' kwenye [[mfumo radidia]] na [[uzani atomia]] 131.293. Alama yake ni '''Xe'''. == Tabia == Ni gesi adimu inayopatikana katika [[angahewa]] haina rangi wala herufu. Kama gesi adimu zote ni bwete na kutomenyuka kirahisi na kitu kingine; == Matumizi == Matumizi yake ni hasa katika aina mbalimbali za taa kwa sababu inasaidia balbu kuwa na mwanga mkali zaidi. Magari ya kisasa mara nyingi hutumia balbu za Zenoni zinatotoa mwanga mkali kwa matumizi madogo ya umeme. Zenoni hutumiwa pia kwa vyombo vya angani kama kisukumaji. Kama gesi bwete haimenyuki na tangi na mapipa; kwa kanieneo kubwa hukaa thabiti kama kiowevu hadi halijoto ya chumbani; inageuzwa rahisi kuwa tena gesi kwa ajili ya injini. <gallery> image:Xenon-flash.gif|Zenoni ikitumiwa katima [[mmweko wa picha]] kutoa mwanga mkali image:Xenon211008.jpg </gallery> [[Jamii:Elementi]] [[Jamii:Simetali]] [[Jamii:Gesi adimu]] okvotywp8gioantggwzghy2uw6pd9zi 0 13987 1607750 1547678 2026-10-14T02:58:11Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607750 wikitext text/x-wiki {{Islam}} '''Manabii wa Uislamu''' ni [[binadamu]] [[wanaume]] ambao huhesabiwa na [[Uislamu|Waislamu]] kuwa [[nabii|manabii]] waliochaguliwa na [[Allah|Mungu]]. Kwa [[imani]] ya Kiislamu manabii hao wote walihubiri ujumbe uleule wa kumwabudu Allah. == Kwenye Kurani == Kuna majina ya watu 25 kwenye [[Kurani]] wanaotajwa kuwa manabii. Wengi kati yao hutajwa pia katika [[Biblia]] na majina yao jinsi yalivyo kawaida katika [[Uyahudi]] na [[Ukristo]] yanatajwa katika mabano. Sehemu za habari za manabii wa Kurani na watu wa Biblia hulingana, lakini mara nyingi ziko tofauti pia. Kwa mfano [[Ibrahim]] wa Kurani aliambiwa na [[Mungu]] kumtoa mwanawe kama [[sadaka]] lakini jina lake halitajwi, kumbe katika Biblia habari hii inasimuliwa juu ya [[Isaka]]. [[Dawud]] hutajwa na Kurani kama nabii, wakati Daudi wa Biblia ni [[mfalme]] mwenye manabii wake (hasa [[Gad]] na [[Nathan]]), ingawa anaweza kuhesabiwa kama nabii kwa sababu ya kuchangia [[kitabu cha Zaburi]] (ambacho kina utabiri mbalimbali kuhusu [[Yesu]]. Manabii hao wa Kurani ni pamoja na <small>''(jina la Kurani, kwa maandishi ya Kiarabu,, sura ya Kurani anapotajwa, jina la Kibiblia linaloweza kumaanishwa)''</small><br/> # Adam (آدم , Sura [http://al-quran.info/#3 3:33] {{Wayback|url=http://al-quran.info/#3 |date=20090129090725 }}) ([[Adamu]]) # Idris au Idrisa (إدريس, Sura [http://al-quran.info/#19 19:54] {{Wayback|url=http://al-quran.info/#19 |date=20090129090725 }}) ([[Henoko]]) # Nuh (نوح, Sura [http://al-quran.info/#26 26:10] {{Wayback|url=http://al-quran.info/#26 |date=20090129090725 }}) ([[Nuhu]]) # [[Hud]] (هود, Sura [http://al-quran.info/#26 26:125] {{Wayback|url=http://al-quran.info/#26 |date=20090129090725 }}) (labda [[Eberi]]), # [[Saleh]] au Salih (صالح, Sura [http://al-quran.info/#26 26,143] {{Wayback|url=http://al-quran.info/#26 |date=20090129090725 }}) (labda Shilo wa Biblia) # Ibrahim au Ibrahimu (إبراهيم, Sura [http://al-quran.info/#9 9,70] {{Wayback|url=http://al-quran.info/#9 |date=20090129090725 }}) ([[Abrahamu]]) # Luut (لوط, Sura [http://al-quran.info/#26 26,162] {{Wayback|url=http://al-quran.info/#26 |date=20090129090725 }}) ([[Lut]]) # Ismail au Ismaili (إسماعيل, Sura [http://al-quran.info/#19 19,54] {{Wayback|url=http://al-quran.info/#19 |date=20090129090725 }}) ([[Ishmaeli]]) # Ishaq au Isihaka (إسحاق, Sura [http://al-quran.info/#19 19,49] {{Wayback|url=http://al-quran.info/#19 |date=20090129090725 }}) ([[Isaka]]) # Ya'qub au Yakubu (يعقوب, Sura [http://al-quran.info/#19 19,49] {{Wayback|url=http://al-quran.info/#19 |date=20090129090725 }}) ([[Yakobo Israeli]]) # Yusuf (يوسف, Sura [http://al-quran.info/#6 6:89] {{Wayback|url=http://al-quran.info/#6 |date=20090129090725 }}) ([[Yusufu]]) # Ayyub (أيوب, Sura [http://al-quran.info/#6 6,89] {{Wayback|url=http://al-quran.info/#6 |date=20090129090725 }}) ([[Ayubu]]) # Shu'aib (شعيب, Sura [http://al-quran.info/#24 24,178] {{Wayback|url=http://al-quran.info/#24 |date=20090129090725 }}) ([[Yethro]]) # Musa (موسى, Sura [http://al-quran.info/#19 19,51] {{Wayback|url=http://al-quran.info/#19 |date=20090129090725 }}) ([[Musa]]) # Harun au Haruni (هارون, Sura [http://al-quran.info/#19 19,53] {{Wayback|url=http://al-quran.info/#19 |date=20090129090725 }}) ([[Aroni]]) # Dzul-Kifli (ذو الكفل, Sura [http://al-quran.info/#38 38,48] {{Wayback|url=http://al-quran.info/#38 |date=20090129090725 }}) (labda [[Ezekieli]] # Dawud (داود, Sura [http://al-quran.info/#6 6,89] {{Wayback|url=http://al-quran.info/#6 |date=20090129090725 }}) ([[Daudi]]) # Suleyman au Suleimani (سليمان, Sura [http://al-quran.info/#6 6,89] {{Wayback|url=http://al-quran.info/#6 |date=20090129090725 }}) ([[Solomoni]]) # Ilyas au Ilyasa (إلياس, Sura [http://al-quran.info/#37 37,173] {{Wayback|url=http://al-quran.info/#37 |date=20090129090725 }}) (labda [[Eliya]]) # Al-Yasa (اليسع, Sura) ([[Elisha]]) # Yunus (يونس, Sura [http://al-quran.info/#6 6,89] {{Wayback|url=http://al-quran.info/#6 |date=20090129090725 }}) ([[nabii Yona]]) # Zakariyya (زكريا [http://al-quran.info/#6 6,89] {{Wayback|url=http://al-quran.info/#6 |date=20090129090725 }}) ([[Zakaria (Injili)|Zakaria]]) # Yahya (يحيى, Sura [http://al-quran.info/#3 3,39] {{Wayback|url=http://al-quran.info/#3 |date=20090129090725 }}) ([[Yohane Mbatizaji]]) # Isa (عيسى, Sura [http://al-quran.info/#4 4,171] {{Wayback|url=http://al-quran.info/#4 |date=20090129090725 }}) ([[Yesu]]) # [[Muhammad]] == Mitume na Manabii == Kufuatana na mafundisho ya [[Uislamu]] katika [[dini]] zote za mbinguni ambazo Mwenyezi [[Mungu]] amewaletea wanadamu kwa njia ya Mitume na Manabii, kama dini ya [[Uyahudi|Kiyahudi]], dini ya Kinasara ([[Ukristo]]) na dini ya Kiislamu, hao Mitume na Manabii wametajwa katika vitabu walivyokuja navyo, na hii ni ishara moja kubwa kuwa dini hizo zina asili moja na Mwenyezi Mungu mmoja. == Mitume katika Talmud == Katika kitabu cha [[Wayahudi]] cha [[Talmud]], Mitume wao wametajwa kama ifuatayo: [[Abrahamu]], [[Isaka]], [[Yakobo]], [[Mose]], [[Haruni]], [[Yoshua]], [[Samueli]], [[Solomoni]], [[Obadia]], [[Jehu bin Hanani]], [[Azaria bin Odedi]], [[Jahazieli Mlawi]], [[Eliezeri bin Dodavahu]], [[nabii Hosea|Hosea]], [[nabii Amosi|Amos]], [[Nabii Mika|Mika]], [[Amoz]] (baba wa [[nabii Isaya]]), [[Eliya]], [[Elisha]], [[Yona]], [[Nabii Isaya|Isaya]], [[nabii Yoeli|Yoeli]], [[Nabii Nahumu|Nahumu]], [[nabii Habakuki|Habakuki]], [[nabii Sefania|Sefania]], [[Uria]], [[nabii Yeremia|Yeremia]], [[nabii Ezekieli|Ezekieli]], [[Shemaia]], [[nabii Baruku|Baruku]], [[Neria]] (baba wa [[Baruku]], [[Meseia]] (baba wa Neria), [[nabii Hagai|Hagai]], [[nabii Zekaria|Zekaria]], [[Malaki]] yaani [[Ezra]], [[Hasofer]], [[Mordekai Bilshan]], [[Oded]] (baba wa Azaria), na [[Hanani]] (baba wa Jehu) == Mitume wengine katika [[Biblia]] == Mitume wengine walitajwa katika [[Agano la Kale]], kati yao ni: [[Adamu]], [[Noah]] (Nuh), [[Yuda (babu)|Yuda]] (Yahuda), [[Daudi]]. Wengine tena wanatajwa katika [[Agano Jipya]], hasa Yohane Mbatizaji (Yahya) na Yesu bin Mariamu ('Îsa). == Mitume katika Kurani == Mwenyezi Mungu ametaja Mitume na Manabii 25 katika [[Kurani]], na katika [[Hadithi za Mtume]] [[Muhammad]] imetajwa kuwa idadi yao kwa jumla ni 124,000, katika hao 315 ni Mitume na waliobaki ni Manabii. Kati ya hao waliotajwa ndani ya Kurani ni: Adam, Idris, Nuh, [[Hud]], [[Salih]], Lut, Ibrahim, Ismail, Is-haq, Yaqub, Yusuf, [[Shu'aib]], Ayyub, [[Dhulkifl]], Musa, Harun, Daud, Sulaiman, Ilyas, Ilyas'a, Yunus, Zakaria, Yahya, Isa, na Muhammad. Miongoni mwao, watano ni Mitume wakubwa ambao walipewa mitihani mingi wakawa na subira kustahimili matatizo ya umma zao. Hawa ni Nuhu, Ibrahimu, Musa, Isa na Muhammad. == Tofauti baina ya Mitume na Manabii == Mitume ni wale ambao Mwenyezi Mungu aliwatuma kwa kauma na umma mbalimbali ili kuwaelekeza njia yake na kuwaepusha na njia za upotofu za [[Ibilisi]] na [[Shetani]]. Kumbe Manabii ni wale walioletewa [[ufunuo]] na [[wahyi]] kutoka kwa Mwenyezi Mungu ili wawafahamishe watu wao kuhusu ujumbe wake. Lakini si wote wanakubali kuwatofautisha hivyo. == Ujumbe wa Mitume na Manabii == Kadiri ya Uislamu Mitume na Manabii wote, tangu alipoletwa Adam mpaka Mtume wa mwisho kuletwa duniani, wote wamekuja na ujumbe mmoja wa kuwa Mwenyezi Mungu Mola wa walimwengu wote na viumbe vyote ni Mmoja na hana mshirika, na kuwa yeyote atakayemshirikisha Mwenyezi Mungu na kitu chochote, basi huyo huwa amepotea na ametoka njia iliyonyoka, na malipo yake ni kutiwa motoni milele. == Marejeo == * [http://www.prophetskurds.com/00summary.htm Mitume wa Kikristo] {{Wayback|url=http://www.prophetskurds.com/00summary.htm |date=20081019004207 }} * [http://selhaj.bravehost.com/apostles.html Mitume wa Kiislamu] {{Wayback|url=http://selhaj.bravehost.com/apostles.html |date=20150927010040 }} {{mbegu-dini}} [[Jamii:Mitume na manabii katika Uislamu]] [[Jamii:Uislamu]] afbvlpd8lgcaa1ojl3z0ag3jn5n1zg8 0 15767 1607969 1543239 2026-10-14T03:23:02Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607969 wikitext text/x-wiki [[Image:Zea mays.jpg|thumb|Ma[[suke]] ya aina mbalimbali za mahindi.]] '''Mahindi''' ni [[mbegu]] za [[mmea]] wenye asili ya [[Amerika]] ambao unaitwa [[mhindi]] na [[chakula]] muhimu cha watu katika pande nyingi za [[dunia]]. Ni [[nafaka]] yenye [[wanga]] na katika [[Afrika ya Mashariki]] huliwa hasa kama [[ugali]]. Ugali unatengenezwa kwa kutumia [[unga]] wa mahindi.<ref name=":0">Contreras, A.; Ruíz Corral, J. A.; Menjívar, J.; Aragón Cuevas, F.; González Ledesma, M.; Sánchez, J. J. (2019). [[doi:10.2305/IUCN.UK.2019-2.RLTS.T77726273A77726310.en|"Zea mays"]]. ''IUCN Red List of Threatened Species 2019: E.T77726273A77726310''. [[:en:Doi_(identifier)|doi]]:[[doi:10.2305/IUCN.UK.2019-2.RLTS.T77726273A77726310.en|10.2305/IUCN.UK.2019-2.RLTS.T77726273A77726310.en.]]</ref> Mahindi mabichi yasiyokauka huliwa pia kwa kubanika suke lote juu ya [[moto]]. Mahindi yaliyosagwa hutumiwa pia kwa kutengeneza [[pombe]] ya kienyeji. ==Utangulizi== Mhindi ([[jina la kisayansi]]: ''[[Zea mays]]''), ni unyasi ulioanza kulimwa na watu wa Amerika tangu nyakati za kale. Watu wa Amerika walilima mahindi ya aina mbalimbali. Tamaduni za [[Mississippi]], [[jimbo]] ambalo [[mji]] wake mkuu na nyumbani mwa utawala wa Cahikia ambako sasa ilipo [[Illinois]] ya sasa, ulifikia kilele chake mwaka [[1250]], na kuwa na watu wengi na kukua ki[[biashara]] kutokana na [[kilimo]] cha mahindi. Mfano mwingine ni [[wanawake]] wa [[Pawee]], kwenye [[Nyanda za juu]], walifahafamika kwa kulima aina kuu mbili za mahindi mwishoni mwa [[karne ya 18]].<ref>Benz, B. F. (2001). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC29389 "Archaeological evidence of teosinte domestication from Guilá Naquitz, Oaxaca"]. ''[[:en:Proceedings_of_the_National_Academy_of_Sciences|Proceedings of the National Academy of Sciences]]''. '''98''' (4): 2104–2106. [[:en:Bibcode_(identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2001PNAS...98.2104B 2001PNAS...98.2104B]. [[:en:Doi_(identifier)|doi]]:[[doi:10.1073/pnas.98.4.2104|10.1073/pnas.98.4.2104]]. [[:en:ISSN_(identifier)|ISSN]] [https://search.worldcat.org/issn/0027-8424 0027-8424]. [[:en:PMC_(identifier)|PMC]] [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC29389 29389]. [[:en:PMID_(identifier)|PMID]] [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11172083 11172083].</ref> Baada ya watu wa [[Ulaya]] kufika [[Marekani]], [[wafanyabiashara]] na [[wachunguzi]] walibeba mahindi mpaka Ulaya na kuyatambulisha kwenye nchi nyingine kupitia biashara. Matumizi yake yakaenea dunia nzima. Mahindi ndiyo zao linalolimwa kwa wingi kuliko yote huko Amerika ([[tani za metriki]] milioni 332 kila mwaka kwa Marekani pekee). Mahindi mahuluti yanapendwa na wakulima wengi kwa sababu ya mazao yake mengi baada ya kubadilisha [[kizazi]] chake. Wakati baadhi ya mimea ya mahindi’ ikikua hata kufikia [[urefu]] wa [[mita]] 7, yale yanayokuzwa kibiashara mengi huwa na urefu wa mita 2.5. Mahindi aina ya Sweet corn ni fupi kuliko aina nyingine za mahindi. ==Maumbile na tabia za kimaumbile== [[Faili:Cornsilk 7091.jpg|thumb]] mmea mchanga wa mahindi. Mashina ya mahindi hufanana kwa nje na miti ya mianzi, na pingili zake zinaweza kufikia hata sm 20 – 30 kwa urefu. Mahindi hukua haraka kwa utaratibu maalumu; majani ya chini yakiwa kama bendera pana, yenye urefu wa sm 50 – 100 na upana wa sm 5 – 10; mashina husimama wima, mara nyingi mita 2 – 3, na kuwa na majani mengi yaliyomwagika kila upande. Chini ya majani haya nakaribu ya shina hukua mashuke. Hukua na kuongezeka urefu kwa milimita 3 kwa siku. Mashuke haya ni sehemu ya kike ya mmea wa mahindi, ikiwa imefungwa vizuri na majani ya kutosha, na hivyo kufunikwa kwenye shina mpaka pale itakapojitokeza ndevu za njano mwishoni mwa mashuke hayo. Mashuke hayo kimsingi ni stigima ndefu ambazo huonekana kama mrundikanao wa nywele, awali wenye rangi ya kijani lakini baadae huwa na rangi ya njano. Jamii nyingine za mahindi zimezalishwa kuzalisha mashuke mengi zaidi.<ref>Pagán-Jiménez, Jaime R.; Guachamín-Tello, Ana M.; Romero-Bastidas, Martha E.; Constantine-Castro, Angelo R. (June 2016). "Late ninth millennium B.P. use of ''Zea mays'' L. at Cubilán area, highland Ecuador, revealed by ancient starches". ''[[:en:Quaternary_International|Quaternary International]]''. '''404''': 137–155. [[:en:Bibcode_(identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2016QuInt.404..137P 2016QuInt.404..137P.] [[:en:Doi_(identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.quaint.2015.08.025|10.1016/j.quaint.2015.08.025]].</ref> [[Faili:Green corn plant.jpg|thumb]] mmea wa mahindi ukionesha mashuke, kikoyo na ndevu za mahindi. Ncha ya shina huishia kwa shada, iitwayo mbelewele, sehemu ya [[Ua]] ya kiume ya mmea wa mahindi. Kisha mbelewele kukomaana hali ikiwa kavu na yenye joto la kutosha, basi poleni kutoka sheme hiyo ya kiume ya ua huachiwa tayari kwa uchavushaji. Poleni za mahindi husafirishwa kwa upepo na huweza kusafiri mita kadhaa. Ndevu zile huweza kupokea poleni, kila shuke huzalisha muhindi. Na huweza kuliwa yakiwa mabiichi lakini kadiri muda unavyozidi kwenda nayo huzidi kuwa makavu. Na mpaka mwisho wa msimu wa mavuno huwa ni vigumu kabisa kutafuna na huhitaji kwanza kulainishwa kwa kuchemshwa. Namna bora za kilimo hupenda kuzalisha muhindi mmoja kwa kila mmea ili kupata wenye ukubwa mzuri na wenye kufaa. ==Mbegu== Mbegu za mahindi huwa na sehemu ya nje iliyoungana na gamba la nje la mbegu, kama ilivyo kawaida kwa mimea mingi ya jamii ya nyasi. Muhindi huwa na mbegu nyingi, ambazo huwa haziungani hata maramoja, na kila moja ikiwa na ukubwa wa kama [[Njegere]] hivi, zikiwa zimejipanga kwenye mistari kuzunguka gunzi ambamo zimejishikiza. Gunzi moja huweza kuwa na punje za mahindi takribani 200 – 400, na huwa na urefu wa sentimita 10 -25. Pia huwa na rangi mbalimbali: [[nyeusi]], [[kijivu]], [[nyekundu]], [[Hudhurungi]], [[nyeupe]] na [[njano]]. Zinaposagwa kuwa unga, unga wa mahindi hupatikana kwa kiasi kikubwa, huku ukiwa na makapi kidogo kuliko [[Ngano]]. Lakini unga wa mahindi huwa unakosa protini muhimu ya ngano, na hivyo, kufanya uokaji kushindwa kuwa na uwezo mkubwa wa kuumuka na kufanana. ==Kiwango cha uzalishaji na mbinu.== [[http://en.wikipedia.org/wiki/File:2005maize.PNG]]] kiwango cha uzalishaji wa mahindiduniani 2005 [[http://en.wikipedia.org/wiki/File:Iowa_harvest_2009.jpg]] uvunaji wa mahindi wakati wa uvunaji wa rekodi huko Jones County, Iowa, mnamo 2009 Mahindi yanalimwa duniani kote, na uzito wa mahindi huzalishwa kila mwaka zaidi ya mwaka uliopita. Wakati Marekani ikizalisha karibu nusu ya mahindi yote duniani, (~42.5%), nchi nyingine zinazoafanya vizuri ni [[China]], [[Brazil]],[[Mexiko]], [[Argentina]], [[Uhindi]] na [[Ufaransa]]. Uzalishaji wa dunia ni karibu tani milioni 800 mwaka 2007, juu kidogo tu ya mchele (tani milioni 650) na ngano (~tani milioni 600). Mwaka 2007, zaidi ya hekta milioni 150 za mahinid zilipandwa dunia nzima, kwa zaidi ya kg 4970.9 kwa hekta. Mazao yanaweza kuwa zaidi ya hapa kwa baadhi ya maeneo mengine duniani; utabiri wa mwaka 2009 unaonesha Iowa ingezalisha kg 11614 kwa hekta. ==Matumizi== [[Picha:CornShocksForestvilleMinnesota2006.JPG|thumb|mahindi yakivunwa kwa namna ya asili]] ===Kama chakula=== Mahindi hutumika kama chakula kikuu kwa maeneo mengi duniani. Mlo wa mahindi huliwa kama uji mzito (mfano [[Tanzania]] na Nchi nyingi wa [[Afrika ya Mashariki]] huita “ugali”), katika tamaduni nyingi: kuanzia huko [[Italia]] kama poleta, Brazili kama angu, Romania kama mamaliga mpaka mush huko Marekani au sadza, nshima, ugali na mealie pap katika Afrika. Mlo wa mahindi pia hutumika badala ya unga wa ngano, kutengeneza baadhi ya aina ya mikate na vyakula vingine vya kuoka. bisi ni mahindi ya pekee ambayo hupasuka na kufanyiza chakula kitamu ambacho huliwa kama chakula cha kutafuna. Pia mahindi yakiwa bado laini kidogo yaweza kuchomwa na kuliwa tena kwa kutafuna, na huweza kuongezwa ladha kwa kutia chumvi, pilipili au viungo vingine. Hicho ni baadhi ya chakula maarufu huko [[Vietnam]]. Chicha na “chicha morada” ni baadhi ya vinywaji maarufu vinavyotengenezwa kwa aina fulani ya mahindi. Hicho cha kwanza huchachushwa na huwa na kilevi, huku cha pili ni kinywaji baridi na hunywewa sana huko [[Peru]]. [[Picha:Sweet White Corn.jpg|thumb|mahindi aina ya Sweet White Corn]] mahindi pia yana weza kutumiwa yakiwa hayajaiva, wakati yamekomaa lakini bado ni laini. Katika hali hii huweza kuchemshwa ili kuwa na ladha nzuri, na kula punje zake kutoka kwenye gunzi. Wakati mwingine mbegu hizo kisha kuchemshwa hupukuchuliwa na kuchanganywa na mboga majani nyingine kama vile saladi wakati wa kuandaa chakula. Pia huweza kupikwa na vykula vingine kutoa mchanganyiko wa makande, purée, tamales, pamonhas, curau, keki, n.k. mahindi aina ya Sweet Corn huwa na ladha nzuri sababu ya kiasikikubwa cha sukari na wanga mpaka kuweza kuliwa yakiwa katika hali ya ubichi. [[http://en.wikipedia.org/wiki/File:243820490_e7d1bfc0f0_o.jpg]] = mchuuzi wa mahindi ya kuchoma huko India. [[Kiwango cha virutubisho vya mahindi]] Carbohydrates 19.02 g Sugars 3.22 g Dietary fiber 2.7 g Fat 1.18 g Protein 3.22 g Tryptophan 0.023 g Threonine 0.129 g Isoleucine 0.129 g Leucine 0.348 g Lysine 0.137 g Methionine 0.067 g Cystine 0.026 g Phenylalanine 0.150 g Tyrosine 0.123 g Valine 0.185 g Arginine 0.131 g Histidine 0.089 g Alanine 0.295 g Aspartic acid 0.244 g Glutamic acid 0.636 g Glycine 0.127 g Proline 0.292 g Serine 0.153 g Water 75.96 g Vitamin A equiv. 9 µg (1%) - lutein and zeaxanthin 644 µg Thiamine (Vit. B1) 0.200 mg (15%) Niacin (Vit. B3) 1.700 mg (11%) Folate (Vit. B9) 46 µg (12%) Vitamin C 6.8 mg (11%) Iron 0.52 mg (4%) Magnesium 37 mg (10% Potassium 270 mg (6%) Huko Marekani na Kanada mahindi hutumiwa sana kwaajili ya chakula cha mifugo, au mbegu. Mlo wa mahindi pia ni viungo vya chakula maalumu cha mazao ya wanyama kama vile, hot dog. Mahindi pia hutumika huko ulaya kama chambo cha kuvulia samaki. Kemikali na madawa. Wanga unaopatikana kwenye mahindi unaweza kutumika kutengeneza plastiki, madawa na bidhaa nyingine za kikemikali. Stigima kutoka kwenye sehemu ya kike ya ua la mmea wa mahindi huuzwa kama dawa. ===Utengenezaji wa fueli=== Mahindi pia hutumika kutengenezea fueli kutoka kwenye mabaki yake ya mimea. Magunzi yake pia hutumika kama chanzo cha nishati. Mahindi hupatikana kwa urahisi, na kufanya upatikanaji wa nishati hiyo nyumbani kuwa rahisi zaidi. ==Marejeo== {{reflist}} {{mbegu-mmea}} [[Jamii:Mimea]] [[Category:Chakula]] iyf0ajna4x6lobufoxvepewj8q1oy62 0 16042 1607796 1395640 2026-10-14T03:14:10Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607796 wikitext text/x-wiki [[Picha:Close up grapes.jpg|thumb|Zabibu]] [[Picha:GrapeField.jpg|thumb|Shamba la mizabibu]] '''Zabibu''' ni [[tunda]] la [[mzabibu]] (''[[Vitis vinifera]]''). Zabibu moja ni fuu inakua pamoja na fuu nyingine 6 - 300 kwenye mshikano au [[shazi]] kama [[ndizi]]. Zabibu hupatikana kwa [[rangi]] mbalimbali hasa [[kijani]], [[njano]], [[buluu]], [[nyeusi]] na namna za [[nyekundu]]. Zabibu zinajulikana hasa kama chanzo cha [[divai]] lakini huliwa kama tunda, hufanywa kuwa [[maji ya zabibu]], kuwa [[jem]] au kukaushwa kuwa zabibu kavu. [[Mbegu]] zake ndogo hutoa [[mafuta]]. [[Picha:Grapes, Rostov-on-Don, Russia.jpg|thumb|Zabibu]] == Utangulizi == Mzabibu ni [[mmea]] wa [[jenasi]] ''[[Vitis]]''; uliokuwa muhimu katika mabadiliko ya [[maisha]] ya [[mwanadamu]], kitaalamu tunda dogo, linalolimwa kwa miaka zaidi na kupukutisha [[majani]]. Zabibu huweza kuliwa mbichi au zikatumika kutengenezea jemu, sharubati, jeli, siki, madawa, mvinyo, zabibu kavu na mafuta ya mbegu zake. Zabibu pia hutumika kutengenezea vitu vitamuvitamu. Zabibu wakati mwingine hutumika kama alama ya dhamiri. == Historia == Kilimo cha zabibu kilianza mahali kunapofahamika sasa kama [[Uturuki]]. Hamira, moja ya vidubini waliofahamika mapema zaidi, hupatikana kiasili kwenye ngozi ya zabibu, na kupelekea kugunduliwa kwa vileo kama vile mvinyo. Kibiblia tunda hili ni tunda lililokwa limelimwa zamani sana na ilivyo kwenye Biblia inasema kwamba Noah alikuwa mkulima wa kwanza baada ya janga la mvua kubwa na alikuwa ni mkulima wa zabibu. Kumbukumbu za kihistoria za huko [[Misri]] zinaonesha kilimo cha zabibu, na hata zamani ya Ugiriki, Fenisia na Roma pia walilima zabibu kwa ajili ya kula na kutengeneza mvinyo. Baadae, kilimo cha zabibu kilisambaa mpaka Ulaya, kaskazini mwa Afrika, na hatimaye mpaka Amerika ya kaskazini. Zabibu za asili ni zile za jenasi ''[[Vitis]]'' iliyoenea upesi maeneo ya Amerika ya kaskazini, na ilikuwa sehemu ya mlo kwa watu wengi wa mwanzo wa [[Amerika ya Kaskazini]], lakini ilionwa na wakoloni kutoka [[Uingereza]] kuwa hazifai kwa kutengeneza mvinyo. Zabibu za Dunia ya Kale, vitis vinifera zililimwa huko [[Kalifornia]] ambako [[Mhispania|Wahispania]] walianzisha msululu wa monasteri kwenye fukwe kwaajili ya wanajeshi wao na machungwa tele kuwakinga na ugonjwa na ngozi kiseyeye na kwabadilisha wazawa. == Maelezo == [[Picha:Grapes, Dry Creek Valley-7705.jpg|thumb|Kichana cha zabibu]] Zabibu hukua kwenye kichana chenye zabibu 6 mpaka 300, na huweza kuwa za rangi nyekundu iliyoiva, nyeusi, bluu ya kukoza, njano, kijani na hata pinki. Zabibu “nyeupe” huwa na rangi ya kijani hasa, na kiasili hutokana na zabibu nyekundu. Kubadilika hukukwa kizazi hutokana na zabibu kukata uzalishaji wa pigmenti ya anthocyanins ambazo huwa na jukumu la kuzipa rangi zabibu. Pigmenti hii ya anthocyanins na nyingine kadhaa za familia ya ‘polyphenols’ kwenye zabibu nyekundu na huhusika na kubadilisha kivuli kwenye mvinyo mwekundu. == Mizabibu == Zabibu nyingi hutokana na mazao ya ''Vitis vinifera'', zabibu ya [[Ulaya]] yenye asili ya [[Mediteranea]] na [[Asia ya Kati]]. Kiasi kidogo cha zabibu na mvinyo hutokana na spishi za Amerika na Asia: * ''Vitis labrusca'', sharubati ya mezani na mizabibu ya huko Amerika ya Kaskazini (hujumuisha aina kali), na wakati mwingine hutengenezea mvinyo. Asili yake ni Marekani mashariki na Kanada. * ''Vitis riparia'', mzabibu mwitu wa Amerika ya kaskazini, wakati mwingine hutumika kutengenezea mvinyo na jemu. Asili yake ni Marekani mashariki na Kubeki kaskazini. * ''Vitis rotundifolia'', hutumika kwa mvinyo na jemu. Asili yake ni Marekani kusini-mashariki kutoka Deleware mpaka Ghuba ya Mexico. * ''Vitis amurensis'', spishi muhimu ya Asia. == Mgawanyiko na uzalishaji == Kulingana na shirika la Umoja wa mataifa la chakula na kilimo, (FAO), kilometa za mraba za dunia zinatumika kwa kilimo cha zabibu. Asilimia 71 ya zabibu yote duniani hutumika kutengeneza mvinyo, 27% huliwa kama matunda ya kawaida na 2% kama zabibu za kukausha. Maeneo haya yaliyotengwa kwa kilimo cha zabibu hukua kwa 2% kila mwaka. Jedwali lifuatalo linaonesha wazalishaji wakubwa wa mvyinyo na maeneo ya nchi hizo yaliyotengwa kwa kilimo cha zabibu. == Zabibu zisizo na mbegu == Kutokuwa na mbegu ni ubora wa zabibu unaohitajika katika uchaguzi wa zabibu, na zabibu zisizo na mbegu sasa huchukua asilimia kubwa ya zabibu kwaajili ya kuliwa na watu. Kwasababu mizabibu hupandwa kwa vipandikizi, kukosekana kwa mbegu hakuna matatizo yeyoye kwa wakulima. Huwa tatizo tu kwa wakulima ambao wanataka aidha kutumia mbegu kuhifadhi kizazi husika au kama wanataka kufanya mabadiliko katika hatua za mwanzo za kiini kwa kutumia tishu kwa kutumia mbinu za ukuzaji wa bakteria. Kuna vyanzo kadhaa vya zabibu zisizo na mbegu, na kimsingi mazao yote ya kibiashara yametokana na vyanzo vikuu vitatu: Thompson Seedless, Russian Seedless, na Black Monukka, aina zote hizi zikiwa ni za spishi ya Vitis vinifera. Hivi sasa kuna zabibu zisizo na mbegu nyingi kiasi, kama vile Einset Seedless, Reliance na Venus, zimekuwa zikilimwa kwa ajili ya ugumu na kwa wastani kuwa baridi kwenye maeneo ya baridi ya kaskazini mashariki ya marekani na kusini mwa Ontario. Fidia ya kuwa na kula zabibu hizi za hali ya juu ni kukosa faida lukuki muhimu zinazotokana na kemikali zenye virutubisho tele zilizopo kwenye mbegu za zabibu. == Zabibu za kukaushwa == [[Picha:Raisins_01.jpg|thumb]] Zabibu huliwa pia zikiwa zimekaushwa, kuongeza pia uwezo wa kustahimili kukaa kwa muda mrefu. Huko Ulaya, zabibu za kukaushwa huitwa ‘raisins’ au kwa lugha nyingine za asili. Na huko Uingereza kuna aina tatu za zabibu za kukaushwa na hii ililazimisha mamlaka kutumia msamiati “ mazao ya kukaushwa ya mzabibu” kwenye nyaraka za kiofisi. “Raisin” ni zabibu yeyote ya kukaushwa. Huku neno raisin likiazimwa kutoka kwene lugha ya kifaransa, katika kifaransa neno hili humaanisha zabibu mbichi za kawaida. Kifaransa ‘grape’ (ambapo katika kiingereza huwa ‘grape’ na Kiswahili ‘zabibu’) “Currant” hukaushwa kutokana na zabibu za Zante Black Corinth, jina lilochukuliwa tena kutokana na lugha ya kifaransa, raisin de Corinthe (zabibu za Corinth). Tambua pia kuwa Currant imekuja kuwa na maana ya blackcurrant na redcurrant, matunda yasiyohusianan na zabibu kabisa. “Sultana” kiasili ni raisin iliyotengenezwa kutokana na aina maalumu ta zabibu kutoka Uturuki, lakini dunia sasa inatumia msamiati huu kumaanisha raisins zilizotengenezwa kwa zabibu za kawaida na kutengenezwa zifanane na sultana ya kweli. Masuala ya Afya. == Fumbo la Ufaransa == Ukilinganisha na nchi nyingine za magharibi, watafiti wamegundua kuwa japokiwa Wafaransa hula kiasi kikubwa cha mafuta, inashangaza kuwa kiasi cha maradhi ya moyo kinabakia kuwa ni kidogo huko Ufaransa, suala linalofahamika kama Fumbo la Ufaransa na hufikiriwa kuwa linatokana na faida za kinga kutokana na maatumizi ya mara kwa mara ya mvinyo mwekundu. Mbali na faida za kilevi chenyewe, ikijumuishwa na kuongezeka kwa chembe sahani za damu na kutanuka na kusinyaa kwa mishipa ya damu, polyphenols (kama vile resveratol) hasa kwenye ngozi ya zabibu, hutuoa faida nyingine za kiafya, kama vile; kubadilika kwa ufanyaji kazi wa molekyuli za damu katika mishipa ya damu, kupunguza hatari ya kuharibika kwa mishipa ya damu. Kupungua kufanya kazi kwa angiotensin, homoni inayosababisha mishipa ya damu kusinyaa hali ambayo ingaesababisha kupanda kwa mgandamizo wa damu. Huongeza uzalishaji wa homoni ya vasodilator, na naitriki oksaidi. Ingawa mataumizi ya mvinyo hayashauriwi na baadhi ya mamlaka fulani za afya, tafiti nyigni za kuaminika zimeonesha kuwa unywaji kiasi wa mvinyo, kama vile glasi moja ya mvinyo mwekundu kwa siku kwa wanawake na mbili kwa wanaume, hupelekea ayfa bora. Tafiti mpya zinaonesha kuwa kemikali za polyphenols za mvinyo kama vile reseveratrol huleta faida za kisaikolojia huku kilevi chenyewe kikiwa na faida pia kwenye mfumo wa mzungukok wa damu. == Marejeo == {{Marejeo}} == Viungo vya Nje == * [http://www.itis.usda.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=28600 Integrated Taxonomic Information System entry for Grape family] {{Wayback|url=http://www.itis.usda.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=28600 |date=20060928004210 }} * [http://www.makinggreatwine.com/growing_grapes.html ''How To Grow Grapes''] {{Wayback|url=http://www.makinggreatwine.com/growing_grapes.html |date=20080228001608 }} - Article on how to grow grapes * [http://ec.europa.eu/agriculture/agrista/2004/table_en/4611.pdf Area under vine (pdf)] * [http://www.fcps.k12.va.us/StratfordLandingES/Ecology/mpages/wild_grape.htm Wild Grapes] {{Wayback|url=http://www.fcps.k12.va.us/StratfordLandingES/Ecology/mpages/wild_grape.htm |date=20070907154557 }} * [http://www.twis.info/grapes.php 300 Grape Varieties for Wine] {{Wayback|url=http://www.twis.info/grapes.php |date=20070810191933 }} * [http://encyclowine.org/index.php/Main_Page Wine Wiki] {{Wayback|url=http://encyclowine.org/index.php/Main_Page |date=20080820042342 }} {{mbegu-mmea}} [[Jamii:Matunda]] l0mf4rx4ldktp06z2i07kuva5grx6xl 0 16369 1607618 882319 2026-10-14T02:41:26Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607618 wikitext text/x-wiki {{Filamu | rangi = Golden | jina = The Matrix | picha = The Matrix.jpg | maelezo ya picha = Kasha ya filamu Matrix | imeongozwa na = Wachowski brothers | imetungwa na = Wachowski brothers | imetaarishwa na = Joel Silver | nyota = [[Keanu Reeves]]<br />[[Laurence Fishburne]]<br />[[Carrie Anne Moss]]<br />[[Hugo Weaving]]<br />[[Joe Pantoliano]]<br />[[Gloria Foster]] | muziki = Don Davis | imehaririwa na = Zach Staenberg | imesambazwa na = Warner Bros<br />Village Roadshow Pictures | muda = dk. 136 | imetolewa tar. = [[31 Machi]] [[1999]] | nchi = [[Marekani]]<br />[[Kanada]] | lugha = [[Kiingereza]] }} '''The Matrix''' ni filamu ya kupigana na yenye [[Sayansi|uzushi wa kisayansi]], ambayo ilitengenezwa mwaka wa [[1999]]. Filamu ilitungwa na kuongozwa na Wachowski Brothers. Washiriki wakuu katika filamu hii ni [[Keanu Reeves]], [[Laurence Fishburne]], [[Carrie Anne Moss]] na [[Hugo Weaving]]. Mhusika mkuu katika filamu hii ni Neo ([[Keanu Reeves]]). Filamu ilitolewa rasmi mnamo tarehe [[31 Machi]] ya mwaka wa 1999 katika nchi ya [[Marekani]], na ni toleo la kwanza kutoka katika mfululizo wa filamu za Matrix. Filamu imepokea [[Academy Awards|Tuzo nne za Academy]]. == Njama == === Muhtasari wa filamu === Mtu mmoja aitwaye Morpheus ([[Laurence Fishburne]]) anamwonyesha Neo Matrix ni kitu gani. Matrix ni program ya [[kompyuta]] ambao ni dunia ya uongo. Program hiyo ya kompyuta inawafanya watu kufikiria kwamba wanaishi katika dunia ya ukweli. Mashine imetengeneza program ya Matrix. Matrix ni program ya kompyuta inayopumbaza watu na inatumia miili yao ili kujipatia nishati. Kabla ya muvi, Neo anaonekana kuwa anaishi katika program ya kompyuta ya Matrix. Kisha, Neo anagundua kuwa anaishi katika maisha ya uongo ndani ya Matrix. Neo analazimika kupigana na Matrix ili aweze kuwaweka wanadamu huru. Na akajaribu kuwaeleza watu wote wanaishi katika Matrix kwamba yale maisha wanayoishi si ya kweli. Mwanzoni mwa filamu kuonekana mtu mmoja aitwaye Thomas Anderson (Keanu Reeves) anafanya kazi katika kampuni ya kompyuta. Akiwa katika mtandao wa internet, Thomas Anderson anaona ujumbe unaomwambia kwamba Thomas Anderson jina lake ni Neo. Usiku mmoja, alikutana ujumbe wa ajabu katika kompyuta yake. Ujumbe huo ulikuwa ukisema: "mfuate huyu sungura mweupe." Baada ya muda mchache, akatokea mwanamke mmoja aliyejichora picha ya sungura mweupe katika bega lake anagonga mlango wa chumba cha Neo. Neo akaona mchoro ule wa sungura mweupe. Kwakuwa Neo anaukumbuka ule ujumbe aliyopata kutoka katika kompyuta yake, Neo akaamuwa kumfuata mwanamke huyo. Mwanamke huyo alimwongoza Neo mpaka katika kilabu ya muziki. Akakutana na mwanamke aliyemtumia ujumbe ule wa kumfuata yule sungura mweupe. Mwanamke huyo jina lake ni Trinity. Trinity anafahamu kuwa Neo anaona kama maajabu juu ya mambo yale yaliyotokea kwa muda ule. Mwanamke huyo akamweleza Neo kwamba Matrix wanamsaka vibaya mno. === Siku iliyofuata === Neo akiwa bado anayafanyia kazi yale maelezo aliyoambiwa jana na yule mwanamke, ghafla akaletewa kufurushi ambacho ndani yake kuna simu ya mkononi. Baada ya muda mchache simu ikaita. Aliyepiga simu alikuwa Bw. Morpheus. Morpheus na Trinity ni marafiki. Morpheus akamweleza Neo kwamba kama wewe ni (Neo) basi upo hatarini. Ghafla watu wawili waliovaa suti nyeusi wanakuja na kumvamia Neo na kisha kumkamata. Morpheus akamwambia Neo akatoroke kutoka katika jengo hilo kwa kupitia dirishani. Neo akawa anaogopa sana kuruka dirishani hapo kwani jengo lilikuwa refu sana. Na ikapelekea Neo kushindwa kuruka katika jengo hilo, hivyo watu hao waliovaa suti nyeusi wakafanikiwa kumtia nguvuni Neo. Watu hao wakamchukua Neo hadi katika jengo lao, na wakaanza kumwulia maswali kadha wa kadha. Neo yeye alifikiri kuwa wale ni maofisa wa polisi, lakini wao hawakuwa maofisa wa polisi. Watu hao ni program mashine kutoka duniani, wanaitwa “Ma-agent”. (Agent ni neno la kweli. Ma-agent ni wakala maalum wa polisi). Baada ya maswali mengi watu hao walimwachia huru Neo, mara tu wanamwachia huru Trinity akatokea. Akamwamuru Neo aiingie katika gari lake. Trinity aliondoka na Neo ilikwenda kuonana na Morpheus. Morpheus ni mtu anayejua siri ya Matrix. Morpheus akamweleza Neo, “Matrix wapo kila sehemu. Na Matrix wametuzunguka sisi wote, na hata sasa katika chumba hiki pia wapo. Unaweza kuona hilo mara tu uangalipo nje ya dirishani lako na pale uwashapo [[televisheni]] yako. Unaweza ukahisi hilo pale uendapo kazini, unapoenda kanisani, na unapolipa nauli ya taxii. Matrix ni dunia iliyovutwa machoni mwako (sawa na shuka ambalo watoto hulitumia kujifichia) yaani inamaana ya kukupambaza na ukweli uliopo (kuficha ukweli juu yako).” Morpheus akampa Neo chaguo. Endapo Neo atachukua kidonge cha buluu, inamaana kwamba hamna atakachojua. Na hato jua lolote kuhusu Matrix. Na Neo ataendelea kuishi katika Matrix, lakini atakuwa muda wote yeye hana raha. Na endapo Neo atachukua kidonge chekundu, atatambua ukweli wote kuhusu Matrix. Neo alikibali kula kidonge chekundu, kilichotokea baada ya kula kidonge..... == Washiriki == [[Picha:Matrix Agents.jpg|thumb|Kutoka kushoto ni: Agent Jones, Agent Smith na Agent Brown.]] * '''[[Keanu Reeves]]''' kacheza kama '''Neo au Thomas A. Anderson'''. * '''[[Laurence Fishburne]]''' kacheza kama '''Morpheus''': humu alikuwa kiongozi wa wana Nebuchadnezzar. na mmoja kati ya rafiki wa Neo. * '''[[Carrie Anne Moss]]''' kacheza kama '''Trinity''': Huyu na Morpheus, na mmoja kati wana Nebuchadnezzar na ndiyo kipenzi pekee wa Neo. * '''[[Hugo Weaving]]''' kacheza kama '''Agent Smith''': Huyu ndiyo jangili mkuu na ndiyo Matrix mama, mwenye lengo la kuamgamiza wana wa Zion na kuzuiya wanadamu wote wanaotaka kuhondosha harakati za Matrix. * '''Joe Pantoliano''' kacheza kama '''Cypher''': Huyu ni mmoja wa watu wa Morpheus, lakini aliwasaliti wenziwe (Nebuchadnezzar) na kuwa mmoja kati wa wana-Matrix, na akaua watu watatu wa Neo, lakini mwishowe akaangamizwa na Bw. Tank." * '''Julian Arahanga''' kacheza kama '''Apoc''': Ni mmoja kati ya wana Nebuchadnezzar. * '''Anthony Ray Parker''' kacheza kama '''Dozer''': Ni mwanadamu wa kawaida, yaani hakuwa mmoja wa Nebuchadnezzar, lakini yeye ndiye alikuwa rubani wa ndege yao. * '''Marcus Chong''' kacheza kama '''Tank''': Huyu ni ndugu wa Dozer, nae alikuwa mwanadamu asilia na mtaalam wa kuwaendesha na kutoa mwongozo kwa wana wa Nebuchadnezzar. * '''Matt Doran''' kacheza kama '''Mouse''': Mmoja wa Nebuchadnezzar na ndiyo mprogramuji wa wana wa Nebuchadnezzar. * '''Gloria Foster''' kacheza kama '''Oracle''': Ni mwanamama aliye uhamishoni mwa Matrix(nae ni Matrix lakini wamemtenga), na anaamua kuwasaidia wa wa Nebuchadnezzar kwa kutumia hekima yake na uweze wake wa kuweza kutabiri jambo lijalo kwa siku za usoni. * '''Belinda McClory''' kacheza kama '''Switch''': Ni mmoja wa wana wa Nebuchadnezzar. * '''Paul Goddard''' kacheza kama '''Agent Brown''': Mmoja katika ya Ma-Agent wa Matrix. * '''Robert Taylor''' kacheza kama '''Agent Jones''': Agent wa pili wa wana Matrix. == Viungo vya nje == * {{IMDb title|id=133093|title=The Matrix}} * {{Rotten-tomatoes|id=matrix|title=The Matrix}} * [http://www.whatisthematrix.com Official website] * [http://www.dailyscript.com/scripts/the_matrix.pdf The Matrix script by Andy & Larry Wachowski] {{Commons category|The Matrix}} {{DEFAULTSORT:Matrix, The}} [[Jamii:Filamu za 1999]] [[Jamii:Filamu za Marekani]] b8q7815ton2xtao3nyjqki9vupv7f52 0 16757 1607923 1598946 2026-10-14T03:20:39Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607923 wikitext text/x-wiki '''Vijasumu''' (kutoka [[Kiyunani]] βακτήριον, baktērion, yaani "kifimbo", kutokana na [[umbo]] la vijasumu vya kwanza kugundulika; pia: '''bakteria''') ni [[viumbehai]] wadogo sana aina ya [[vidubini]]. [[Mwili]] wa vijasumu huwa na [[seli]] moja tu. Huonekana kwa [[hadubini]] tu na kwa sababu hiyo hawakujulikana katika [[karne]] za kale. {{Uainishaji (Mimea) | rangi = lightgrey | jina = Bakteria | picha = Clostridium botulinum.jpg | upana_wa_picha = 250px | maelezo_ya_picha = Bakteria aina ya ''Clostridium botulinum'' katika [[hadubini]] | domeni = [[Bakteria]] | subdivision = Faili *'''[[Gram positive]] / haina utando wa nje''' [[Actinobacteria]] (ina guanini na sitosini nyingi)<br /> [[Firmicutes]] (ina guanini na sitosini chache)<br> [[Tenericutes]] (haina ganda la nje) *'''[[Gram negative]] / ina utando wa nje''' [[Aquificae]]<br/> [[Deinococcus-Thermus]]<br/> [[Fibrobacteres]]–[[Chlorobi]]/[[Bacteroidetes]] ([[Sphingobacteria (phylum)|kundi la FCB]])<br/> [[Fusobacteria]]<br /> [[Gemmatimonadetes]]<br /> [[Nitrospirae]]<br /> [[Planctomycetes]]–[[Verrucomicrobia]]/[[Chlamydiae]] ([[Planctobacteria|kundi la PVC]])<br/> [[Proteobacteria]]<br /> [[Spirochaete]]s<br /> [[Synergistetes]] *'''Isiyoainishwa''' [[Acidobacteria]]<br /> [[Chloroflexi (phylum)|Chloroflexi]]<br /> [[Chrysiogenetes]]<br /> [[Cyanobacteria]]<br /> [[Deferribacteraceae|Deferribacteres]]<br /> [[Dictyoglomi]]<br /> [[Thermodesulfobacteria]]<br /> [[Thermotogae]] }} [[Picha:E. coli Bacteria (7316101966).jpg|thumb|180px|Bakteria ya [[Escherichia coli]] ziliongezwa ukubwa mara 25,000.]] Kuna aina nyingi sana za vijasumu na [[idadi]] yao ni kubwa kushinda viumbe vingine vyote [[duniani]]. Huishi kwenye [[ardhi]] na kwenye [[maji]], ziko pia [[Hewa|hewani]] zinaposukumwa na [[upepo]]. Aina nyingi huishi ndani ya viumbe vikubwa zaidi. [[Mwanadamu]] huwa na bakteria nyingi ndani ya [[utumbo]] wake ambazo ni za lazima kwa [[mmeng'enyo]] wa [[chakula]]. Hata katika [[ngozi]] kuna bakteria nyingi ambazo zinakinga mwili dhidi ya vidubini vilivyo tishio. Lakini bakteria nyingine katika [[mazingira]] huweza kusababisha [[Ugonjwa|magonjwa]] na sehemu kubwa ya [[magonjwa ya kuambukiza]] yametokana na bakteria. Bakteria huzaa kwa njia ya kujigawa na kuwa bakteria mbili ambazo ni sawa na seli asilia. Bakteria ya kawaida huwa na [[kipenyo]] cha [[µm]] 1. ==Historia ya elimu vijasumu== {{main|Mikrobiolojia}} [[File:Jan Verkolje - Antonie van Leeuwenhoek.jpg|thumb|240px|right|Antonie van Leeuwenhoek, mwanamikrobiolojia wa kwanza na mtu wa kwanza aliyeona bakteria kwa darubini.]] Bakteria waligunduliwa mara ya kwanza na [[Antonie van Leeuwenhoek]] [[mwaka]] wa [[1676]], kwa kutumia [[hadubini|hadubini ya lensi moja]] ya muundo wake mwenyewe.<ref>{{cite journal |author=Porter JR |title=Antony van Leeuwenhoek: tercentenary of his discovery of bacteria |journal=Bacteriological Reviews |volume=40 |issue=2 |pages=260–9 |year=1976 |month=June |pmid=786250 |pmc=413956 |url=http://mmbr.asm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=786250}}</ref> Aliwaita "animalcules" na alichapisha habari za [[utafiti]] wake kwenye msururu wa [[barua]] kwa Shirika la Muungano wa Mfalme. Jina ''bacteriam'' lililetwa miaka mingi baadaye, na Christian Gottfried Ehrenberg katika mwaka wa 1838.<ref>{{cite web | url = http://www.etymonline.com/index.php?term=bacteria | title = Etymology of the word "bacteria" | work = Online Etymology dictionary | accessdate = 2006-11-23}}</ref> Mwaka [[1859]] [[Louis Pasteur]] alionyesha kuwa mchakato wa kuchachusha unasababishwa na ukuaji wa vijiumbe, na kwamba ukuaji huu si wa kizazi cha kujianzia. ([[Hamira]] na [[kuvu]], ambazo kwa kawaida zinahusishwa na uchachushaji, si bakteria, ila ukungu.) Pamoja na mwenzake, [[Robert Koch]], Pasteur alikuwa wa kwanza kuitetea nadharia ya kijidudu ya ugonjwa.<ref>{{cite web | url = http://biotech.law.lsu.edu/cphl/history/articles/pasteur.htm#paperII | title = Pasteur's Papers on the Germ Theory | publisher = LSU Law Center's Medical and Public Health Law Site, Historic Public Health Articles | accessdate = 2006-11-23}}</ref> Robert Koch alikuwa [[mwanzilishi]] wa [[taaluma]] ya [[uuguzi]] wa [[mikrobiolojia]] na alishughulikia [[kipindupindu]], [[kimeta]] na [[kifua kikuu]]. Katika utafiti wake wa kifua kikuu, Koch hatimaye alithibitisha nadharia ya kijidudu, ambayo ilimfanya atunukiwe [[Tuzo ya Nobel ya Tiba|Tuzo]] la [[Tuzo ya Nobel ya Tiba|Nobel]] mwaka wa [[1905]].<ref>{{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1905/ | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1905 | publisher = Nobelprize.org | accessdate = 2006-11-22}}</ref> Katika madai yake, Koch aliweka vigezo vya kutathmini kama kiumbe ndicho husababisha ugonjwa, na madai haya yanatumika mpaka leo hii.<ref>{{cite journal |author=O'Brien S, Goedert J |title=HIV causes AIDS: Koch's postulates fulfilled |journal=Curr Opin Immunol |volume=8 |issue=5 |pages=613–618 |year=1996 |pmid=8902385 |doi=10.1016/S0952-7915(96)80075-6}}</ref> Ingawa katika [[karne ya 19]] ilijulikana kwamba bakteria ndio chanzo cha magonjwa mengi, hakuna [[matibabu]] yoyote ya viuabakteria yaliyopatikana.<ref>{{cite journal |author=Thurston A |title=Of blood, inflammation and gunshot wounds: the history of the control of sepsis |journal=Aust N Z J Surg |volume=70 |issue=12 |pages=855–61 |year=2000 |pmid=11167573 |doi=10.1046/j.1440-1622.2000.01983.x}}</ref> Katika mwaka wa [[1910]], [[Paul Ehrlich]] alitengeneza [[kiuavijasumu]] cha kwanza, kwa kubadilisha [[rangi]] ambazo kwa kuchagua zilitia mawaa ''Treponema pallidum'', spirokaeti ambayo husababisha [[kaswende]] katika mchanganyiko wa ambao uliua kisababishi magonjwa.<ref>{{cite journal |author=Schwartz R |title=Paul Ehrlich's magic bullets |url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2004-03-11_350_11/page/1078 |journal=N Engl J Med |volume=350 |issue=11 |pages=1079–80 |year=2004|pmid = 15014180 |doi=10.1056/NEJMp048021}}</ref> Ehrlich alikuwa ametuzwa [[Tuzo la Nobel]] mwaka [[1908]] kwa kazi yake kuhusu [[elimu ya kingamaradhi]], na alianzisha matumizi ya madoa ili kuchunguza na kubaini bakteria, na kazi yake ilijikita kwenye misingi ya [[doa la Gram]] na [[doa la Ziehl-Neelsen]].<ref>{{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1908/ehrlich-bio.html | title = Biography of Paul Ehrlich | publisher = Nobelprize.org | accessdate = 2006-11-26}}</ref> Mafanikio makubwa katika utafiti wa bakteria yalikuwa kutambuliwa kwa [[Carl Woese]] mwaka [[1977]] kwamba [[Archaea|akea]] walitokana na mabadiliko tofauti na yale ya bakteria.<ref>{{cite journal |author=Woese C, Fox G |title=Phylogenetic structure of the prokaryotic domain: the primary kingdoms |journal=Proc Natl Acad Sci USA |volume=74 |issue=11 |pages=5088–5090 |year=1977|pmid = 270744 |doi=10.1073/pnas.74.11.5088 |pmc=432104}}</ref> [[Uanishaji]] huu mpya wa jamii ya filojenetiki ulikitwa kwenye misingi ya kufululizwa kwa [[ribosomu]] [[RNA]] 16S, ukagawa [[prokaryota]] katika makundi mawili yenye mageuko tofauti, kama mojawapo ya sehemu ya mifumo ya vikoa vitatu.<ref name="Woese">{{cite journal |author=Woese CR, Kandler O, Wheelis ML |title=Towards a natural system of organisms: proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=87 |issue=12 |pages=4576–9 |year=1990 |month=June |pmid=2112744 |doi=10.1073/pnas.87.12.4576 |pmc=54159}}</ref> ==Asili na mabadiliko ya awali== {{main|Mageuko ya spishi}} Asili ya bakteria wa sasa ilikuwa vijiumbe vya seli moja ambavyo ndivyo [[viumbehai]] wa kwanza duniani, takriban miaka [[bilioni]] 4 iliyopita. Karibu miaka bilioni 3 iliyopita, viumbe wote walikuwa hawawezi kuonekana kwa [[macho]], na bakteria na akea walikuwa ndio aina kubwa za viumbehai duniani.<ref>{{cite journal |author=Schopf J |title=Disparate rates, differing fates: tempo and mode of evolution changed from the Precambrian to the Phanerozoic |journal=Proc Natl Acad Sci USA |volume=91 |issue=15 |pages=6735–42 |year=1994 |pmid=8041691 |pmc=44277 |doi=10.1073/pnas.91.15.6735}}</ref><ref>{{cite journal |author=DeLong E, Pace N |title=Environmental diversity of bacteria and archaea |journal=Syst Biol |volume=50 |issue=4 |pages=470–78 |year=2001|pmid = 12116647 |doi=10.1080/106351501750435040}}</ref> Ingawa [[Kisukuku|visukuku]] vya bakteria vipo, kama vile [[stromatoliti]], ukosefu wao wa [[umbo]] maalumu unazuia kutumiwa katika uchunguzi wa [[historia]] ya mabadiliko ya bakteria, au kueleza lini [[spishi]] ya bakteria maalumu ilianza. Hata hivyo, mpangilio wa [[jeni]] unaweza kutumiwa kuelezea upya [[filojeni]] ya bakteria, na utafiti huo unaonyesha kuwa bakteria wa kwanza walitokana na [[nasaba]] ya akea / eukaryota.<ref>{{cite journal |author=Brown JR, Doolittle WF |title=Archaea and the prokaryote-to-eukaryote transition |journal=Microbiology and Molecular Biology Reviews |volume=61 |issue=4 |pages=456–502 |year=1997 |month=December |pmid=9409149 |pmc=232621 |url=http://mmbr.asm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=9409149}}</ref> Huenda asili ya bakteria wa hivi karibuni na ya akea ilikuwa [[haipathamofili]] iliyoishi miaka bilioni 2.5 hadi 3.2 iliyopita. <ref>{{cite journal |author=Di Giulio M |title=The universal ancestor and the ancestor of bacteria were hyperthermophiles |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_2003-12_57_6/page/721 |journal=J Mol Evol |volume=57 |issue=6 |pages=721–30 |year=2003 |pmid=14745541 |doi=10.1007/s00239-003-2522-6}}</ref><ref>{{cite journal |author=Battistuzzi FU, Feijao A, Hedges SB |title=A genomic timescale of prokaryote evolution: insights into the origin of methanogenesis, phototrophy, and the colonization of land |journal=BMC Evolutionary Biology |volume=4 |issue= |pages=44 |year=2004 |month=November |pmid=15535883 |pmc=533871 |doi=10.1186/1471-2148-4-44}}</ref> Aidha bakteria walishiriki katika geuko la pili kubwa, la akea na [[eukaryota]]. Hapo, eukaryota walitokana na bakteria wa kale na kuwa na uhusiano uliowafaidi wote huku seli za kwanza za eukaryota, ambazo huenda zilihusiana na akea.<ref>{{cite journal |author=Poole A, Penny D |title=Evaluating hypotheses for the origin of eukaryotes |journal=Bioessays |volume=29 |issue=1 |pages=74–84 |year=2007 |pmid=17187354 |doi=10.1002/bies.20516}}</ref><ref name="Dyall">{{cite journal |author=Dyall S, Brown M, Johnson P |title=Ancient invasions: from endosymbionts to organelles |url=https://archive.org/details/sim_science_2004-04-09_304_5668/page/252 |journal=Science |volume=304 |issue=5668 |pages=253&ndash;7 |year=2004 |pmid=15073369 |doi=10.1126/science.1094884}}</ref> Hii ilihusu kumezwa kwa seli za proto-eukaryota na alfa-protobakteria kwa manufaa ya wote na kuunda ama [[mitokondria]] au haidrojenisomi, ambazo bado zinapatikana kwenye eukaryota zote (wakati mwingine katika hali iliyo dhaifu sana, kwa mfano katika [[protozoa]] ya "amitokondrial" ya kale). Baadaye, baadhi ya eukaryota ambazo tayari zilikuwa na mitokondria pia zilimeza viumbe ambavyo vilikuwa kama cyanobakteri. Hii ilisababisha kuundwa kwa [[kloroplasti]] katika [[mwani]] na [[mimea]]. Aidha, kuna baadhi ya mwani ambayo ilichimbuka baadaye kutoka kwa matukio ya hali ya kutegemeana. Hapa, eukaryota zilimeza eukaryota ya mwani ambayo baadaye ilinawiri na hata kuwa plastidi ya "kizazi cha pili".<ref>{{cite journal |author=Lang B, Gray M, Burger G |title=Mitochondrial genome evolution and the origin of eukaryotes |journal=Annu Rev Genet |volume=33 |issue= |pages=351–97 |year= 1999|pmid=10690412 |doi=10.1146/annurev.genet.33.1.351}}</ref><ref>{{cite journal |author=McFadden G |title=Endosymbiosis and evolution of the plant cell |journal=Curr Opin Plant Biol |volume=2 |issue=6 |pages=513–9 |year=1999 |pmid=10607659 |doi=10.1016/S1369-5266(99)00025-4}}</ref> Hii inajulikana kama hali ya kutegemeana ya daraja la pili. ==Mofolojia== [[File:Prokaryote cell.svg|right|thumb|360px|Aina ya maumbo ya seli za bakteria na mpangilio wake.]] Bakteria huwa na maumbo na ukubwa tofautitofauti, unaoitwa [[mofolojia]]. Seli za bakteria ni karibu sudusi moja 1 / 10 ya seli za eukaryota na kwa kawaida huwa na [[urefu]] wa [[mikromita]] 0.5-5.0. Hata hivyo, spishi chache, kama vile ''Thiomargarita namibiensis'' na ''Epulopiscium fishelsoni'', huwa na urefu wa milimita nusu ya muda mrefu na zinaweza kuonekana kwa macho bila darubini.<ref>{{cite journal |author=Schulz H, Jorgensen B |title=Big bacteria |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-microbiology_2001_55/page/105 |journal=Annu Rev Microbiol |volume=55 |issue=|pages=105&ndash;37 |year=2001|pmid=11544351 |doi=10.1146/annurev.micro.55.1.105}}</ref> Kati ya bakteria ambao ni wadogo ni wale wa jenasi ya ''Mykoplasma,'' ambao wana kipimo cha mikromita 0.3 tu, udogo wao unalingana na virusi vilivyo vikubwa zaidi.<ref>{{cite journal |author=Robertson J, Gomersall M, Gill P. |title=Mycoplasma hominis: growth, reproduction, and isolation of small viable cells |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-bacteriology_1975-11_124_2/page/1007 |journal=J Bacteriol. |volume=124 |issue=2 |pages=1007&ndash;18 |year=1975 |pmid=1102522 |pmc=235991}}</ref> Baadhi ya bakteria wanaweza kuwa hata wadogo zaidi, lakini bakteria hao wadogo zaidi hawajatafitiwa vizuri.<ref name="Velimirov2001">{{cite journal | author = Velimirov, B. | year = 2001 | title = Nanobacteria, Ultramicrobacteria and Starvation Forms: A Search for the Smallest Metabolizing Bacterium | journal = Microbes and Environments | volume = 16 | issue = 2 | pages = 67–77 | url = http://www.jstage.jst.go.jp/article/jsme2/16/2/67/_pdf | accessdate = 2008-06-23 | doi = 10.1264/jsme2.2001.67 | archive-date = 2009-01-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090113011403/http://www.jstage.jst.go.jp/article/jsme2/16/2/67/_pdf | dead-url = yes }}</ref> Spishi za bakteria nyingi huwa ama duara-dufu, waitwao koksi (umoja: kokusi, kutoka neno la Kigiriki ''κόκκος'' - ''kókkos,'' [[nafaka]], [[mbegu]]) au umbo la fimbo, waitwao bacilli (umoja: Bacillus, kutoka neno la [[Kilatini]] ''baculus'' [[Kilatini|Kilatini]], fimbo). Kurefuka huhusishwa na kuogelea.<ref>Dusenbery, David B.2009). Living at Micro Scale, pp.20-25. Harvard University Press, Cambridge, Mass ISBN 978-0-674-03116-6.</ref> Baadhi ya bakteria wenye umbo la fimbo, waitwao vibrio, huwa na mviringo kidogo au umbo la koma; na wengine, wanaweza kuwa na umbo la pia, waitwao spirilla, au kuzungushwa kwa pamoja, waitwao spirokiti. Idadi ndogo ya spishi wana umbo la [[pembenne]] au hata umbo la [[sanduku]].<ref>{{cite journal |author=Fritz I, Strömpl C, Abraham W |title=Phylogenetic relationships of the genera Stella, Labrys and Angulomicrobium within the 'Alphaproteobacteria' and description of Angulomicrobium amanitiforme sp. nov |url=http://ijs.sgmjournals.org/cgi/content/full/54/3/651 |journal=Int J Syst Evol Microbiol |volume=54 |issue=Pt 3 |pages=651–7 |year=2004 |pmid=15143003 |doi=10.1099/ijs.0.02746-0 |access-date=2015-05-07 |archive-date=2008-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010212929/http://ijs.sgmjournals.org/cgi/content/full/54/3/651 |dead-url=yes }}</ref> Hivi majuzi, bakteria waligunduliwa ndani ya [[sahani ya dunia]] ambao na kuwa na urefu kama wa fimbo na sehemu ya pembeni yenye umbo la [[nyota]]. Eneo lao kubwa ukilinganishwa na uwiano wa kiasi cha mofolojia hii linaweza kufaidi hawa bakteria katika mazingira yaliyo na [[madini]] machache.<ref>{{cite journal |author=Wanger Onstott Southam |title=Stars of the terrestrial deep subsurface: A novel `star-shaped' bacterial morphotype from a South African platinum mine |journal=Geobiology |volume=6 |issue=3 |pages=325–330 |year=2008 |doi=10.1111/j.1472-4669.2008.00163.x |pmid=18498531 |last1=Wanger |first1=G |last2=Onstott |first2=TC |last3=Southam |first3=G}}</ref> Maumbo haya tofauti ni kutokana na ukingo wa ukuta wa seli za bakteria na kuamua na bakteria na mfupa wa saitoplazimu, na ni muhimu kwa sababu unaweza kuathiri uwezo wa bakteria wa kupata virutubisho au madini, kujigandisha kwenye kingo, kuogelea kwa vitu viwevu na kujiepusha na [[Mnyama mla nyama|kuwindwa.]]<ref>{{cite journal |author=Cabeen M, Jacobs-Wagner C |title=Bacterial cell shape |journal=Nat Rev Microbiol |volume=3 |issue=8 |pages=601&ndash;10 |year=2005 |pmid=16012516 |doi=10.1038/nrmicro1205}}</ref><ref>{{cite journal |author=Young K |title=The selective value of bacterial shape |url=https://archive.org/details/sim_microbiology-and-molecular-biology-reviews_2006-09_70_3/page/660 |journal=Microbiol Mol Biol Rev |volume=70 |issue=3 |pages=660&ndash;703 |year=2006 |pmid=16959965 |doi=10.1128/MMBR.00001-06 |pmc=1594593}}</ref> Spishi nyingi za bakteria zinaishi kama seli moja tu, wengine huwa na ruwaza fulani ya muungano: ''Neisseria'' huunda diploidi ([[jozi]]), ''Streptococcus'' huunda minyororo, na ''Staphylococcus'' hujiunga kwenye kikundi cha "rundo la zabibu". Aidha bakteria zinaweza kurufushwa kuunda filamenti, kwa mfano Aktinobakteria. Mara nyingi bakteria za nyuzi huzungukwa na uo ambao una chembechembe nyingi za kibinafsi. Aina fulani, kama vile spishi za jenasi ya ''Nocardia,'' huweza hata kuunda filamenti za kushangaza zenye matagaa, zinazofanana na vimelea vya mycelia.<ref>{{cite journal |author=Douwes K, Schmalzbauer E, Linde H, Reisberger E, Fleischer K, Lehn N, Landthaler M, Vogt T |title=Branched filaments no fungus, ovoid bodies no bacteria: Two unusual cases of mycetoma |journal=J Am Acad Dermatol |volume=49 |issue=2 Suppl Case Reports |pages=S170&ndash;3 |year=2003 |pmid=12894113 |doi=10.1067/mjd.2003.302}}</ref> [[File:Relative scale.svg|thumb|310px|left|Aina ya maumbo ya prokaryoti ikilinganishwa na viumbe wengine.]] Mara nyingi bakteria hujiunganisha kwenye sehemu zingine ili kuunda mikusanyiko mikubwa iitwayo biofilamu au mikeka ya bakteria. Filamu hizi zinaweza kuwa kati ya mikromita chache kwa unene hadi [[nusu]] [[mita]] kwa [[kina]], na zinaweza kuwa na spishi nyingi za bakteria, [[protista]] na [[Archaea|akea.]] Bakteria wanaoishi katika biofilamu huwa na mpangilio mgumu wa seli na vipengele vya nje ya seli, na kuunda maumbo ya daraja la pili kama vile mikrokoloni, umbo ambalo huwa na njia nyingi kuwezesha upitishaji wa virutubisho.<ref>{{cite journal |author=Donlan R |title=Biofilms: microbial life on surfaces |journal=Emerg Infect Dis |volume=8 |issue=9 |pages=881–90 |year=2002 |pmid=12194761 |pmc=2732559}}</ref><ref>{{cite journal |author=Branda S, Vik S, Friedman L, Kolter R |title=Biofilms: the matrix revisited |url=https://archive.org/details/sim_trends-in-microbiology_2005-01_13_1/page/20 |journal=Trends Microbiol |volume=13 |issue=1 |pages=20–26 |year=2005 |pmid=15639628 |doi=10.1016/j.tim.2004.11.006}}</ref> Katika mazingira ya kawaida, kama vile udongo au mimea, bakteria wengi huunganishwa kwenye kingo katika bio-filamu.<ref name="Davey">{{cite journal |author=Davey M, O'toole G |title=Microbial biofilms: from ecology to molecular genetics |url=https://archive.org/details/sim_microbiology-and-molecular-biology-reviews_2000-12_64_4/page/847 |journal=Microbiol Mol Biol Rev |volume=64 |issue=4 |pages=847–67 |year=2000|pmid = 11104821 |doi=10.1128/MMBR.64.4.847-867.2000 |pmc=99016}}</ref> Bio-filamu ni muhimu pia katika [[uuguzi]], kwa sababu mara nyingi maumbo haya yanapatikana kwenye magonjwa mabaya ya kuambukizwa au katika maambukizi ya vifaa vya matibabu ambavyo vimewekwa mwilini, na bakteria wanaolindwa ndani ya bio-filamu ni vigumu sana kuwaua kuliko bakteria walio pweke.<ref>{{cite journal |author=Donlan RM, Costerton JW |title=Biofilms: survival mechanisms of clinically relevant microorganisms |url=https://archive.org/details/sim_clinical-microbiology-reviews_2002-04_15_2/page/167 |journal=Clin Microbiol Rev |volume=15 |issue=2 |pages=167–93 |year=2002 |pmid=11932229 |doi=10.1128/CMR.15.2.167-193.2002 |pmc=118068}}</ref> Wakati mwingine mabadiliko mengine makubwa ya kimofolojia yanaweza kutokea. Kwa mfano, wakinyimwa [[amino asidi]], miksoobakteria wanaweza kugundua seli ambazo zimewazingira, hali iitwayo hisi ya kikundi, hujumuika pamoja, na hukusanyika kuunda maumbo marefu ambayo yanaweza kufika mikromita 500 na yenye takriban seli za bakteria 100,000.<ref>{{cite journal |author=Shimkets L |title=Intercellular signaling during fruiting-body development of Myxococcus xanthus |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-microbiology_1999_53/page/525 |journal=Annu Rev Microbiol |volume=53 |issue=|pages=525–49 | year =1999|pmid = 10547700 |doi=10.1146/annurev.micro.53.1.525}}</ref> Katika maumbo haya, bakteria hutekeleza majukumu tofauti: aina hii ya ushirikiano ni mfano rahisi wa ushirika wa seli nyingi. Kwa mfano, karibu seli moja kwa kila seli 10 huhamia sehemu ya juu ya maumbo haya na huwa katika hali ya utulivu iitwayo "myxospores", ambayo ina uwezo wa kustahimili [[ukavu]] na hali nyingine mbaya zaidi za mazingira, kinyume na ilivyo seli zingine.<ref name="autogenerated1">{{cite journal |author=Kaiser D |title=Signaling in myxobacteria |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-microbiology_2004_58/page/75 |journal=Annu Rev Microbiol |volume=58 |issue=|pages=75–98 |year=2004|pmid=15487930 |doi=10.1146/annurev.micro.58.030603.123620}}</ref> ==Muundo wa seli == [[File:Average prokaryote cell- en.svg|thumb|280px|right|Muundo na sehemu ya kiini cha bakteria wa Gram chanya]] ===Miundo ya ndani ya seli=== Seli ya bakteria imezungukwa na utando wa [[lipidi]], au utando wa seli, ambao huifunika na pia kuikinga dhidi ya kushikilia virutubisho, [[protini]] na sehemu nyingine muhimu za [[saitoplazimu]] ndani ya seli. Kwa kuwa hizi seli ni prokaryota, bakteria mara nyingi huwa hazina [[oganeli]] kwenye utando katika saitoplazimu yao, kwa hivyo, huwa na sehemu chache zilizo kubwa ndani ya seli. Kwa sababu hiyo hawana [[kiini]], [[mitokondria]], [[kloroplast]] na oganeli nyingine ambazo zinapatikana katika seli za eukaryota, kama vile [[sehemu za Golgi]] na [[retikilamu]] ya endoplazimu.<ref name="Stryer">{{cite book | author = Berg JM, Tymoczko JL Stryer L | title = Molecular Cell Biology | url = https://archive.org/details/biochemistrysupp0000stry | edition = 5th | publisher = WH Freeman | year = 2002 | isbn = 0-7167-4955-6}}</ref> Wakati fulani bakteria walionekana kama mifuko tu ya saitoplazimu, lakini vitu kama vile mfupa-seli wa prokariyoti,<ref>{{cite journal |author=Gitai Z |title=The new bacterial cell biology: moving parts and subcellular architecture |url=https://archive.org/details/cell_2005-03-11_120_5/page/577 |journal=Cell |volume=120 |issue=5 |pages=577–86 |year=2005 |pmid=15766522 |doi=10.1016/j.cell.2005.02.026}}</ref><ref>{{cite journal |author=Shih YL, Rothfield L |title=The bacterial cytoskeleton |url=https://archive.org/details/sim_microbiology-and-molecular-biology-reviews_2006-09_70_3/page/729 |journal=Microbiology and Molecular Biology Reviews |volume=70 |issue=3 |pages=729–54 |year=2006 |month=September |pmid=16959967 |pmc=1594594 |doi=10.1128/MMBR.00017-06}}</ref> na ujanibishaji wa protini katika maeneo maalum ndani ya saitoplazimu <ref>{{cite journal |author=Gitai Z |title=The new bacterial cell biology: moving parts and subcellular architecture |url=https://archive.org/details/cell_2005-03-11_120_5/page/577 |journal=Cell |volume=120 |issue=5 |pages=577–86 |year=2005 |month=March |pmid=15766522 |doi=10.1016/j.cell.2005.02.026}}</ref> umedhihirisha viwango vya kuendelea. Vijisehemu hivi vya seli vimekuja kujulikana kama "maumbo ya hali ya juu ya bakteria".<ref>{{cite journal |author=Norris V, den Blaauwen T, Cabin-Flaman A, ''et al.'' |title=Functional taxonomy of bacterial hyperstructures |journal= Microbiology and Molecular Biology Reviews |volume=71 |issue=1 |pages=230–53 |year=2007 |month=March |pmid=17347523 |pmc=1847379 |doi=10.1128/MMBR.00035-06 |url=http://mmbr.asm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=17347523 |last12=Saier M |first12=Jr |last13=Skarstad |first13=K}}</ref> Vijisehemu vidogo kama vile [[kaboksisomu]]<ref>{{cite journal |author=Kerfeld CA, Sawaya MR, Tanaka S, ''et al.'' |title=Protein structures forming the shell of primitive bacterial organelles |url=https://archive.org/details/sim_science_2005-08-05_309_5736/page/936 |journal=Science (journal) |volume=309 |issue=5736 |pages=936–8 |year=2005 |month=August |pmid=16081736 |doi=10.1126/science.1113397}}</ref> vinadhihisha kiwango kingine cha mpangilio, ambavyo ni sehemu zilizo ndani ya bakteria ambazo zimezungukwa na [[ushanga|shanga]] za [[polihedra]] ya protini, badala ya utando wa lipidi.<ref name="Bobik2007">{{cite journal | author = Bobik, T. A. | title = Bacterial Microcompartments | year = 2007 | journal = Microbe | volume = 2 | pages = 25–31 | url = http://www.asm.org/ASM/files/ccLibraryFiles/Filename/000000002765/znw00107000025.pdf | publisher = Am Soc Microbiol | format = PDF | access-date = 2015-05-07 | archive-date = 2008-08-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080802025916/http://www.asm.org/ASM/files/ccLibraryFiles/Filename/000000002765/znw00107000025.pdf | dead-url = yes }}</ref> "Oganeli hizi za polihedra" hujikusanya na kugawa [[umetaboli]] wa bakteria katika vyumba, kazi ambayo hutekelezwa na oganeli zinazopatikana kwenye utando kwenye eukaryota.<ref>{{cite journal |author=Yeates TO, Kerfeld CA, Heinhorst S, Cannon GC, Shively JM |title=Protein-based organelles in bacteria: carboxysomes and related microcompartments |journal=Nat. Rev. Microbiol. |volume=6 |pages=681–691 |year=2008 |month=August |pmid=18679172 |doi=10.1038/nrmicro1913 |issue=9}}</ref> Mifanyiko mingi ya [[Biokemia|kibiokemia]], kama vile kualisha nguvu, hutokana na tofauti za viwango vya chumvi kupitia kwa utando, sifa ambayo pia hupatikana katika [[betri]] ya. Kukosekana kwa jumla kwa utando wa ndani kwenye bakteria kunamaanisha kwamba mifanyiko kama vile [[usafiri]] wa [[elektroni]] hutokea kwenye utando baina ya saitoplazimu na nafasi kati ya periplazimu.<ref>{{cite journal |author=Harold FM |title=Conservation and transformation of energy by bacterial membranes |journal=Bacteriological Reviews |volume=36 |issue=2 |pages=172–230 |year=1972 |month=June |pmid=4261111 |pmc=408323 |url=http://mmbr.asm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=4261111}}</ref> Hata hivyo, katika bakteria wengi wanaotengeneza [[chakula]] kutoka kwa [[mwanga]] utando wa plazimu huwa umekunjwa sana na hujaza seli na safu ya utando wa kukusanya mwanga.<ref name="bryantfrigaard">{{cite journal |author=Bryant DA, Frigaard NU |year=2006 |title=Prokaryotic photosynthesis and phototrophy illuminated |journal=Trends Microbiol. |volume=14 |issue=11 |pages=488 |doi=10.1016/j.tim.2006.09.001 |pmid=16997562 |last1=Bryant |first1=DA |last2=Frigaard |first2=NU }}</ref> Utando huo wa kukusanya mwanga unaweza hata kuunda maumbo yaliyofunikwa na lipidi yaitwayo [[klorosomu]] katika bakteria za kijani za [[salfa]].<ref>{{cite journal |author=Psencík J, Ikonen TP, Laurinmäki P, ''et al.'' |title=Lamellar organization of pigments in chlorosomes, the light harvesting complexes of green photosynthetic bacteria |journal=Biophys. J. |volume=87 |issue=2 |pages=1165–72 |year=2004 |month=August |pmid=15298919 |pmc=1304455 |doi=10.1529/biophysj.104.040956 |url=http://www.biophysj.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=15298919 |access-date=2015-05-07 |archive-date=2020-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200510024136/https://www.cell.com/biophysj/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=15298919 |dead-url=yes }}</ref> Protini zingine huleta virutubisho kupitia kwa utando wa seli, au kutoa molekiuli ambazo hazihitajiki kutoka kwa saitoplazimu. [[File:Carboxysome 3 images.png|thumb|left|450px|Karboksisomu ni protini-iliyoambatanishwa viungovya bakteria. Upande wa kushoto juu ni picha ya darubini ya elektroni ya karboksisomu katika Halothiobacillus neapolitanus, chini ni picha safi ya karboksisomu. Katika upande wa kulia ni mfano wa muundo wao. Viwango vya kupima ni 100 nm.]] Bakteria hawana kiini chenye utando, na wameundwa kutoka kwa jeni ya kromosomu moja ya mviringo iliyo katika saitoplazimu katika umbo lisilo na muundo maalum liitwalo nukleoidi.<ref>{{cite journal |author=Thanbichler M, Wang S, Shapiro L |title=The bacterial nucleoid: a highly organized and dynamic structure |journal=J Cell Biochem |volume=96 |issue=3 |pages=506–21 |year=2005 |pmid=15988757 |doi=10.1002/jcb.20519}}</ref> Kiini cha bakteria kina kromosomu yenye protini na RNA. Planktomaisiti zina upekee katika kukosekana kwa jumla kwa utando wa ndani katika bakteria, kwa sababu zina utando unaozunguka kiini chao na huwa na maumbo mengine ya seli yenye utando.<ref>{{cite journal |author=Fuerst J |title=Intracellular compartmentation in planctomycetes |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-microbiology_2005_59/page/299 |journal=Annu Rev Microbiol |volume=59 |pages=299–328 |year=2005 |pmid=15910279 |doi=10.1146/annurev.micro.59.030804.121258}}</ref> Kama ilivyo kwa [[Kiumbehai|viumbe wote wenye]] uhai, bakteria huwa na ribosome kwa ajili ya kutengeneza protini, lakini maumbo ya ribosome wa bakteria ni tofauti ikilinganishwa na wa [[Eukaryota|yukariyoti]] na [[Archaea|Akea.]]<ref>{{cite journal |author=Poehlsgaard J, Douthwaite S |title=The bacterial ribosome as a target for antibiotics |journal=Nat Rev Microbiol |volume=3 |issue=11 |pages=870–81 |year=2005|pmid = 16261170 |doi=10.1038/nrmicro1265}}</ref> Baadhi ya bakteria hutengeneza chembechembe ndani ya seli za kuhifadhi virutubisho, kama vile glikojeni, <ref>{{cite journal |author=Yeo M, Chater K |title=The interplay of glycogen metabolism and differentiation provides an insight into the developmental biology of Streptomyces coelicolor |url=http://mic.sgmjournals.org/cgi/content/full/151/3/855?view=long&pmid=15758231 |journal=Microbiology |volume=151 |issue=Pt 3 |pages=855–61 |year=2005 |pmid=15758231 |doi=10.1099/mic.0.27428-0 |access-date=2015-05-07 |archive-date=2007-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929092242/http://mic.sgmjournals.org/cgi/content/full/151/3/855?view=long&pmid=15758231 |dead-url=yes }}</ref>polifosfeti, <ref>{{cite journal |author=Shiba T, Tsutsumi K, Ishige K, Noguchi T |title=Inorganic polyphosphate and polyphosphate kinase: their novel biological functions and applications |url=http://protein.bio.msu.ru/biokhimiya/contents/v65/full/65030375.html |journal=Biochemistry (Mosc) |volume=65 |issue=3 |pages=315–23 |year=2000 |pmid=10739474 |access-date=2015-05-07 |archive-date=2006-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060925070012/http://protein.bio.msu.ru/biokhimiya/contents/v65/full/65030375.html |url-status=dead }}</ref>[[Sulfuri|salfa]] <ref>{{cite journal |author=Brune DC |title=Isolation and characterization of sulfur globule proteins from Chromatium vinosum and Thiocapsa roseopersicina |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-microbiology_1995-06_163_6/page/391 |journal=Archives of Microbiology |volume=163 |issue=6 |pages=391–9 |year=1995 |month=June |pmid=7575095 |doi=10.1007/BF00272127}}</ref> au polihaidroksyalkanoeti.<ref>{{cite journal |author=Kadouri D, Jurkevitch E, Okon Y, Castro-Sowinski S |title=Ecological and agricultural significance of bacterial polyhydroxyalkanoates |url=https://archive.org/details/critical-reviews-in-microbiology_2005_31_2/page/55 |journal=Critical Reviews in Microbiology |volume=31 |issue=2 |pages=55–67 |year=2005 |pmid=15986831 |doi=10.1080/10408410590899228}}</ref> Chembechembe hizi huwezesha bakteria kuhifadhi misombo kwa ajili ya matumizi ya baadaye. Baadhi ya spishi za bakteria, kama vile zile za Sayanobacteria wa kifotosinthetiki, hutengeneza vilengelenge vya gesi vya ndani, ambavyo huvitumia kuwawezesha kuelea - na kuwaruhusu kuogolea juu na chini katika rusu za maji zenye mwanga na virutubisho tofauti.<ref>{{cite journal |author=Walsby AE |title=Gas vesicles |journal=Microbiological Reviews |volume=58 |issue=1 |pages=94–144 |year=1994 |month=March |pmid=8177173 |pmc=372955 |url=http://mmbr.asm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=8177173}}</ref> ===Miundo ya nje ya seli=== Karibu na nje ya utando wa seli kuna ukuta wa seli wa bakteria. kuta za seli za bakteria zimetengenezwa na peptidoglaikani (ambayo awali iliitwa murein), ambayo hutokana na mfululizo wa polisakaraidi zilizounganishwa na peptide isiyo ya kawaida yenye amino asidi ya D.<ref>{{cite journal |author=van Heijenoort J |title=Formation of the glycan chains in the synthesis of bacterial peptidoglycan | url=http://glycob.oxfordjournals.org/cgi/content/full/11/3/25R |journal=Glycobiology |volume=11 |issue=3 |pages=25R&ndash;36R |year=2001 |pmid=11320055 |doi=10.1093/glycob/11.3.25R}}</ref> Kuta za seli za bakteria hutofautiana na kuta za [[Mmea|mmea]] na [[Kuvu|kuvu]], ambao hutengenezwa kutokana na selulosi na chitini, mtawalia.<ref name="Koch">{{cite journal |author=Koch A |title=Bacterial wall as target for attack: past, present, and future research |url=http://cmr.asm.org/cgi/content/full/16/4/673?view=long&pmid=14557293 |journal=Clin Microbiol Rev |volume=16 |issue=4 |pages=673&ndash;87 |year=2003 |pmid=14557293 |doi=10.1128/CMR.16.4.673-687.2003 |pmc=207114 |access-date=2015-05-07 |archive-date=2008-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080928093055/http://cmr.asm.org/cgi/content/full/16/4/673?view=long&pmid=14557293 |dead-url=yes }}</ref> Ukuta wa seli ya bakteria pia ni tofauti na ule wa Akea, ambao hauna peptidoglaikani. Ukuta wa seli ni muhimu katika maisha ya bakteria wengi, na antibiotiki ya penicillin anaweza kuua bakteria kwa kuzuia hatua moja katika matumizi ya peptidoglaikani.<ref name="Koch"></ref> Kuna aina mbili kuu za kuta za seli katika bakteria, ziitwazo Gramu-chanya na Gramu-hasi. Majina haya yanatokana na athari ya seli kwa waa la Gram,utafiti ambao ulitumiwa kwa muda mrefu katika kuainisha spishi za bakteria.<ref name="Gram">{{cite journal | last = Gram | first = HC | authorlink = Hans Christian Gram |year=1884 |title=Über die isolierte Färbung der Schizomyceten in Schnitt- und Trockenpräparaten |journal=Fortschr. Med. |volume=2 |pages=185&ndash;189 }}</ref> Bakteria za Gram-chanya zina ukuta wa seli mnene ambao una rusu nyingi za peptidoglaikani na asidi ya teikoiki. Kinyume na matarajio, bakteria wa Gramu-hasi wana ukuta mwembamba uliyo na rusu chache za peptidoglaikani iliyozungukwa na utando wa pili wa lipidi wenyelipopolisakaride na lipoprotini. Bakteria wengi wana ukuta wa seli wa Gramu-hasi, na Fimikuti tu na Aktinobakteria ambao(asilia walijulikana kama bakteria wa G + C ya chini na G + C ya juu Gramu-chanya, mtawalia) huwa na mpangilio wa Gramu-chanya mbadala.<ref>{{cite journal |author=Hugenholtz P |title=Exploring prokaryotic diversity in the genomic era |journal=Genome Biology |volume=3 |issue=2 |pages=REVIEWS0003 |year=2002 |pmid=11864374 |pmc=139013 |url=http://genomebiology.com/1465-6906/3/REVIEWS0003 |doi=10.1186/gb-2002-3-2-reviews0003 |access-date=2015-05-07 |archive-date=2020-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200315111159/http://genomebiology.com/1465-6906/3/REVIEWS0003 |dead-url=yes }}</ref> Utofauti huu katika miundo unaweza kuleta tofauti katika kuathirika kwa antibiotiki, kwa mfano, vankomisin inaweza tu kuua bakteria wa Gram-chanya na hushindwa kuua pathojeni za Gram-hasi, kama vile ''Haemophilus influenzae'' au ''Pseudomonas aeruginosa.'' <ref>{{cite journal |author=Walsh F, Amyes S |title=Microbiology and drug resistance mechanisms of fully resistant pathogens |journal=Curr Opin Microbiol |volume=7 |issue=5 |pages=439–44 |year=2004 |pmid=15451497 |doi=10.1016/j.mib.2004.08.007}}</ref> Katika bakteria wengi rusu ya S ya molekiuli za protini zilizounganishwa pamoja hufunika nje ya ukuta wa seli.<ref>{{cite journal |author=Engelhardt H, Peters J |title=Structural research on surface layers: a focus on stability, surface layer homology domains, and surface layer-cell wall interactions |journal=J Struct Biol |volume=124 |issue=2&ndash;3 |pages=276–302 |year=1998|pmid = 10049812 |doi=10.1006/jsbi.1998.4070}}</ref> Rusu hii hukinga seli dhidi ya athari za kikemikali na zingine na inaweza kuzuia kuenea kwamakromolekiula. Rusu za S- zina kazi mbalimbali lakini ambazo hazieleweki vizuri, lakini inajulikana kwamba hufanya kazi kama sumu kali katika ''Campylobacter'' na zina [[Kimeng'enya|vimeng'enya]] katika ''stearothermophilus Bacillus.'' <ref>{{cite journal |author=Beveridge T, Pouwels P, Sára M, Kotiranta A, Lounatmaa K, Kari K, Kerosuo E, Haapasalo M, Egelseer E, Schocher I, Sleytr U, Morelli L, Callegari M, Nomellini J, Bingle W, Smit J, Leibovitz E, Lemaire M, Miras I, Salamitou S, Béguin P, Ohayon H, Gounon P, Matuschek M, Koval S |title=Functions of S-layers |journal=FEMS Microbiol Rev |volume=20 |issue=1&ndash;2 |pages=99&ndash;149 |year=1997 |pmid=9276929 |last12=Morelli |first12=L |last13=Callegari |first13=ML |last14=Nomellini |first14=JF |last15=Bingle |first15=WH |last16=Smit |first16=J |last17=Leibovitz |first17=E |last18=Lemaire |first18=M |last19=Miras |first19=I |last20=Salamitou |first20=S |last21=Béguin |first21=P |last22=Ohayon |first22=H |last23=Gounon |first23=P |last24=Matuschek |first24=M |last25=Koval |first25=SF}}</ref> [[File:EMpylori.jpg|thumb|250px|left|Mchoro wa elektroni za helikobakta pailori elektroni, unaoonyesha flajela nyingi kwenye seli]] Flajela ni maumbo magumu yenye protini, yana kipenyo cha takriban nanomita 20 [[Mita|Mita]] huwa na urefu wa hadi mikromita 20, ambazo hutumika kuwezesha usafiri wa ufanisi. Flajela huendeshwa kutokana na nguvu zinazozalishwa kupitia kwa ubadilishanaji wa Ionchini ya mwinamo wa elektrokemikali kupitia kwa utando wa seli.<ref>{{cite journal |author=Kojima S, Blair D |title=The bacterial flagellar motor: structure and function of a complex molecular machine |journal=Int Rev Cytol |volume=233 |issue=|pages=93&ndash;134 |year=2004|pmid=15037363 |doi=10.1016/S0074-7696(04)33003-2}}</ref> Fimbriae ni nyuzi nyororo za protini, zenye kipenyo cha nonimita 20-10 tu na urefu wa mikromita kadhaa. Huwa wamesambaa kwenye sehemu za sseli, na hufanana na nywele laini zinapoonwa kupitia kwa hadubini ya elektroni. Inaaminika kuwa Fimbriae huhusika katika kuunganisha vitu yabisi kwenye sehemu zingine au katika seli zingine na ni muhimu katika kutengeneza sumu kali ya pathojeni fulani za bakteria.<ref>{{cite journal |author=Beachey E |title=Bacterial adherence: adhesin-receptor interactions mediating the attachment of bacteria to mucosal surface |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_1981-03_143_3/page/325 |journal=J Infect Dis |volume=143 |issue=3 |pages=325&ndash;45 |year=1981|pmid = 7014727}}</ref> Pili ''(kwa umoja'' pilus) ni viambatisho vya seli, kubwa kidogo kuliko fimbriae, ambavyo vinaweza kuhamisha vitu vya jenetiki baina ya seli za bakteria katika mchakato uitwao muungano (tazama jenetiki ya bakteria, hapa chini).<ref>{{cite journal |author=Silverman P |title=Towards a structural biology of bacterial conjugation |journal=Mol Microbiol |volume=23 |issue=3 |pages=423&ndash;9 |year=1997 |pmid=9044277 |doi=10.1046/j.1365-2958.1997.2411604.x}}</ref> Kapsuli au rusu za slimi zinazotengenezwa na bakteria wengi kuzingira seli zao, na hutofautiana kwa maumbo na miundo: kuanzia rusu ya slimu isiyo na mpangilio ya ya nje ya polima ya seli, na yenye muundo bainishi wa kapsuli au glaikokaliksi. Maumbo haya yanaweza kulinda seli dhidi ya kumezwa na seli za yukariyoti, kama vile makrofeji.<ref>{{cite journal |author=Stokes R, Norris-Jones R, Brooks D, Beveridge T, Doxsee D, Thorson L |title=The glycan-rich outer layer of the cell wall of Mycobacterium tuberculosis acts as an antiphagocytic capsule limiting the association of the bacterium with macrophages |url=http://iai.asm.org/cgi/content/full/72/10/5676?view=long&pmid=15385466 |journal=Infect Immun |volume=72 |issue=10 |pages=5676&ndash;86 |year=2004 |pmid=15385466 |doi=10.1128/IAI.72.10.5676-5686.2004 |pmc=517526 |access-date=2015-05-07 |archive-date=2008-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080929082456/http://iai.asm.org/cgi/content/full/72/10/5676?view=long&pmid=15385466 |dead-url=yes }}</ref> Pia wanaweza kufanya kazi kama Antijeni na kushirikishwa katika utambuzi wa seli, kadhalika kuwezesha katika kuunganisha na na kutengenza bio-filamu.<ref>{{cite journal |author=Daffé M, Etienne G |title=The capsule of Mycobacterium tuberculosis and its implications for pathogenicity |journal=Tuber Lung Dis |volume=79 |issue=3 |pages=153&ndash;69 |year=1999 |pmid=10656114 |doi=10.1054/tuld.1998.0200}}</ref> Kuleta pamoja hii miundo au maumbo ya seli kunategemea mifumo ya utoaji wa ugiligili wa bakteria. Uhamisho wa protini kutoka kwa saitoplazimu hadi kwa periplazimu au katika mazingira yaliyo karibu na seli. Mifumo ya aina nyingi ya utoaji ugiligili inajulikana na mara nyingi miundo hii ni muhimu kwa ajili ya pathojeni za sumu kali, kwa hiyo hutafitiwa kwa kina.<ref>{{cite journal |author=Finlay BB, Falkow S |title=Common themes in microbial pathogenicity revisited |journal=Microbiology and Molecular Biology Reviews |volume=61 |issue=2 |pages=136–69 |year=1997 |month=June |pmid=9184008 |pmc=232605 |url=http://mmbr.asm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=9184008}}</ref> ===Endospora=== {{main|Endospora}} [[File:Gram Stain Anthrax.jpg|thumb|250px|right|Bacillus anthracis (yenye doa la zambarau) inyokua kwenye ugiligili wa uti wa mgongo]] Baadhi ya [[Jenasi|nasaba]] ya bakteria wa Gram-chanaya, kama vile Bacillus, Clostridium, Sporohalobacter, Anaerobacter na ''Heliobacterium,'' zinaweza kutengeneza maumbo yaliyotulia yenye uwezo kustahimili yaitwayo endospora.<ref>{{cite journal |author=Nicholson WL, Munakata N, Horneck G, Melosh HJ, Setlow P |title=Resistance of Bacillus endospores to extreme terrestrial and extraterrestrial environments |journal=Microbiology and Molecular Biology Reviews |volume=64 |issue=3 |pages=548–72 |year=2000 |month=September |pmid=10974126 |pmc=99004 |url=http://mmbr.asm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=10974126 |doi=10.1128/MMBR.64.3.548-572.2000}}</ref> Karibu katika visa vyote, endospora moja hutengenezwa na huu siyo mchakato wa uzazi, ingawa ''Anaerobacter'' wanaweza kutengeneza endospora kwenye seli moja.<ref>{{cite journal |author=Siunov A, Nikitin D, Suzina N, Dmitriev V, Kuzmin N, Duda V |title=Phylogenetic status of Anaerobacter polyendosporus, an anaerobic, polysporogenic bacterium |url=http://ijs.sgmjournals.org/cgi/reprint/49/3/1119.pdf |journal=Int J Syst Bacteriol |volume=49 Pt 3 |issue= |pages=1119&ndash;24 |year=1999 |pmid=10425769 |format=PDF |access-date=2015-05-07 |archive-date=2007-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070616050314/http://ijs.sgmjournals.org/cgi/reprint/49/3/1119.pdf |dead-url=yes }}</ref> Endospora huwa na kitovu muhimu cha satoplazimu chenye [[ADN]] na ribosomu iliyozungukwa na rusu ya gamba na kulindwa na ngozi ngumu isiyopenyeka. Endospora haina umetaboli usiyoweza kuonekana nainaweza kustahimmili hali mbaya ya kimwili na kikemikali, kama vile viwango vya juu vya mwanga wa miale ya jua, mionzi ya gamma, sabuni za maji, vipukusi, joto, kuzizima, shinikizo na ukavu.<ref>{{cite journal |author=Nicholson W, Fajardo-Cavazos P, Rebeil R, Slieman T, Riesenman P, Law J, Xue Y |title=Bacterial endospores and their significance in stress resistance |url=https://archive.org/details/antonie-van-leeuwenhoek_2002_81_1-4/page/27 |journal=Antonie Van Leeuwenhoek |volume=81 |issue=1&ndash;4 |pages=27&ndash;32 |year=2002 |pmid=12448702 |doi=10.1023/A:1020561122764}}</ref> Katika hali hii iliyotulia, viumbe hawa wanaweza kusalia na uwezo wa kujitegemea kwa mamilioni ya miaka,<ref>{{cite journal |author=Vreeland R, Rosenzweig W, Powers D |title=Isolation of a 250 million-year-old halotolerant bacterium from a primary salt crystal |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2000-10-19_407_6806/page/896 |journal=Nature |volume=407 |issue=6806 |pages=897&ndash;900 |year=2000 |pmid=11057666 |doi=10.1038/35038060}}</ref><ref>{{cite journal |author=Cano R, Borucki M |title=Revival and identification of bacterial spores in 25- to 40-million-year-old Dominican amber |url=https://archive.org/details/sim_science_1995-05-19_268_5213/page/n117 |journal=Science |volume=268 |issue=5213 |pages=1060&ndash;4 |year=1995 |pmid=7538699 |doi=10.1126/science.7538699}}</ref> na endospora huwezesha bakteria hata kushi kwenye ombwe tupu na mionzi ya anga.<ref>{{cite journal |author=Nicholson W, Schuerger A, Setlow P |title=The solar UV environment and bacterial spore UV resistance: considerations for Earth-to-Mars transport by natural processes and human spaceflight |journal=Mutat Res |volume=571 |issue=1&ndash;2 |pages=249&ndash;64 |year=2005|pmid = 15748651 |doi=10.1016/j.mrfmmm.2004.10.012}}</ref> Aidha, bakteria ambao hutengeneza endospora wanaweza kusababisha ugonjwa kwa mfano, unaweza kupata kimeta kwa kuvuta hewa yenye endospora za ''Bacillus'' ''anthracis,'' na uchafuzi wa vindnda vya ndani na endospora za '' Clostridium tetani'' husababisha pepopunda.<ref>{{cite journal |author=Hatheway CL |title=Toxigenic clostridia |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=3 |issue=1 |pages=66–98 |year=1990 |month=January |pmid=2404569 |pmc=358141 |url=http://cmr.asm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=2404569 }}</ref> ==Umetaboli== Bakteria huonyesha aina mbalimbali za umetaboli.<ref>{{cite journal |author=Nealson K |title=Post-Viking microbiology: new approaches, new data, new insights |url=https://archive.org/details/sim_origins-of-life-and-evolution-of-biospheres_1999-01_29_1/page/73 |journal=Orig Life Evol Biosph |volume=29 |issue=1 |pages=73–93 |year=1999 |pmid=11536899 |doi=10.1023/A:1006515817767}}</ref> Sifa za kundi la bakteria kijadi zimetumika katika kuainisha jamii zao, lakini aghalabu sifa hizi hazioani na uainishaji wa kisasa wa jeni.<ref>{{cite journal |author=Xu J |title=Microbial ecology in the age of genomics and metagenomics: concepts, tools, and recent advances |journal=Mol Ecol |volume=15 |issue=7 |pages=1713–31 |year=2006|pmid = 16689892 |doi=10.1111/j.1365-294X.2006.02882.x}}</ref> Umetaboli wa bakteria huainishwa katika makundi ya lishe kwa misingi ya vigezo vitatu vikuu: aina ya nishati inayotumika katika kukua, chanzo cha [[Kaboni|kaboni]], na nyenzo za elektroni zinazotumika kwa ajili ya ukuaji. Kigezo kingine cha ziada cha vidubini vinavyopumua ni vinasa elektronivinavyotumika katika uzalishaji wa nguvu kwa kutumia oksijeni au bila oksijeni.<ref>{{cite journal |author=Zillig W |title=Comparative biochemistry of Archaea and Bacteria |journal=Curr Opin Genet Dev |volume=1 |issue=4 |pages=544–51 |year=1991 |pmid=1822288 |doi=10.1016/S0959-437X(05)80206-0}}</ref> {| class="wikitable" style="margin-left:auto;margin-right:auto" |+ Aina za lishe katika umetaboli wa bakteria |- !Aina ya lishe !Chanzo cha nguvu !Chanzo cha kaboni !Mifano |- | &nbsp;Fototrofu&nbsp; | align="center"|Mwanga wa jua | align="center"|&nbsp;Misombo ya kaboni (fotoheterotrofu) au uongezaji wa kaboni (fotoautotrofu) | &nbsp;Cyanobakteria, Bakteria wa kijani wa salfa, Klorofleksi, au bakteria wa zambarau &nbsp; |- | &nbsp;Lithotrofu | align="center"|Iso-Misombo | align="center"|&nbsp;Misombo ya kikaboni (lithoheterotrofu) au uongezaji wa kaboni (lithoautotrofu) | &nbsp;Thamodesalfobakteria, ''Hydrogenophilaceae,'' au Nitrospirae&nbsp; |- | &nbsp;Oganotrofi | align="center"|Misombo ya kaboni | align="center"|&nbsp;Misombo kaboni (kemoheterotrofi) au uongezaji wa kaboni (kemoautotrofi) &nbsp; | &nbsp;''Bacillus, Clostridium'' au ''Enterobacteriaceae'' &nbsp; |} Umetaboli wa kaboni katika bakteria huwa aidha pale ambapo misombo ya kaboni kiheterotrofiki, ambapo misombo kikaboni hutumiwa kama vyanzo vya kaboni, au kiototrofiki, kumaanisha kamba sseli ya kaboni hutokana na uongezaji wa [[Dioksidi kabonia|gesi ya kaboni yenye oksijeni]]. Bakteria za heterotrofiki ni pamoja na aina ya vimelea. Mfano mzuri wa bakteria za ototrofiki fototrofiki siyano-bakteria, bakteria za salfa ya kijani na baadhi wa bakteria za zambarau, lakini pia spishi nyingi za aina ya kemolithotrofiki, kama vile bakteria za kuongeza naitrojeni ama za kuongeza oksijeni katika salfa.<ref>{{cite journal |author=Hellingwerf K, Crielaard W, Hoff W, Matthijs H, Mur L, van Rotterdam B |title=Photobiology of bacteria |url=https://archive.org/details/sim_antonie-van-leeuwenhoek_1994_65_4/page/331 |journal=Antonie Van Leeuwenhoek |volume=65 |issue=4 |pages=331&ndash;47 |year=1994|pmid = 7832590 |doi=10.1007/BF00872217}}</ref> Umetaboli wa nishati ya bakteria ama huwa umejikita katika ototrofi, utumiaji wa mwanga kupitia kwa [[Usanisinuru|usanisinuru]], au kupitia kwa kemotrofi, utumiaji wa dutu za kemikali kuzalisha vyakula, ambayo mara nyingi hutengenzwa kwa gharama ya oksijeni au vipokea elektroni mbadala (mpumuo wa erobiki / anerobiki). [[File:Bluegreen algae.jpg|thumb|200px|right|Filamenti sinobakteria ya kuzalisha chakula kutoka kwa mwanga]] Hatimaye, bakteria zimegawanyika kama lithotrof ambazo hutumia vitoa elektroni vya isokaboni na oganotrofu ambazo hutumia misombo ya kikaboni kama vitoa elektroni. Vijiumbe vya kemotropiki hutumia vitoa elektroni husika katika kuhifadhi nguvu (kwa mpumuo wa aerobiki/uchachushaji wa anerobiki) na mifanyiko mingine ya biosinthetiki (kwa mfano, kuongezea gesi ya kaboni dioksidi), navyo viumbe vya fototropiki huzitumia tu kwa madhumuni ya biosinthetiki. Viumbe vipumuzi hutumia misombo ya kemikali kama kiini cha nishati kwa kuchukua elektroni kutoka kwa substreti ilopunguzwa na kuzihamisha hadi kwenye taminali ya kukubali elektroni katika mmenyuko wa aina ya redoksi. Mmenyuko huu husababisha nishati kutolewa inayoweza kutumika kwa kumeng'enya ATP na kuendesha umetaboli. Katika viumbe vya erobiki, [[Oksijeni|oksijeni]] hutumiwa kama kikubalio cha elektroni. Katika viumbe vya anaerobic misombo ya isokaboni nyingine kama vile, naitratisalfeti au kaboni dioksaidi hutumika kama vikubalio vya elektroni. Hii hupelekea michakato muhimu ya kiikoloji ya di-naitrifikashon kupunguza kwa salfeti na asetojenesis kwa mtiririko huo. Hali nyingine ya kimaisha ya kemotrofs katika hali ya kukosekana kwa vikubalio vya elektroni inayowezekana ni kuchachua (famenteshon), ambapo elektroni zilizochukuliwa kutoka sabstreti iliyo punguzwa huhamishiwa hadi kwenye substreti za kati zilizo oksidaiziwa kuzalisha bidhaa zilizo chachuka (mfano laktate, ethanol, [[Hidrojeni|hidrojeni]] na asidi ya butiriki). Kuchachuka kwa wezekana, kwa sababu kiwango cha nishati kilichomo kwenye sabstreti ni kikubwa kuliko kile cha mazao, na hii hufanya viumbe kusinthesise ATP na kufanyika kwa metaboli zao.<ref>{{cite journal |author=Zumft W |title=Cell biology and molecular basis of denitrification | url=http://mmbr.asm.org/cgi/reprint/61/4/533?view=long&pmid=9409151 |journal=Microbiol Mol Biol Rev |volume=61 |issue=4 |pages=533&ndash;616 |date=1 December 1997|pmid=9409151 |pmc=232623 }}</ref><ref>{{cite journal |author=Drake H, Daniel S, Küsel K, Matthies C, Kuhner C, Braus-Stromeyer S |title=Acetogenic bacteria: what are the in situ consequences of their diverse metabolic versatilities? |journal=Biofactors |volume=6 |issue=1 |pages=13&ndash;24 |year=1997 |pmid=9233536 |doi=10.1002/biof.5520060103}}</ref> Michakato hii ni muhimu pia katika baiolojia kwa mujibu wa uchafuzi wa mazingira, kwa mfano, bakteria za kupunguza salfeti huwajibika kwa kiasi kikubwa katika uzalishaji wa aina mbali mbali za sumu aina ya [[zebaki]] ([[methil-]] na [[daimethilzebaki]]) katika mazingira. Anaerobu zisizopumua hutumia uchachuaji kuzalisha nishati na nguvu wa kupunguza, kutengeneza bidhaa za metaboli (kama vile ethanol katika utengezaji wa pombe) kama bidhaa taka. Anaerobu aina ya Fakaltative zinanaweza kubadili kati ya kuchachua na ukomo kubalifu wa elektronitofauti kutegemeana na hali ya mazingira ambayo wao hupatikana. Bakteria aina ya lithotrofiki hutumia misombo isokaboni kama chanzo cha nishati. Isokaboni fadhili za elektroni za kawaida ni hidrojeni,kaboni monoksidi, [[Amonia|amonia]] (inayopelekea naitrifikashion), chuma na ayoni zingine za metali zilopungukiwa, na misombo kadhaa zilizopunguzwa za [[Sulfuri|sulfuri]]. Mara nyingi gesi ya methane inaweza kutumika na bakteria aina ya methanotrof kama kiini cha [[Elektroni|elektroni]] na chakula katika kunaboli kwa kaboni.<ref>{{cite journal |author=Dalton H |title=The Leeuwenhoek Lecture 2000 the natural and unnatural history of methane-oxidizing bacteria |url=http://www.journals.royalsoc.ac.uk/content/yl6umjthf30e4a59/ |journal=Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci |volume=360 |issue=1458 |pages=1207&ndash;22 |year=2005 |pmid=16147517 |doi=10.1098/rstb.2005.1657 |pmc=1569495 |access-date=2015-05-07 |archive-date=2020-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200401112813/http://www.journals.royalsoc.ac.uk/content/yl6umjthf30e4a59/ |dead-url=yes }}</ref> Katika aerobik fototrofi na kemolithotrofi, oksijeni hutumiwa kama kikomo kubalifu cha elektroni, na huku katika hali ya anaerobik, misombo isokaboni hutumika badala yake. Viumbe vingi aina ya Lithotrofiki ni ototrofiki, navyo viumbe aina ya oganatrofiki ni heterotrofiki. Mbali na kupachika kaboni dioksidi katika usanisinuru, baadhi ya bakteria pia hupachika gesi ya [[Nitrojeni|naitrojeni]] (upachikaji wa naitrojeni) kutumia enzaimu naitrojeni. Tabia hii muhimu inayoambatana na mazingira inaweza kupatikana katika bakteria wa metaboli karibu wa aina yote waliotajwa hapo mbeleni, lakini si kwa ujumlla.<ref>{{cite journal |author=Zehr J, Jenkins B, Short S, Steward G |title=Nitrogenase gene diversity and microbial community structure: a cross-system comparison |journal=Environ Microbiol |volume=5 |issue=7 |pages=539&ndash;54 |year=2003 |pmid=12823187 |doi=10.1046/j.1462-2920.2003.00451.x}}</ref> ==Ukuaji na Uzazi== [[File:Binary fission anim.gif|thumb|right|175px|Bakteria huongeza idadi kwa kujigawanya mara mbili]] Kinyume na viumbe vyenye seli mingi, kuongezeka kwa ukubwa wa bakteria (ukuaji wa seli) na uzalishi kwa ugawi wa seli zinahusishwa haswa na viumbe vyenye seli moja. Bakteria hukua hadi kiasi fulani na kisha kuzaa kupitia kwa urudufuwa fishoni ambayo ni aina ya uzazi usio wa kingono.<ref>{{cite journal |author=Koch A |title=Control of the bacterial cell cycle by cytoplasmic growth |url=https://archive.org/details/critical-reviews-in-microbiology_2002_28_1/page/61 |journal=Crit Rev Microbiol |volume=28 |issue=1 |pages=61&ndash;77 |year=2002 |pmid=12003041 |doi=10.1080/1040-840291046696}}</ref> Katika hali ya timilifu, bakteria zinaweza kukua na kugawanya sana kwa haraka, na idadi yao kufikia mara mbili kila baada ya dakika 9.8.<ref>{{cite journal |author=Eagon RG |title=Pseudomonas natriegens, a marine bacterium with a generation time of less than 10 minutes |journal=Journal of Bacteriology |volume=83 |issue=4 |pages=736–7 |year=1962 |month=April |pmid=13888946 |pmc=279347 |url=http://jb.asm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=13888946 }}</ref> Katika mgawanyiko wa seli, seli mbili zenye kufanana clone ni zinazozalishwa. Baadhi ya bakteria, wakati bado zinazalisha bila kutumia ngono, hutengeza miundo ya uzazi ili kusaidia kugawa seli mpya zilizoundwa. Mifano ni pamoja na kutengezwa kwa mwili wa malezi wa matunda na ''Myxobakteria'' na utengezaji wa hypha angani na ''Streptomyces'' au kuunganika. Budding huhusisha seli inayojumuisha kivimbe kinachojitenga na kisha kuutoa seli mpya. [[File:E.-coli-growth.gif|thumb|300px|Koloni ya Escherichia coli jinsi wanavyojigawanya na kuongezeka<ref> [205] </ref>.]] Katika maabara, bakteria hukuzwa kwa kutumia vyombo vya mango au viowevu. Vyombo vya ukuaji kama vile sahani ya agar hutumiwa kutenga aina moja tupu ya bakteria. Hata hivyo, ukuaji katika eneo/vyombo nyong'onyevu hutumika wakati kipimo cha ukuaji au kiasi kikubwa cha seli kinahitajika. Ukuaji katika vyombo vioewevu vilivyochochewa hufanyika kama vining'inio vya seli kwenye uoevu, na kufanya aina hizo rahisi kugawanyishwa na kuzihamisha, ingawa kutenga bakteria moja kutoka vyombo/eneo ya uoevu ni ngumu. Utumizi wa vyombo chagulizi (vyombo vilivyo ongezwa rutuba maalum au kupungukiwa nayo, au kuongezwa antibiotiki) inaweza kusaidia kubaini viumbe maalum.<ref name="Thomson">{{cite journal |author=Thomson R, Bertram H |title=Laboratory diagnosis of central nervous system infections |url=https://archive.org/details/sim_infectious-disease-clinics-of-north-america_2001-12_15_4/page/1047 |journal=Infectious Disease Clinics of North America |volume=15 |issue=4 |pages=1047–71 |year=2001 |pmid=11780267 |doi=10.1016/S0891-5520(05)70186-0}}</ref> Mbinu nyingi za maabara za kukuza bakteria hutumiakiasi kikubwa cha virutubisho kuzalisha kiasi kikubwa cha seli kwa bei nafuu na kwa haraka. Hata hivyo, katika mazingira ya asilia, rutuba ni adimu na kwa hivyo ina maana kuwa bakteria haziwezi kuendelea kuzaliana kwa muda usiojulikana. Kuadimika kwa virutubishi imesababisha mageuzi ya ukuaji wa mikakati mbalimbali (angalia r/K nadharia ya uteuzi). Baadhi ya viumbe vinaweza kukua kwa haraka sana wakati virutubisho vipatikanapo, kama vile ukuaji wa mwani (na sainobaktera) ambazo mara nyingi hutokea katika maziwa wakati wa msimu wa joto.<ref>{{cite journal |author=Paerl H, Fulton R, Moisander P, Dyble J |title=Harmful freshwater algal blooms, with an emphasis on cyanobacteria |journal=ScientificWorldJournal |volume=1 |issue=|pages=76&ndash;113 |year=2001|pmid=12805693 |doi=10.1100/tsw.2001.16}}</ref> Vijiumbe vingine hukabiliana na mazingira mbaya, kama vile uzalishaji wa antibiotiki nyingi na Streptomaises ili kuzuia ukuaji wa vijiumbe shindani.<ref>{{cite journal |author=Challis G, Hopwood D |title=Synergy and contingency as driving forces for the evolution of multiple secondary metabolite production by Streptomyces species |url=http://www.pnas.org/cgi/content/full/100/suppl_2/14555 |journal=Proc Natl Acad Sci USA |volume=100 Suppl 2 |issue= |pages=14555&ndash;61 |year=2003 |pmid=12970466 |doi=10.1073/pnas.1934677100 |pmc=304118 |access-date=2015-05-07 |archive-date=2008-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725001504/http://www.pnas.org/cgi/content/full/100/suppl_2/14555 |dead-url=yes }}</ref> Katika maumbile, viumbe vingi huishi katika jamii (mfano bio-filamu) ambayo inaweza kuruhusu kuongezeka kwa ugavi wa virutubisho na ulinzi kutoka mazingira finyu.<ref name="Davey"></ref> Mahusiano haya yananaweza kuwa muhimu kwa ukuaji wa viumbe fulani au kundi la viumbe (sintrofi).<ref>{{cite journal |author=Kooijman S, Auger P, Poggiale J, Kooi B |title=Quantitative steps in symbiogenesis and the evolution of homeostasis |url=https://archive.org/details/sim_biological-reviews_2003-08_78_3/page/435 |journal=Biol Rev Camb Philos Soc |volume=78 |issue=3 |pages=435&ndash;63 |year=2003 |pmid=14558592 |doi=10.1017/S1464793102006127}}</ref> Ukuaji wa bakteria hufuata awamu tatu. Wakati idadi ya bakteria huingia kwanza katika mazingira yenye idadi kubwa ya virutubisho inayoruhusu ukuaji, chembechembe hujiselehi na mazingira yao mapya. Awamu ya kwanza ya ukuaji wa uchumi ni awamu timu, ni kipindi cha kukua polepole wakati seli zinazoea kuishi katika mazingara yenye virutubishi vingi na kujitayarisha kwa ukuaji wa haraka. Awamu ya timu ina viwango vya juu vya mmeng'enyo wa vyakula, kwani protini muhimu kwa ukuaji wa haraka zinazalishwa.<ref>{{cite journal |author=Prats C, López D, Giró A, Ferrer J, Valls J |title=Individual-based modelling of bacterial cultures to study the microscopic causes of the lag phase |journal=J Theor Biol |volume=241 |issue=4 |pages=939&ndash;53 |year=2006|pmid = 16524598 |doi=10.1016/j.jtbi.2006.01.029}}</ref> Awamu ya pili ya ukuaji hujulikana kama awamu ya logarithimu (awamu ya logi), pia inajulikana kama awamu kielelezo. Awamu hii ina ukuaji wakielel ezo wa haraka. Kiwango cha ukuaji cha seli katika awamu hii inajulikana kama ''kiwango cha ukuaji'' ''(k)'', na muda seli zinachukua kuongezeka mara mbili inajulikana kama ''muda wa kizazi'' ''(g''). Wakati wa awamu logi, virutubishi humetabolaiziwa kwa kasi sana hadi kirutubisho kimoja kuisha na kuwa kikwazo cha ukuaji. Awamu ya mwisho ya ukuaji ni ''awamu simamu'' na husababishwa na virutubisho vilivyomalizika. Seli hupunguza shughuli zao za metaboli na hujitosheleza na protini zisizo-muhimu kwenye chembechembe. Awamu simamu ni kipindi cha mpito kutoka ukuaji wa haraka kwa hali finyu ya na witikio na kuna ongezeko kwa uelekezi wa jeni zinazohusika katika kutengeneza ADN ,metaboli wa vito-oksidishaji na usafirishaji wa madini.<ref>{{cite journal |author=Hecker M, Völker U |title=General stress response of Bacillus subtilis and other bacteria |journal=Adv Microb Physiol |volume=44 |issue=|pages=35&ndash;91 |year=2001|pmid=11407115 |doi=10.1016/S0065-2911(01)44011-2}}</ref> ==Jenetikia== {{main|Jenomu}} Bakteria wengi huwa na kromosomu moja ya mviringo na ukubwa kutoka misingi jozi 160,000 katika bakteria ya endosimbiotik ''Candidatus Carsonella ruddii'',<ref>{{cite journal |author=Nakabachi A, Yamashita A, Toh H, Ishikawa H, Dunbar H, Moran N, Hattori M |title=The 160-kilobase genome of the bacterial endosymbiont Carsonella |url=https://archive.org/details/sim_science_2006-10-13_314_5797/page/266 |journal=Science |volume=314 |issue=5797 |pages=267 |year=2006 |pmid=17038615 |doi=10.1126/science.1134196}}</ref> hadi misingi jozi 12,200,000 katika bakteria zilizo na makao kwenye ''Sorangium cellulosum''.<ref>{{cite journal |author=Pradella S, Hans A, Spröer C, Reichenbach H, Gerth K, Beyer S |title=Characterisation, genome size and genetic manipulation of the myxobacterium Sorangium cellulosum So ce56 |url=https://archive.org/details/archives-of-microbiology_2002-12_178_6/page/484 |journal=Arch Microbiol |volume=178 |issue=6 |pages=484–92 |year=2002 |pmid=12420170 |doi=10.1007/s00203-002-0479-2}}</ref> Spirochaete za [[Jenasi|jenasi]] ''Borrelia'' ni mojawapo wa bakteria ya kipekee katika utaratibu huu, huku bakteria kama vile ''Borrelia burgdorferi'', inayosababisha ugonjwa wa lyme,ikiwa na kromosumu moja kwenye laini. Jeni katika jinomu za bakteria kawaida huwa kijikamba kimoja kiendelezi cha ADN na ingawa kuna aina mbalimbali za introni zinazopatikana kwenye bakteria, ni nadra ikilinganishwa na ukariotes.<ref>{{cite journal |author=Belfort M, Reaban ME, Coetzee T, Dalgaard JZ |title=Prokaryotic introns and inteins: a panoply of form and function |journal=J. Bacteriol. |volume=177 |issue=14 |pages=3897–903 |date=1 July 1995 |pmid=7608058 |url=http://jb.asm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=7608058 |pmc=177115 |access-date=2015-05-07 |archive-date=2020-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200530142641/https://jb.asm.org/content/177/14/3897.long |dead-url=yes }}</ref> Bakteria pia zaweza kuwa na plasmids ambazo ni ADN ndogo zenye kromosumu za ziada zinazoweza kuwa na jeni zenye kupinga antibiotiki au virusi<ref>{{Rejea tovuti|title=Plasmid|url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Plasmid|work=Genome.gov|accessdate=2021-03-30|language=en}}</ref>. Bakteria, kama viumbe hukuzana bila ngono, hurithi nakala za jeni za kufanana za wazazi wao (yaani ni klonal). Hata hivyo, bakteria zote zaweza kubadilika na uteuzi juu ya mabadiliko ya maumbile nyenzo katika ADN yao inayosababishwa na kuja pamoja kwa maumbile au miuteshion. Miuteshions hutotokana na makosa yaliyotokana wakati ADN inapojiiga au kutokana na kujieka wazi kwa visababishaji vya tarasani. Viwango vya mabadiliko ya viinisaba hutofautiana sana kati ya aina tofauti ya bakteria na hata miongoni mwa kloni mbalimbali za bakteria aina moja.<ref>{{cite journal |author=Denamur E, Matic I |title=Evolution of mutation rates in bacteria |journal=Mol Microbiol |volume=60 |issue=4 |pages=820&ndash;7 |year=2006 |pmid=16677295 |doi=10.1111/j.1365-2958.2006.05150.x}}</ref> Mabadiliko ya kimaumbile katika jinomu za bakteria huja aidha kutokana na muteshion za nadra au "muteshion kutokana na hali finyu", ambapo jeni zinazohusika haswa katika michakato kadhaa za kudumisha ukuaji huongeza kiwango cha muteshion.<ref>{{cite journal |author=Wright B |title=Stress-directed adaptive mutations and evolution |journal=Mol Microbiol |volume=52 |issue=3 |pages=643&ndash;50 |year=2004 |pmid=15101972 |doi=10.1111/j.1365-2958.2004.04012.x}}</ref> Baadhi ya bakteria pia kuhamisha nyenzo za maumbile miongoni mwa seli. Hii inaweza kutokea kwa njia tatu kuu. Kwanza, bakteria inaweza kuchukua ADN za kutoka nje ya seli chembe kwenye mazingira yao, katika mchakato huitwao mabadiliko. Jeni pia zaweza kusafirishwa kwa wa transdakshion wakati wa mkungamanisho wa bakteriafej huingiza ADN za kigeni kwenye kromosomu. Njia ya tatu ya kuhamisha jeni ni kukonjugati kwa bakteria ambapo ADN huhamishwa kwa njia ya moja kwa moja baina ya chembechembe. Njia hii ya kupatikana kwa jeni kutoka bakteria zingine au mazingira inajulikana kama uhamisho wa mlalo wa jeni na inaweza kuwa ya kawaida katika hali ya kawaida.<ref>{{cite journal |author=Davison J |title=Genetic exchange between bacteria in the environment |url=https://archive.org/details/plasmid_1999-09_42_2/page/73 |journal=Plasmid |volume=42 |issue=2 |pages=73&ndash;91 |year=1999|pmid = 10489325 |doi=10.1006/plas.1999.1421}}</ref> Uhamisho wa jeni ni muhimu katika upinzani dhidi ya antibiotiki kwani huruhusu uhamisho wa haraka wa jeni pinzani kati miongoni mwa pathojeni.<ref>{{cite journal |author=Hastings P, Rosenberg S, Slack A |title=Antibiotic-induced lateral transfer of antibiotic resistance |url=https://archive.org/details/sim_trends-in-microbiology_2004-09_12_9/page/401 |journal=Trends Microbiol |volume=12 |issue=9 |pages=401&ndash;4 |year=2004 |pmid=15337159 |doi=10.1016/j.tim.2004.07.003}}</ref> ==Tabia== ===Uchozaji=== Bakteria mara kwa mara huwachilia kemikali kwenye mazingira yao ili kuyarekebisha iwafaavyo. Kemikali hizi mara nyingi huwa protini na mara nyingi hufanana na enzaimu kwa kusiaga aina fulani ya chakula katika mazingira. ===Bioluminesenz=== Bakteria chache huwa na mifumo ya kemikali ya kuzalisha mwangaza. Bakteri wa bioluminesenz mara nyingi hutokea katika bacteria wanaoishi katika muungano pamoja na samaki, na mwanga pengine husaidia kuvutia samaki au wanyama wengine wakubwa.<ref> Dusenbery, Daudi B. ((1996). Life at Small Scale. Scientific American Library. ISBN 0-7167-5060-0.</ref> - tazama Athari ya kibahari ya Milky. ===Uwepo wa seli nyingi=== Bakteria mara nyingi hufanya kazi kama totala ya seli mingi inayojulikana kama bio-filamus, zikibadilishana ishara za molekuli mbalimbali kwa mawasiliano baina ya chembechembe, na kushiriki katika shuguli zenye uratibu.<ref name="shapiro1">{{cite journal |author=Shapiro JA |title=Thinking about bacterial populations as multicellular organisms |journal=Annu. Rev. Microbiol. |volume=52 |issue= |pages=81–104 |year=1998 |pmid=9891794 |doi=10.1146/annurev.micro.52.1.81 |url=http://www.sci.uidaho.edu/newton/math501/Sp05/Shapiro.pdf |access-date=2015-05-07 |archive-date=2012-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120301075327/http://www.sci.uidaho.edu/newton/math501/Sp05/Shapiro.pdf |dead-url=yes }}</ref><ref name="costerton1">{{cite journal |author=Costerton JW, Lewandowski Z, Caldwell DE, Korber DR, Lappin-Scott HM |title=Microbial biofilms |journal=Annu. Rev. Microbiol. |volume=49 |issue= |pages=711–45 |year=1995 |pmid=8561477 |doi=10.1146/annurev.mi.49.100195.003431 |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/8561477}}</ref> Faida ya jumuiya ya ushirikiano wa pamoja wa seli za bakteria ni pamoja na ugavi wa kazi baina ya seli, upatifu wa rasilimali ambazo kawaida seli moja haiwezi kufanikiwa kutimiza, kwa pamoja kulinda dhidi ya adui, na kulinda dhidi ya kufifia kwa idadi yao kwa kujibadili hadi kwenye chembechembe tofauti.<ref name="shapiro1"></ref> Kwa mfano, bakteria katika bio-filamus zaweza kuwa zimeongeza upinzani wake kwa ajenti wa bakteria mara zaidi ya 500 kuliko "bakteria" za kipekee za planktonik za aina hiyo.<ref name="costerton1"></ref> Aina moja ya mawasiliano baina ya seli kupitia ishara za molekuli inaitwa Kiwango hisi ambayo huumika kwa kusudi ya kutathmini uwepo wa msongamano wa idadi ya kutosha ili kujiingiza kwenye shughuli ambazo zitafanikiwa tu iwapo kuna idadi kubwa ya viumbe sawia vyenye kujishughulisha kwenye shughuli sawia, kama vile katika utoaji wa Enzaimu za utumbo au kutoa mwangaza. Kiwango hisi huruhusu bakteria kuratibu kujieleza kwa jeni, na kuziwezesha kuzalisha, kutoa na kubaini uwepo wa autoindusa au feromoni ambazo hujilimbikiza na ukuaji wa idadi ya chembechembe. <ref> http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11544353</ref> ===Usongaji=== Bakteria nyingi huenda kwa kutumia mbinu mbalimbali: flajela hutumika kwa kuogelea majini, utelezi na misuli ya bakteria huisongeza sakafuni, na mabadiliko ya ueleaji huruhusu mwendo wa wima.<ref name="Bardy">{{cite journal |author=Bardy S, Ng S, Jarrell K |title=Prokaryotic motility structures |url=http://mic.sgmjournals.org/cgi/content/full/149/2/295?view=long&pmid=12624192 |journal=Microbiology |volume=149 |issue=Pt 2 |pages=295&ndash;304 |year=2003 |pmid=12624192 |doi=10.1099/mic.0.25948-0 |access-date=2015-05-07 |archive-date=2007-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070914013532/http://mic.sgmjournals.org/cgi/content/full/149/2/295?view=long&pmid=12624192 |dead-url=yes }}</ref> [[File:Flagellum base diagram-en.svg|thumb|right|350px|Flajelam ya Bakteria ya Gram-hasi. Viendesha msingi vya mzunguko wa kunasa na filamenti.]] Bakteria za kuogelea mara kadhaa husonga kiasi cha umbali wa miili yao mara 10 kwa sekunde na chache hata kwa kasi ya mara 100. Hii huwafanya angalau kuwa kasi kama samaki, kwa uzani fulani.<ref> Dusenbery, Daudi B. (2009). Living at Micro Scale, p. 136. Harvard University Press, Cambridge, Mass. ISBN 978-0-674-03116-6.</ref> Katika utumizi wa misuli kusogelea, bakteria hutumia Pili aina ya IV kama ndoano ya kushikilia, zikiirefusha zaidi, zikiishiliza na kisha kuirudisha kwa kutumia nguvu ya ajabu (>80[[Nyutoni|pN)]].<ref>{{cite journal |author=Merz A, So M, Sheetz M |title=Pilus retraction powers bacterial twitching motility |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2000-09-07_407_6800/page/98 |journal=Nature |volume=407 |issue=6800 |pages=98–102 |year=2000 |pmid=10993081 |doi=10.1038/35024105}}</ref> Flajela ni miundo ya nusu-silinda iliyozungushwa na hufanya kazi kama propela kwa meli. Vitu vidogo kama bakteria hufanya kazi chini ya Nambari ya Reynold na mfumo wa silinda ni bora zaidi kuliko wa bapa, wa ki-kafi, mifumo muafaka kwa saizi ya binadamu.<ref> Dusenbery, David B. (2009). {. Living at Micro Scale, Chapter 13. Harvard University Press, Cambridge, Mass ISBN 978-0-674-03116-6.</ref> Spishi za aina za bakteria hutofautiana katika idadi na mpangilio wa flajela juu yazo; baadhi zina flajela moja (monotrikaos), zingine zina flajela kila upembe (amfitrikas), mrundiko wa flajela kwenye ubanze wa seli (lofotrikas), wakati zingine zina flajela zilizosambazwa kote kwenye seli (peritrikos). Flajela ya bakteria ndiyo iliyoeleweka kama kiungo cha usongezi katika kiumbe chochote na imetengezwa kwa takribani protini 20, na takriban protini 30 zingine zikihitajika kwa ajili ya udhibiti wake na mkutano. Flajela ni kiumbo kinachoendeshwa kwa mfumo wa kupokezana wa mota iliyoko chini na hutumia gradient ya elektrokemia kwenye utando kwa nguvu. Mota hii husukuma mwendo wa filamenti, ambayo hufanya kazi kama propela. Bakteria nyingi (kama vile ''E. coli)'' zina mbinu mbili tofauti za kujisongeza: kusonga mbele (kuogelea) na kutumbua. Kutumbua huziwezesha kujirekebisha na hufanya mwenendo zao kuwa tembezi baghala na mwenendo wa hali-tatu.(Tazama viungo vya nje chini kwa viungo zilizounganishwa na video.) Flajela wa kundi la kipekee la bakteria, spairochet, hupatikana kati ya utando mbili katika nafasi ya periplasmik. Wana mwili wa kipekee wa helikal ambao hufurukuta inaposonga.<ref name="Bardy"></ref> Bakteria songezi huvutiwa au hukataliwa kwa baadhi ya chochezi katia tabia iitwayo ''taksis'': na hizi hujumulisha kemotaksis, fototaksis na magnetotakis.<ref>{{cite journal |author=Lux R, Shi W |title=Chemotaxis-guided movements in bacteria |journal=Crit Rev Oral Biol Med |volume=15 |issue=4 |pages=207–20 |year=2004 |pmid=15284186 |doi=10.1177/154411130401500404}}</ref><ref>{{cite journal |author=Frankel R, Bazylinski D, Johnson M, Taylor B |title=Magneto-aerotaxis in marine coccoid bacteria |url=https://archive.org/details/sim_biophysical-journal_1997-08_73_2/page/994 |journal=Biophys J |volume=73 |issue=2 |pages=994&ndash;1000 |year=1997 |pmid=9251816 |doi=10.1016/S0006-3495(97)78132-3 |pmc=1180996}}</ref> Katika kundi moja pekee, myksobakteria, bakteria za kipekee hutembea pamoja kuunda mawimbi ya seli ambayo huunda vyombo vyenye matunda.<ref name="autogenerated1"></ref> Myksoobakteria husogelea tu kwenye sakafu kavu, tofauti na ''E. coli'' ambayo husogelea katika miundo kavu au oevu. ''Listeria'' na ''Shigella'' kadhaa husogelea ndani ya seli enyeji kwa kupenyeza saitoskeletoni, ambayo kawaida hutumika kwa kusafairisha viini ndani ya seli. Kwa kukuza upolimishaji wa actin kwenye banzi moja ya seli, zaweza kuunda aina ya mkia unaozisukuma kwenye saitoplasm ya seli enyeji.<ref>{{cite journal |author=Goldberg MB |title=Actin-based motility of intracellular microbial pathogens |url=https://archive.org/details/sim_microbiology-and-molecular-biology-reviews_2001-12_65_4/page/595 |journal=Microbiol Mol Biol Rev |volume=65 |issue=4 |pages=595–626 |year=2001 |pmid=11729265 |doi=10.1128/MMBR.65.4.595-626.2001 |pmc=99042 }}</ref> ==Uainisho na utambulisho== [[File:Streptococcus mutans Gram.jpg|right|thumb|200px|Mabadiliko ya Streptococcus inavyoonekana katika doa la Gram]] {{main|Uainishaji wa kisayansi}} Madhumuni ya uainishaji ni kuelezea spishi tofauti za bakteria kwa kuzitaja na kuwaweka viumbe msingi yanayofanana. Bakteria wanaweza kwa misingi ya umbo la kiini chao, umetaboli wa seli au kwa mujibu wa tofauti wa yaliyomo kwenye seli kama vile ADN, asidi za mafuta, rangi asili, antijeni s na kuinoni s.<ref name="Thomson"></ref> Ingawa skimu hizi ziliruhusu utambulisho na Uainishaji wa bakteria, haikubainika wazi kama tofauti hizi ziliwakilisha aina mbalimbali za spishi mbili tofauti ama aina ya spishi moja. uhakika huu umebadilisha kutokana na ukosefu wa miundo tofauti katika bakteria wengi, kama vile uhamisho jeni lateral kati ya aina unrelated. Kutokana na uhamisho wa jeni ya chini, baadhi ya bakteria wanaohusiana kwa karibu wanaweza kuwa umbo na umetaboli tofauti. Ili kuondokana na dukuduku hili, uainishaji wa bakteria wa kisasa husisitiza mpangilio wa molekiuli, kwa kutumia mbinu za kimaumbile kama vile guanine uwiano wa uamuzi wa sitosini uzalishaji wa genome-genome, pamoja na uratibishaji wa jeni ambazo hazijapitia ubadilishanaji mkubwa wa jeni za chini, kama vile jeni ya RNA.<ref>{{cite journal |author=Olsen GJ, Woese CR, Overbeek R |title=The winds of (evolutionary) change: breathing new life into microbiology |journal=Journal of Bacteriology |volume=176 |issue=1 |pages=1–6 |year=1994 |month=January |pmid=8282683 |pmc=205007 |url=http://jb.asm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=8282683}}</ref> Uainisho wa bakteria umetokana na Juzuu la Kimataifa kuhusu Mfumo Taaluma ya Bakteria,<ref>{{Rejea tovuti |url=http://ijs.sgmjournals.org/ |title=IJSEM - Home |accessdate=2015-05-07 |archivedate=2011-10-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111019160924/http://ijs.sgmjournals.org/ }}</ref> na Muongozo wa Bergey wa utaratibu Taaluma ya Bakteria.<ref>[279] ^ Bergey's Manual Trust</ref> Kamati ya Kimataifa juu ya Utaratibu Wa Bakteriolojia (ICSB) ndiyo hulinda kanuni za kimataifa za kuwapa majina makundi mbalimbali ya bakteria na kuwaweka katika viwango tofauti katika Kanuni ya Kimataifa ya majina ya Bakteria. Awali neno "bakteria" lilitumika kwa vijiumbe vyote vidogo, prokaryoti za seli moja. Hata hivyo, mifumo ya molekiuli ilionyesha maisha ya prokaryoti yakiwa na sehemu mbili tofauti ambazo awali ziliitwa ''Eubacteria'' na ''Archaebacteria,'' lakini ambayo kwa sasa inazoitwa ''Bakteria'' na ''[[Archaea|Akea]]'' ambayo ilitokana na mabadiliko ya kujitegemea kutoka mababu zao.</ref> Akea na yukaryoti hufanana sana kinyume na ilivyo na bakteria. Hii miundo miwili, pamoja na Yukarya, ndio msingi wa mfumo wa sehemu tatu ambayo kwa sasa ndiyo hutumika sana katika uainisho wa mikrobiolojia.<ref name="Gupta">{{cite journal |author=Gupta R |title=The natural evolutionary relationships among prokaryotes |url=https://archive.org/details/critical-reviews-in-microbiology_2000_26_2/page/111 |journal=Crit Rev Microbiol |volume=26 |issue=2 |pages=111–31 |year=2000 |pmid=10890353 |doi=10.1080/10408410091154219}}</ref> Hata hivyo, kutokana na kuanzishwa kwa hivi karibuni mifumo ya molekiuli na kuongezeka kwa kasi kwa idadi ya mfululizo wa genome waliopo,uainisho wa bakteria unaendelea kubadilika na kuwa eneo pana.<ref>{{cite journal |author=Doolittle RF |title=Evolutionary aspects of whole-genome biology |journal=Curr Opin Struct Biol |volume=15 |issue=3 |pages=248–253 |year=2005 |pmid=11837318 |doi=10.1016/j.sbi.2005.04.001}}</ref> Kwa mfano, wanabiolojia wachache wanadai kuwa Akea na Yukaryoti walitokana na mabadiliko chanya ya bakteria ya Gram.<ref name="Cavalier-Smith2002">{{cite journal |author=Cavalier-Smith T |title=The neomuran origin of archaebacteria, the negibacterial root of the universal tree and bacterial megaclassification |journal=Int J Syst Evol Microbiol |volume=52 |issue=Pt 1 |pages=7–76 |year=2002 |pmid=11837318}}</ref> Utambulisho wa bakteria katika maabara ni muhimu, hasa katika dawa, ambapo matibabu sahihi hutokana na spishi inayosababisha maambukizi. Kwa hiyo, haja ya kutambua visababisha magonjwa ya binadamu ilikuwa msukumo mkubwa katika maendeleo ya kuibua mbinu za kutambua bakteria. {{PhylomapA|size=400px|align=left|caption=[[Phylogenetic tree]] showing the diversity of bacteria, compared to other organisms.<ref>{{cite journal |author=Ciccarelli FD, Doerks T, von Mering C, Creevey CJ, Snel B, Bork P |title=Toward automatic reconstruction of a highly resolved tree of life |url=https://archive.org/details/sim_science_2006-03-03_311_5765/page/1282 |journal=Science |volume=311 |issue=5765 |pages=1283–7 |year=2006 |pmid=16513982 |doi=10.1126/science.1123061}}</ref> [[Eukaryote]]s are colored red, [[archaea]] green and bacteria blue.}} Waa la Gram, iliyoasisiwa mwaka 1884 na [[Hans Christian Gram]], inaweka bakteria katika makundi mbalimbali kwa msingi wa miundo ya kuta za seli zao.<ref name="Gram"></ref> Rusu nene za peptidoglaikoni "Gram-chanya" kuta za seli huwa na baka la zambarau ilihali ile nyembamba nyembamba "Gram-hasi" ukuta wa seli huonekana kuwa wa waridi. Kwa kuchanganya mofolojia na madoa ya Gram, bakteria wengi wanaweza kuainishwa kama waliyo kwenye kundi moja kati ya makundi manne (Gram-positive cocci, bacilli Gram-positive, cocci Gram-negative na bacilli Gram-negative bacilli). Baadhi ya viumbe hutambulika vizuri kwa kutumia mabaka kando na baka la Gram, hususan maikobakteria au ''Nokardia,'' ambao huonyesha kasi ya asidi wakati wako kwenye Ziehl-Neelsen au baka sawia na hilo.<ref>{{cite journal |author=Woods GL, Walker DH |title=Detection of infection or infectious agents by use of cytologic and histologic stains |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=9 |issue=3 |pages=382–404 |year=1996 |month=July |pmid=8809467 |pmc=172900 |url=http://cmr.asm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=8809467 }}</ref> Baadhi ya viumbe wanaweza kutambuliwa kwa kuwalea katika mazingira na vifaa maalumu, au kwa mbinu nyingine, kama vile serolojia. Mbinu za mazingira maalumu zimebuniwa ili kukuza ukuaji na kutambua bakteria fulani, huku zikizuia ukuaji wa baadhi ya sampuli za bakteria. Mara nyingi mbinu hizi huwa zimeundwa kwa spishi maalumu, kwa mfano, sampuli ya sputum inaweza kushughulikwa ili kuonyesha ni vijiumbe gani husababishakichomi, ilihali sampuli za kinyesi hukuzwa katika mazingira maalumu kutambua vijiumbe ambao husababisha kuhara, huku ukidhibiti ukuaji wa vijiumbe visivyoleta magonjwa. Sampuli ambazo kwa kawaida huwa tasa, kama vile [[Damu|damu]], mkojo au maji ya mti wa mgongo, hukuzwa katika mazingira ambayo yanaweza kukuza vijiumbe vya kila nui.<ref name="Thomson"></ref><ref>{{cite journal |author=Weinstein M |title=Clinical importance of blood cultures |url=https://archive.org/details/sim_clinics-in-laboratory-medicine_1994-03_14_1/page/9 |journal=Clin Lab Med |volume=14 |issue=1 |pages=9&ndash;16 |year=1994|pmid = 8181237}}</ref> Mara tu kijiumbe kinachosababisha magonjwa kinapotengwa, kinaweza kuelezewa zaidi kupitia kwa umbo lake, ruwaza za ukuaji kama vile (ukuaji wa aerobiki au ukuaji, mifumo ya hemolisi) na matumizi ya mabaka. Kama ilivyo na uinisho wa bakteria, matumizi ya njia ya molekiuli katika utambulishio wa bakteria yanaendelea kuongezeka. Matibabu ya kutumia vifaa vya msingi wa ADN, kama vile mchakato wa mmenyeko wa polimerase, unazidi kuwa na umaarufu kutokana na umahususi na kasi yake, ikilinganishwa njia za ukuaji katika mazingira maalumu.<ref>{{cite journal |author=Louie M, Louie L, Simor AE |title=The role of DNA amplification technology in the diagnosis of infectious diseases |journal=CMAJ | url=http://www.cmaj.ca/cgi/content/full/163/3/301 |volume=163 |issue=3 |pages=301–309 |date=8 August 2000|pmid=10951731 |pmc=80298 }}</ref> Aidha, mbinu hizi huruhu uchunguzi na utambuzi wa seli zilizo hai lakini ambazo hazijakuzwa katika mazingira maalumu ambazo hazijigawanyi lakini zina umetaboli.<ref>{{cite journal |author=Oliver J |title=The viable but nonculturable state in bacteria |url=http://www.msk.or.kr/jsp/view_old_journalD.jsp?paperSeq=2134 |journal=J Microbiol |volume=43 Spec No |issue= |pages=93–100 |year=2005 |pmid=15765062 |access-date=2015-05-07 |archive-date=2013-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130404021821/http://www.msk.or.kr/jsp/view_old_journalD.jsp?paperSeq=2134 |dead-url=yes }}</ref> Hata hivyo, kando na kutumia mbinu hizi zilizoboreshwa, idadi kamili ya spishi za bakteria haijulikani na haiwezi kukadiriwa na uhakika wowote. Kufuatia uainisho wa sasa, spishi za bakteria zinazojulikana ni chini ya 9,000 (ikiwa ni pamoja na cyanobacteria),<ref>ABRS - Numbers of living species in Australia and the World Report - Excutive Summary</ref> lakini majaribio ya kukisia viwango kamili vya baketeria mbalimbali vimekuwa kati ya <sup></sup>107 hadi 109 jumla ya spishi-na hata hayo makadirio haya mbalimbali yanaweza kuwa na viwango vingi vya kiasi mabalimbali.<ref>{{cite journal |author=Curtis TP, Sloan WT, Scannell JW |title=Estimating prokaryotic diversity and its limits |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=99 |issue=16 |pages=10494–9 |year=2002 |month=August |pmid=12097644 |pmc=124953 |doi=10.1073/pnas.142680199}}</ref><ref>{{cite journal |author=Schloss PD, Handelsman J |title=Status of the microbial census |url=https://archive.org/details/sim_microbiology-and-molecular-biology-reviews_2004-12_68_4/page/686 |journal=Microbiology and Molecular Biology Reviews |volume=68 |issue=4 |pages=686–91 |year=2004 |month=December |pmid=15590780 |pmc=539005 |doi=10.1128/MMBR.68.4.686-691.2004}}</ref> ==Mwingiliano na viumbe wengine== Licha ya ukawaida wao, bakteria wanaweza kuwa na muungano mkubwa na viumbe wengine. Uhusiano huu wa kutegemeana kugawanywa unaweza kugawanwa katika uhsiano wa ukupe, kutoshelezana na kunufaika. Kutokana na udogo wao, bakteria za komeshuali huwa na maumbo yasiyoeleweka na huishi kwa wanyama na mimea kama wanavyokua katika sehemu nyingine. Hata hivyo, ukuaji ukuaji wao unaweza kuongezwa kwa joto na jasho, na idadi kubwa ya viumbe hawa kwa binadamu ndiyo husababisha harufu ya mwili. ===Wawindaji=== Baadhi ya spishi za bakteria huua na hula vijiumbe vingine, viumbe hawa huitwa bakteria wawindaji.<ref>{{cite journal |author=Martin MO |title=Predatory prokaryotes: an emerging research opportunity |journal=Journal of Microbiology and Biotechnology |volume=4 |issue=5 |pages=467–77 |year=2002 |month=September |pmid=12432957}}</ref> Hawa ni pamoja na vijiumbe kama vile ''Myxococcus xanthus,'' ambao huunda kundi la seli ambazo huua na kumeng'enya bakteria yoyote wanayokutana nayo.<ref>{{cite journal |author=Velicer GJ, Stredwick KL |title=Experimental social evolution with Myxococcus xanthus |url=https://archive.org/details/antonie-van-leeuwenhoek_2002_81_1-4/page/155 |journal=Antonie Van Leeuwenhoek |volume=81 |issue=1-4 |pages=155–64 |year=2002 |month=August |pmid=12448714 |doi=10.1023/A:1020546130033}}</ref> Bakteria nyingine wawindaji ama hujiunganisha kwenye mawindo yao ili kuimeng'enya na kunyonya virutubisho, kama vile ''Vampirococcus,'' au huvamia seli nyingine na kuzaana ndani ya sehemu wazi ya seli, kama vile ''Daptobacter.''<ref>{{cite journal |author=Guerrero R, Pedros-Alio C, Esteve I, Mas J, Chase D, Margulis L |title=Predatory prokaryotes: predation and primary consumption evolved in bacteria |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=83 |issue= |pages=2138–42 |year=1986 |month=April |pmid=11542073 |pmc=323246 |doi= 10.1073/pnas.83.7.2138|url=http://www.pnas.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=11542073}}</ref> Bakteria wawindaji zinadhaniwa kwamba zilitokana na saprophages ambao walikula mizoga, na kutokana na mazoea iliwawezesha kunasa na kuua vijiumbe wengine.<ref>{{cite journal |author=Velicer GJ, Mendes-Soares H |title=Bacterial predators |journal=Current Biology |volume=19 |issue=2 |pages=R55–R56 |year=2009 |month=January|doi=10.1016/j.cub.2008.10.043 |pmid=19174136 |last1=Velicer |first1=GJ |last2=Mendes-Soares |first2=H}}</ref> ===Wanaotegemeana=== Baadhi ya bakteria huwa na uhusia wakaribu na huunda makundi ambayo nimuhimu katika maisha yao. Mfano mmoja wauhusiano huu wa kutegemeana uitwao uhamisho wa haidrojeni hutokea kati ya makundi ya bakteria wa aerobiki na wale wa anaerobiki ambao hula asidi ya kaboni kama vile asidi biutiriki au asidi propioniki na huzalisha [[haidrojeni]], na methanogeni ya Akea ambayo hutumia haidrojeni.<ref>{{cite journal |author=Stams A, de Bok F, Plugge C, van Eekert M, Dolfing J, Schraa G |title=Exocellular electron transfer in anaerobic microbial communities |journal=Environ Microbiol |volume=8 |issue=3 |pages=371&ndash;82 |year=2006 |pmid=16478444 |doi=10.1111/j.1462-2920.2006.00989.x}}</ref> bakteria katika uhusiano huu hawawezi kutumia asidi ya kaboni kwa sababu mmenyeko hutoa haidrojeni ambayo hujilimbikiza katika mazingira yao. Ni uhusiano huu tu wa ndani na Akea wanaotumia haidrojeni ambao hudhibiti viwango vya haidrojeni kuwa chini ilikuruhusu bakteria kukua. Katika [[udongo]], vijiumbe wanaoishi kwenye raizosifia ya (a ukanda wa ozoni ambao ni pamoja na mizizi na udongo hunata kwenye mizizi baada ya kutikisa) hutekeleza jukumu la kuongeza nitrojeni kwa kuwageuza gesi ya nitrojeni kuwa misombo ya nitrojeni.<ref>{{cite journal |author=Barea J, Pozo M, Azcón R, Azcón-Aguilar C |title=Microbial co-operation in the rhizosphere |url=http://jxb.oxfordjournals.org/cgi/content/full/56/417/1761 |journal=J Exp Bot |volume=56 |issue=417 |pages=1761&ndash;78 |year=2005 |pmid=15911555 |doi=10.1093/jxb/eri197 |access-date=2015-05-07 |archive-date=2007-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070216133241/http://jxb.oxfordjournals.org/cgi/content/full/56/417/1761 |dead-url=yes }}</ref> Hii husaidia kutooa aina ya haidrojeni ambayo inanyonyek kwa urahisi na mimea mingi, ambayo haiwezi kujiongezea oksijeni yenyewe. Bakteria wengine wengi hupatikana kama saimbioti katika binadamu na viumbe wengine. Kwa mfano, uwepo wa spishi za bakteria zaidi ya 1,000 katika utumbo wa binadamu unaweza kuchanga katika kinga ya utumbo mmeng'enyo wa vitamini kaama vile asidi ya foliki vitamini k na [[biotin]], kubadilisha [[protini ya maziwa]] na [[asidi laktik]] (Tazama ''[[Lactobacillus]]''), pamoja na uchachushaji wa kabohaidreti kubwa zisizomeng'enyeka.<ref>{{cite journal |author=O'Hara A, Shanahan F |title=The gut flora as a forgotten organ |journal=EMBO Rep |volume=7 |issue=7 |pages=688&ndash;93 |year=2006 |pmid=16819463 |doi=10.1038/sj.embor.7400731 |pmc=1500832}}</ref><ref>{{cite journal |author=Zoetendal E, Vaughan E, de Vos W |title=A microbial world within us |journal=Mol Microbiol |volume=59 |issue=6 |pages=1639&ndash;50 |year=2006 |pmid=16553872 |doi=10.1111/j.1365-2958.2006.05056.x}}</ref><ref>{{cite journal |author=Gorbach S |title=Lactic acid bacteria and human health |url=https://archive.org/details/sim_annals-of-medicine_1990-02_22_1/page/37 |journal=Ann Med |volume=22 |issue=1 |pages=37&ndash;41 |year=1990|pmid = 2109988 |doi=10.3109/07853899009147239}}</ref> Uwepo wa utumbo huu hudhibiti wa vimelea ambavyo husababisha magonjwa (kawaida kwa kutengwa kwa lazima) na bakteria hawa wa manufaa huuzwa kama chakula mbadala cha probiotiki.<ref>{{cite journal |author=Salminen S, Gueimonde M, Isolauri E |title=Probiotics that modify disease risk | url=http://jn.nutrition.org/cgi/content/full/135/5/1294 |journal=J Nutr |volume=135 |issue=5 |pages=1294&ndash;8 |date=1 May 2005|pmid=15867327 }}</ref> [[File:SalmonellaNIAID.jpg|thumb|250px|right|Picha inayoonyesha bakteriainayosababisha homa ya matumbo ikivamia seli za binadamu katika mazingira maalumu]] ===Vimelea vinavyosababisha magonjwa=== {{Main|Bakteria na maradhi}} Iwapo bakteria watakuwa na uhusiano wa kupe na viumbe wengine, huainishwa kama vimelea vya magonjwa. Bakteria wanaosababisha magonjwa ndiyo husababisha vifo vingi kwa binadamu na husababisha magonjwa ya kuambukizwa kama vile pepopunda, [[Homa ya matumbo|homa ya matumbo]], mkamba, [[Kaswende|kaswende]], [[Kipindupindu|kipindupindu]], magonjwa yanayotokana na chakula, ukoma na [[Kifua kikuu|kifua kikuu.]] Kimelea kinachojulikana kwa kusababisha magonjwa kinaweza kujulikana baada ya miaka mingi, kama ilivyokuwa kwa ''Helicobacter pylori '' na ugonjwa vidonda vya tumbo wa ''peptiki.'' Magonjwa ya bakteria ni muhimu pia katika [[kilimo]], huku bakteria wakisababisha madoa ya matawi, kukauka na kupukutika katika mimea, kadhalikaugonjwa wa Johne, ugonjwa wa maziwa, salmonella na kimeta katika wanyama wa kufugwa. Kila spishi ya pathojeni ina tabia ya mwingiliano na miili ya binadamu. Baadhi ya viumbe, kama vile ''Staphylococcus'' au ''Streptococcus,'' wanaweza kusababisha maambukizi ya ugonjwa wa ngozi, kichomi, [[ugonjwa wa uti wa mgongo]] na hata sepsis kupita kiasi, uvimbe wa mara kwa mara ambao huleta mshtuko, kunyong'onyea kwa mishipa ya damu na kifo.<ref>{{cite journal |author=Fish D |title=Optimal antimicrobial therapy for sepsis |journal=Am J Health Syst Pharm |volume=59 Suppl 1 |issue=|pages=S13&ndash;9 |year=2002|pmid=11885408}}</ref> Hata hivyo, viumbe hawa ni sehemu ya kawaida ya binadamu na mimea na huwa kwenye ngozi[[Pua| au pua]] bila kusababisha ugonjwa wowote. Viumbe vingine husababisha magonjwa kwa binadamu, kama vile Rickettsia, ambayo ni kimelea cha ndani ya seli ambayo huweza kukua na kuzaa kama iko ndani ya viumbe wengine. Spishi moja ya Rickettsia husababisha homaya matumbo, ilihali nyingine husababisha homa inayopatikana maeneo ya milima. ''Klamidia,'' kundi lingine la vimelea wa ndani, ina ina spishi ambazo zinaweza kusababisha kichomi, au maambukizi ya magonjwa ya njia ya mkojo na kuchangia katika magonjwa ya mishipa ya moyo.<ref>{{cite journal |author=Belland R, Ouellette S, Gieffers J, Byrne G |title=Chlamydia pneumoniae and atherosclerosis |journal=Cell Microbiol |volume=6 |issue=2 |pages=117&ndash;27 |year=2004|pmid = 14706098 |doi=10.1046/j.1462-5822.2003.00352.x}}</ref> Mwisho kabisa, baadhi ya spishi kama vile Pseudomonas aeruginosa, Burkholderia cenocepacia, na Mycobacterium avium ni ni pathojeni ambazo hutaka kutumia hali fulani ya binadamu walio na uhaba wa kinga ya magonjwa ama chanagarawe za s aitiki.<ref name="Saiman">{{cite journal |author=Saiman L |title=Microbiology of early CF lung disease |journal=Paediatric Respiratory Reviews |volume=5 Suppl A |issue= |pages=S367–9 |year=2004 |pmid=14980298}}</ref> [[File:Bacterial infections and involved species.png|thumb|left|380px|Muhtasari wa maambukiziya bakteria na spishi maalumu zinazohusika.]] Maambukizi ya bakteria yanaweza kutibiwa na [[antibaotiki]], ambazo huitwa antibakteriasida kama zinaweza kuua vimelea, au kusitisha ukuaji wa bakteria. Kuna antibaotiki za aina nyingi na kila kundi huzuia mchakato tofauti na ule wa pathojenikando na ule unaopatikana kwenye mazingira ilimo. Mfano wa jinsi bakteria wanavyotoa sumu kiuchaguzi ni kloramfebikoli na puromaisini, ambayo huzuia ribosomu ya bakteria, lakini si ribosomu ya yukaryoti ya umbo tofauti.<ref>{{cite journal |author=Yonath A, Bashan A |title=Ribosomal crystallography: initiation, peptide bond formation, and amino acid polymerization are hampered by antibiotics |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-microbiology_2004_58/page/233 |journal=Annu Rev Microbiol |volume=58 |pages=233&ndash;51 |year=2004 |pmid=15487937 |doi=10.1146/annurev.micro.58.030603.123822}}</ref> Antibiotiki hutumiwa katika kutibu magonjwa ya binadamu na katika kilimo kikubwa kukuza ukuaji wa wanyama, ambapo zinaweza kuchangia katika ukuaji wa kasi ya uwezo wa kupigana na idadi ya bakteria.<ref>{{cite journal |author=Khachatourians GG |title=Agricultural use of antibiotics and the evolution and transfer of antibiotic-resistant bacteria |journal=CMAJ |volume=159 |issue=9 |pages=1129–36 |year=1998 |month=November |pmid=9835883 |pmc=1229782 |url=http://www.cmaj.ca/cgi/pmidlookup?view=reprint&pmid=9835883}}</ref> Maambukiziyanaweza kuzuiwa kwa kutumia maagizo ya antiseptiki kama vile kusafisha ngozi kabla ya kuitoboa kwa sindano au sirenji, na kwa utunzaji mzuri wa katheta za nyumbani. Vifaa vya upasuaji na vya meno pia husafishwa kuzuia kuchafuka kutokana na bakteria. Sabuni za kuosha kama vile blichi hutumiwa kuua bakteria au pathojeni zingine katika sehemu mablimbali ili kuzuia uchafu na uwezekano wa kuambukizwa ugonjwa. ===Maadui=== {{main|Bakteriofagi}} [[Bakteriofagi]] (pia fagi au vilabakteria) ni virusi vilivyo na uwezo wa kushambulia na kuua bakteria ili kuongeza idadi yao<ref>{{Rejea tovuti|title=understanding Bacteriophages in details|url=https://www.thephage.xyz/2021/02/understanding-bacteriophages-in-details.html|accessdate=2021-03-30|language=en|archivedate=2021-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210506175516/https://www.thephage.xyz/2021/02/understanding-bacteriophages-in-details.html}}</ref>. Kuna spishi nyingi za bakteriofagi zinazoshambulia spishi zote za bakteria na [[arkea]] kwa kuingiza ADN au ARN ndani yao na kushirikisha utaratibu wa seli kutoa [[virioni]] mpya. Bakteria hupinga maambukizo ya fagi kupitia mfumo tata wa kijeni ambao huharibu ADN au ARN ya kigeni<ref>{{cite journal |author=Bickle TA, Krüger DH |title=Biology of DNA restriction |journal=Microbiol. Rev. |volume=57 |issue=2 |pages=434–50 |date=1 June 1993|pmid=8336674 |pmc=372918 |url=http://mmbr.asm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=8336674 }}</ref>. [[Jenomu]] ya bakteriofagi nyingi huunganishwa katika ile ya [[kimelewa]] na inaweza kukaa [[bwete]] kwa muda wa [[kizazi|vizazi]] vingi. Baadhi ya jeni za bakteriofagi zinaweza kuchangia [[sifajeni]] (fenotipi) ya vimelewa vyao. Kwa mfano, [[ukoo|koo]] fulani za ''[[Escherichia coli]]'' na za ''[[Clostridium botulinum]]'' zina [[sumu]] kwa sababu ya [[toksini]] zinazozalishwa na jeni za bakteriofagi, wakati koo bila jeni hizo hazina sumu. Jeni hizo hunakiliwa na bakteria pamoja na jeni zao binafsi, ambayo inawapatia uwezo wa kusababisha magonjwa<ref>{{cite journal |author=Brüssow H, Canchaya C, Hardt WD |title=Phages and the evolution of bacterial pathogens: from genomic rearrangements to lysogenic conversion |url=https://archive.org/details/sim_microbiology-and-molecular-biology-reviews_2004-09_68_3/page/560 |journal=Microbiology and Molecular Biology Reviews |volume=68 |issue=3 |pages=560–602 |year=2004 |month=September |pmid=15353570 |pmc=515249 |doi=10.1128/MMBR.68.3.560-602.2004}}</ref>. ==Umuhimu katika teknolojia na viwanda== {{main|Bakteria na uchumi}} Bakteria, hususan bakteria wa asidi ya laktiki kama vile ''Lactobacillus'' na ''Lactococcus,'' inapoongezwa chachu, wametumika kwa maelfu ya miaka katika maandalizi ya vyakula vya kuchachusha kama vile [[jibini]], sosi ya soya, [[divai]] na [[siki]].<ref>{{cite journal |author=Johnson M, Lucey J |title=Major technological advances and trends in cheese |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-dairy-science_2006-04_89_4/page/1174 |journal=J Dairy Sci |volume=89 |issue=4 |pages=1174–8 |year=2006 |pmid=16537950 |doi=10.3168/jds.S0022-0302(06)72186-5}}</ref><ref>{{cite journal |author=Hagedorn S, Kaphammer B |title=Microbial biocatalysis in the generation of flavor and fragrance chemicals |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-microbiology_1994_48/page/773 |journal=Annu. Rev. Microbiol. |volume=48 |issue= |pages=773–800 |year=1994 |pmid=7826026 |doi=10.1146/annurev.mi.48.100194.004013}}</ref> Uwezo wa bakteria kuharibu misombo mbalimbali ya kaboni ni muhimu na imetumika katika [[usindikaji]] wa taka na na ufuaji wa misombo ya kaboni kutoka kwa taka. Bakteria wenye uwezo wa kusaga haidrokaboni katika [[mafuta ya petroli]] mara nyingi hutumika kusafisha mafuta yanayovuja.<ref>{{cite journal |author=Cohen Y |title=Bioremediation of oil by marine microbial mats |journal=Int Microbiol |volume=5 |issue=4 |pages=189&ndash;93 |year=2002 |pmid=12497184 |doi=10.1007/s10123-002-0089-5}}</ref> Mbolea iliongezwa kwa baadhi ya fukwe katika Prince William Sound katika jaribio la kukuza ukuaji wa kawaida wa hawa bakteria baada ya kuvuja ambako kulileta hasara kwa mwaka 1989 ''Exxon Valdez''. Juhudi hizi zilifanikiwa katika fukwe ambazo hazikuwa zimefunikwa na rusu nene ya mafuta. Bakteria pia hutumika katika ufufuaji wa misombo ya kaboni kutoka taka za viwanda zenye sumu.<ref>{{cite journal |author=Neves LC, Miyamura TT, Moraes DA, Penna TC, Converti A |title=Biofiltration methods for the removal of phenolic residues |journal=Appl. Biochem. Biotechnol. |volume=129-132 |issue= |pages=130–52 |year=2006 |pmid=16915636 |doi=10.1385/ABAB:129:1:130}}</ref> Katika sekta ya viwanda vya kemikali, bakteria ni muhimu katika uzalishaji wa kemikali safi za enatiomeriki ambazo hutumika kama dawa au dawa za mimea.<ref>{{cite journal |author=Liese A, Filho M |title=Production of fine chemicals using biocatalysis |journal=Curr Opin Biotechnol |volume=10 |issue=6 |pages=595&ndash;603 |year=1999 |pmid=10600695 |doi=10.1016/S0958-1669(99)00040-3}}</ref> Bakteria pia zinaweza kutumika badala ya dawa za kuua wadudu katika kudhibiti wadudu kibiolojia. Kwa kawaida hii huhusisha '' Bacillus thuringiensis'' (pia huitwa BT), bakteria ya Gram-chanya inayopatikana katika udongo. Spishi ndogo za hii bakteria hutumika kama dawa maalumu ya kuua wadudu ya Lepidoptera inayojulikana kwa jina la madukani kama vile Dipel na Thuricide.<ref>{{cite journal |author=Aronson AI, Shai Y |title=Why Bacillus thuringiensis insecticidal toxins are so effective: unique features of their mode of action |journal=FEMS Microbiol. Lett. |volume=195 |issue=1 |pages=1–8 |year=2001 |pmid=11166987 |doi=10.1111/j.1574-6968.2001.tb10489.x}}</ref> Kwa sababu ya umaalumu wao, dawa hizi zinaaminika kuwa hazina madhara yoyote katika mazingira, bila atahri yoyote kwa binadamu wanyama, wadudu wa kufyonza na wadudu wengine wengi wenye manufaa kwa binadamu.<ref>{{cite journal |author=Bozsik A |title=Susceptibility of adult Coccinella septempunctata (Coleoptera: Coccinellidae) to insecticides with different modes of action |journal=Pest Manag Sci |volume=62 |issue=7 |pages=651–4 |year=2006 |pmid=16649191 |doi=10.1002/ps.1221}}</ref><ref>{{cite journal |author=Chattopadhyay A, Bhatnagar N, Bhatnagar R |title=Bacterial insecticidal toxins |url=https://archive.org/details/critical-reviews-in-microbiology_2004_30_1/page/33 |journal=Crit Rev Microbiol |volume=30 |issue=1 |pages=33–54 |year=2004 |pmid=15116762 |doi=10.1080/10408410490270712}}</ref> Kwa sababu ya uwezo wao kukua kwa haraka na urahisi ambao wanaweza kubadilishwa, bakteria hutumika pakubwa katika biolojia ya molekiuli {0,{/0} taaluma ya nasaba au [[jenetikia]] na [[biokemia]]. Kwa kubadilika katika maumbo ya ADN ya bakteria na kuchunguza umbo la nje linalotokea, wanasayansi wanaweza kujua dhima ya jeni, [[Kimeng'enya|vimeng'enya]] na njia za umetaboli katika bakteria, na kutumia ujuzi huu kwenye wanyama wakubwa.<ref>{{cite journal |author=Serres MH, Gopal S, Nahum LA, Liang P, Gaasterland T, Riley M |title=A functional update of the Escherichia coli K-12 genome |journal=Genome Biology |volume=2 |issue=9 |pages=RESEARCH0035 |year=2001 |pmid=11574054 |pmc=56896 |url=http://genomebiology.com/1465-6906/2/RESEARCH0035 |doi=10.1186/gb-2001-2-9-research0035 |access-date=2015-05-07 |archive-date=2020-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200315111159/http://genomebiology.com/1465-6906/2/RESEARCH0035 |dead-url=yes }}</ref> Lengo la kulewa biokemi ya seli na hufikia kiwango chake tata katika usagaji wa wa iadi kubwa ya vimeng'enya na maelezo ya data ya jeni katika mtindo wa hisabati ya viumbe wote. Hali hii inaweza kufikiwa katika baadhi ya bakteria ambao wametafitiwa vizuri, wenye maumbo ya umetaboli wa ''Escherichia coli'' ambao kwa sasa wanazalishwa na kujaribiwa.<ref>{{cite journal |author=Almaas E, Kovács B, Vicsek T, Oltvai Z, Barabási A |title=Global organization of metabolic fluxes in the bacterium Escherichia coli |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-02-26_427_6977/page/838 |journal=Nature |volume=427 |issue=6977 |pages=839–43 |year=2004 |pmid=14985762 |doi=10.1038/nature02289}}</ref><ref>{{cite journal |author=Reed JL, Vo TD, Schilling CH, Palsson BO |title=An expanded genome-scale model of Escherichia coli K-12 (iJR904 GSM/GPR) |journal=Genome Biol. |volume=4 |issue=9 |pages=R54 |year=2003 |pmid=12952533 |doi=10.1186/gb-2003-4-9-r54 |pmc=193654}}</ref> Uelewa wa umetaboli wa bakteria na jenetikia yake inawezesha matumizi ya bioteknolojia katika uhandisi wa bakteria kwa ajili ya uzalishaji wa protini ya matibabu, kama vile insulini, nyenzo za ukuaji, au kingamwili.<ref>{{cite journal |author=Walsh G |title=Therapeutic insulins and their large-scale manufacture |url=https://archive.org/details/applied-microbiology-and-biotechnology_2005-04_67_2/page/151 |journal=Appl Microbiol Biotechnol |volume=67 |issue=2 |pages=151&ndash;9 |year=2005 |pmid=15580495 |doi=10.1007/s00253-004-1809-x}}</ref><ref>{{cite journal |author=Graumann K, Premstaller A |title=Manufacturing of recombinant therapeutic proteins in microbial systems |journal=Biotechnol J |volume=1 |issue=2 |pages=164&ndash;86 |year=2006 |pmid=16892246 |doi=10.1002/biot.200500051}}</ref> ==Tazama Pia== *[[Bioteknolojia]] *[[Orodha ya makundi ya bakteria]] *[[Kidubini]] *[[Kanuni ya kimataifa ya majina ya bakteria]] ==Tanbihi== {{Reflist|2}} ==Marejeo== * {{cite book |author=Alcamo IE |title=Fundamentals of microbiology |url=https://archive.org/details/isbn_9790763710674 |publisher=Jones and Bartlett |location=Boston |year=2001 |pages= |isbn=0-7637-1067-9}} * {{cite book |author=Atlas RM |title=Principles of microbiology |url=https://archive.org/details/principlesofmicr0000atla_l1q7 |publisher=Mosby |location=St. Louis |year=1995 |pages= |isbn=0-8016-7790-4}} * {{cite book |author=Martinko JM, Madigan MT |title=Brock Biology of Microorganisms | edition = 11th |publisher=Prentice Hall |location=Englewood Cliffs, N.J |year=2005 |pages= |isbn=0-13-144329-1}} * {{cite book |author=Holt JC, Bergey DH |title=Bergey's manual of determinative bacteriology |edition = 9th |publisher=Williams & Wilkins |location=Baltimore |year=1994 |pages= |isbn=0-683-00603-7}} * {{cite journal | author=Hugenholtz P, Goebel BM, Pace NR | title=Impact of culture-independent studies on the emerging phylogenetic view of bacterial diversity | journal=J Bacteriol | date=15 September 1998 | pages=4765&ndash;74 | volume=180 | issue=18 | pmid=9733676 | url=http://jb.asm.org/cgi/content/full/180/18/4765?view=full&pmid=9733676 | pmc=107498 | access-date=2015-05-07 | archive-date=2008-09-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080914121802/http://jb.asm.org/cgi/content/full/180/18/4765?view=full&pmid=9733676 | dead-url=yes }} * {{cite book |author=Funke BR, Tortora GJ, Case CL |title=Microbiology: an introduction |edition = 8th |publisher=Benjamin Cummings |location=San Francisco |year=2004 |pages= |isbn=0-8053-7614-3}} * {{cite book |author=Shively, Jessup M. |title=Complex Intracellular Structures in Prokaryotes (Microbiology Monographs) |publisher=Springer |location=Berlin |year=2006 |isbn=3-540-32524-7}} * {{cite journal | author=Witzany G, | title=Bio-Communication of Bacteria and their Evolutionary Roots in Natural Genome Editing Competences of Viruses | journal=Open Evol J | year=2008 | volume=2 |pages=44–54 | doi=10.2174/1874404400802010044}} ==Viungo vya nje== {{Wikispecies}} {{Sisterlinks}} * # MicrobeWiki, an extensive wiki about bacteria and viruses * [http://www.ncppb.com Bacteria which affect crops and other plants] * [http://www.dsmz.de/bactnom/bactname.htm Bacterial Nomenclature Up-To-Date from DSMZ] {{Wayback|url=http://www.dsmz.de/bactnom/bactname.htm |date=20070929083605 }} * Genera of the domain Bacteria - list of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature * [http://www.sciencenews.org/pages/sn_arc99/4_17_99/fob5.htm The largest bacteria] {{Wayback|url=http://www.sciencenews.org/pages/sn_arc99/4_17_99/fob5.htm |date=20121211094146 }} * [http://tolweb.org/tree?group=Eubacteria&amp;contgroup=Life_on_Earth Tree of Life: Eubacteria] {{Wayback|url=http://tolweb.org/tree?group=Eubacteria&contgroup=Life_on_Earth |date=20141021015145 }} * Videos of bacteria swimming and tumbling, use of optical tweezers and other videos. * Planet of the Bacteria by Stephen Jay Gould * [http://www.textbookofbacteriology.net/ On-line text book on bacteriology] {{Wayback|url=http://www.textbookofbacteriology.net/ |date=20080913123627 }} * [http://www.blackwellpublishing.com/trun/artwork/Animations/Overview/overview.html Animated guide to bacterial cell structure.] * [http://www.newscientist.com/channel/life/dn14094-bacteria-make-major-evolutionary-shift-in-the-lab.html Bacteria Make Major Evolutionary Shift in the Lab] * Cell-Cell Communication in Bacteria on-line lecture by Bonnie Bassler, and TED: Discovering bacteria's amazing communication system * [http://esciencenews.com/articles/2009/02/19/online.collaboration.identifies.bacteria Online collaboration for bacterial taxonomy.] {{Wayback|url=http://esciencenews.com/articles/2009/02/19/online.collaboration.identifies.bacteria |date=20140415222312 }} * [http://www.smartymaps.com/map.php?s=prokaryote Parts of a bacterial cell] {{Wayback|url=http://www.smartymaps.com/map.php?s=prokaryote |date=20120305100006 }} * Bacterial Chemotaxis Interactive Simulator - A web-app that uses several simple algorithms to simulate bacterial chemotaxis. [[Jamii:Bakteria]] [[Jamii:Bakteriolojia]] [[Jamii:Mikrobiolojia]] ocodf2cvdryox3nxqzeec18pe1lxj59 0 22042 1607596 1066564 2026-10-14T02:38:53Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607596 wikitext text/x-wiki {{Uainishaji | rangi = pink | jina = Kokoko-mlasamaki | picha = Pel's Cropped.jpg | upana_wa_picha = 250px | maelezo_ya_picha = [[Kokoko-mlasamaki madoa]] | himaya = [[Animalia]] (Wanyama) | faila = [[Chordate|Chordata]] (Wanyama wenye ugwe wa neva mgongoni) | ngeli = [[Ndege|Aves]] (Ndege) | oda = [[Strigiformes]] (Ndege kama [[bundi]]) | familia = [[Strigidae]] (Ndege walio na mnasaba na [[bundi]]) | nusufamilia = [[Striginae]] (Ndege walio na mnasaba na bundi) | jenasi = ''[[Ketupa]]'' <small>[[René-Primevère Lesson|Lesson]], 1830</small><br> ''[[Scotopelia]]'' <small>[[Charles Lucien Bonaparte|Bonaparte]], 1850</small> | spishi = Angalia katiba }} '''Kokoko-walasamaki''' ni [[ndege]] mbuai wa [[jenasi]] ''[[Ketupa]]'' na ''[[Scotopelia]]'' katika [[familia (biolojia)|familia]] [[Strigidae]]. Siku hizi wataalamu wengi wanawaainisha katika jenasi ''[[Bubo]]''. Ndege hawa ni wakubwa kuliko [[bundi]] na wana mnasaba na [[Kungwi (ndege)|kungwi]]. Ndege hawa wana mgongo kwa rangi ya kahawa au kijivu pamoja na madoa meupe, na mbele yao ni nyeupe pamoja na madoa au michirizi nyeusi au kahawia. Spishi za ''Ketupa'' zina vishungi viwili vya [[unyoya|manyoya]] vinavyofanana na [[sikio|masikio]]. Kokoko-walasamaki wanatokea karibu na [[mto|mito]] na [[ziwa|maziwa]] katika [[msitu|misitu]] minene. Huwinda usiku na hula [[samaki]] hasa lakini [[amfibia]] na [[mnyama|wanyama]] wadogo pia. Jike huyataga [[yai|mayai]] 1 au 2 lakini mara nyingi kinda moja aishi tu. Kwa kawaida tago lao ni kwenye [[mti]] mkubwa lakini katika shimo la [[mwamba]] pia. ==Spishi za Afrika== * ''Scotopelia bouvieri'' au ''Bubo bouvieri'', [[Kokoko-mlasamaki Michirizi]] ([[w:Vermiculated Fishing-owl|Vermiculated Fishing-owl]]) * ''Scotopelia peli'' au ''Bubo peli'', [[Kokoko-mlasamaki Madoa]] ([[w:Pel's Fishing-owl|Pel's Fishing-owl]]) * ''Scotopelia ussheri'' au ''Bubo ussheri'', [[Kokoko-mlasamaki Mwekundu]] ([[w:Rufous Fishing-owl|Rufous Fishing-owl]]) ==Spishi za mabara mengine== * ''Ketupa blakistoni'' au ''Bubo blakistoni'' ([[w:Blakiston's Fish-owl|Blakiston's Fish)wl]]) * ''Ketupa flavipes'' au ''Bubo flavipes'' {[[w:Tawny Fish-owl|Tawny Fish Owl]]) * ''Ketupa ketupu'' au ''Bubo ketupu'' {[[w:Buffy Fish-owl|Buffy Fish Owl]]) * ''Ketupa zeylonensis'' au ''Bubo zeylonensis'' ([[w:Brown Fish-owl|Brown Fish Owl]]) ==Picha== <gallery> Bubo blakistoni.jpg|Blakiston's fish owl Bubo flavipes -Jim Corbett National Park, Uttarakhand, India-8.jpg|Tawny fish owl Ketupa ketupu.jpg|Buffy fish owl Brown fish owl.jpg|Brown fish owl </gallery> [[Jamii:Bundi na jamaa]] q2n8wa3kza87dautoq8qk7ic72x3yta 0 24176 1607668 1360917 2026-10-14T02:47:20Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607668 wikitext text/x-wiki '''Isimujamii''' (pia '''isimu jamii'''; kwa [[Kiing.]] ''sociolinguistics'') ni [[tawi]] la [[isimu]] (taaluma inayochunguza lugha kisayansi) ambalo huchunguza uhusiano uliopo kati ya [[lugha]] na [[jamii]]. Aidha inajihusisha na athira yeyote ya jamii kama vile desturi za watu, matazamio, na muktadha, katika nyanja za lugha namna inavyotumika. Chini ya taaluma hiyo, kuna matawi mengi yanayoshughulikia uchanganuzi wa vipengele fulani vya uhusiano kati ya lugha na jamii, k.m. # uhusiano kati ya lugha na [[utamaduni]] # matumizi ya aina tofauti za lugha na mazingira yake, kama [[lahaja]], [[rejista]] na [[mtindo]] # matumizi ya lugha tofauti wakati mmoja, kama katika [[wingilugha]], [[ubadilishaji msimbo]] na [[diglosia]] # vipengele mbalimbali vya mawasiliano kupitia maoni ya msemaji (tawi hilo pia huitwa [[isimu amali]]) # matumizi ya lugha baina ya jamii za watu tofauti, kama [[lugha mawasiliano]], [[pijini]] na [[krioli]] # uhusiano kati ya lugha na [[siasa]] katika [[upangaji lugha]] na sera za lugha # Uhusiano kati ya lugha na maendeleo ya jamii(kiuchumi, kisayansi n.k) ==Marejeo== *[[TUKI]] 1990, "Kamusi Sanifu ya Isimu na Lugha", [[Chuo Kikuu cha Dar es Salaam]] *Massamba, David 2004, "Kamusi ya Isimu na Falsafa ya Lugha", Chuo Kikuu cha Dar es Salaam *Buliba, Aswani, Kimani Njogu & Alice Mwihaki 2006, "Isimujamii kwa Wanafunzi wa Kiswahili", Nairobi: The Jomo Kenyatta Foundation ==Viungo vya Nje== *[http://dmoz.org/Science/Social_Sciences/Linguistics/Applied_Linguistics/ Applied Linguistics Resources on Dmoz] {{en}} ==Tazama pia== *[[Lango:Lugha]] {{mbegu-lugha}} [[Jamii:Isimujamii|*]] [[Jamii:Isimu]] [[Jamii:Lugha]] 7al3sjyqcj3z1gr2k1g6lq67un57llp 0 28020 1607936 1528054 2026-10-14T03:21:21Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607936 wikitext text/x-wiki [[Picha:Gobustan ancient Azerbaycan full.jpg|thumb|[[Michoro ya miambani]] huko [[Gobustan]], [[Azerbaijan]], [[10000 KK]] ikionyesha utamaduni uliostawi.]] [[Picha:Ägyptischer Maler um 1400 v. Chr. 001.jpg|thumb|[[Sanaa]] ya [[Misri ya kale]], [[1400 KK]].]] [[image:Sri_Mariamman_Temple_Singapore_3_amk.jpg|thumb|200px|[[Dini]] na [[sanaa]] ni sehemu muhimu ya utamaduni wa binadamu.]] '''Utamaduni''' ni jinsi [[binadamu]] anavyokabili [[maisha]] katika [[mazingira]] yake.<ref name="dict_cult">{{Rejea tovuti | title = Meaning of "culture" | work = Cambridge English Dictionary | accessdate = July 26, 2015 | url = http://dictionary.cambridge.org/dictionary/british/culture}}</ref> Hiyo inajumlisha [[ujuzi]], [[imani]], [[sanaa]], [[maadili]], [[sheria]], [[desturi]] n.k. ambavyo mtu anajipatia kama mwanajamii.<ref>{{Rejea kitabu | last1= James | first1= Paul | authorlink= Paul James (academic) | last2= with Magee | first2= Liam | last3= Scerri | first3= Andy | last4= Steger | first4= Manfred B. | title= Urban Sustainability in Theory and Practice: Circles of Sustainability | url= http://www.academia.edu/9294719/Urban_Sustainability_in_Theory_and_Practice_Circles_of_Sustainability_2015_ | year= 2015 | publisher= Routledge | location= London | page = 53}}</ref> Kama sifa maalumu ya binadamu, inayomtofautisha na [[wanyama]], utamaduni ni suala la msingi katika [[anthropolojia]], ukihusisha yale yote yanayopokezwa katika jamii fulani, kama vile [[lugha]] inayounganisha watu wanaohusika nao, [[fasihi]], mafungamano, [[ndoa]], [[michezo]], [[ibada]], [[sayansi]] na [[teknolojia]].<ref name="Macionis, Gerber and 2010 53">{{cite book|last=Macionis, Gerber|first=John, Linda|title=Sociology 7th Canadian Ed|year=2010|publisher=Pearson Canada Inc.|location=Toronto, Ontario|page=53}}</ref> Utamaduni ulioendelea unaitwa pia "[[ustaarabu]]". Kila utamaduni unabadilikabadilika mfululizo: ndani ya watu husika, baadhi wanachangia na kuunga mkono mabadiliko, wakati wengine wanayakataa. Ujuzi mpya na teknolojia, pamoja na mahitaji ya [[uchumi]], ni kati ya mambo yanayosukuma zaidi kubadili kiasi fulani utamaduni. ==Ufafanuzi== Neno la [[Kilatini]] lenye maana ya utamaduni ni ''Cultura'' ambalo lina [[usuli]] wake katika neno ''colere,'' linalomaanisha "kulima, kustawisha".<ref> Harper, Douglas (2001). [http://www.etymonline.com/index.php?term=culture Online Etymology Dictionary]</ref> Neno hili linafafanuliwa namna nyingi. Kwa mfano, [[mwaka]] [[1952]], [[Alfred Kroeber]] na [[Clyde Kluckhohn]] walikusanya orodha ya vijelezi 164 vya neno hilo katika kazi yao: ''Culture:a Critical Review of Concepts and Definitions.''<ref> Kroeber, AL na C. Kluckhohn, 1952. ''Culture: A Critical Review wa Concepts na Definitions.''</ref> Hata hivyo linatumika kimsingi katika njia tatu zifuatazo: * Maonjo ya hali ya juu katika [[sanaa]], vilevile hujulikana kama utamaduni wa juu * Mkusanyo wa [[maarifa]], [[itikadi]] na [[tabia]] ya binadamu ambao hutegemea sana uwezo wa kuwasilisha mawazo na mafunzo ya kijamii kwa njia ya [[ishara]] * Jumla ya mitazamo, [[kaida]], ma[[lengo]] na [[maadili]] yanayotambulisha [[asasi]], [[shirika]] au kikundi fulani ==Historia ya dhana== [[Dhana]] hii ilipoibuka kwanza katika [[karne ya 18]] na [[karne ya 19|19]] [[bara]]ni [[Ulaya]], ilimaanisha [[mchakato]] wa kulima au kuboresha [[kilimo]] au kilimo cha [[mboga]]. Katika karne ya 19 dhana hii ilimaanisha kuboreshwa kwa [[mja]] kupitia [[elimu]] na hali kadhalika ilimaanisha kutekelezwa kwa maazimio au maadili ya kitaifa. Katikati ya karne ya 19, [[wanasayansi]] wengine walitumia dhana ya utamaduni kurejelea uwezo wa kiubia wa binadamu. Katika [[karne ya 20]], "utamaduni" ulijitokeza kama dhana ya msingi katika [[somo]] la [[Anthropolojia]]. "Utamaduni" ulihusisha mambo yote ya binadamu ambayo hayakufungamana na [[maumbile]]. Dhana ya utamaduni katika [[Anthropolojia ya Kimarekani]] ilikuwa na maana mbili: * (1) Uwezo wa binadamu wa kuainisha na kuwasilisha [[tajiriba]] za kibinadamu kiishara na kutenda mambo kwa [[ubunifu]]; na * (2) Namna mbalimbali ambazo watu wanaoishi katika sehemu mbalimbali [[ulimwengu]]ni huainisha na kuwasilisha tajiriba zao za maisha na kutenda mambo kwa ubunifu. Kufuatia [[vita vya pili vya dunia]], dhana hii ilipata umaarufu, ingawa kwa fafanuzi tofautitofauti katika [[taaluma]] kama vile [[sosholojia]], mafunzo ya utamaduni, [[saikolojia]] ya mipangilio na mafunzo ya [[usimamizi]]. == Dhana za karne ya 19 == [[Picha:Johann gottfried herder.jpg|thumb|right|upright|Johann G. Herder alitia maanani utamaduni wa kitaifa.]] [[Picha:Adolf Bastian.jpg|thumb|right|upright|Adolf Bastian alikuza mtazamo wa kimataifa.]] === Ulimbwende wa Kijerumani === Mwanafalsafa wa Ujerumani [[Immanuel Kant]] ([[1724]]-[[1804]]) aliibuka na ufafanuzi wa binafsi wa "[[Falsafa ya mwangaza]]" akiulinganisha na dhana ya ''bildung'': "kulingana naye, enzi ya nuru ni kule kutoka kwa binadamu katika hali ya [[uchanga]]."<ref> Immanuel Kant 1974 "Kujibu Swali: Ni nini Kutaalamika?" (Kwa [[Kijerumani]]: "Beantwortung der Frage: Was ist Aufklärung?") ''Berlinische Monatsschrift,'' Desemba (Berlin Monthly)</ref> Alielezea ya kwamba hali ya uchanga haitokani na kukosa kuelewa bali hutoka katika kukosa [[ujasiri]] wa kufikiria huria. Kutokana na hali hii ya [[woga]] wa kiusomi, Kant alihimiza: ''Sapere aude,'' "thubuthu kuwa na [[hekima]]!" [[Johann Gottfried Herder]] ([[1744]]-[[1803]]) alielezea ubunifu wa binadamu kuwa muhimu kama kufikiria kwake ingawa hudhihirika katika njia mbalimbali. Herder alipendekeza namna ya pamoja ya ''bildung'': "kulingana na Herder, bildung ni “jumla ya tajiriba ambazo hutoa utambulisho thabiti na dhana ya pamoja ya majaaliwa ya watu.”<ref>Michael Eldridge, "The Kijerumani Bildung Mapokeo" [http://www.philosophy.uncc.edu/mleldrid/SAAP/USC/pbt1.html UNC Charlotte] {{Wayback|url=http://www.philosophy.uncc.edu/mleldrid/SAAP/USC/pbt1.html |date=20090123162257 }}</ref> Mnamo mwaka [[1795]], [[mwanaisimu]] na mwanafalsafa [[Wilhelm Von Humboldt]] ([[1767]]-[[1835]]) alitoa wito kuanzisha anthropolojia ambayo iunganishe mawazo ya Kant na Herder. Katika enzi ya Kilimbwende, wasomi wa Kijerumani, hasa wale walioshughulikia muungano wa kitaifa - kama vile mapambano ya kitaifa ya kuanzisha [[dola la Ujerumani]] kutoka kwa vidola vidogovidogo na mapambano ya kitaifa ya makabila madogo dhidi ya himaya ya [[Austria-Hungaria]] - walikuza dhana ya utamaduni ya "[[mwonoulimwengu]]". Kulingana na [[shule]] hii ya mawazo, kila [[kabila]] lina mwonoulimwengu wake ambao hauwezi kulinganishwa na mionoulimwengu ya makundi mengine ya watu. Ingawa maoni hayo yalikuwa husishi kuliko maoni ya hapo awali, mwelekeo huu kuhusu utamaduni bado ulikuwa na milinganisho ya "ustaarabu" na "ushenzi" au tamaduni za "kikabila". Mnamo mwaka [[1860]], [[Adolf Bastian]] ([[1826]]-[[1905]]) alipigania "umoja wa binadamu kisaikolojia". Alipendekeza kwamba, mlinganisho wa kisayansi wa jamii zote za binadamu udhihirishe mionoulimwengu tofauti inayojumuisha elementi sawa za kimsingi. Kulingana na Bastian, jamii zote za binadamu zina "mawazo sawa ya kimsingi" ''(Elementargedanken)''; tamaduni sawa au tofauti za "mawazo ya jadi" ''(Volkergedanken)'', haya ni mabadiliko ya kienyeji yanayofanyiwa mawazo ya kimsingi.<ref> "Adolf Bastian", ''Sayansi Leo katika Historia;'' "Adolf Bastian", [[Encyclopaedia Britannica|''Encyclopaedia Britannica'']] </ref> Ufafanuzi huu umechangia pakubwa kuelewa utamaduni siku hizi. [[Franz Boaz]] ([[1858]]-[[1942]]) alipata mafunzo katika utamaduni huu na ndiye aliyeyapeleka mawazo haya [[Marekani]] alipohamia kutoka Ujerumani. === Ulimbwende wa Kiingereza === [[Picha:Matthew Arnold - Project Gutenberg eText 16745.jpg|thumb|left|upright|[[Mshairi]] na [[mwandishi]] wa [[insha]] wa [[Uingereza]] [[Matthew Arnold]] alitumia neno "utamaduni" kumaanisha hali ya juu sana ya ubora wa binadamu.]] Katika karne ya 19, [[mshairi]] na [[mwandishi]] wa [[insha]] wa [[Uingereza]] [[Matthew Arnold]] ([[1822]]-[[1888]]) alitumia neno utamaduni kumaanisha hali ya juu sana ya ubora wa binadamu, bora zaidi iliyowahi kuwaziwa na kusemwa ulimwenguni."<ref name="anarchy">Arnold, Mathayo. 1869. [http://www.library.utoronto.ca/utel/nonfiction_u/arnoldm_ca/ca_all.html ''Utamaduni na Anarchy.'' ] {{Wayback|url=http://www.library.utoronto.ca/utel/nonfiction_u/arnoldm_ca/ca_all.html |date=20170106012655 }}</ref> Dhana hii ya utamaduni inaweza kulinganishwa na dhana ya [[Kijerumani]] ya bildung: “utamaduni ukiwa ndio hali ya kutafuta ubora kupitia njia ya kufahamu kuhusu masuala yote yanayotuhusu, yale bora ambayo yamewazwa na kusemwa ulimwenguni.”<ref name="anarchy"/>Kimsingi, utamaduni ulirejelea maadili ya juu ya kiusomi na ambayo yalihusishwa na [[sanaa]], [[muziki]] wa kale na [[upishi]] wa hali ya juu. <ref> Williams (1983), p.90. Cited katika Shuker, Roy (1994). ''Kuelewa Popular Music,'' p.5. ISBN 0-415-10723-7. anasema kwamba kisasa fasili ya utamaduni kuanguka katika uwezekano tatu au mchanganyiko wa tatu zifuatazo: * "mchakato jumla ya kiakili, kiroho, na estetiska maendeleo" * "njia fulani ya maisha, kama ya watu, muda, au kundi" * "matendo na mazoea ya kitaaluma na hasa shughuli kisanaa". </ref> Kama fomu hizo zilikuwa Urbane yanayohusiana na maisha, "utamaduni" ilikuwa kutambuliwa kwa "ustaarabu" (kutoka lat. ''civitas,'' mji). Facet mwingine wa harakati alikuwa [[Romantic]] riba katika [[Folklore]], ambayo imesababisha kubaini "utamaduni" miongoni mwa wasio wasomi. Tofauti hii ni mara nyingi wanaotambuliwa kama kwamba kati ya "[[high utamaduni]]", yaani ile ya [[kundi tawala kijamii]], na "[[Asili utamaduni]]". Kwa maneno mengine, dhana ya "utamaduni" kwamba maendeleo katika Ulaya wakati wa 18 na 19 mapema ya karne Ulaya speglas usawa ndani ya jamii.<ref> Bakhtin 1981, p.4</ref> Matthew Arnold alilinganisha "utamaduni" na "fujo"; [[Wazungu]] wengine wakiwaiga [[wanafalsafa]] [[Thomas Hobbes]] na [[Jean-Jacques Rousseau]] walilinganisha "utamaduni" na "hali ya maumbile au hali ya nyikani". Kulingana na Hobbes na Rousseau, [[Waindio|Waamerika asilia]], ambao walitawaliwa na Wazungu kutoka [[Ulaya]] kuanzia [[karne ya 16]], walikuwa wakiishi katika hali ya kimaumbile, ndipo ikaleta mlinganisho wa "waliostaarabika" na "wasiostaarabika." Kwa mujibu wa mkabala huu wa mawazo unaweza kuainisha nchi na mataifa katika yale yaliyostaarabika kuliko mengine au watu waliostaarabika kuliko wengine. Milinganisho hii ilichangia kuzua [[nadharia]] ya [[Udarwin wa kijamii]] (Social Darwinism) ya [[Herhert Spencer]] na [[Maendeleo ya utamaduni]] (Cultural evolution) ya [[Lewis Henry Morgan]]. Jinsi baadhi ya wakosoaji wanavyosema, kutofautisha tamaduni za juu na za chini kwa kweli ni usemi wa mgogoro kati ya wasomi wa Ulaya na wasio wasomi, na kutofautisha watu wastaarabu na wasio wastaarabu kwa kweli ni usemi wa mgogoro kati ya madola ya [[Ukoloni|kikoloni]] ya Ulaya na watawaliwa wao. [[Picha:Edward Burnett Tylor.jpg|thumb|left|upright|Mwanaanthropolojia wa Kiingereza kwa jina Edward Taylor ndiye aliyekuwa mtaalamu wa kwanza wa asili ya Uingereza kutumia neno utamaduni kwa usawa na kwa ubia.]] Wahakiki wengine wa karne ya 19, wakifuata mfano wa Rosseau, wamekubali huu mgawiko wa utamaduni wa juu na wa chini; hata hivyo wameuona ubora na uchangamano wa utamaduni wa juu unaochugua na kuharibu hali halisi ya kimaumbile ya watu. Wahakiki hao walitilia mkazo muziki wa asili (jinsi unavyotolewa na watu wanaofanya kazi) uliotumiwa kuelezea hali halisi ya [[maisha]] kwa upande mwingine muziki wa zamani si wa halisi na umejaa uoza. Maoni hayo yaliwadhihirisha watu wa kiasilia kama washenzi na wasiostaarabika wanaoishi maisha halisi, ambayo si changamano, hayajabanangwa na mifumo ya [[tabaka|kitabaka]] ya [[ubepari|kiubepari]] ya kimagharibi. Mnamo mwaka [[1870]] [[Edward Taylor]] ([[1832]]-[[1917]]) aliyatumia mawazo haya ya utamaduni wa juu na wa chini kupendekeza nadharia ya ukuaji wa dini. Kulingana na nadharia hiyo, dini hukua kutoka mfumo wa kuabudu [[miungu]] hadi [[ibada]] ya [[Mungu]] [[mmoja]].<ref> McClenon, p.528-529</ref> Aliielezea dini kama jumla ya shughuli zinazozitambulisha jamii za kibinadamu. Maoni hayo huchangia pakubwa kuelewa dhana ya utamaduni kwa sasa.</ref> == Dhana za karne ya 20 == Ingawa wanaanthropolojia ulimwenguni huurejelea ufafanuzi wa Taylor, katika karne ya 20 dhana ya utamaduni ilijitokeza kama [[mhimili]] wa [[Anthropolojia ya Kimarekani]], ambapo utamaduni ulifafanuliwa kama uwezo wa kiubia wa binadamu wa kuainisha na kusimbika tajiriba zao kiishara na kuwasilisha kiishara tajiriba zilizosimbikwa kijamii. Anthropolojia ya Kimarekani imepangiliwa katika mawanda manne. Kila mojawapo huchangia sana [[utafiti]] wa utamaduni. Mawanda yenyewe ni: [[anthropolojia ya kibiolojia]], [[isimu]], [[anthropolojia ya kiutamaduni]], na [[akiolojia]]. Utafiti katika mawanda haya umewaathiri kwa kiwango fulani wanaathropolojia wanaofanya kazi katika nchi zingine. ==Elimu jamii== [[Sosholojia ya utamaduni]] inajihusisha na utamaduni unavyojitokeza katika jamii, nao unaweza ama kutegemea ama kutotegemea [[mata]] (yaani [[Jengo|majengo]], vifaa n.k. ama [[tunu]], imani, taratibu n.k.).<ref> Macionis, J., and Gerber, L. (2010). Sociology, 7th edition </ref> t. Kutokana na athari ya watu kama [[Karl Marx]], [[Emile Durkheim]] na [[Max Weber]], aina hii ya sosholojia ilitokea kwanza [[Ujerumani]] ([[1918]]–[[1933]]), ambapo wataalamu kama [[Alfred Weber]] walitunga neno ''Kultursoziologie'' (kwa [[Kiingereza]] cultural sociology), halafu katika nchi za lugha ya Kiingereza, hasa [[miaka ya 1960]]. == Mafunzo ya kiutamaduni == Nchini Uingereza, wanasosholojia na wasomi wengine walioathiriwa na Umarx, kama vile Stuart Hall na Raymond Williams, walianzisha mafunzo ya kitamaduni. Wakifuata nyayo za Walimbwende wa karne ya 19 walihusisha utamaduni na matumizi ya bidhaa na mambo ya ziada (kama vile sanaa, muziki, filamu, chakula, michezo na mavazi). Hata hivyo walielewa mitindo ya kula na ya anasa inaamuliwa na mahusiano ya uzalishaji ambayo iliwafanya kuangazia zaidi mahusiano ya kitabaka na mpangilio wa uzalishaji.<ref> jina = "Williams"> [[Raymond Williams]] (1976) [[Keywords: A Vocabulary of Culture and Society]] Rev Ed. (Newyork: Oxford UP, 1983), uk. 87-93 na 236-8.</ref><ref> Yohana Berger, Peter Smith Pub. Inc, (1971) ''Njia za Ukiangalia'' </ref> Nchini Marekani mafunzo ya kitamaduni yaliangazia pakubwa juu ya uchunguzi wa utamaduni pendwa yaani maana ya kijamii ya uzalishaji kwa wingi wa bidhaa za matumizi na anasa. Dhana hii ilibuniwa na Richard Hggart mnamo mwaka wa 1964 alipoanzisha mjini Birmingham Kituo cha mafunzo ya kisasa ya kitamaduni.(Centre for Contemporary Cultural Studies/CCCS).Tokea hapo kituo hicho kimehusishwa sana na Stuart Hall ambaye alichukua mahali pa Hoggart kama mkurugenzi. Kuanzia [[miaka ya 1970]] na kuendelea, kazi aliyoasisi Stuart Hall pamoja na wenzake Paul Wills, Dick Hebdige, Tony Jefferson na Angela McRobbie, waliunda muungano wa kiusomi wa kimataifa. Uwanja huu ulipokua kuungana mawanda mengine kama vile siasa ya kiuchumi,mawasiliano,sosholojia,nadharia ya kijamii,nadharia ya kifasihi,nadharia ya vyombo vya habari,mafunzo ya filamu/video,anthropolojia ya kitamaduni,falsafa,mafunzo ya makavazi, na sanaa ya historia ili kuchunguza matukio ya kitamaduni au matini za kitamaduni. Katika uwanja huu watafiti wanajikita juu ya namna tukio fulani linavyohusiana na masuala ya itikadi, utaifa, ukabila, tabaka la kijamii, na/au jinsia. Mafunzo ya kitamaduni yanahusisha maana na matendo ya kila siku ya maisha. Matendo haya yanahusisha namna watu wanavyofanya vitu fulani(kama vile kutazama runinga, au kula) katika utamaduni fulani. Uwanja huu huchunguza maana na matumizi watu huwekea vifaa na matendo fulani. Hivi karibuni ,vile ubepari umeenea kote duniani(mchakato uitwao utandawazi),mafunzo ya kitamaduni yameanza kuchanganua njia za kienyeji na za kilimwengu za kupinga kutawaliwa na Magharibi. Katika muktadha wa mafunzo ya kitamaduni,wazo la matini halihusishi tu lugha iliyoandikwa bali huhusisha filamu,picha,fesheni, au mitindo ya nywele:matini za mafunzo ya kitamaduni hujumuisha sanaa-baki za maana za utamaduni. Vilevile uwanja huu hupanua dhana ya "utamaduni". "Utamaduni" kwa mtafiti wa mafunzo ya kitamaduni hujumuisha utamaduni asilia wa juu(utamaduni wa makundi tawala ya jamii)<ref> Bakhtin, Mikhail 1981. ''The Dialogic Imagination.'' Austin, TX: UT Press, p.4</ref> na utamaduni pendwa na maana na matendo ya kila siku. Mawili ya mwisho ndiyo yanayotiliwa maanani na mafunzo ya kitamaduni. Mwelekeo zaidi na sasa ni mafunzo ya utamaduni linganishi unaotokana na uwanja wa fasihi linganishi na mafunzo ya kitamaduni. Wasomi nchini Uingereza na Marekani walibuni aina tofauti za mafunzo ya kitamaduni baada ya kuasisiwa kwa taaluma hii miaka ya mwishoni mwa 1970. Aina ya mafunzo ya kitamaduni ya Uingereza yalianzishwa miaka ya 1950 na 1960 kutokana na athari ya kwanza Richard Hoggart,E.P.Thompson na Raymond Williams na baadaye Stuart Hall na wengineo katika kituo cha mafunzo ya kisasa ya utamaduni katika chuo kikuu cha Birmingham. Hii ilihusisha maoni ya kisiasa ya mrengu wa kushoto na shutuma dhidi ya utamaduni pendwa kuwa ulikuwa utamaduni wa umati wa kibepari. Ilijumuisha baadhi ya mawazo ya tahakiki ya Shule ya Frankfurt ya kiwanda cha utamaduni.(yaani utamaduni wa umati). Hii inajitokeza katika maandishi ya wasomi wa mwanzoni wa Uingereza wa mafunzo ya kitamaduni na athari zao: tazama (kwa mfano) kazi za Raymond Williams, Stuart Hall, Paul Willis na Paul Gilroy. Nako nchini Marekani Lindlof na Taylor wanasema ya kwamba mafunzo ya kitamaduni yalikitwa katika utamaduni wa kiprigmatiki wa uliberali wa wingi".<ref> (Lindlof &amp; Taylor, 2002, p.60</ref> Aina ya mafunzo ya utamaduni ya Marekani mwanzoni yalijihusisha zaidi na kuelewa namna hadhira ingechukulia matumizi ya utamaduni wa umati.Kwa mfano wakereketwa wa mafunzo ya utamaduni Marekani waliandika kuhusu vipengele vya kiliberali vya fandom. Tofauti baina ya mitazamo ya Marekani na Uingereza sasa imefifia. Watafiti wengine hasa katika mafunzo ya mwanzoni ya utamaduni Uingereza wanatumia ruwaza za kimarx katika taaluma hii. Huu mtindo wa kufikiria una athari kutoka kwa Shule ya Frankfurt,lakini athari kubwa inatoka kwa umarx muundo wa Louis Althusser na wengineo. Mkazo wa umarx asili ni juu ya maana ya ''uzalishaji''. Ruwaza hii huchukua uzalishaji kwa wingi na hutambua uwezo/mamlaka huwa miongoni mwa wale wanaotoa sanaa baki. Katika mtazamo wa kimarx,wale wanaothibiti njia za uzalishaji (''msingi'' wa uchumi) kimsingi ndiyo hutawala utamaduni. Mielekeo mingine kuhusu mafunzo ya utamaduni kama vile mafunzo ya ufeministi ya utamaduni,na maendeleo ya kimarekani katika taaluma yanajitenga na wazo hili. Wanashutumu umarx kwa maana moja ya utamaduni ambayo inaaminiwa na wote. Mielekeo isiyo ya umarx inapendekeza njia mbalimbali za kushughulikia utamaduni wa sanaa-baki huathiri maana ya zao. Wazo hili linaelezewa vizuri katika kitabu cha Paul du Gay na wengine, ''Doing Cultural Studies: The case of Sony Walkman'', ambacho kinapinga wazo kwamba wale wanaozalisha bidhaa huthibiti maana ambazo watu huhusisha nazo. Mchanganuzi wa kifeministi wa utamaduni, mwananadharia na mwanahistoria wa sanaa Griselda Pollock alichangia katika mafunzo ya utamaduni akitumia mitazamo ya sanaa historia,saikolojiachanganuzi. Mwandishi Julia Kristeva ana ushawishi mkubwa akichangia kwa mafunzo ya kitamaduni kupitia taaluma za sanaa na saikolojia changanuzi ya [[ufeministi]] wa Kifaransa. == Mabadiliko ya kitamaduni == [[Picha:Indig2.jpg|thumb|left|Picha ya karne ya 19 inayoonyesha wakazi wa Australia wakipinga kuwasili kwa Kapteni James Cook mwaka 1770]] Uvumbuzi wa utamaduni unaamanisha uvumbuzi wowote mpya na unaopatikana kuwa wa manufaa kwa kikundi cha watu na unaelezewa katika tabia zao lakini haupo kama kitu kinachoonekana. Watu wako katika ulimwengu unaoharakisha mabadiliko ya utamaduni kiwakati,wakisukumwa na kupanuka kwa biashara kimataifa,vyombo vya habari,na kuongezeka kwa idadi ya watu miongoni mwa mambo mengine. Tamaduni zinaathiriwa na nguvu zinazoleta mabadiliko na zile zinazopinga mabadiliko. Nguvu hizi zina uhusiano na miundo ya kijamii na matukio halisi na zinajihusisha katika kuendeleza mawazo na matendo ya kitamaduni ndani ya miundo ya sasa ambayo nayo inabadilika<ref>O'Neil, D. 2006. [http://anthro.palomar.edu/change/change_2.htm "Mchakato wa Change".] {{Wayback|url=http://anthro.palomar.edu/change/change_2.htm |date=20161027181934 }}</ref>. (Tazama [[umuundo.)]] Mizozo ya kijamii na maendeleo ya kiteknolojia yanaweza kusababisha mabadiliko katika jamii kwa kubadili mikikimikiki ya kijamii kwa kukuza ruwaza mpya za utamaduni kwa kuwezesha tukio zalishi. Hii mihamisho ya kijamii huweza kuandamana na mihamisho ya kiitkadi na aina nyingine za mabadiliko ya kitamaduni. Kwa mfano muungano wa kifeministi wa Kimarekani ulihusisha matendo mapya yaliyosababisha uhamisho katika mahusiano ya kijinsia,kubadilisha jinsia na miundo ya kiuchumi. Hali ya kimazingira inaweza kuchangia. Mabadiliko huhusisha kufuata nguli wa kienyeji katika filamu. Kwa mfano,misitu ya kitropika ilirejea tena mwishoni mwa enzi ya theluji.mimea iliyofaa kwa kufugwa ilikuwepo,ikasababisha kuvumbuliwa kwa kilimo,ambacho kilisababisha uvumbuzi wa kitamaduni na mihamisho ya mikikimikiki ya kijamii<ref>Pringle, H. 1998. [http://cas.bellarmine.edu/tietjen/images/neolithic_agriculture.htm The Slow kuzaliwa ya Kilimo.] {{Wayback|url=http://cas.bellarmine.edu/tietjen/images/neolithic_agriculture.htm |date=20110101201656 }} ''Sayansi'' 282: 1446.</ref>. [[Picha:Gorskii 04412u.jpg|thumb|Picha kamili ya mwanamke wa Turkman,akisimama kwenye zulia katika mlango wa yurt,akiwa amevalia nguo za kitamaduni pamoja na virembesho]] Tamaduni huathirika kutoka nje kupitia kwa mwingiliano baina ya jamii,ambazo pia zinaweza kutoa—au kuzuia---mihamisho ya kijamii na mabadiliko katika matendo ya kitamaduni. Vita au ushindani juu ya rasilimali unaweza kuathiri maendeleo ya kiteknolojia na mikikimikiki ya kijamii. Kuongezea,mawazo ya kitamaduni yanaweza kuhama kutoka jamii moja hadi nyingine kupitia kwa kuenea na kwa mabadiliko ya uigaji wa utamaduni Fulani. Katika kuenea hali ya kitu(siyo lazima maana yake) hutoka utamaduni mmoja hadi mwingine. Kwa mfano,hamburgers ambazo ni za kawaida Marekani,zilionekana kuwa ngeni zilipoanzishwa Uchina. "Kuenea kunakoacha athari” (kubadilishana mawazo) hurejelea elementi za utamaduni mmoja kusababisha kuwepo kwa uvumbuzi au kusambazwa.kwa mwingine. "Ukopaji wa moja kwa moja” kwa upande mwingine hurejelea kuenea kwa kiteknolojia au kuenea kunakoonekana kutoka utamaduni mmoja hadi mwingine. [[Nadharia ya kuenea kwa uvumbuzi]] huwasilisha ruwaza ya utafiti ya kwa nini na lini watu na tamaduni huasilisha mawazo mapya,matendo na bidhaa. Kuiga utamaduni fulani kuna maana tofauti lakini katika muktadha huu hurejelea kubadilishwa kwa tabia Fulani za utamaduni na utamaduni mwingine.Haya yamefanyika kwa makabila fulani ya Amerika na kwa makundi asilia ya watu kote ulimwenguni enzi za ukoloni. Michakato ya karibu kwa kiwango cha binadamu inahusisha usilimisho (binadamu kuasilisha utamaduni fulani) na kuwa na tamaduni nyingi. == Tanbihi == {{Marejeo|2}} == Marejeo == <div class="references-small"> * "Adolf Bastian". ''Leo katika Historia Sayansi.'' 27 Januari 2009 [http://www.todayinsci.com/B/Bastian_Adolf/Bastian_Adolf.htm Leo katika Historia Sayansi] * "Adolf Bastian", [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/55606/Adolf-Bastian Encyclopaedia Britannica Online,] 27 Januari 2009 * {{cite book|last= Ankerl |first= Guy |title= Global communication without universal civilization, vol.1: Coexisting contemporary civilizations: Arabo-Muslim, Bharati, Chinese, and Western |origyear= 2000 |series= INU societal research |publisher= INU Press |location= Geneva |isbn= 2-88155-004-5 |pages=|year= 2000 }} * Arnold, Mathayo. 1869. [http://www.library.utoronto.ca/utel/nonfiction_u/arnoldm_ca/ca_titlepage.html ''Utamaduni na Anarchy.'' ] {{Wayback|url=http://www.library.utoronto.ca/utel/nonfiction_u/arnoldm_ca/ca_titlepage.html |date=20171118211142 }} New York: Macmillan. Toleo la tatu, 1882, inapatikana online. Retrieved: 2006/06/28. * [[Bakhtin]], MM (1981) [http://books.google.com/books?id=JKZztxqdIpgC ''The Dialogic Imagination: Essays Nne.'' ] Ed. Michael Holquist. Trans. Caryl Press. ISBN 978-0-252-06445-6. * Barzilai, Gadi. 2003. ''Jamii na Sheria: Politics and Cultures of Legal utambulisho'' wa Chuo Kikuu cha Michigan Press. ISBN 0-472-11315-1 * Bourdieu, Pierre. 1977. ''Bendera ya Nadharia ya Mazoezi.'' Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-29164-4 * Kohen, Anthony P. 1985. ''Mfano wa Ujenzi wa Jumuiya.'' Routledge: New York, * Dawkiins, R. 1982. ''[[The Extended Phenotype: The Long Lete ya Gene.]]'' Paperback ed., 1999. Oxford Paperbacks. ISBN 978-0-19-288051-2 * Findley &amp; Rothney. ''Ishirini-Century World'' (Houghton Mifflin, 1986) * Forsberg, A. [http://fog.ccsf.cc.ca.us/~aforsber/ccsf/culture_defined.html Definitions ya utamaduni] {{Wayback|url=http://fog.ccsf.cc.ca.us/~aforsber/ccsf/culture_defined.html |date=20070701005026 }} [[CCSF]] Jiografia Utamaduni kozi anabainisha. Retrieved: 2006/06/29. * Geertz, Clifford. 1973. ''Tafsiri ya Cultures: Selected Essays.'' New York. ISBN 978-0-465-09719-7. * - 1957. "Ritual and Social Change: A Kijava Mfano", ''American mwanaanthropolojia,'' Vol. 59, No 1. * Goodall, J. 1986. ''The Chimpanzees wa Gombe: mifumo ya Behavior.'' Cambridge, MA: Belknap Press ya Harvard University Press. ISBN 978-0-674-11649-8 * Hoult, TF, ed. 1969. ''Dictionary of Modern Sociology.'' Totowa, New Jersey, United States: Littlefield, Adams &amp; Co * Jary, D. na J. Jary. 1991. ''The HarperCollins Dictionary of Sociology.'' New York: HarperCollins. ISBN 0-06-271543-7 * Keiser, R. Lincoln 1969. ''Makamu Mabwana: Warriors wa mitaani.'' Holt, Rinehart, na Winston. ISBN 978-0-03-080361-1. * Kroeber, AL na C. Kluckhohn, 1952. ''Utamaduni: A Critical Review wa Concepts na Definitions.'' Cambridge, MA: Peabody Museum * Kim, Uichol (2001). "Utamaduni, sayansi na wazawa psychologies: An jumuishi uchambuzi." Katika D. Matsumoto (Ed.), ''Handbook ya utamaduni na saikolojia.'' Oxford: [[Oxford University Press]] * McClenon, James. "Tylor, Edward B (urnett)". ''Huru ya Dini na Jamii.'' Ed. William Swatos na Petro Kivisto. Walnut Creek: AltaMira, 1998. 528-29. * Middleton, R. 1990. ''Studying Popular Music.'' Philadelphia: Open University Press. ISBN 978-0-335-15275-9. * O'Neil, D. 2006. [http://anthro.palomar.edu/tutorials/cultural.htm Cultural Anthropology Tutorials,] {{Wayback|url=http://anthro.palomar.edu/tutorials/cultural.htm |date=20041204152854 }} Behavioral Idara ya Sayansi, Palomar College, San Marco, California. Retrieved: 2006/07/10. * [[Reagan, Ronald.]] [http://www.reagan.utexas.edu/archives/speeches/1989/011489a.htm "Final Radio Adress kwa taifa",] {{Wayback|url=http://www.reagan.utexas.edu/archives/speeches/1989/011489a.htm |date=20160130224216 }} [[14 Januari 1989.]] Rudishwa [[3 Juni 2006.]] * Reese, WL 1980. ''Dictionary wa Falsafa na Dini: Mashariki na Magharibi Thought.'' New Jersey Marekani, Sussex, Uingereza: Humanities Press. * Tylor, EB 1974. ''Primitive utamaduni: tafiti katika maendeleo ya Mythology, falsafa, dini, sanaa na desturi.'' New York: Gordon Press. Kwanza iliyochapishwa mwaka 1871. ISBN 978-0-87968-091-6 * UNESCO. 2002. [http://www.unesco.org/education/imld_2002/unversal_decla.shtml Azimio la utamaduni,] imetolewa juu ya [[Siku ya Kimataifa ya Lugha ya Mama, 21 Februari 2002.]] Retrieved: 2006/06/23. * White, L. 1949. ''Ya Sayansi ya Utamaduni: Utafiti wa mtu na ustaarabu.'' New York: Farrar, Straus na Giroux. * Wilson, Edward M. (1998). ''[[Consilience: The Unity of Knowledge]]'' Vintage: New York. ISBN 978-0-679-76867-8. * Wolfram, Stephen. 2002 [http://www.wolframscience.com/nksonline ''A New Kind ya Sayansi.'' ] Wolfram Media, Inc ISBN 978-1-57955-008-0 </div> == Viungo vya nje == * [http://www.dfait-maeci.gc.ca/cfsi-icse/cil-cai/home-en.asp Kituo cha interkulturell Kujifunza] {{Wayback|url=http://www.dfait-maeci.gc.ca/cfsi-icse/cil-cai/home-en.asp |date=20090202090600 }} * [http://courses.ed.asu.edu/margolis/spf301/definitions_of_culture.html Undani makala kuhusu kufafanua utamaduni] {{Wayback|url=http://courses.ed.asu.edu/margolis/spf301/definitions_of_culture.html |date=20100626142906 }} * [http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-73 Kamusi ya Historia ya Ideas] "utamaduni" na "ustaarabu" katika nyakati za kisasa * [http://global-culture.org/ Global Utamaduni] {{Wayback|url=http://global-culture.org/ |date=20090831124037 }} Insha juu ya masuala ya kimataifa na madhara yao utamaduni * [http://www.monthlyreview.org/299pare.htm Reflections juu ya Siasa ya Utamaduni] {{Wayback|url=http://www.monthlyreview.org/299pare.htm |date=20110317033756 }} na [[Michael Parenti]] * [http://www.wsu.edu/gened/learn-modules/top_culture/culture-index.html Utamaduni ni nini? - Washington State University] * [http://defineculture.com Define Utamaduni] {{Wayback|url=http://defineculture.com/ |date=20211201075935 }} Compilation ya 100 + user lade ufafanuzi wa utamaduni kutoka duniani kote [[Jamii:Sayansi ya Jamii]] [[Jamii:Utamaduni|!]] [[Jamii:Historia]] [[Jamii:Saikolojia]] iw5j2jipaick3r6gwufr7q61w8lmxvi 0 32082 1607767 1600495 2026-10-14T02:59:06Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607767 wikitext text/x-wiki {{Infobox Football club | clubname = Manchester United | image = | fullname = Manchester United Football Club<!-- see discussion --> | nickname = The Red Devils<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.premierleague.com/page/manchester-united |title=Manchester United Football Club |accessdate=2 Machi 2008 |publisher=Premier League |archivedate=2011-06-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110606075748/http://www.premierleague.com/page/manchester-united }}</ref> | founded = 1878, as ''Newton Heath L&YR F.C.'' | ground = [[Old Trafford]] | capacity = 74,879 | chairman = {{Flag icon|USA}} [[Joel Glazer|Joel]] & [[Avram Glazer]] | chrtitle = Co-chairmen | manager = {{Flag icon|NED}} [[Erik ten Hag]] | pattern_la1 = _manutd2425h | pattern_b1 = _manutd2425h | pattern_ra1 = _manutd2425h | pattern_sh1 = _manutd2425h | pattern_so1 = _manutd2425hl | leftarm1 = ff0000 | body1 = ff0000 | rightarm1 = ff0000 | shorts1 = ffffff | socks1 = 000000 | pattern_la2 = _manutd2425a | pattern_b2 = _manutd2425a | pattern_ra2 = _manutd2425a | pattern_sh2 = _manutd2425a | pattern_so2 = _manutd2425al | leftarm2 = 001a67 | body2 = 001a67 | rightarm2 = 001a67 | shorts2 = 001a67 | socks2 = 001a67 | pattern_la3 = _manutd2425t | pattern_b3 = _manutd2425t | pattern_ra3 = _manutd2425t | pattern_sh3 = _manutd2425t | pattern_so3 = _manutd2425tl | leftarm3 = faf9f6 | body3 = faf9f6 | rightarm3 = faf9f6 | shorts3 = faf9f6 | socks3 = faf9f6 | website = https://www.manutd.com/}} '''Manchester United''' ni [[kilabu]] cha [[kandanda]] cha [[Uingereza]], ambacho ni kimojawapo kati ya vilabu maarufu sana ulimwenguni, na kina makao katika [[Old Trafford]] eneo la Greater [[Manchester]]. Kilabu hiki kilikuwa mwanachama mwanzilishi wa Ligi ya Premier mwaka 1992, na kimeshiriki katika divisheni ya juu ya kandanda ya Uingereza tangu mwaka wa [[1938]], isipokuwa msimu wa [[1974]]-[[1975]]. Mahudhurio ya wastani kwenye kilabu yamekuwa ya juu kuliko timu nyingine yoyote katika kandanda ya Uingereza kwa misimu yote isipokuwa sita tangu 1964-65.<ref name="attendance">{{Rejea tovuti |title=European Football Statistics |url=http://www.european-football-statistics.co.uk/attn/attneng.htm |accessdate=24 Juni 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080613212457/http://www.european-football-statistics.co.uk/attn/attneng.htm |archivedate=2008-06-13 }}</ref> Manchester United ndiyo bingwa wa sasa wa Uingereza na washikilizi wa Kombe la Dunia la Vilabu, baada ya kushinda Ligi ya Primia 2008-09 na [[Kombe la Dunia la FIFA]]. Kilabu hicho ni miongoni mwa vilabu vyenye ufanisi mkubwa katika historia ya kandanda ya Uingereza na kimeshinda mataji makubwa 22 tangu Alex Ferguson alipochukua wadhifa wa meneja wake mnamo Novemba 1986. Mwaka wa 1968, kilikuwa kilabu cha kwanza kushinda Kombe la Uropa kwa kucharaza Benfica 4-1. Walishinda kombe la pili la Ulaya kama sehemu ya ushindi wa mataji matatu mwaka 1999, na la tatu mwaka wa 2008, kabla ya kumaliza katika nafasi ya pili mwaka wa cha 2009. Kilabu hicho kinashikilia rekodi mbili ya kushinda mataji mengi ya Ligi ya Uingereza mara 18 na pia kushikilia rekodi kwa wingi wa kutwaa kombe la FA ikiwa imeshinda mara 11.<ref>{{Rejea habari |title=Manchester United win 11th FA Cup |url=http://www.cbc.ca/sports/story/2004/05/22/manchesterunited040522.html |work=CBC Sports |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |date=22 Mei 2004 |accessdate=12 Agosti 2007 |archivedate=2013-05-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130521024951/http://www.cbc.ca/sports/story/2004/05/22/manchesterunited040522.html }}</ref> [[Faili:RubenAmorim4.png|thumb|Ruben Amorim kocha wa sasa wa Manchester United, 2025.]] Tangu mwisho wa mwaka ya 1990, kilabu hicho kimekuwa mojawapo ya vilabu tajiri duniani kilicho na mapato ya juu kuliko kilabu chochote,<ref>{{Rejea habari |url=http://www.premierleague.com/page/Headlines/0,,12306~1212087,00.html |title=United tops global rich list |work=premierleague.com |publisher=Premier League |date=11 Januari 2008 |accessdate=11 Januari 2008 |archivedate=2011-11-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111109013518/http://www.premierleague.com/page/Headlines/0,,12306~1212087,00.html }}</ref> na sasa kinatajwa kama kilabu chenye thamani zaidi katika mchezo wowote, na makisio ya thamana ya takriban bilioni £ 1.136 (bilioni € 1.319) Aprili 2009.<ref>{{Rejea habari |title=Soccer Team Valuations (Special Report) |url=http://www.forbes.com/lists/2009/34/soccer-values-09_Soccer-Team-Valuations_Rank.html |work=Forbes.com |publisher=[[Forbes]] |date=4 Aprili 2009 |accessdate=12 Agosti 2009 }}</ref> Manchester United ilikuwa mwanachama mwanzilishi wa kundi la vilabu la G-14 la Vilabu kuu vya kandanda Uingereza, ambalo halipo tena, na European Club Association, muungano uliochukua nafasi yake.<ref>{{Rejea habari |title=Agreement heralds new era in football |url=http://www.uefa.com/uefa/keytopics/kind=4096/newsid=648350.html |work=uefa.com |publisher=Union of European Football Associations |date=21 Januari 2008 |accessdate=21 Januari 2009 }}</ref> [[Alex Ferguson]] amekuwa meneja wa kilabu hicho tangu 6 Novemba 1986 alipojiunga na kilabu hicho kutoka Aberdeen baada ya kung'atuka kwa Ron Atkinson.<ref>{{Rejea habari |first=Jonathan |last=Northcroft |title=20 glorious years, 20 key decisions |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/article625585.ece |work=The Sunday Times |publisher=Times Newspapers |date=5 Novemba 2006 |accessdate=26 Januari 2009 |archivedate=2007-03-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070309065821/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/article625585.ece }}</ref> Nahodha wa kilabu wa sasa ni Garry Neville, aliyechukua nafasi ya Roy Keane Novemba 2005.<ref>{{Rejea habari |title=Neville appointed Man Utd skipper |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_utd/4492224.stm |work=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=2 Desemba 2005 |accessdate=21 Januari 2009 }}</ref> {{TOC limit|3}} ==Historia== === Miaka ya mwanzo (1878–1945) === [[Picha:Manchester_United_FC_League_Performance.svg|thumb|Chati inayoonyesha maendeleo ya Manchester United F.C katika mfumo wa ligi ya kandanda Uingereza tangu kujiunga kama Newton Heath mwaka 1892-93 kwa sasa]] Kilabu kilianzishwa kikijulikana kama '''Newton Heath L & YR F.C.''' mwaka wa 1878 kama timu ya kazi ya bohari la Reli la Lancashire na Yorkshire huko Newton Heath. Mashati ya kilabu hiyo yalikuwa ya kijani na nusu dhahabu. Walicheza kwenye uwanja mdogo, uliochakaa huko North Road kwa miaka kumi na mitano, kabla ya kuhamia Bank Street katika mji wa karibu wa Clayton mwaka wa 1893. Kilabu kilikuwa kimeingia ligi ya kandanda ya Football Leagu mwaka uliotangulia na kuanza kukatiza uhusiano wake na bohari la reli, na ikawa kampuni ya kujitegemea, ikimteua katibu wa kilabu na kudondoasha herufi “L&amp;YR” kutoka jina lao na kujiita '''Newton Heath F.C.''' Muda mrefu haukupita, mwaka 1902, kilabu kilikaribia kufilisika, kikawa na madeni ya zaidi ya £2,500. Wakati mmoja, uwanja wao wa Bank Street ulifungwa na wadai wao.<ref name="north_road">{{Rejea kitabu |last=Murphy |first=Alex |title=The Official Illustrated History of Manchester United |url=https://archive.org/details/officialillustra0000unse |year=2006 |publisher=[[Orion Publishing Group|Orion Books]] |location=London |isbn=0-7528-7603-1 |page=[https://archive.org/details/officialillustra0000unse/page/14 14] |chapter=1878-1915: From Newton Heath to Old Trafford }}</ref> Kabla ya kufungwa kabisa, kilabu kilipokea uwekezaji mkubwa kutoka kwa J. H. Davies, mkurugenzi mtendaji wa Manchester Breweries.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.talkfootball.co.uk/guides/footballclubs/history_of_manchester_united.html |title=Manchester United FC |accessdate=2008-03-09 |publisher=Talk Football |archiveurl=https://www.webcitation.org/612eZjdan?url=http://www.talkfootball.co.uk/guides/footballclubs/history_of_manchester_united.html |archivedate=2011-08-19 }}</ref> Kuna tetesi kuwa Harry Stafford, nahodha wa kilabu alikuwa akijivunia mbwa wake wa thamani wa aina ya St. Bernard katika mkutano wa kuchangishia kilabu fedha, wakati Davies alipomwendea ili kumnunua mbwa huyo. Stafford alikataa, lakini aliweza kumshawishi Davies kuwekeza katika kilabu na kuwa mwenyekiti wake.<ref>{{Rejea habari |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/4630489.stm |title=Man Utd's turbulent business history |accessdate=8 Juni 2007 |author=Bill Wilson |date=29 Juni 2005 |publisher=BBC News }}</ref> Iliamuliwa katika kikao cha bodi ya mapema kuwa kilabu kilihitaji kubadilishwa jina ili kuashiria mwanzo huo mpya. Manchester Central na Manchester Celtic ni miongoni mwa majina yaliopendekezwa kabla ya Louis Rocca, mhamiaji mchanga kutoka Italy aliposema "Ndugu zangu, mbona tusijiite Manchester united?"<ref>{{Rejea kitabu |last=Murphy |first=Alex |title=The Official Illustrated History of Manchester United |url=https://archive.org/details/officialillustra0000unse |year=2006 |publisher=Orion Books |location=London |isbn=0-7528-7603-1 |page=[https://archive.org/details/officialillustra0000unse/page/16 16] |chapter=1878-1915: From Newton Heath to Old Trafford }}</ref> Jina hilo lilibakia hivyo, na Manchester United likawa jina rasmi tarehe 26 Aprili 1902. Davies pia aliamua itakuwa vyema kubadili rangi za kilabu, walitupilia mbalirangi za kijani na nusu dhahabu za Newton Health na kuchagua nyekundu na nyeupe kuwa rangi za Manchester United. Ernest Mangnall aliteuliwa kama katibu wa kilabu baada ya James West ambaye alikuwa amejiizulu kama meneja tarehe 28 Septemba 1902. Mangnall alitwikwa jukumu la kujitahidi kukifika kilabu kwenye Divisheni ya kwanza, na kushindwa kidogo tu katika jaribio la kwanza kusudio hilo kwa jaribuio la, walipomaliza katika nafasi ya tano katika Divisheni ya pili. Mangnall aliamua kwamba ilikuwa muhimu kuleta machipukizi katika klabu, na kuwasajili wachezaji kama vile Harry Moger katika lango, Dick Duckworth, beki wa nyuma na Jack Picken mbele lakini ilikuwa na beki wa nyuma mwingine kwa jina la Charlie Roberts aliyeleta mabadiliko makubwa. Alinunuliwa kwa £750 kutoka Grimsby Town Aprili 1904, na kuisaidi klabu kumaliza msimu wa 1903-04 kikiwa kimekosa alama moja tu kipandishwe ngazi iliyofuata. Hata hivyo, haikuchukua muda mrefu, kilabu kilipandishwa cheo hadi Divisheni ya Kwanza kwa mara ya kwanza chini ya jina mpya na kumaliza katika nafasi ya pili katika Divisheni ya Pili mwaka wa 1905-06. Msimu wa kujiiimarisha ulifuatia, huku kilabu ikimaliza katika nafasi ya nane, kabla ya kutwaa taji lao la kwanza la ligi mwaka wa 1908. Katika siku za karibuni,Manchester City ilikuwa ikichunguzwa kwa kuwalipa baadhi ya wachezaji wao mshahara uliozidi kiwango kilichopendekezwa na masharti ya FA. Walipigwa faini ya £250 na wachezaji wao kumi na wanane wakapigwa marufuku kuwachezea tena. United hawakusita kukabiliana na hali hiyo na kuwatwaa Billy Meredith (almaarufu Welsh Wizard) na Sandy Turnbull, miongoni mwa wengine. Vijana hao wageni kutoka mji jirani hawakuruhusiwa kucheza hadi tarehe mosi mwaka wa 1907, kwa sababu ya marufuku yao, kwa hivyo hatua hiyo iliahirishwa hadi msimu wa 1907-08 ili waweze kuendeleza jitihada za united kutwaa taji. Na hilo walifanya, walianza kampeni yao kwa kishindo kwa kuishinda Sheffield United 2-1 na kuanzisha msururu wa ushindi mfululilizo mara kumi. Licha ya msimu kuonekana wenye tatizo mwishoni, United ilifaulu kushikilia na kumaliza msimu kwa pointi tisa mbele ya wapinzani wao wa karibu Aston Villa. Msimu uliofuatia ulianza kwa United kujitwalia fedha nyingine, [[Charity Shield]],<ref>{{Rejea tovuti |url=http://footballsite.co.uk/Statistics/CommunityShield/1907-08CharityShield.htm |title=1908 Charity Shield |accessdate=12 Agosti 2007 |publisher=footballsite.co.uk |archivedate=2011-08-19 |archiveurl=https://www.webcitation.org/612eanlL2?url=http://footballsite.co.uk/Statistics/CommunityShield/1907-08CharityShield.htm }}</ref> ambayo ilikuwa ya kwanza kuwahi kutolewa na kumalizia kwa taji jingine, taji la kwanza kwa kilabu cha FA, ambalo lilipanda mbegu njema ya kile kimekuwa rekodi ya mataji ya FA. Jinsi walivyokuwa katika kampeni ya taji la kwanza la klabu, Turnbull na Meredith walikuwa na umuhimu katika msimu huu, Turnbull akifunga bao la ushindi katika Finali ya kombe la FA. Ilibidi Klabu kusubiri miaka mingine miwili kabla ya kushinda makombe mengine zaidi, kilishinda Divisheni ya Kwanza kwa mara ya pili katika msimu wa 1910-11. Wakati huo huo, United ilihamia uga wao mpy wa Old Trafford. Walichezea mmchuano wao wa kwanza huko tarehe 19 Februari 1910 dhidi ya Liverpool, lakini wakapoteza 4-3 baada ya kupoteza ushindi wao wa 3-0. Kisha wakasalia bila kombe tena katika msimu wa 1911-12, ambao haukuwa tu wa mwisho kwa Mangnall kuhusikia (alihamia Manchester City baada ya miaka kumi na United), lakini pia wakati wa mwisho kwa klabu kushinda Divisheni ya Kwanza baada ya miaka 41, muda mrefu zaidi ambao klabu imekaa bila kushinda ligi katika historia yake. Kwa miaka kumi iliyofuata, klabu kilishuhudia hali ya kudidimia polepole kabla ya kushushwa ngazi ya chini, Division ya pili katika 1922. Walipandishwa ngazi tena mwaka 1925, wakang'ang'ana kufika nusu ya msimamo wa ligi, na wakashushwa ngazi tena mwaka wa 1931. Katika miaka minane iliyotangulia Vita vya Pili vya Dunia, klabu kilididimia na kuwa klabu yo-yo, kikafikia kiwango chao cha chini zaidi cha nafasi ya 20 katika Divisheni ya Pili mwaka wa 1934. Walipandishwa tena katika msimu wa mwisho kabla ya Vita vya Pili vya Dunia. Walijihakikishia nafasi yao katika kiwango cha juu baada ya vita kwa kumaliza katika nafasi ya 14 katika msimu wa 1938-39. === Kipindi cha Busby (1945-1969) === 1945 ilishuhudia kuteuliwa kwa Matt Busby kuwa msimamizi katika Old Trafford. Alitumia mtindo usio wa kawaida kufanya kazi yake, akisisitiza kuwa aruhusiwe kuchagua timu yake mwenyewe, kuchagua wachezaji atakaowaajiri na kuwafunza mwenyewe. Mwenyewe alikuwa tayari amepoteza kazi ya usimamizi kwenye kilabu chake cha awali, Liverpool, kwa sababu klabu kiliona kazi hizo kama za wakurugenzi lakini United ikaamua kujaribu mawazo bunifu ya Busby. Wa kwanza kusajiliwa na Busby hakuwa mchezaji, bali meneja msaidizi mpya kwa jina la Jimmy Murphy. Hatua hatari ambayo klabu ilichukulia kumteua Bushy ilileta mazao ya mara moja, klabu kilipomaliza katika nafasi ya pili katika ligi ya 1947, 1483 na 1949 na kushinda kombe la FA 1948, kutokana na juhudi za wazao wa hapo watatu, Stan Pearson, Jack Rowley na Charlie Mitten (Rowley na Pearson walifunga katika fainali ya kombe la 1948), na pia kiungo wa kati kutoka Kazini Mashariki, Allenby Chilton. Charlie Mitten alikuwa amekimbilia Kolombia kutafuta mshahara bora,lakini wachezaji waliobaki waliweza kushinda taji la Divisheni ya Kwanza baadaye mwaka 1952. Hata hivyo, Busby alijua kwamba timu za kandanda zilihitaji zaidi ya tajriba, kwa hivyo alitumia sera ya kuleta wachezaji kutoka katika timu ya vijana pale ilipowezekana. Mara ya kwanza, wachezaji wachanga kama vile Roger Byrne, Bill Foulkes, Mark Jones na Dennis Viollet, walichukua muda kuzoea timu kuu, na kuteremka hadi nafasi ya nane mwaka 1956, lakini timu hiyo ilishinda ligi tena katika mwaka wa 1956 kwa umri wa wastani miaka 22 tu, na kufunga mabao 103 wakati huo. Sera ya kuteua vijana iliyowekwa na Busby sasa imekuwa fadhila mahususi kwa vipindi vilivyofanikiwa zaidi katika historia ya klabu (katikati ya 1950, kati na mwisho wa miaka ya 1960 na miak 1990). Kundi asilia la vijana wachezaji lilijulikana kama Busby Babes, ambapo aliyevuma sana alikuwa kiungo wa pembeni Duncan Edwards. Kijana huyo kutoka Dudley, West Midlands aliichezea United kwa mara ya kwanza kabisa akiwa na umri wa miaka 16 tu mwaka 1953. Ilisemekana kuwa Edwards angeweza kucheza katika nafasi yoyote uwanjani, na wengi waliomwona akicheza walisema kuwa yeye ndiye alikuwa mchezaji maarufu kabisa katika historia ya mchezo huo. Msimu uliofuata, 1956-57, walishinda ligi tena na kufikia fainali ya Kombe la FA, na kupoteza kwa Aston Villa. Pia ilikuwa timu ya kwanza ya Uingereza kushindana katika kombe la Uropa, kwa amri ya FA, ambayo ilikuwa imeiinyima Chelsea fursa sawa na hiyo msimu uliotangulia, na kufika nusu fainali kabla ya kung'olewa na Real Madrid. Ikielekea nusu fainali hizo, United pia iliacha rekodi kwa ushindi ambayo bado ipo kama washindi wakuu katika mashindano yote, kwa kuwachapa mabingwa wa Ubelgiji Anderlecht mabao 10-0 ugani Maine Road. [[Picha:Munich memorial plaque.JPG|thumb|left|Bamba la taarifa Old Trafford kwa heshima ya wachezaji walikufa katika ajali ya ndege ya Munich.]] Janga liliikumba msimu uliofuata, wakati ndege iliyokuwa imewabeba wachezaji kurejea nyumbani kutoka mchuano wa European Cup ilipoanguka pindi ilipoanza kupaa baada ya kutua kujaza mafuta huko Munich, Ujerumani. Ajali hiyo ya ndege Munich ya 6 Februari 1958 ilisababisha vifo vya wachezaji - Geoff Bent, Roger Byrne, Eddie Colman, Duncan Edwards, Marko Jones, Daudi Pegg, Tommy Taylor na Liam "Billy" Whelan - na abiria wengine kumi na watano, pamoja na wafanyikazi wa United Walter Crickmer, Bert Whalley na Tom Curry.<ref>{{Rejea habari |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/february/6/newsid_2535000/2535961.stm |title=Munich Air Disaster |accessdate=12 Agosti 2007 |publisher=BBC News }}</ref> Tayari kulikuwa na majaribio mawili ya kupaa kabla hilo la tatu lililoishia maafa, lilisababishwa na kujazana kwa tope mwishoni mwa barabara ya ndege na hivyo kupunguza kasi ya ndege hadi kiwango kisichotosha kupaa. Ndege iliteleza nje ya mwishoni mwa barabara ya kupaa, kupitia uani na kuingia katika nyumba ambazo hazikuwa na watu watu. Mlindalango wa United Harry Gregg alifanikiwa kutozirai baada ya ajali, na kwa kuhofia kulipuka kwa ndege wakati wowote, aliwakamata Bobby Charlton-ambaye alikuwa ameichezea United mechi yake ya kwanza kabisa miezi 18 tu iliyopita – na Denni Viollet viunoni na kuwavuta mahali salama. Wachezaji 7 wa United walikufa katika eneo la tukio, huku Duncan Edwards akifa majuma mawili baadaye hospitalini. Wing'a wa kulia Johnny Berry pia alinusurika ajali hiyo, lakini majeraha aliyopata kwenye ajali yalisitisha ghafla uchezaji wa kandanda. Matt Busby hakutumainiwa kuishi zaidi na madaktari wa Munich na wakati mmoja alifanyiwa Maombi ya Mwisho, lakini alipata afueni kimiujiza na hatimaye aliruhusiwa kutoka hospitalini baada ya kulazwa kwa zaidi ya miezi miwili. Kulikuwa na uvumi kuwa klabu ingefilisika na kujiondoa kutoka mashindano yote, lakini Jimmy Murphy aliposhikilia usukani kama meneja huku Busby akiendelea kupona majeraha, klabu kiliendelea kucheza kwa timu hafifu. Licha ya ajali hiyo, walifika fainali ya kombe la FA tena, ambapo walipoteza dhidi ya Bolton Wanderers. Mwishoni mwa msimu, UEFA iliipa FA nafasi ya kuwasilisha United na mabingwa wa msimu Wolverhampton Wanderers, kushiriki kombe la Uropa mwaka 1958-59 kama heshima kwa waathiriwa lakini FA ilikataa. United ilimudu kuikaba Wolves koo msimu uliofuata, huku ikimaliza katika nafasi ya kuridhisha ya pili; haikuwa mbaya kwa timu iliyokuwa imepoteza wachezaji tisa katika ajali ya ndege ya Munich. Busby aliijenga upya tena timu hiyo mapema miaka ya 1960, akisajili wachezaji kama vile Denis Law na Pat Crerand, wakati huo huo akilea kizazi chake kipya cha vijana chipukizi. Huenda maarufu zaidi katika kundi hili jipya alikuwa kijana kutoka Belfast aliyeitwa George Best. Best alikuwa na uanariadha wa kipekee, lakini kipawa chake cha thamani zaidi kilikuwa kudhibiti mpira. Miguu yake ya kasi ilimruhusu kupenya kwenye mwanya wowote katika ngome ya wapinzani, hata uwe mdogo kiasi gani. Timu hiyo ilitwaa Kombe la FA mwaka wa 1963, ingawa ilimaliza katika nafasi ya 19 katika Daraja la Kwanza. Shangwe za ushindi wa Kombe la FA zilionekana kuwaimarisha wachezaji, waliosaidia klabu kufikia nafasi ya pili 1964, na kuimarika zaidi kwa kushinda ligi katika mwaka wa 1965 na 1967. United ilishinda kombe la Uropa 1968 kwa kuinyuka Eusébio's Benfica 4-1 kwenye fainali na kuwa kilabu cha kwanza Uingereza kushinda shindano hilo. Timu hii ya United ilikuwa maarufu kwa kuwa na wanakandanda watatu bora wa Mwaka barani Uropa: Bobby Charlton, Denis Law na George Best. Matt Busby alijiuzulu kama meneja 1969 na nafasi yake kuchukuliwa na kocha wa akiba na pia aliyekuwa mchezaji wa United, Wilf McGuinness. === 1969-1986 === United ilijitahidi kujaza nafasi ya Busby, na timu ilitatizika chini ya Wilf McGunness katika msimu wa 1969-70, ilipomaliza katika nafasi ya kukatisha tamaa ya nane, na kufuatiwa na kuanza vibaya katika msimu wa 1970-1971, McGunnies alishushwa madaraka na kuwa kocha wa timu ya akiba. Busby alishawishwa kurudi klabuni, japo kwa miezi sita pekee. Matokeo yalikuwa bora chini ya uongozi wa Busby, lakini hatimaye aliondoka klabuni kwa mara ya mwisho katika majira ya joto ya 1971. Hayo yakijiri, United ilikuwa imewapoteza wachezaji wa hali ya juu kama Nobby Stiles na Pat Crerand. Licha ya kumwomba maneja aliyeiongoza Celtic kushinda kombe la Uropa Jock Stein, kuwa meneja wake, Stein alikubali kwa mkataba wa mazungumzo kujiunga na United, lakini akaghairi msimamo dakika za mwisho- Frank O’Farrell aliteuliwa kumrithi Busby. Hata hivyo, kama Mc Guinness, O’Farrell alidumu chini ya miezi 18, tofauti kati ya wawili hao ni kuwa O’Farrell aliitikia matokea ya timu yasiyo ya kuridhisha kwa kuleta vipaji vipya, wakutajika hasa ni Martini Buchaman kutoka Aberdeen kwa malipo ya £125,000. Tommy Docherty akawa meneja mwishoni mwa 1972. Docherty, au "Doc", aliiokoa United kutoshushwa ngazi msimu huo lakini walishushwa mwaka 1974, wakati ambapo nyota watatu, Best, Law na Charlton walikuwa wamekihama klabu. Denis Law alikuwa amehamia Manchester City katika majira ya joto ya 1973, na kuishia kufunga bao ambalo watu wengi husema liliishusha ngazi ya United, kwa adabu alikataa kusherehekea pamoja na wanatimu wenzake. Wachezaji kama vile Lou Macari, Stewart Houston na Brian Greenhoff waliletwa kuchukua nafasi za Best, Law na Charlton lakini hakuna aliyefikia kimo cha watatu hao waliotangulia. Timu iliweza kupandishwa ngazi katika jaribio la kwanza, huku kijana Steve Coppell akishiriki mchuano wake wa kwanza kuelekea mwisho wa msimu baada ya kujiunga na klabu kutoka Tranmere Rovers na kufika fainali za Kombe la FA mwaka 1976, lakini walishindwa na Southampton. Walifika fainali tena mwaka 1977, walipoishinda Liverpool 2-1. Pamoja na mafanikio na umaarufu wake miongoni mwa mashabiki, Docherty alipigwa kalamu mara baada ya fainali ilipopatikana kuwa alikuwa na uhusiano wa kimapenzi na mke wa mtaalamu wa tibamaungo (physiotherapist). [[Dave Sexton]] alichukua nafasi ya Docherty kama meneja katika majira ya joto ya 1977 na kuifanya timu kucheza mtindo wa kujihami zaidi. Mtindo huu haukupendwa na mashabiki ambao walikuwa wamezoea mtindo wa kandanda ya kushambulia iliyopendelewa na Docherty na Busby. Usajili mkuu wa wachezaji uliofanyika chini ya Sexton ulihusisha [[Joe Jordan]], [[Gordon McQueen]], [[Gary Baileyna]] na [[Ray Wilkins]] lakini kwa sababu ya mtindo wa kujihamu wa Sexton, United ilishindwa kutoka katika safu ya kati isipokuwa mara moja tu, ilipomaliza katika nafasi ya timu mbili bora na ikaweza kufikia finali ya kombe la F.A mara moja, ilipoteza kwa timu ya [[Arsenal]]. Kwa sababu ya ukosefu huu wa vikombe, Sexton alifutwa mwaka wa 1981, ingawa alikuwa ameshinda michuano yake yote saba ya mwisho. Nafasi yake ilichukuliwa na mshaufu [[Ron Atkinson]] ambaye fikra zake za ucheshi zilidhihirika katika vilabu alivyosimamia. Mara moja alivunja rekodi ya Uingereza ya ada ya uhamisho kwa kumsajili Bryan Robson kutoka klabu yake ya zamani, West Bromwich Albion. Robson aliibuka kuwa kile wengi{{Who|date=Novemba 2009}} walifikiria kuwa mchezaji bora kiungo cha kati wa United tangu Duncan Edwards. Timu ya Atkinson iliweza kushuhudia usajili mpya wa wachezaji kama vile Jesper Olsen, Paul McGrath na Gordon Strachan ambao walicheza na wliokuwa wachezaji wa timu ya vijana wakiwemo Norman Whiteside na Mark Hughes. United ilishinda Kombe la FA mara mbili katika miaka mitatu, katika mwaka wa 1983 na 1985, walipigiwa upatu kushinda Ligi katika msimu wa 1985-86 kabla ya kushinda mechi zao kumi za kwanza ligini jambo lililopelekea kuwepo na tofauti ya pointi kumi kati yao na wapinzani wao mwanzoni mwa mwezi wa Oktoba. Hata hivyo, muundo wa timu uliporomoka na United ikamaliza msimu huo katika nafasi ya nne. Uhafifu wa timu uliendelea katika msimu uliofuata, na United ilikuwa ikichungulia kushushwa ngazi kuanzia mwanzo wa Novemba 1986, Atkinson alifutwa. === Enzi ya Alex Ferguson, kabla ya Treble [1986-1998] === [[Picha:Alex Ferguson.jpg|thumb|Alex Ferguson amekuwa meneja wa Manchester United tangu Novemba 1986.]] Alex Ferguson aliwasili kutoka Aberdeen kuchukua nafasi ya Atkinson siku hiyo hiyo aliyofutwa Atkinson, alikuja pamoja na meneja msaidizi wake, Archie Knox. Ingawa mechi yake ya kwanza uongozini, dhidi ya Oxford United tarehe 8 Novemba 1986 alishindwa 2-0, Ferguson aliiongoza klabu kumalizia nafasi ya 11 katika ligi. Kumaliza katika nafasi ya pili 1987-88, pamoja na Brian McClair kuwa mchezaji wa kwanza wa United tangu George Best na kufunga mabao ishirini katika msimu wa ligi, huenda kuliwafanya mashabiki kuwa na matumaini kidogo kwa siku za usoni lakini walirejelea haraka uhafifu kwa kumalizia nafasi ya 11 mwaka 1989. Wachezaji wengi waliosajiliwa na Ferguson hawakufikia matarajio ya mashabiki, na meneja iliripotiwa nusura aachishwe kazi mwanzoni mwa 1990, wengi waliamini kwamba kushindwa kwao na Nottingham Forest katika duru ya tatu ya Kombe la FA kungetia muhuri hatma yake. Bao la Marko Robins kunako dakika 56 liliiwezesha United kushinda mchuano huo na kuwaweka katika king'ang'anyiro kilichowapeleka hadi fainali iliyofanyika Wembley, ambapo waliitinga Crystal Palace 1-0 katika mchuano wa marudio baada ya sare ya 3-3 katika mechi ya awali. Mwaka uliofuata, United ilifika fainali ya League Cup na kupoteza kwa bao 1-0 kwa timu ya aliyekuwa meneja wao Ron Atkinson Sheffield Wednesday. Hata hivyo, msimu ulimalizika kwa ushindi wa kwanza wa Kombe la Washindi wa Vilabu (Cup Winners 'Cup), walipoiadhibu Barcelona 2-1 katika fainali ugani Rotterdam. Ushindi wa taji la Cup Winners uliiruhusu timu kucheza katika UEFA Super Cup mwaka 1991 ambapo waaliwashinda waliokuwa washindi wa Kombe la Ulaya Red Star Belgrade 1-0 uwanjani Old Trafford. Mechi hiyo ilipaswa kuchezwa kwa michuano miwili lakini kutokana na ukosefu wa utulivu wa kisiasa nchini Yugoslavia wakati huo, UEFA iliamua kwamba mchuano wa Old Trafford tu ndio utakaochezwa. Kushiriki kwa mara ya pili mfululizo katika fainali ya kombe la Ligi kulitokea mwaka 1992, United wakati huo iliifunga Nottingham Forest 1-0 ugani Wembley. Wakati huo huo, matukio yalikuwa yakiendelea nje ya uwanja mwishoni mwa mwongo, huku mwenyekiti Martin Edwards akijaribu kuiuza klabu kwa mkwasi Michael Knighton mwaka 1989. Uuzaji huo wa milioni £20 ulikuwa karibu kuthibitishwa huku Knighton akiingia Old Trafford akiwa na sare ya Manchester United na akifanya mbwembwe kadha kabla ya kuvurumisha mpira kuelekea langoni upande wa Stretford ugani humo. Knighton aliweza kuona rekodi za kifedha za klabu, lakini, kabla ya mkataba wa uuzaji kukamilishwa washauri wake wa kifedha walikataa na mpango huo ukafutiliwa. Hata hivyo, kwa kuwa Knighton alikuwa na ufahamu wa jinsi mambo yalivyokuwa yakiendeshwa klabuni, alipewa wadhifa katika bodi ya klabu kama njia ya kumfanya kubaki kimya kuhusu jambo hilo. Mwaka 1991, ikihitaji msaada zaidi wa kifedha kufuatia [[Ripoti ya Taylor]] klabu ilianza uuzaji katika [[Soko la Hisa la London]] kwa thamana iliyokisiwa kuwa paundi milioni 47, na kuleta katika macho ya umma hali yake ya kifedha. Martin Edwards alihifadhi wadhifa wake kama mwenyekiti, lakini sasa klabu ilikuwa ikimilikiwa na umma. Majira ya joto ya mwaka 1991 pia yalishuhudia kuwasili kwa mlindalango raiya wa Denmak Peter Schmeichel, ambaye kutofungwa kwake katika michuano 17 kuliipa United rekodi bora ya kujihami katika Divisheni ya kwanza msimu wa 1991-92na kuwasaidia kumaliza katika nafasi ya pili nyuma ya Leeds United, ndani ya safu hizo kulikuwa na sogora fulani Mfaransa aliyeitwa Eric Cantona. Alex Ferguson alitambua haja ya United ya kuwa na mshambulizi kama njia ya kumzuia Mark Hughes na Brian McClair na alijaribu - na kushindwa - mara kadhaa kumsajili mshambuliaji wa Sheffield Wednesday David Hirst, lakini wakati meneja wa Leeds Howard Wilkinson alipompigia Martin Edwards mwezi Novemba 1992 kuuliza kuhusu uwezekano wa kupatikana kwa Denis Irwin, mazungumzo hayo yaligeuka haraka na kumhusu Cantona. Kwa mshangao wa Edward na Ferguson, vilabu hivyo viwili viliweza kukubaliana kwa ada ya pauni milioni 1.2 ili kumpata Mfaransa huyo thabiti. Kuwasili kwa Cantona kuliipa United mwamko muhimu sana na kuisaidia timu hiyo kuweza kujishindia taji la kwanza la Ligi tangu mwaka wa 1967. Baada ya kusajiliwa kwa Roy Keane kutoka Nottngham Forest mnamo mwaka wa Julai 1993, United iliweza kushinda taji la pili mtawalia kwa mara ya kwanza tangu mwaka wa 1957 kwenye mwaka uliofuata, kabla ya kushinda kombe la FA ili kukamilisha "Ushindi pacha" wa kwanza katika historia ya Kilabu hiyo. Mwaka huo, hata hivyo, klabu kiliomboleza kufuatia kifo cha aliyekuwa meneja na mkurugenzi wa klabu Matt Busby, aliyekufa tarehe 20 Januari 1994. Msimu wa 1994-95 ulikuwa wa kwanza kwa klabu kumaliza bila kombe tangu 1988-89, ingawa walicheza vizuri hadi katika wiki ya mwisho wa msimu na kufikiwa fainali ya FA Cup, ambapo walipoteza kwa Everton. [[Andy Cole]] alisajiliwa kutoka Newcastle United kwa gharama iliyoweka rekodi Uingereza ya paundi milioni £6 pamoja na Keith Gillespie. Hata hivyo, baada mchuanio wa kwanza wa Cole akiwa United, Eric Cantona alipokea marufuku ya miezi nane kwa kuruka ndani ya eneo umati na kumuumiza Mathayo Simmons shabiki wa Crystal Palace, ambaye alikuwa amemdhihaki Cantona kutokana na rangi ya ngozi yake akiondoka uwanjani wakati wa mchuano wa United ugani Selhurst Park. Kusimamishwa kwa Cantona kulitolewa na baadhi kama sababu ya United kushindwa kukamilisha kwa mataji matatu "hat-trick" msimu huo. Kutofanikiwa kama ilivyotarajiwa msimu huo kulimsababisha Ferguson kufanya marekebisho makuu katika timu aliwauza Paul Ince, Andrei Kanchelskis na Mark Hughes na kujaza nafasi zaoo kwa wachezaji kutoka katika timu ya vijana wa klabu hiyo, akiwemo David Beckham, Gary Neville, Phil Neville na Paul Scholes. Baada ya kushindwa 3-1 na Aston Villa katika siku ya ufunguzi wa msimu 1995-96, mwanahabari wa televisheni maarufu Alan Hansen alitoa kauli maarufu kwa kusema "kamwe hamtashinda chochote mkiwa na watoto."<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.onthisfootballday.com/2007_08_19/aug-19-%E2%80%93-%E2%80%9Cyou%E2%80%99ll-never-win-anything-with-kids%E2%80%9D.php |title=August 19 - “You’ll Never Win Anything With Kids” |accessdate=5 Januari 2009 |date=19 Agosti 2007 |publisher=On This Football Day }}</ref> Wachezaji kadhaa wapya, ambao baadhi yao kwa haraka walijumuishwa katika michuano ya kimataifa ya mara kwa mara na timu ya Uingereza, waliitikia vizuri na kutokana na motisha ya kurejea kwa Cantona Oktoba 1995, United ikawa klabu ya kwanza ya Uingereza kuwahi kushinda mataji mawili mara mbili, ufanisi uliokuja kujulikana kama "Double Double".<ref>{{Rejea habari |url=http://www.telegraph.co.uk/sport/main.jhtml?xml=/sport/1996/05/12/sfgliv12.xml |title=Cantona crowns United's season of Double delight |work=Daily Telegraph |publisher=Telegraph Media Group |date=12 Mei 1996 |accessdate=11 Desemba 2006 |archivedate=2006-12-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061231150213/http://www.telegraph.co.uk/sport/main.jhtml?xml=%2Fsport%2F1996%2F05%2F12%2Fsfgliv12.xml }}</ref> Nahodha Steve Bruce aliondoka kuelekea Birmingham City mwezi Julai 1996, na Alex Ferguson akamtaja Eric Cantona kama nahodha mpya wa klabu. Aliiongoza timu kutwaa taji la nne la ligi kati ya miaka mitano katika 1996-97 kabla ya kustaafu kutoka kandanda akiwa na umri wa 30 ilipofika mwisho wa msimu huo. Teddy Sheringham aliletwa kuchukua nafasi yake, na shati yake tambulika nambari 7 ikakabidhiwa David Beckham. Walianza msimu wa 1997-98 vizuri, lakini wakapoteza michuano mitano baada ya Krismasi na kumaliza katika nafasi ya pili, pointi moja nyuma ya washindi mara mbili Arsenal. Baada ya kipindi bila mshindani wa kila mara kuwania taji ligi, hii ilikuwa dhibitisho ya kuwasili kwa Arsenal kama mshindani halisi ambao wangegombea katika miaka michache iliyofuata. === Ushindi mara tatu, Treble (1998–99) === [[Picha:PalmaresManU.jpg|thumb|Mataji ya Utatu - ya Ligi Kuu, Ligi ya Mabingwa na Kombe la FA (kushoto kuelekea kulia)]] Msimu wa 1998-99 kwa Manchester United ulikuwa na mafanikio sana katika historia ya vilabu vya kandanda nchini Uingereza kwani walikuwa timu ya pekee ya Uingereza iliyowahi kushinda mataji matatu - Ligi Kuu (Premier), kombe la FA na taji la mabingwa UEFA Champions Leaguae katika msimu huo.<ref name="BBC">{{Rejea habari |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/sport/football/353842.stm |title=United crowned kings of Europe |publisher=BBC News |date=26 Mei 1999 |accessdate=11 Agosti 2008 }}</ref> Baada ya msimu wa wasiwasi wa Ligi ya Premier, Manchester United ilitwaa taji hilo kwenye siku ya mwisho ya fainali kwa kuwashinda Tottenham Hotspur mabao 2-1, huku Arsenal ikiishinda Aston Villa bao 1-0.<ref name="SI">{{Rejea tovuti |url=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/news/1999/05/16/british_roundup/ |title=Man United stands alone |publisher=Sports Illustrated |date=16 Mei 1999 |accessdate=11 Agosti 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080106060543/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/news/1999/05/16/british_roundup/ |archivedate=2008-01-06 }}</ref> Kutwaa taji la Ligi ya Premier kulikuwa sehemu ya kwanza ya ushindi mara tatu (treble), sehemu moja ambayo meneja Alex Ferguson aliieleza kuwa ngumu zaidi.<ref name="SI"/> Katika Fainali ya kombe la FA United ilikabiliana na Newcastle United na kushinda 2-0 kwa mabao kutoka kwa Teddy Sheringham na Paul Scholes.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/news/1999/05/22/fa_cup/ |title=Two down, one to go |publisher=Sports Illustrated |date=22 Mei 1999 |accessdate=11 Agosti 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081006075501/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/news/1999/05/22/fa_cup/ |archivedate=2008-10-06 }}</ref> Katika mechi ya mwisho ya msimu wa 1999 walicheza UEFA Chapions League Final na kuishinda timu ya Bayern Munich katika kile kinafikiriwa kuwa mwamko mkuu sana kuwahi kushuhudiwa, mchuano ulikuwa umeingia muda wa ziada wakiwa wameshindwa kwa bao moja kabla ya kutoka nyuma na kufunga mara mbili na hivyo kushinda 2-1.<ref name="BBC"/> Ferguson baadaye alipongezwa kwa huduma zake katika kandanda na kutunukiwa heshima ya taifa inayompa ruhusa kuitwa "sir".<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.iht.com/articles/2004/03/08/stud_ed3_.php |title=Ferguson and Magnier: a truce in the internal warfare at United |publisher=International Herald Tribune |date=8 Machi 2004 |accessdate=11 Agosti 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061128184355/http://www.iht.com/articles/2004/03/08/stud_ed3_.php |archivedate=2006-11-28 }}</ref> Kuhitimisha mwaka huo wa kuvunja rekodi, Manchester United ilishinda kombe la Intercontinental baada ya kuinyuka Palmeiras bao 1-0 mjini Tokyo.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.t3.rim.or.jp/~sports/arch/soa99.html |title=Other News in Soccer in 1999 |publisher=Sports Info Japan |accessdate=11 Agosti 2008 }}</ref> === Baada ya kipindi cha ushindi Mara Tatu (1999-hadi sasa) === United ilishinda ligi mwaka 2000 na 2001, lakini vyombo vya habari vikaona kana kwamba klabu kimeshindwa msimu huo kwa sababu kilishindwa kutwaa tena taji la Ulaya.{{Citation needed|date=Oktoba 2009}} Mwaka 2000, Manchester United ilikuwa mojawapo ya timu 14 waanzilishi wa G-14, kundi la vilabu vya soka mashuhuri Ulaya.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.g14.com/G14members/index.asp |title=G-14's members |publisher=G14.com |accessdate=12 Septemba 2006 |archivedate=2006-09-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060902181900/http://www.g14.com/G14members/index.asp }}</ref> Klabu hicho pia kilikataa kushiriki kombe la FA 1999-2000 na badala yake kushiriki katika mashindano ya uzinduzi wa taji la FIFA la Klabu Bingwa Duniani Brazil, kilitaja shinikizo kutoka kwa FA, UEFA na kamati ya Uingereza iliyokuwa ikishughulikia kombe la dunia la 2006. Ferguson aliweka mikakati ya kujihami ili kufanya iwe vigumu kwa United kushindwa Ulaya, lakini mikakati hiyo haikuwa na mafanikio kwani United ilikamilisha msimu wa Ligi Kuu ya 2001-02 katika nafasi ya tatu. Walitwaa tena ligi msimu uliofuata (2002-03) na kuanza msimu uliofuata vizuri, lakini hali yao ilishuka kwa kiasi kikubwa baada ya Rio Ferdinand kupokezwa marufuku tata ya miezi minane kwa kutohudhuria upimaji wa madawa ya kulevya. Walishinda kombe la FA 2004, hata hivyo, waliibandua nje Arsenal (hatimaye Arsenal ilishinda taji la Ligi Kuu msimu huo) wakiwa njiani kuelekea fainali ambako waliishinda Millwall. Msimu wa 2004-2005 ulijawa na hali ya kutofunga mabao, hasa kutokana na jeraha la mshambulizi Ruud van Nistelrooy na United ikamaliza msimu huo bila taji lolote na katika nafasi ya tatu. Wakati huu, hata kombe la FA liliwaponyoka kwani Arsenal iliishinda United kwa mikwaju ya penalti baada ya kutoka sare baada ya kucheza kwa dakika 120. Nje ya uwanja, hadithi kuu ilikuwa uwezekano wa klabu kuchukuliwa, tarehe 12 Mei 2005 na mfanyibiashara wa Kimarekani Malcom Glazer ambaye aliweza kupata udhibiti wa klabu hiyo kupitia uwekezaji kutumia kampuni yake ya Red Football Ltd. katika ununuzi uliothaminiwa kufikia kima cha takribani milioni £800 (wakati huo ikikisiwa kuwa sawa na dola bilioni 1.5).<ref>{{Rejea habari |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/4550141.stm |title=Glazer Man Utd stake exceeds 75% |publisher=BBC News |date=16 Mei 2005 |accessdate=11 Agosti 2007 }}</ref><ref name="CBS">{{Rejea habari |url=http://www.cbc.ca/sports/columns/newsmakers/malcolm_glazer.html |title=Manchester United's new owner |publisher=CBS Sports Online |date=22 Juni 2005 |accessdate=11 Agosti 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050910141125/http://www.cbc.ca/sports/columns/newsmakers/malcolm_glazer.html |archivedate=2005-09-10 }}</ref> Tarehe 16 Mei, aliziongeza hisa zake hadi 75% zinazohitajika kukiondoa klabu hicho kutoka Soko la Hisa na kukifanya kuwa binafsi tena, alitangaza nia yake kufanya hivyo katuka muda wa siku 20.<ref name="CBS"/> Tarehe 8 Juni, aliwateua wanawe katika bodi ya Manchester United kama wakurugenzi wasio watendaji.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.abc.net.au/news/stories/2005/06/08/1387352.htm |title=Glazer's sons join Man U board |publisher=ABC News |date=8 Juni 2005 |accessdate=2008-08-11 |archive-date=2010-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100208203810/http://www.abc.net.au/news/stories/2005/06/08/1387352.htm |url-status=dead }}</ref> United ilianza vibaya msimu wa 2005-06, huku kiungo wa kati Roy Keane akiondoka kujiunga na Celtic baada ya kuwakosoa hadharani wachezaji wenzake kadhaa. Klabu pia ilikuwa imeshindwa kuhitimu kufuzu kwa awamu ya mwondoaano wa UEFA Champions League kwa zaidi ya mwongo mmoja, baada ya kupoteza kwa Benfica. Msimu huu pia walikumbwa na mikosi kadhaa ya majeraha kwa wachezaji wakuu kama vile Gabriel Heinze, Alan Smith, Ryan Giggs na Paul Scholes. Hata hivyo, walizuiliwa kuachwa mikono mitupu katika misimu mifululizo- masikitiko ambayo yalikuwa hayajashuhudiwa kwa miaka 17 iliyopita-kwa kushinda kombe la Ligi ya 2006, baada ya kuwalaza majirani zao waliopandishwa cheo Wigan Athletic katika fainali kwa mabao 4-0. United pia ilijihakikishia nafasi ya pili na kufuzu moja kwa moja kushiriki michuano ya Ligi ya Mabingwa (Champions League) siku ya mwisho ya msimu kwa kuishinda Charlton Athletic 4-0. Mwishoni mwa msimu wa 2005-06, mmoja wa washambuliaji wa United, Ruud van Nistelrooy, alikihama klabu na kujiunga na Real Madrid, kutokana na ugomvi baina yake na Alex Ferguson.<ref>{{Rejea habari |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_utd/5322562.stm |title=Ruud accuses Ferguson of betrayal |publisher=[[BBC Sport]] |date=7 Septemba 2006 |accessdate=11 Desemba 2006 }}</ref> Mnamo Julai 2006, klabu kilitangaza mpango wa ufadhili mpya. Kiasi cha jumla kitakuwa £ milioni 660, ambayo italipiwa riba ya £ milioni 62 kwa mwaka.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.footballeconomy.com/archive/archive_2006_jul_08.htm |title=Glazers Tighten Grip On United With Debt Refinancing |publisher=The Political Economy of Football |date=8 Julai 2006 |accessdate=11 Agosti 2008 |archivedate=2011-08-19 |archiveurl=https://www.webcitation.org/612fbw7oM?url=http://www.footballeconomy.com/archive/archive_2006_jul_08.htm }}</ref> Matokeo ya mpango huu mpya wa ufadhili utakuwa punguzo la asilimia 30 ya malipo ya kila mwaka.<ref name="RTE">{{Rejea tovuti |url=http://www.rte.ie/sport/soccer/2006/0718/manunited2.html |title=Manchester United reveal refinancing plans |publisher=RTÉ Sport |date=18 Julai 2006 |accessdate=11 Agosti 2008 |archivedate=2012-05-08 |archiveurl=https://www.webcitation.org/67W7eY8sG?url=http://www.rte.ie/sport/soccer/english/2006/0718/206981-manunited2/ }}</ref> Uwanjani, msimu wa 2006-07 ulishuhudia United ikirejea na mtindo wao wa kandanda ya kushambulia ambao ndio ulikuwa msingi wa miaka yao ya ufanisi mwishoni mwa miaka ya 1990, wakifunga takriban mabao 20 zaidi ya Chelsea waliokuwa katika nafasi ya pili baada ya michuano 32. Januari 2007, United ilimsajili Henrik Larsson kwa mkopo wa miezi miwili kutoka Helsingborg ya Uswidi, mshambuliaji alitekeleza jukumu muhimu sana katika kuisaidia United kuingia nusu fainali ya Ligi ya Mabingwa,<ref>{{Rejea habari |title=Seven wonders of sublime United dazzle and destroy helpless Roma |publisher= The Guardian |url=http://football.guardian.co.uk/Match_Report/0,,2054231,00.html |date=11 Aprili 2007 |date=4 Januari 2009 }}</ref> huku ikiwa na matumaini ya kushinda mataji matatu kwa mara ya pili, hata hivyo, baada ya kufikia nusu fainali, United iliaibishwa na Milan kwa jumla ya mabao 3-5.<ref>{{Rejea habari |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/6603095.stm |title=AC Milan 3-0 Man Utd (Agg: 5-3) |accessdate=28 Mei 2007 |author=Caroline Cheese |date=2 Mei 2007 |publisher=BBC Sport }}</ref> Miaka minne baada taji lao la mwisho, United ilishinda taji la Premier League tarehe 6 Mei 2007 baada ya Chelsea kutoka sare na Arsenal jambo lililoiacha The Blues pointi saba nyuma ikiwa imesaza michuano miwili ili kumaliza, kufuatia ushindi wa United wa 1-0 katika mchuano wa timu kutoka mji wa Manchester "Derby" siku iliyopita na kuifanya kombe lao la 9 la Ligi ya Premier katika misimu 15 ya uwepo wa ligi hiyo. Hata hivyo, ushindi pacha "Double" wa mara ya nne ambao haukutarajiwa haukutokea baada ya Chelsea kuifunga United 1-0 katika muda wa ziada katika kombe la kwanza la FA kufanyika katika uwanja mpya wa Wembley; wa kwanza kufanyika nchini Uingereza tangu uwanja wa zamani kubomolewe miaka saba iliyopita. Kipindi cha kati ya 2007-08 kilishuhudia United ikimaliza kwa kushinda mataji mawili ya Ulaya licha ya kuanza vibaya msimu huo walipojipata katika nafasi 17 katika Ligi Kuu baada ya kushiriki katika mechi tatu. Hata hivyo, tarehe 11 Mei 2008, United ilihifadhi taji la Ligi ya Premier kufuatia ushindi dhidi ya Wigan Athletic. Huku washindani wao katika taji hilo Chelsea wakiweza tu kutoka sare na Bolton Wanderers, United iliweza kumaliza msimu kwa alama mbili mbele. Klabu pia ilifika fainali ya Kombe la Ulaya kwa mara ya tatu katika historia yake, baada ya kuvishinda vilabu kama Barcelona na Roma ili kufuzu kwa fainali. Waliifunga Chelsea katika mikwaju ya penalti 6-5 katika fainali ugani Luzhniki Moscow baada ya kutoka sare ya 1-1 katika muda wa kawaida tarehe 21 Mei 2008. Kupitia ushindi huu, walijipatia taji lao la tatu la Ulaya na kuweka rekodi yao kutowahi kupoteza fainali kubwa ya Ulaya. Kisadfa, msimu huu ulikuwa wa miaka 100 tangu Manchester United iliposhinda taji lao la kwanza la Ligi, ilikuwa miaka 50 baada ya ajali ya ndege ya Munich na miaka 40 baada ya Manchester United kuwa timu ya kwanza ya Uingereza kushinda taji la Ulaya. Fainali ya Kombe la Ulaya ilishuhudia pia Ryan Giggs akiichezea klabu hiyo kwa mara ya 759, na kumpita Bobby Charlton aliyekuwa akishikilia rekodi ya kuichezea mara nyingi zaidi klabu hicho. Kabla ya kuanza kwa msimu wa 2008-09, United walishiriki na kushinda tuzo ya ngao yaFA Community Shield ya 2008. United walifunga Portsmouth katika mikwaju ya penalti 3-1, washindi wa Kikombe cha FA cha 2007-08, baada ya mechi kukamilika kwa sare tasa ya 0-0 ndani ya dakika 90. Mnamo tarehe 21 Desemba 2008, United waliongezea nishani zaidi kwenye hazina yao ya tuzo kwa kushinda katika fainali ya Kombe la Ulimwengu la Vilabu vya FIFA kwa kuishinda LDU Quito kutoka Ecuador kwa bao 1-0 kule Japan, Wayne Rooney ndiye aliyefunga bao la ushindi. Miezi miwili baadaye, waliliongezea kombe la Ligi ya 2009 katika hazina yao ya tuzo kwa kuishinda Tottenham Hotspur mabao 4-1 kwenye mikwaju ya penalti.<ref>{{Rejea habari |first=Phil |last=McNulty |title=Man Utd 0-0 Tottenham (aet) |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/league_cup/7905889.stm |work=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=1 Machi 2009 |accessdate=1 Machi 2009 }}</ref> Mnamo tarehe 16 Mei, United waliweza kuwahi taji la 11 katika Ligi ya Primia - na taji la ujumla la 18 katika Ligi – baada ya kuenda sare tasa ya 0-0 nyumbani kwao wakicheza na Arsenal huku wakishinda mataji matatu mtawalia ya Ligi ya Premier kwa mara ya pili.<ref>{{Rejea habari |first=Phil |last=McNulty |title=Man Utd 0-0 Arsenal |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/8038259.stm |work=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=16 Mei 2009 |accessdate=16 Mei 2009 }}</ref> Mnamo tarehe 27 Mei 2009, Barcelona waliweza kuishinda Manchester United mabao 2-0 katika fainali ya Ligi Mabingwa kule Rome, yaliyofungwa na Samuel Eto'o na Lionel Messi.<ref>{{Rejea tovuti |last=Bell |first=Jack |url=http://goal.blogs.nytimes.com/2009/05/27/running-commentary-champions-league-final/?hp |title=Champions League Final: Barcelona 2, Manchester United 0 - Goal Blog - NYTimes.com |publisher=Goal.blogs.nytimes.com |date=27 Mei 2009 |accessdate=27 Mei 2009 }}</ref> Fainali ya Ligi ya Mabingwa ilitokea kuwa mechi ya mwisho kwa Carlos Tévez – ambaye mkataba wake ulikamilika mnamo tarehe 30 Juni – na Christiano Ronaldo – aliyeuzwa kwa Real Madrid kwa gharama ya milioni £80, kuvunja rekodi ya dunia ya kuhamisha na kusajiliwa kwa Kaka na Real Madrid kutoka Milan kwa gharama ya milioni £56. Hata hivyo, United waliitikia hasara hizo kwa kumhamisha na kumsajili Michael Owen bila gharama yoyote, Antonio Valencia kwa milioni £17 na Gabriel Obertan kwa gharama ya milioni £3. Msimu wa 2009-10 ulianza vizuri kwa timu ya Manchester United, licha ya kushindwa 1-0 na timu ya Burnley kule Turf Moor iliyokuwa pigo kubwa kwao. Wingi wa ushindi ukafuata hatimaye, pamoja na ushindi wa kusisimua dhidi ya Manchester City kwa mabao 4-3, uliopatikana mnamo dakika ya 96 kutokana na bao lake Michael Owen. Hata hivyo, mchezo isioridhisha uliwafanya kushindwa mabao 2-0 na Liverpool uwanjani Antfield. Kufikia 1 Novemba, Manchester United ni ya pili katika ligi, alama 2 nyuma ya [[Chelsea.]] Katika Ligi ya Mabingwa, United kwa sasa ndio washindi wa kwanza kwenye kundi lao, pamoja na ushindi dhidi ya Beşiktaş na CSKA Moscow na ushindi dhidi ya Wolfsburg huko nyumbani kwao. Mnamo tarehe 3 Novemba, Manchester United waliweza kuhifadhi na kuhitimu kutoka katika kikundi kwa kupata mabao sare 3-3 dhidi ya CKSA Moscow. ==Nembo na rangi za klabu== Katika enzi zake kama Newton Heath, klabu kilitumia mavazi ya rangi tofauti, inayotambuliwa zaidi ni shati la rangi ya manjano na kijani lililovaliwa kuanzia 1878 hadi 1892, na tena 1894-1896; vazi hili la milia lilitumika tena katika michuano ya ugenini mapema miaka ya 1990. Mavazi mengine yaliyovaliwa na Newton Heath ni pamoja na shati jekundu lililokuwa na weupe robo yake (1892-1894) na shati jeupe lisilo kuwa na milia (1896-1902), zote hizi zilivaliwa na kaptura ya rangi ya samawati.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.historicalkits.co.uk/Manchester_United/Manchester_United.htm |title=Manchester United Historical Kits |accessdate=11 Agosti 2008 |publisher=historicalkits.co.uk }}</ref> Katika mwaka wa 1902, pamoja na klabu kubadili jina na kuwa Manchester United, klabu pia kilibadili rangi zake kuwa jezi nyekundu, kaptura nyeupe na soksi nyeusi, ambayo imesalia kuwa sare wastani ya Man Utd katika michuano ya nyumbani tangu wakati huo. Kilicho tofauti na haya ni jezi ambazo timu ilivaa ikicheza fainali ya kombe la [[FA 1909]] na [[Briston]] City ambayo ilikuwa nyeupe na mshipi mwekundu wa muundo wa “V”.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.historicalkits.co.uk/English_Football_League/FA_Cup_Finals/1900-1909.html |title=English FA Cup Finalists 1900 - 1909 |accessdate=11 Agosti 2008 |publisher=historicalkits.co.uk |archivedate=2008-09-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080925084712/http://www.historicalkits.co.uk/English_Football_League/FA_Cup_Finals/1900-1909.html }}</ref> Mtindo huu ulifufuliwa katika miaka ya 1920 kabla United kurudia mashati yenye rangi nyekundu pekee, pia ilitumika kwa ajili ya michuano ya nyumbani na ugenini katika [[msimu wa 2009-10]] kama njia ya kusherehekea miaka 100 katika [[Old Trafford]].<ref name="home kit">{{Rejea habari |first=Gemma |last=Thompson |title=Gallery: New home kit |url=http://www.manutd.com/default.sps?pagegid={48C41513-A376-4D1F-981D-660FC5BB193E}&newsid=6635120 |work=ManUtd.com |publisher=Manchester United |date=26 Juni 2009 |accessdate=26 Juni 2009 }}</ref><ref name="away_kit">{{Rejea habari |first=Gemma |last=Thompson |title=Black and blue suits Reds |url=http://www.manutd.com/default.sps?pagegid={48C41513-A376-4D1F-981D-660FC5BB193E}&newsid=6636908 |work=ManUtd.com |publisher=Manchester United |date=29 Julai 2009 |accessdate=29 Julai 2009 }}</ref> Jezi za kuchezea ugenini kawaida huwa nyeupe na kaptura nyeusi na soksi nyeupe, lakini rangi nyingine zimetumika, ikiwa ni pamoja na shati iliyokuwa na milia ya samawati na nyeupe iliyotumika kati ya 1903-1916, sare nyeusi kila kitu kilichotumika mwaka 1994, 2003 na 2007 na shati la blue iliyokuwa na mistari myembamba mwaka 2000. Mojawapo ya sare iliyokuwa maarufu kwa wengi, japo haikudumu, ni sare ya United iliyokuwa ya michuano ya ugenini ya rangi ya kijivu pekee iliyotumika kati ya 1995-96, iliacha kutumiwa baada ya timu kushindwa mchezo mmoja wakati walikuwa wameivaa. Katika muda wa mapumziko wakicheza dhidi ya Southampton, wakati united ilikuwa imetingwa 3-0, walibadilisha mavazi na kuvaa sare ya samawati na nyeupe lakini bado wakashindwa 3-1. Kulingana na wachezaji, mavazi ya kijivu hayakuwa yakionekana vyema jambo lililosababisha matokeo duni.<ref>{{Rejea habari |url=http://news.bbc.co.uk/sportacademy/hi/sa/tennis/features/newsid_2223000/2223651.stm |title=Grey day for Manchester United |accessdate=28 Mei 2007 |publisher=BBC.co.uk }}</ref> Sare nyingine maarufu ya kucheza ugenini ya Man Utd ilikuwa uweza wa kuvalika pande zote, ilikuwa na milia ya nyeupe na mikono mieusi na mstari wa kidhahabu upande mmoja na milia ya kidhahabu na mstari mweusi upande mwingine. Shati hii ilitolewa kama sare ya mwisho iliyoshonwa na [[Umbro]] kwa klabu kabla ya kuanza kuhudumiwa na [[Nike]], na iliadhimisha miaka 100 tangu klabu kilipobadili jina lake kutoka Newton Heath kuwa Manchester United. Sare ya tatu ambayo huvaliwa katika michuano ya nyumbani ni samawati tangu shati hadi sokisi kwa heshima ya sare iliyovaliwa 1968 timu iliposhinda Kombe la Ulaya, ukumbusho wa moja kwa moja ulifanywa na klabu 2008-09 kukumbuka miaka 40 ya jezi la tatu la 1968. Kinyume na desturi hii ni kuwa ni pamoja na sare ya rangi ya manjano iliyovaliwa katika miaka ya 1970, sare iliyotajwa hapo awali ya mistari ya samawati na nyeupe kuanzia 1996, ambayo ilionekana kuwapendeza sana mashabiki, na shati jeupe iliyokuwa na mikato ya mlazo wa rangi nyeusi na nyekundu kuanzia 2004. United pia imetumia shati zilizo wahi kutumika kama ya mazoezi kuwa sare zao za tatu, iliwahi kutumia sare nyeusi toka juu hadi chini katika msimu 1998-99 na shati samawati iliyokuwa na rangi ya damu ya mzee ubavuni mwaka 2001 kwa michuano dhidi ya Southampton na PSV Eindhoven. Hivi sasa, jezi ya nyumbani ya Manchester United ni nyekundu na iliyo na tepe nyeusi isiyokolea kifuani. Nembo ya klabu huwa juu ya ngao nyeusi yenye ukubwa sawa upande wa kushoto wa V, ilihali alama ya Nike ni nyeupe na huwa upande wa kulia; nembo ya AIG pia ni nyeupe. Katika kukumbuka miaka 100 tangu kufunguliwa kwa uwanja wa klabu hicho cha Old Trafford kuna kitambulisho kinachosoma “Uwanja wa ndoto tangu 1910” (The Theatre of Dreams Since 1910) kilichoshikishwa upande wa mshono. Shati la nyumbani huvaliwa na kaptura nyeupe iliyo na mistari myekundu inayoteremka pande zote mbili za miguu, na soksi nyeusi iliyo na mkato mwekundu.<ref name="home kit"/> Hivi karibuni sare ya kucheza ugenini imekaribiana katika muundo na sare ya nyumbani, lakini shati ni jeusi lililo na utepe wa samawati kifuani na nembo ya klabu huwa juu ya ngao ya samawati. Sawa na sare ya nyumbani, nembo ya wadhamini iko katikati na kwa rangi nyeupe. Kaptura pia ni nyeusi na milia ya samawati ikielekea chini, huku soksi nazo zikiwa nyeusi na tepe ya samawati.<ref name="away_kit"/> Sare ya ugenini ya klabu ya msimu wa 2008-09, inayojumuisha shati jeupe lililo na mstari wa samawati kwenda chini ubavuni na ukosi wa samawati ilio na mkato mwekundu, unaotumiwa kama sare ya tatu ya msimu wa 2009-10. Ikivaliwa pamoja na kaptura za samawati na soksi nyeupe, jezi la tatu lina nembo za wafadhili kwa rangi ya samawati pamoja na herufi "MUFC" nyuma ya ukosi.Beji ya klabu inakalia nguo nyeupe kushoto mwa kifua.<ref>{{Rejea habari |first=Gemma |last=Thompson |title=Free trophy pic with new kit |url=http://www.manutd.com/default.sps?pagegid={48C41513-A376-4D1F-981D-660FC5BB193E}&newsid=6614065 |work=ManUtd.com |publisher=Manchester United |date=18 Julai 2008 |accessdate=26 Juni 2009 }}</ref><ref>{{Rejea tovuti |title=Third Kit 2009/10 |url=http://store.manutd.com/stores/manutd/products/kit_selector.aspx?selector=268 |work=United Direct |publisher=Manchester United |accessdate=7 Agosti 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090805070424/http://store.manutd.com/stores/manutd/products/kit_selector.aspx?selector=268 |archivedate=2009-08-05 }}</ref> Nembo ya Manchester United imebadilishwa mara chache, lakini umbo la kimsingi limebakia sawa. Beji hiyo imechukuliwa kutoka kwa nembo ya jiji la Manchester. Picha ya Shetani kwenye beji ya klabu ilitokana na lakabu ya klabu “Red Devils” (Shetani Wekundu); lililoanza kutumika mapema miaka ya 1960 baada ya Matt Busby kusikia likirejelea timu ya raga ya Salford kutokana na jezi zao nyekundu.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.manutdzone.com/atoz/r.html#reddevils |title=A to Z of Manchester United&nbsp;— R |accessdate=3 Agosti 2007 |publisher=ManUtdZone.com |quote=In the early 1960's Salford Rugby club toured France wearing red shirts and became known as "The Red Devils". Manager Matt Busby liked the sound of it, thinking that a nasty devil is more intimidating to opponents than angelic babes. |archivedate=2007-06-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070622224422/http://www.manutdzone.com/atoz/r.html#reddevils }}</ref> Kufikia mwisho wa miaka ya 1960 nembo hiyo ya shetani ilianza kujumuishwa katika utaratibu na shali za klabu kabla ya kujumuishwa kwenye beji ya klabu mnamo 1970 ikishikilia mkuki wenye ncha tatu. Katika mwaka wa 1998, beji iliundwa upya tena, wakati huu maneno "Footbal Club" yakiondolewa.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.prideofmanchester.com/sport/mufc-kits.htm |title=Manchester United kits |accessdate=28 Mei 2007 |publisher=prideofmanchester.com }}</ref> ==Wachezaji== === Kikosi cha timu ya kwanza === Kama ilivyokuwa 29 Oktoba 2009,kulingana na vyanzo mseto katika tovuti rasmi.<ref>{{Rejea tovuti |title=First Team |url=http://www.manutd.com/default.sps?pagegid={91EA3BE2-963A-4BAB-802C-F46A0EF3FCA3}&page=1 |work=ManUtd.com |publisher=Manchester United |accessdate=22 Septemba 2009 }}</ref><ref>{{Rejea habari |title=Reds register European squad |url=http://www.manutd.com/default.sps?pagegid={F9E570E6-407E-44BC-800F-4A3110258114}&newsid=6638851 |work=ManUtd.com |publisher=Manchester United |date=2 Septemba 2009 |accessdate=3 Septemba 2009 }}</ref> {{Fs start}} {{Fs player |no=1 |nat=NED |pos=GK |name=[[Edwin van der Sar]] }} {{Fs player |no=2 |nat=ENG |pos=DF |name=[[Gary Neville]] |other=[[Captain (association football)|captain]] }} {{Fs player |no=3 |nat=FRA |pos=DF |name=[[Patrice Evra]] }} {{Fs player |no=4 |nat=ENG |pos=MF |name=[[Owen Hargreaves]] }} {{Fs player |no=5 |nat=ENG |pos=DF |name=[[Rio Ferdinand]] }} {{Fs player |no=6 |nat=ENG |pos=DF |name=[[Wes Brown]] }} {{Fs player |no=7 |nat=ENG |pos=FW |name=[[Michael Owen]] }} {{Fs player |no=8 |nat=BRA |pos=MF |name=[[Anderson Luís de Abreu Oliveira|Anderson]] }} {{Fs player |no=9 |nat=BUL |pos=FW |name=[[Dimitar Berbatov]] }} {{Fs player |no=10 |nat=ENG |pos=FW |name=[[Wayne Rooney]] }} {{Fs player |no=11 |nat=WAL |pos=MF |name=[[Ryan Giggs]] |other=[[Captain (association football)#Vice-captain|vice-captain]] }} {{Fs player |no=12 |nat=ENG |pos=GK |name=[[Ben Foster (footballer)|Ben Foster]] }} {{Fs player |no=13 |nat=KOR |pos=MF |name=[[Park Ji-Sung]] }} {{Fs player |no=14 |nat=SER |pos=MF |name=[[Zoran Tošić]] }} {{Fs player |no=15 |nat=SER |pos=DF |name=[[Nemanja Vidić]] }} {{Fs player |no=16 |nat=ENG |pos=MF |name=[[Michael Carrick]] }} {{Fs player |no=17 |nat=POR |pos=MF |name=[[Nani (footballer)|Nani]] }} {{Fs player |no=18 |nat=ENG |pos=MF |name=[[Paul Scholes]] }} {{Fs mid}} {{Fs player |no=19 |nat=ENG |pos=FW |name=[[Danny Welbeck]] }} {{Fs player |no=20 |nat=BRA |pos=DF |name=[[Fábio Pereira da Silva|Fábio]] }} {{Fs player |no=21 |nat=BRA |pos=DF |name=[[Rafael Pereira da Silva (footballer born 1990)|Rafael]] }} {{Fs player |no=22 |nat=IRL |pos=DF |name=[[John O'Shea]] }} {{Fs player |no=23 |nat=NIR |pos=DF |name=[[Jonny Evans]] }} {{Fs player |no=24 |nat=SCO |pos=MF |name=[[Darren Fletcher]] }} {{Fs player |no=25 |nat=ECU |pos=MF |name=[[Antonio Valencia]] }} {{Fs player |no=26 |nat=FRA |pos=FW |name=[[Gabriel Obertan]] }} {{Fs player |no=27 |nat=ITA |pos=FW |name=[[Federico Macheda]] }} {{Fs player |no=28 |nat=IRL |pos=MF |name=[[Darron Gibson]] }} {{Fs player |no=29 |nat=POL |pos=GK |name=[[Tomasz Kuszczak]] }} {{Fs player |no=30 |nat=BEL |pos=DF |name=[[Ritchie De Laet]] }} {{Fs player |no=31 |nat=NIR |pos=MF |name=[[Corry Evans]] }} {{Fs player |no=38 |nat=GER |pos=GK |name=[[Ron-Robert Zieler]] }} {{Fs player |no=41 |nat=NOR |pos=FW |name=[[Joshua King (footballer)|Joshua King]]}} {{Fs player |no=42 |nat=NOR |pos=MF |name=Magnus Wolff Eikrem }} {{Fs player |no=43 |nat=ENG |pos=MF |name=Matthew James}} {{Fs end}} ==== Wa mkopo ==== {{Fs start}} {{Fs player |no=35 |nat=ENG |pos=MF |name=[[Tom Cleverley]] |other=at [[Watford F.C.|Watford]] until 3 Januari 2010 }}<ref>{{Rejea habari |first=Nick |last=Coppack |title=Young Reds on loan |url=http://www.manutd.com/default.sps?pagegid={B4CEE8FA-9A47-47BC-B069-3F7A2F35DB70}&newsid=6637957 |work=ManUtd.com |publisher=Manchester United |date=18 Agosti 2009 |accessdate=18 Agosti 2009 }}</ref> {{Fs player |no=36 |nat=SCO |pos=MF |name=[[David Gray (footballer born 1988)|David Gray]] |other=at [[Plymouth Argyle F.C.|Plymouth Argyle]] until 18 Desemba 2009 }}<ref>{{Rejea habari |title=Graychester |url=http://www.pafc.co.uk/page/NewsDetail/0,,10364~1801046,00.html |work=pafc.co.uk |publisher=Plymouth Argyle FC |date=18 Septemba 2009 |accessdate=18 Septemba 2009 |archivedate=2009-09-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090922182730/http://www.pafc.co.uk/page/NewsDetail/0%2C%2C10364~1801046%2C00.html }}</ref> {{Fs player |no=37 |nat=NIR |pos=DF |name=[[Craig Cathcart]] |other=at [[Watford F.C.|Watford]] until 4 Januari 2010 }}<ref>{{Rejea habari |first=Steve |last=Bartram |title=Cathcart joins Hornets |url=http://www.manutd.com/default.sps?pagegid={F9E570E6-407E-44BC-800F-4A3110258114}&newsid=6639725 |work=ManUtd.com |publisher=Manchester United |date=15 Septemba 2009 |accessdate=15 Septemba 2009 }}</ref> {{Fs mid}} {{Fs player |no=40 |nat=ENG |pos=GK |name=[[Ben Amos]] |other=at [[Peterborough United F.C.|Peterborough United]] until 29 Novemba 2009 }}<ref>{{Rejea habari |title=Posh sign Man Utd keeper on loan |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/p/peterborough_united/8331810.stm |work=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=29 Oktoba 2009 |accessdate=29 Oktoba 2009 }}</ref> {{Fs player |no=— |nat=SEN |pos=FW |name=[[Mame Biram Diouf]] |other=at [[Molde FK|Molde]] until 31 Desemba 2009 }}<ref>{{Rejea habari |first=Adam |last=Bostock |title=United agree terms for striker |url=http://www.manutd.com/default.sps?pagegid={F9E570E6-407E-44BC-800F-4A3110258114}&newsid=6636392 |work=ManUtd.com |publisher=Manchester United |date=17 Julai 2009 |accessdate=17 Julai 2009 }}</ref> {{Fs end}} === Wa ziada na walio chuoni === ''Kwa kikosi cha wachezaji wa ziada na walio chuoni, tazama Manchester United F.C. Reserves and Academy.'' === Waliokuwa wachezaji hapo awali === ''Kwa maelezo juu ya wachezaji wa zamani, tazama [[Orodha ya wachezaji wa klabu ya Soka ya Manchester United]] na [[:Category:Manchester United F.C. players]]'' === Manahodha wa klabu === {| class="wikitable" |- ! Tarehe <ref>{{Rejea kitabu |last=Crick |first=Michael |title=Manchester United: The Complete Fact Book |url=https://archive.org/details/manchesterunited0000mich |origyear=1996 |edition=2nd |year=1999 |publisher=Profile Books |location=London |isbn=1-86197-206-7 |pages=[https://archive.org/details/manchesterunited0000mich/page/46 46]–47 }}</ref> ! Jina ! Maelezo |- | 1878-1882 | Haijulikani |- | 1882 | {{Flag icon}} E. Thomas | Nahodha wa kwanza wa klabu anayejulikana |- | 1882-1883 | Haijulikani |- | c.1883-1887 | {{Flag icon|ENG}} Sam Black |- | c.1887-1890 | {{Flag icon|WAL}} [[Jack Powell]] |- | 1890-1892 | Haijulikani |- | 1892-1893 | {{Flag icon|SCO}} [[Joe Cassidy]] |- | 1893-1894 | Haijulikani |- | c.1894 | {{Flag icon|SCO}} [[James McNaught]] |- | 1894-1896 | Haijulikani |- | c.1896-1903 | {{Flag icon|ENG}} [[Harry Stafford]] | Nahodha wa kwanza wa Manchester United |- | 1903-1904 | Haijulikani |- | c.1904-1905 | {{Flag icon|SCO}} [[Jack Peddie]] |- | c.1905-1912 | {{Flag icon|ENG}} [[Charlie Roberts]] |- | 1912-1913 | {{Flag icon|ENG}} [[George Stacey]] |- | 1913 | {{Flag icon|ENG}} [[Dick Duckworth]] |- | 1914 | {{Flag icon|ENG}} [[George Hunter]] |- | 1914-1915 | {{Flag icon|ENG}} [[Patrick O'Connell]] |- | 1915-1919 | Hamna | Hakuna kandanda iliyochezwa wakati wa [[Vita vya Kwanza vya Dunia]] |- | 1919-1922 | Haijulikani |- | c.1922-1928 | {{Flag icon|ENG}} [[Frank Barson]] |- | c.1928-1931 | {{Flag icon|ENG}} [[Jack Wilson]] |- | 1931-1932 | {{Flag icon|SCO}} [[George McLachlan]] |- | 1932 | {{Flag icon|ENG}} [[Louis Page]] |- | 1932-1935 | Haijulikani |- | c.1935-1939 | {{Flag icon|SCO}} [[Jimmy Brown]] |- | 1939-1945 | Hamna | Hakuna kandanda iliyochezwa wakati wa [[Vita vya Pili vya Dunia]] |- | 1945-1953 | {{Flag icon|IRL}} [[Johnny Carey]] | Nahodha wa Kwanza wa baada ya Vita, na wa kwanza kutoka nje ya Uingereza |- | 1953-1954 | {{Flag icon|ENG}} [[Stan Pearson]] |- | 1954-1955 | {{Flag icon|ENG}} [[Allenby Chilton]] |- | 1955-1958 | {{Flag icon|ENG}} [[Roger Byrne]] | Alikufa mwaka wa 1958 katika [[ajali ya ndege ya Munich]] |- | 1958-1959 | {{Flag icon|ENG}} [[Bill Foulkes]] |- | 1959-1960 | {{Flag icon|ENG}} [[Dennis Viollet]] |- | 1960-1962 | {{Flag icon|ENG}} [[Maurice Setters]] |- | 1962-1964 | {{Flag icon|IRL}} [[Noel Cantwell]] |- | 1964-1967 | {{Flag icon|SCO}} [[Denis Law]] |- | 1967-1973 | {{Flag icon|ENG}} [[Bobby Charlton]] |- | 1973 | {{Flag icon|SCO}} [[George Graham]] |- | 1973-1975 | {{Flag icon|SCO}} [[Willie Morgan]] |- | 1975-1982 | {{Flag icon|SCO}} [[Martin Buchan]] |- | 1982 | {{Flag icon|ENG}} [[Ray Wilkins]] |- | 1982-1994 | {{Flag icon|ENG}} [[Bryan Robson]] | Nahodha aliyehudumu kwa muda mrefu zaidi katika historia ya United |- | 1994-1996 | {{Flag icon|ENG}} [[Steve Bruce]] |- | 1996-1997 | {{Flag icon|FRA}} [[Eric Cantona]] | Nahodha wa kwanza wa United kutoka nje ya Uingereza na pia [[Jamhuri ya Ireland]] |- | 1997-2005 | {{Flag icon|IRL}} [[Roy Keane]] | Tuzo nyingi zaidi zilishindwa akiwa nahodha |- | 2005-hadi leo | {{Flag icon|ENG}} [[Gary Neville]] | Nahodha wa kwanza wa kilabu wa kuzaliwa katika eneo la [[Greater Manchester]] tangu enzi za Dennis Viollet |} === Rekodi za wachezaji === ''Kwa mujibu wa mechi iliyochezwa tarehe 8 Novemba 2009 na kulingana na takwimu ya tovuti rasmi.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.stretfordend.co.uk/ |title=The Website of Dreams |accessdate=8 Novemba 2009 |last=Endlar |first=Andrew |publisher=StretfordEnd.co.uk }}</ref> '' ''Wachezaji walioandikwa kwa maandishi kolezo ndiyo bado wanaichezea timu ya Manchester United. '' ==== Walioshiriki michuano mingi ==== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- !# !Jina !Muda klabuni !Kushiriki !Mabao |- | 1 | align="left"|{{Flag icon|WAL}} [[Ryan Giggs|'''Ryan Giggs''']] | 1991-hadi sasa | 817 | 150 |- | 2 | align="left"|{{Flag icon|ENG}} [[Bobby Charlton]] | 1956-1973 | 758 | 249 |- | 3 | align="left"|{{Flag icon|ENG}} [[Bill Foulkes]] | 1952-1970 | 688 | 9 |- | 4 | align="left"|{{Flag icon|ENG}} [[Paul Scholes|'''Paul Scholes''']] | 1994-hadi leo | 616 | 144 |- | 5 | align="left"|{{Flag icon|ENG}} [[Gary Neville|'''Gary Neville''']] | 1992-hadi leo | 578 | 7 |- | 6. | align="left"|{{Flag icon|ENG}} [[Alex Stepney]] | 1966-1978 | 539 | 2 |- | 7 | align="left"|{{Flag icon|IRL}} [[Tony Dunne]] | 1960-1973 | 535 | 2 |- | 8 | align="left"|{{Flag icon|IRL}} [[Denis Irwin]] | 1990-2002 | 529 | 33 |- | 9. | align="left"|{{Flag icon|ENG}} [[Joe Spence]] | 1919-1933 | 510 | 168 |- | 10 | align="left"|{{Flag icon|SCO}} [[Arthur Albiston]] | 1974-1988 | 485 | 7 |} ==== Waliofunga zaidi ==== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- !# !Jina !Muda klabuni !Mabao !Kushiriki !Uuwiano wa Mabao/Michezo<br /> |- | 1 | align="left"|{{Flag icon|ENG}} [[Bobby Charlton]] | 1956-1973 | 249 | 758 | {{#expr: 249/758 round 3}} |- | 2 | align="left"|{{Flag icon|SCO}} [[Denis Law]] | 1962-1973 | 237 | 404 | {{#expr: 237/404 round 3}} |- | 3 | align="left"|{{Flag icon|ENG}} [[Jack Rowley]] | 1937-1955 | 211 | 424 | {{#expr: 211/424 round 3}} |- | 4 = | align="left"|{{Flag icon|ENG}} [[Dennis Viollet]] | 1953-1962 | 179 | 293 | {{#expr: 179/293 round 3}} |- | 4 = | align="left"|{{Flag icon|NIR}} [[George Best]] | 1963-1974 | 179 | 470 | {{#expr: 179/470 round 3}} |- | 6. | align="left"|{{Flag icon|ENG}} [[Joe Spence]] | 1919-1933 | 168 | 510 | {{#expr: 168/510 round 3}} |- | 7 | align="left"|{{Flag icon|WAL}} [[Mark Hughes]] | 1983-1986<br />1988-1995 | 163 | 467 | {{#expr: 163/467 round 3}} |- | 8 = | align="left"|{{Flag icon|NED}} [[Ruud van Nistelrooy]] | 2001-2006 | 150 | 219 | {{#expr: 150/219 round 3}} |- | 8 = | align="left"|{{Flag icon|WAL}} [[Ryan Giggs|'''Ryan Giggs''']] | 1991-hadi leo | 150 | 817 | {{#expr: 150/816 round 3}} |- | 10 | align="left"|{{Flag icon|ENG}} [[Stan Pearson]] | 1937-1954 | 148 | 343 | {{#expr: 148/343 round 3}} |} === Washindi wa matuzo === ;Ballon d'Or Wachezaji wafuatao walikuwa washindi wa [[Ballon d'Or]] wakati wakiichezea Manchester United: * {{Flag icon|SCO}} [[Denis Law]] - 1964 * {{Flag icon|ENG}} [[Bobby Charlton]] - 1966 * {{Flag icon|NIR}} [[George Best]] - [[1968]] * {{Flag icon|POR}} [[Cristiano Ronaldo]] - [[2008]] ;European Golden Shoe (taji la kiatu cha dhahabu cha Ulaya) Wachezaji wafuatao walikuwa washindi wa [[European Golden Shoe]] wakati wakiichezea Manchester United: * {{Flag icon|POR}} [[Cristiano Ronaldo]] (mabao 31) - 2008 ;Tuzo la UEFA kwa mwanakandanda wa klabu bora wa mwaka Wachezaji wafuatao walikuwa washindi wa tuzo la [[UEFA kwa mwanakandanda wa klabu bora wa mwaka]] wakati wakiichezea Manchester United: * {{Flag icon|ENG}} [[David Beckham]] - 1999 * {{Flag icon|POR}} [[Cristiano Ronaldo]] - 2008 ;Mchezaji wa mwaka wa FIFA Wachezaji wafuatao walikuwa washindi wa tuzo la[[Mchezaji wa mwaka wa FIFA]] wakati wakiichezea Manchester United: * {{Flag icon|POR}} [[Cristiano Ronaldo]] - [[2008]] === Timu ya akina dada === Timu ya soka ya akina dada ya Manchester United yaani Manchester United Ladies FC ilianzishwa mwaka 1977 kama klabu ya mashabiki akina dada yaani Manchester United Supporters Club Ladies. Walijiunga na ligi ya Three Counties League mwaka 1979, na wakawa wanachama waanzilishi wa ligi ya wanawake wa eneo la kaskazini (North West Women's Regional Footbal League) mwaka 1989, walipogeuza jina lao rasmi na kuwa Manchester United Ladies FC. Ingawa walishushwa kutoka katika ligi msimu wao wa kwanza, walipandishwa ngazi tena baada ya msimu huo na kushinda taji ya ligi ya 1995-96. Msimu wa 1998-99, timu hiyo ilijiunga na Northern Combination, hatua mbili chini ya [[Ligi Kuu ya wanawake ya FA.]] Waliletwa rasmi chini ya mwavuli wa Manchester United FC mwanzo wa msimu wa 2001-02, lakini walivunjiliwa mbali kiutata mwanzo wa msimu wa 2004-05 kwa sababu za kifedha. Uamuzi huo ulikumbwa na upinzani ikizingatiwa faida inayopatikana na Manchester United na pia kutokana na ukweli kuwa timu ziliondolewa ligi zao zote kabla hata wachezaji kuarifiwa kuhusu uamuzi huo. Hata hivyo, klabu bado kilishiriki katika kandanda ya wasichana kwa kutoa mafundisho kwa wasichana chini ya umri wa miaka 16.<ref>{{Rejea jarida |last=Towle |first=Theresa |year=2005 |month=Mei |title=United abandons women’s football |journal=United Shareholder |issue=26 |page=10 |publisher=Shareholders United |url=http://www.joinmust.org/news/newsletter/UnitedShareholder26.pdf#page=10 |format=PDF |accessdate=21 Januari 2009 }}</ref> ==Maafisa wa klabu== * Mmiliki: [[Malcolm Glazer]] * Rais wa heshima: [[Martin Edwards]] '''Manchester United Limited''' * Wenyekiti wenz: [[Joel Glazer]] & [[Avram Glazer]] * Afisa mkuu mtendaji: [[David Gill]] * Afisa mkuu wa utekelezaji: Michael Bolingbroke * Mkurugenzi wa Kibiashara: Richard Arnold * Mkurugenzi mtendaji: Ed Woodward * Wakurugenzi wasio watendaji: [[Bryan Glazer]], Kevin Glazer, Edward Glazer & Darcie Glazer '''Manchester United Football Club''' * Wakurugenzi: [[David Gill, Michael Edelson, Sir Bobby Charlton, Maurice Watkins]] * Katibu wa Klabu: Ken Ramsden * Naibu katibu wa klabu: Ken Merrett * Balozi wa kimataifa: [[Bryan Robson]] '''Maafisa wa ukufunzi na wa kimatibabu''' * Meneja: [[Sir Alex Ferguson]] * Naibu meneja: [[Mike Phelan]] * Mkufunzi wa timu ya kwanza: [[René Meulensteen]] * Mkufunzi wa walindalango: [[Eric Steele]] * Mkufunzi wa mazoezi: [[Tony Strudwick]] * Mkufunzi wa nguvu & uzoefu: Mick Clegg * Mkuu wa utendaji wa binadamu: Dr. Richard Hawkins <ref>{{Rejea jarida |year=2008 |month=Oktoba |title=Anatomy of the United Bench |journal=Inside United |issue=195 |pages=18–19 |quote=Richard Hawkins has the fascinating title of 'head of human performance'. He works with the sports science team at Carrington, helping the players reach peak physical performance. }}</ref> * Meneja wa timu ya ziada: [[Ole Gunnar Solskjær]] * Mkufunzi wa timu ya ziada: [[Warren Joyce]] * Skauti mkuu: [[Jim Lawlor]] * Skauti mkuu wa Ulaya: [[Martin Ferguson]] * Mkurugenzi wa chuo cha vijana: [[Brian McClair]] * Mkurugenzi wa kandanda ya vijana: [[Jimmy Ryan]] * Daktari wa klabu: Dr. Steve McNally * Naibu daktari wa klabu : Dr. Tony Gill * Mwanatibamaungo wa timu ya kwanza: [[Rob Swire]] === Historia ya usimamizi === {| class="wikitable" |- ! Tarehe ! Jina ! Maelezo |- | 1878-1892 | Hajulikani |- | 1892-1900 | {{Flag icon|ENG}} [[AH Albut]] |- | 1900-1903 | {{Flag icon|ENG}} [[James West]] |- | 1903-1912 | {{Flag icon|ENG}} [[Ernest Mangnall]] |- | 1912-1914 | {{Flag icon|ENG}} [[John Bentley]] |- | 1914-1922 | {{Flag icon|ENG}} [[Jack Robson]] |- | 1922-1926 | {{Flag icon|SCO}} [[John Chapman]] | Meneja wa kwanza kutoka nje ya Uingereza |- | 1926-1927 | {{Flag icon|ENG}} [[Lal Hilditch]] |- | 1927-1931 | {{Flag icon|ENG}} [[Herbert Bamlett]] |- | 1931-1932 | {{Flag icon|ENG}} [[Walter Crickmer]] |- | 1932-1937 | {{Flag icon|SCO}} [[Scott Duncan]] |- | 1937-1945 | {{Flag icon|ENG}} [[Walter Crickmer]] |- | 1945-1969 | {{Flag icon|SCO}} [[Mtt Busby]] | Meneja wa kwanza wa baada ya Vita ya Pili ya Dunia na meneja aliyehudumu muda mrefu katika historia ya United |- | 1969-1970 | {{Flag icon|ENG}} [[Wilf McGuiness]] |- | 1970-1971 | {{Flag icon|SCO}} [[Mtt Busby]] |- | 1971-1972 | {{Flag icon|IRL}} [[Frank O'Farrell]] | Meneja wa kwanza kutoka nje ya Uingereza |- | 1972-1977 | {{Flag icon|SCO}} [[Tommy Docherty]] |- | 1977-1981 | {{Flag icon|ENG}} [[Dave Sexton]] |- | 1981-1986 | {{Flag icon|ENG}} [[Ron Atkinson]] |- | 1986-hadi leo | {{Flag icon|SCO}} [[Alex Ferguson]] | Meneja aliyefaulu sana kwa mujibu wa vikombe |} ==Ufuasi== Kabla ya Vita ya Pili vya Dunia, mashabiki wachache wa kandanda wa Uingereza walisafiri mbali kutazama michezo kwa sababu ya muda, gharama, na vikwazo vya kivifaa kama vile uhaba wa magari miongoni mwa wakaazi.{{Citation needed|date=Januari 2009}} Jinsi City na United walivyocheza michuano ya nyumbani kwa kubadilishana siku za Jumamosi, Wanamanchester wengi wangetazama United juma moja na juma lifuatalo City, lakini baada ya vita, ushindani mkali ukaibuka na ikawa kawaida zaidi kwa shabiki kuchagua kufuata timu moja pekee.{{Citation needed|date=Januari 2009}} United iliposhinda ligi mwaka 1956, walikuwa na ufuasi wastani wa juu zaidi wa mahudhurio ya ligi nyumbani, rekodi iliyokuwa inashikiliwa na Newcastle United kwa miaka michache iliyotangulia. Kufuatia ajali yao ya ndege Munich mwaka wa 1958, watu zaidi walianza kushabikia United na wengi wakaanza kuhudhuria michuano. Hii illisababisha ushabiki kwa United kupanuka sababu moja inayofanya United kuwa mahudhurio ya juu katika ligi ya kandanda ya Uingereza kwa takribani kila msimu tangu wakati huo, hata wakati waliposhushwa ngazi na kuwa katika Divisheni ya Pili [[1974-75.]]<ref name="attendance"/> Kwa kweli, kwa misimu miwili ambayo United haikuwa na mahudhurio ya ligi, Old Trafford ilikuwa ikifanyiwa kazi kubwa ya ujenzi [[(1971-72]] na 1992-93). Ripoti ya mwaka 2002, kwa anwani ''Do You come From Manchester?,'' Ilionyesha kuwa asilimia kubwa ya wanunuzi wa tiketi za msimu za Manchester City huishi katika wilaya za posta za Manchester, wakati United ilikuwa na idadi kamili juu ya wanunuzu wa tiketi za msimu wanaoishi katika eneo moja.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.e-space.mmu.ac.uk/e-space/bitstream/2173/12506/1/seasonticketreport%20-%20brown1.pdf |title=Do You Come From Manchester? |accessdate=28 Mei 2007 |author=Dr. Adam Brown |year=2002 |format=PDF |publisher=[[Manchester Metropolitan University]] |page=3 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080227194327/http://www.e-space.mmu.ac.uk/e-space/bitstream/2173/12506/1/seasonticketreport%20-%20brown1.pdf |archivedate=2008-02-27 }}</ref> Katika miaka ya 1990 na mapema miaka ya 2000, chanzo cha wasiwasi kwa mashabiki wengi wa United kilikuwa uwezekano wa klabu kununuliwa. Kundi la wafuasi [[IMUSA]] ''(Independent Manchester United Supporters' Association)'' lilijihusisha sana katika kupinga ununuzi uliotarajiwa wa [[Rupert Murdoch]] mwaka 1998. Kundi lingine lililotoa shinikizo klabu kisiuzwe, ''Shareholders United against Murdoch'' (ambalo baadaye lilikuwa Shareholders United na sasa ni ''[[Manchester United Supporters' Trust)]]'' liliundwa wakati huu kuhamasisha wafuasi kununua hisa za klabu, ili kwa kiasi kuwawezesha wafuasi kuwa na usemi zaidi katika masuala yaliyowatia wasiwasi kama vile bei na mgao wa tiketi, na kwa kiasi kupunguza hatari ya watu wasiohitajika kununua hisa za kutosha kumiliki klabu. Hata hivyo, mpango huu ulishindwa kumzuia Malcolm Glazer kuwa mmiliki mwenye hisa nyingi. Wafuasi wengi walikasirishwa, na baadhi walibuni klabu asi kwa jina [[F.C. United of Manchester.]] Licha ya hasira ya baadhi ya wafuasi kwa wamiliki wapya, mahudhurio yameendelea kuongezeka. Hisia zilizotolewa na mashabiki hao, wakati mwingine umeshutumiwa. Mwaka 2000, maoni yaliyotolewa kuhusu baadhi ya mashabiki katika Old Trafford na nahodha wa wakati huo Roy Keane, kwamba baadhi ya mashabiki hawawezi hata " kuendeleza neno kandanda, acha kuielewa" yalipelekea wao kutajwa kama "mashabiki wanaohudhuria mchuano kufurahia ukarimu wa klabu na wala si kuishabikia".<ref name="RoyKeanerants">{{Rejea habari |title=Home 10 classic Roy Keane rants |url=http://www.guardian.co.uk/football/2006/aug/24/sport.comment |date=24 Agosti 2006 |accessdate=18 Mei 2008 |publisher=Guardian }}</ref> Alex Ferguson pia ametoa maoni kadhaa kuhusu mashabiki kiasi kwamba alidai kuwa hali iliyoshuhudiwa tarehe 1 Januari 2008 ilikuwa kama "matanga".<ref name="crowdcriticism"/> Baadaye aliongeza, "Nadhani kumekuwa na siku kama hizi hapo nyuma. Ilitokea miaka michache iliyopita, wakati tulipotawala".<ref name="crowdcriticism">{{Rejea habari |title=Home support disappoints Ferguson |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_utd/7167508.stm |date=2 Januari 2008 |accessdate=2 Januari 2008 |publisher=BBC Sport }}</ref> Baada ya ushindi maarufu wa 1-0 dhidi ya Barcelona ugani Old Trafford, ambao uliiwezesha United kushiriki katika fainali ya Ligi ya Mabingwa (Champions League) Moscow, Ferguson alisema kwamba mashabiki wa United "walikuwa wapevu sana" na kwamba wao "walituwezesha kufanikiwa".<ref>{{Rejea habari |title=Boss: Fans forced us to play |url=http://www.manutd.com/default.sps?pagegid={B4CEE8FA-9A47-47BC-B069-3F7A2F35DB70}&newsid=550016 |date=29 Aprili 2008 |accessdate=4 Januari 2009 |work=ManUtd.com |publisher=Manchester United }}</ref><ref>{{Rejea habari |title=FERGUSON HAILS SCHOLES GOAL |url=http://football365.com/story/0,17033,8652_3495498,00.html |date=28 Aprili 2008 |accessdate=28 Aprili 2008 |publisher=Football365 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090505120146/http://football365.com/story/0,17033,8652_3495498,00.html |archivedate=2009-05-05 }}</ref> ==Uwanja== {{Infobox Stadium | stadium_name = Old Trafford | nickname = Theatre of Dreams | image = [[Picha:Old Trafford inside 20060726 1.jpg|250px|Old Trafford after its most recent expansion]] |location = [[Sir Matt Busby Way]], <br />[[Old Trafford, Manchester|Old Trafford]], <br />[[Greater Manchester]], <br />[[England]] | broke_ground = 1909 | opened = 19 Februari 1910 | owner = Manchester United | operator = Manchester United | construction_cost = £90,000 (1909) | architect = [[Archibald Leitch]] (1909) | tenants = Manchester United ([[Premier League]]) (1910–present)</center> | seating_capacity = 76,212 seated<ref name="sky_sports"/> }} Klabu kilipoanzishwa mara ya kwanza, Newton Heath alicheza michuano yao ya nyumbani kwenye uwanja mdogo ulio North Road, Newton Heath. Hata hivyo, timu geni zilizokuja kucheza uwanjani humo zililalamikia hali yake, ambayo ilikuwa "bwawa upande mmoja na uliojaa miamba kama ya timbo upande mwingine".<ref name="north_road"/> vyumba vya kubadilishia nguo pia havikuwa vya kujivunia, vilikuwa umbali wa kutembea dakika kumi katika baa ya Three Crowns iliyokuwa Oldham Road. Baadaye walihamishiwa Shears Hotel, mkahawa mwingine uliokuwa Oldham Road, hata hivyo mabadiliko yalihitajika kama klabu ilitaka kuendelea katika Ligi ya Kandanda. Heath walibaki katika uwanja wao wa North Road kwa miaka kumi na mitano 1878-1893, mwaka mmoja baada ya kuingia Football League na baadaye kuhamia makao mapya Bank Street hapo Clayton. Uwanja mpya haukuwa mzuri sana, vipande vichache vya nyasi vilijipenyeza usoni mwa changarawe na mawingu ya moshi yalifuka kutoka katika kiwanda kilichokuwa karibu. Wakati mmoja, Walsall Town Swifts ilikataa kucheza kutokana na hali mbaya ya uwanja. Changarawe ilimwagwa uwanjani na walinda uga, hatimaye wageni wakawashawishi kucheza na kupoteza 14-0. walipinga matokeo hayo, wakitaja hali mbaya ya uwanja kama sababu ya wao kushindwa, mchuano ukarudiwa. Hali haikuwa nzuri sana wakati wa marudiano, timu ya Walsall ilishindwa tena, ingawa wakati huu walibugia 9-0 tu.<ref name="north_road"/> Mwaka wa 1902, klabu karibu kifilisike na uwanja wa Bank Street ulifungwa na mdai kutokana na klabu kushindwa kulipa deni lake. Klabu kiliokolewa katika dakika za mwisho na nahodha Harry Stafford ambaye aliweza kuchangisha fedha za kutosha kulipia mchuano wa ugenini Bristol City na kupata uwanja wa muda karibu na Harpurhey kwa kuchezea duru nyingine dhidi ya Blackpool.<ref name="temporary_home">{{Rejea kitabu |last=Murphy |first=Alex |title=The Official Illustrated History of Manchester United |url=https://archive.org/details/officialillustra0000unse |year=2006 |publisher=Orion Books |location=London |isbn=0-7528-7603-1 |page=[https://archive.org/details/officialillustra0000unse/page/15 15] |chapter=1878-1915: From Newton Heath to Old Trafford }}</ref> Kufuatia uwekezaji kuimarisha klabu tena, jina lilibadilishwa na kuwa Manchester United, ingawa kulikuwa na hamu ya kupata uwanja uliokubalika. Wiki sita kabla ya mchuano wa kwanza wa United kuwania Kombe la FA Aprili 1909, Old Trafford ilitajwa kuwa nyumbani kwa Manchester United kufuatia ununuzi wa ardhi muhimu kwa takribani £ 60,000. Msanifumijengo Archibald Leitch aliajiriwa na mwenyekiti wa United John Henry Davies na kupewa bajeti ya £ 30.000 kwa ajili ya ujenzi. Mipango asilia ilionyesha kuwa uwanja ungefaa kujengwa kuhimili watu 100.000, ingawa idadi hiyo ilipunguzwa hadi 77,000. Licha ya hilo, rekodi ya mahudhurio ya 76,962 ilirekodiwa, ambayo hata sasa ni zaidi ya idadi rasmi inayokubalika katika uwanja huo. Ujenzi ulifanywa na Messrs Brameld na Smith wa Manchester. Katika ufunguzi wa uwanja, tiketi za kusimama ziligharimu peni sita, wakati viti ghali zaidi katika jukwaa kuu zililipiwa shilingi tano. Mchezo wa ufunguzi ulikuwa tarehe 19 Februari 1910 dhidi ya Liverpool FC, na wageni wakashinda kwa 4-3. Kama ilivyotokea, mabadiliko ya uwanja yalitokea wakati mwafaka zaidi - siku chache tu baada ya klabu kucheza mchuano wao wa mwisho ugani Bank Street, mojawapo ya jukwaa liliangushwa chini na dhoruba.<ref>{{Rejea kitabu |last=Murphy |first=Alex |title=The Official Illustrated History of Manchester United |url=https://archive.org/details/officialillustra0000unse |year=2006 |publisher=Orion Books |location=London |isbn=0-7528-7603-1 |page=[https://archive.org/details/officialillustra0000unse/page/27 27] |chapter=1878-1915: From Newton Heath to Old Trafford }}</ref> Kupigwa kwa bomu wakati wa [[Vita vya Pili vya Dunia]], tarehe 11 Machi 1941, kuliharibu sehemu kubwa ya uwanja, hasa jukwaa kuu. Handaki la kati katika South Stand ndilo la pekee lililobakia katika robo hiyo ya uwanja. Baada ya vita, United iliwasilisha ripoti kwa Tume ya Madhara ya Vita na kupokea fidia ya £ 22.278 kwa ajili ya ukarabati wa uwanja huo. Ingawa uwanja ulijengwa upya tena 1949, hakuna mchuano uliosakatwa Old Trafford kwa takribani miaka 10 michuano ya "nyumbani" katika kipindi hicho ilichezwa katika uwanja wa Manchester City, Maine Road. Manchester City iliilipisha United £ 5,000 kwa mwaka kwa matumizi ya uwanja wao, pamoja na asilimia fulani ya ada ya kiingilio.<ref>{{Rejea kitabu |last=White |first=John |title=The United Miscellany |url=https://archive.org/details/unitedmiscellany0000whit_y9e1 |origyear=2005 |edition=2nd |year=2007 |publisher=Carlton Books |location=London |isbn=978-1-84442-745-1 |page=[https://archive.org/details/unitedmiscellany0000whit_y9e1/page/11 11] }}</ref> Marekebisho mengine yalitokea baadaye, yakianza na kuwekwa paa upande wa Stretford End kisha ikawekwa pande za North Stand na East Stand. Hata hivyo, mtindo wa zamani wa paa uliwazuia mashabiki wengi kutazama na hivyo, kupelekea kuboreshwa kwa paa hizo kuwa zilizoinuka na ambazo bado zipo katika uwanja huo leo. Stretford End lilikuwa jukwaa la mwisho kufanyiwa ukarabati wa kuinuliwa paa, kazi iliyokamilika kwa muda ufaao kuruhusu michuano ya msimu wa [[1993-94.]]<ref name="expansion">{{Rejea tovuti |url=http://www.manutdzone.com/oldtrafford/oldtrafford.htm |title=Old Trafford 1909-2006 |accessdate=21 Mei 2007 |publisher=ManUtdZone.com |archivedate=2008-02-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080217222825/http://www.manutdzone.com/oldtrafford/oldtrafford.htm }}</ref> Taa za uwanjani ziliwekwa kwa mara ya kwanza uwanjani katikati ya miaka ya 1950. Viunzi{{Convert|180|ft|m|sing=on}} vinne vikuu vilijengwa, kila kimoja kikiwa na taa 54. Mfumo mzima wa taa uliigharima klabu £ 40,000, na kutumika mara ya kwanza katika mechi ya tarehe 25 Machi 1957. Hata hivyo, taa mtindo zamani zilibomolewa mwaka wa 1987, na kubadilishwa na taa za kisasa zilizowekwa katika paa la kila jukwaa, zinadumu hadi leo. Mwaka 1990, kufuatia janga la [[Hillsborough Disaster]], ripoti ilitolewa iliyotaka viwanja vyote kukarabatiwa ili kuruhusu mashabiki [[wanaoketi pekee]], hilo lilipelekea ukarabati ulioshusha idadi ya mashabiki wanaoruhusiwa hadi takribani 44,000. Hata hivyo, umaarufu wa klabu ulimaanisha kuwa maendeleo zaidi yangetokea. Mwaka 1995, North Stand ilijengwa kuwa na daraka tatu na kuongeza idadi inayoruhusiwa hadi takribani 55,000. Hii ilifuatiwa na upanuzi kwanza wa jukwaa la East na kisha West kufikisha jumla ya idadi ya 68,000. Upanuzi wa hivi karibuni zaidi ulikamilika mwaka 2006, ambapo robo iliyopo North-East na North West ilifunguliwa, na kufikisha rekodi ya idadi ya sasa ya 76,098, 104 tu chini ya upeo wa idadi inayoruhusiwa.<ref name="expansion"/> Imekadiriwa kwamba kwa maendeleo zaidi kufanyiwa uwanja, hasa Southern Stand ambayo ndio hadi sasa ina daraka moja tu, gharama ya uboreshaji inaweza kukaribia £ million 114 ambazo tayari zimetumika kuboresha uwanja huo katika miaka kumi na minne iliyopita. Hii ni kutokana na ukweli kwamba ingebidi takriban nyumba hamsini kununuliwa na klabu, hilo huenda likaongeza usumbufu kwa wakazi wa mtaa huo,na upanuzi wowote ungelazimika kujengwa juu ya laini ya reli inayopita karibu na uwanja huo. Kwa kweli, upanuzi huo utajumuisha kuifanya South Stand kuwa na angalau daraka mbili na kujaza jukwaa za South-West na South-East kuhifadhi umbo la "bakuli" la uwanja huo. Makadirio ya sasa yanaashiria kuwa uwanja huo ukijengwa hivyo utakuwa na uwezo wa kuhimili takriban mashabiki 96,000, zaidi wa uwanja mpya wa Wembley.<ref name="expansion"/> ==Udhamini== [[AIG]] ndio [[wadhamini]] wakuu wa Manchester United, na kama sehemu ya mpango huo wa udhamini nembo yao imebandikwa mbele ya mashati ya klabu na bidhaa nyingi nyinginezo za klabu. Udhamini wa AIG ulitangazwa na afisa mtendaji wa Manchester United David Gill tarehe 6 Aprili 2006, ina thamani ya £ milioni 56.5 rekodi ya aina yake nchini Uingereza na ya kulipwa kwa takribani miaka minne (£ milioni 14.1 kila mwaka).<ref>{{Rejea habari |title=Man Utd sign £56m AIG shirt deal |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/4882640.stm |work=BBC News |publisher=British Broadcasting Corporation |date=6 Aprili 2006 |accessdate=28 Mei 2007 }}</ref> Udhamini huo ulikuwa wenye thamani zaidi dunia mwezi Septemba 2006 baada ya kubatilishwa kwa udhamini wa £ milioni 15 kila mwaka kati ya [[Juventus]] na kampuni ya mafuta ya [[Tamoil]].<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.sportbusiness.com/news/160395/oilinvest-to-renegotiate-juventus-sponsorship |title=Oilinvest to renegotiate Juventus sponsorship |accessdate=28 Mei 2007 |date=7 Septemba 2006 |publisher=SportBusiness.com }}</ref> Tarehe 21 Januari 2009, ilitangaza kuwa AIG haitafanya upya udhamini wao wa klabu ifikapo mwisho wa udhamini wa sasa Mei 2010. Hata hivyo, si wazi ikiwa mkataba wa AIG kusimamia MU Finance utaendelea.<ref>{{Rejea habari |title=AIG ends Man Utd sponsorship deal |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/7841748.stm |work=BBC News |publisher=British Broadcasting Corporation |date=21 Januari 2009 |accessdate=21 Januari 2009 }}</ref> Kampuni ya bima ya marekani [[Aon]] ilitajwa kama mdhamini mkuu wa klabu tarehe 3 Juni 2009, huku udhamini wao kwa klabu ukianza kutekelezwa mwanzo wa [[msimu wa 2010-11.]]<ref>{{Rejea habari |author=Communications Dept |title=Future shirt sponsor unveiled |url=http://www.manutd.com/default.sps?pagegid={48C41513-A376-4D1F-981D-660FC5BB193E}&newsid=6633776 |work=ManUtd.com |publisher=Manchester United |date=3 Juni 2009 |accessdate=3 Juni 2009 }}</ref> Masharti ya mpango huo hawakufichuliwa, lakini imeripotiwa kuwa una thamani ya takriban £ million 80 kwa takriban miaka minne, ambayo itaifanya kuwa mdhamini mkuu zaidi katika historia ya kandanda.<ref>{{Rejea habari |title=Man Utd in new shirt sponsor deal |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/8081787.stm |work=BBC News |publisher=British Broadcasting Corporation |date=3 Juni 2009 |accessdate=3 Juni 2009 }}</ref> Klabu kimekuwa na wadhamini wakuu watatu tu wa shati. Wa kwanza na waliohudumu kwa muda mrefu zaidi walikuwa [[Sharp Electronics]], ambao walifadhili klabu kuanzia 1982 hadi 2000, ilikuwa moja ya udhamini wa faida kubwa na wa muda mrefu katika [[Soka ya Uingereza.]]<ref name="vodafone">{{Rejea habari |title=Vodafone in £30m Man Utd tie-up |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/639243.stm |work=BBC News |publisher=British Broadcasting Corporation |date=11 Februari 2000 |accessdate=8 Aprili 2008 }}</ref><ref name="new_sponsor">{{Rejea habari |title=United must find new shirt sponsor |url=http://edition.cnn.com/2005/SPORT/football/11/23/united.sponsor/ |publisher=CNN.com International |date=24 Novemba 2005 |accessdate=8 Aprili 2008 |archivedate=2020-01-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200120005657/http://edition.cnn.com/2005/SPORT/football/11/23/united.sponsor/ }}</ref> Nembo ya Sharp ilikuwa mbele ya shati za United katika miaka hiyo 17, wakati ambao timu ilishinda mataji saba ya [[Ligi Kuu]], tano za [[Kombe la FA]], moja la [[Football League]], moja la [[Washindi wa makombe ya Ulaya]] na moja la [[Kombe la Ulaya.]] Vodafone ilichukua udhamini kwa mkataba wa awali wa miaka minne wa £ million 30 tarehe 11 Februari 2000, udhamini ulianza mwanzo wa msimu wa 2000-01.<ref name="vodafone"/><ref name="new_sponsor"/> Mnamo Desemba 2003, udhamini ulirefushwa kwa miaka minne na Vodafone ikakubaliana kulipa £ million 36 zaidi kwa miaka minne ya 2004-2008.<ref>{{Rejea habari |title=Man Utd rings up £36m shirt deal |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/3252120.stm |work=BBC News |publisher=British Broadcasting Corporation |date=1 Desemba 2003 |accessdate=21 Januari 2009 }}</ref> Hata hivyo, tarehe 23 Novemba 2005, Vodafone ilitangaza kuwa itakomesha udhamini wake Mei 2006 ili kuangazia zaidi udhamini wao wa [[UEFA Champions League.]]<ref>{{Rejea habari |title=Vodafone ends Man Utd shirt deal |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/4463534.stm |work=BBC News |publisher=British Broadcasting Corporation |date=23 Novemba 2005 |accessdate=21 Januari 2009 }}</ref> Vivyo hivyo, klabu imekuwa na washonaji huru nne tu wa sare yake, wa kwanza walikuwa kampuni ya Uingereza [[UMBRO]]. [[Admiral]] ilichukua usukani mwaka 1975, na kuwa kampuni ya kwanza ya kuweka nembo yao kwenye shati la Manchester United mwaka wa 1976.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.prideofmanchester.com/sport/mufc-kits4.htm |title=Manchester United Shirts 1970-79 |accessdate=13 Agosti 2008 |publisher=Pride Of Manchester }}</ref> [[Adidas]] ilifuatiwa mwaka 1980,<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.prideofmanchester.com/sport/mufc-kits5.htm |title=Manchester United Shirts 1980-89 |accessdate=13 Agosti 2008 |publisher=Pride Of Manchester }}</ref> kabla Umbro kuanzaa kipindi chao cha pili kama watengenezaji wa sare za klabu hiyo mwaka wa 1992.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.prideofmanchester.com/sport/mufc-kits6.htm |title=Manchester United Shirts 1990-99 |accessdate=13 Agosti 2008 |publisher=Pride Of Manchester }}</ref> Udhamini wa Umbro ulidumu kwa miaka kumi zaidi kabla ya klabu kupata udhamini wa kuvunja rekodi - £ million 302.9 kutoka kwa Nike. Makubaliano na Nike yatadumu kwa miaka 13 ya awali, na kuendelea hadi angalau mwaka wa 2015.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.manutdzone.com/atoz/n.html#Nike |title=A to Z of Manchester United&nbsp;— N |accessdate=22 Mei 2007 |publisher=ManUtdZone.com |archivedate=2001-04-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20010422063156/http://www.manutdzone.com/atoz/n.html#Nike }}</ref> ==Washindani== Kihistoria, washindani wa karibu wa Manchester United wamekuwa [[Liverpool]], [[Manchester City]] na [[Leeds United]].<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.telegraph.co.uk/sport/main.jhtml?xml=/sport/2008/04/15/sfnwba115.xml |title=Bitter rivals do battle |publisher=Daily Telegraph |date=15 Aprili 2008 |accessdate=6 Mei 2008 |archivedate=2011-08-19 |archiveurl=https://www.webcitation.org/612fOTm3N?url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/2297404/Wolves-v-West-Brom-Bitter-rivals-do-battle.html }}</ref><ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.manchestereveningnews.co.uk/sport/football/manchester_united/s/174/174381_giggs_liverpool_our_biggest_test.html |title=United's rivalries |publisher=Manchester Evening News |date=16 Septemba 2005 |accessdate=23 Desemba 2007 }}</ref> Hivi sasa, mashabiki wengi huona Liverpool kama washindani wao wakubwa kutokana na mafanikio ya klabu zote mbili,<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.skysports.com/story/0,19528,11667_2972778,00.html |title=Liverpool v Manchester United preview |accessdate=23 Desemba 2007 |publisher=Sky Sports }}</ref> ingawa bado wengine huiorodhesha Manchester City kama wapinzani wao wakuu. Ushindani na Liverpool ulianza katika miaka ya 1960 wakati klabu hizo mbili zilikuwa kati ya klabu imara zaidi Uingereza, na zimekuwa zikishindana kwa karibu sana kila msimu tangu zamani. Ushindani wa Manchester City ulianza wakati wa enzi ya Newton Heath ya miaka ya 1890 na imebakia kali kutokana na klabu hizi mbili kuwa katika divisheni sawa kwa muda mrefu wa historia yao. Huku ushindani ukiwa na msingi wa ukinzani wa jadi kati ya[[Yorkshire-Lancashire]], ushindani kati yao na [[Leeds United]] ulianza mwishoni mwa miaka ya 1960 wakati Leeds ilitawazwa mshindi, na kuendelea katika miaka ya 1970 na 1980 kabla kufikia kilele wakati Leeds ilipoiadhibu United katika taji la ligi 1992. ==Tuzo== === Nchini Uingereza === ==== Ligi ==== * '''[[Ligi Kuu:]] <ref name="premier_league">[342] ^ Baada ya kubuniwa kwake mwaka wa 1992, [[Ligi Kuu]] imekuwa daraja ya juu katika [[kandanda ya Uingereza;]] [[Divisheni ya Kwanza]] na [[ya Pili]] zilifanywa kuwa daraja za pili na tatu katika usanjari huo. Divisheni ya kwanza sasa inajulikana kama [[Football League Championship]] na [[Divisheni ya Pili]] sasa inajulikana kama [[Football League One.]]</ref> 11''' ** [[1992-93, 1993-94, 1995-96, 1996-97, 1998-99, 1999-2000, 2000-01, 2002-03, 2006-07, 2007-08, 2008-09]] * '''[[Divisheni ya kwanza:]] <ref name="premier_league"/> 7''' ** [[1907-08, 1910-11, 1951-52, 1955-56, 1956-57, 1964-65, 1966-67]] * '''[[Divisheni ya pili:]] <ref name="premier_league"/> 2''' ** [[1935-36, 1974-75]] ==== Vikombe ==== * '''[[Kombe la FA:]] 11''' ** [[1909, 1948, 1963, 1977, 1983, 1985, 1990, 1994, 1996, 1999, 2004]] * '''[[Kombe ya Ligi:]] 3''' ** [[1992, 2006, 2009]] * '''[[FA Charity / Community Shield:]] 17 (washindi waziwazi mara 13, mara 4 imegawanywa)''' ** [[1908, 1911, 1952, 1956, 1957, 1965]] *, [[1967]] *, [[1977]] *, [[1983, 1990]] *, [[1993, 1994, 1996, 1997, 2003, 2007, 2008]] (* washindi wa pamoja) === Ya Ulaya === * '''[[Kombe la Ulaya / UEFA Champions League:]] 3''' ** [[1968, 1999, 2008]] * '''[[UEFA Cup Winners' Cup:]] 1''' ** [[1991]] * '''[[UEFA Super Cup:]] 1''' ** [[1991]] === Duniani === * '''[[Kombe la Mabara:]] 1''' ** [[1999]] * '''[[Kombe la FIFA la Klabu za Dunia:]] walilipata mwaka 2008. na ni moja wapo ya bora ulimwenguni ambayo ina makombemengi === Ushindi wa mataji mawili au matatu === * [[Mataji mawili:]] ** [[Ligi na Kombe la FA:]] '''3''' *** [[1994, 1996, 1999]] (kama sehemu ya [[Utatu)]] ** [[Ligi]] na [[Kombe ya Ligi:]] '''1''' *** [[2009]] ** [[Mataji mawili ya Ulaya (Ligi]] na [[Kombe la Ulaya):]] '''2''' *** [[1999]] (kama sehemu ya [[ya Utatu), 2008]] * [["Utatu"]] (League, Kombe la FA na Kombe la Ulaya): '''1''' ** [[1999]] Hasa mashindano mafupi kama vile [[Charity / Community Shield, Kombe la mabara, Kombe la FIFA la klabu za Dunia]] au [[Super Cup]] hazifikiriwi kwa jumla kuchangia Ushindi mara mbili au tatu. Taji kuu la peke ambalo Manchester United haijashinda kamwe ni [[Kombe la UEFA]],<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.manutd.com/default.sps?pagegid={EE4D6083-FCB8-4FAB-A765-75E2B0F4B4E0} |title=Trophy Room |accessdate=4 Januari 2009 |year=2009 |work=ManUtd.com |publisher=Manchester United }}</ref> ingawa walifika robo-fainali mwaka 1984-85 na nusu fainali ya mashindano tangulizi ya michuano hiyo [[Inter-Cities Fairs Cup]], mwaka wa 1964-65.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.uefa.com/competitions/uefacup/history/season=1984/round=1124/index.html |title=UEFA Cup&nbsp;— Season 1984-1985 - Quarter-finals |accessdate=15 Februari 2009 |work=uefa.com |publisher=Union of European Football Associations |archive-date=2009-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090206172201/http://www.uefa.com/competitions/uefacup/history/season%3D1984/round%3D1124/index.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.rsssf.com/ec/ec196465det.html#fc |title=Fairs' Cup 1964-65 |accessdate=15 Februari 2009 |last=Zea |first=Antonio |coauthors=Haisma, Marcel |date=9 Januari 2008 |work=rsssf.com |publisher=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation }}</ref> ==Marejeo== {{Reflist|2}} ==Viungo vya nje== {{Commons|Manchester United}} * [http://www.manutd.com/ tovuti rasmi] * [http://www.stretfordend.co.uk/ Statistics Website ] * [http://www.imusa.org/ Independent Manchester United Supporters Association Website] * [http://www.joinmust.org/ Official Manchester United Supporters' Trust] {{BBC football info|m/man_utd}} * [http://www.skysports.com/football/teams/manchesterunited Manchester United] katika skysports.com * [http://www.premierleague.com/page/manchester-united Manchester United] {{Wayback|url=http://www.premierleague.com/page/manchester-united |date=20110606075748 }} katika premierleague.com {{Manchester United F.C.}} {{Premier League}} {{ECA}} [[Jamii:Manchester United FC]] [[Jamii:Vilabu Mpira vya Uingereza]] gybsy2mh97h9mhqusxafbhxfidbaobk 0 32503 1607977 1598995 2026-10-14T03:40:27Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607977 wikitext text/x-wiki [[Picha:Nyayo_stadium.jpg|thumb|Uwanja wa michezo Nyayo]] '''Uwanja wa Taifa wa Nyayo''' ni uwanja unaotumika katika matumizi mbalimbali ya [[michezo]] na unapatikana katika jiji la [[Nairobi]] nchini [[Kenya]]. Umejengwa katikati ya barabara ya [[Mombasa]]. Barabara ya Langata na Barabara ya Aerodrome. Ni takribani kilometa mbili kutoka katikati ya Jiji, pia ni moja mkabala na ''Nairobi Mega Mall'', zamani palijulikana kama [[Nakumatt]] Mega. Uwanja huo ulijengwa mnamo mwaka [[1983]] unachukua Takribani watu 30,000.(Elfu thelathini) Hivi sasa unatumiwa zaidi na [[chama cha mpira wa miguu kwa kuchezesha mechi mbalimbali. Klabu maarufu ya ''AFC Leopards'' hucheza michezo yake ya nyumbani kwenye uwanja wa Nyayo. Uwanja huo pia hutumiwa kwa michezo ya [[riadha]], kuogelea na sherehe za Kitaifa na kimataifa. Rasilimali nyingine zilizopo uwanja wa Nyayo ni pamoja na ukumbi wa mazoezi na dimbwi la kuogelea la mita 50. Klabu ya umoja wa raga ''Mwamba RFC'' pia Ulitumia Uwanja wa Kitaifa wa Nyayo kwa michezo ya nyumbani. Kukamilika kwa Uwanja wa Nyayo kuliipa Kenya nafasi ya kuwekwa kwenye kitengo cha kuwania kuandaa michezo minne ya [[Afrika]] ''All-Africa Games'' mnamo mwaka [[1987]]. Badae uwanja ulibadilisha jina na kuitwa '' uwanja wa kitaifa wa [[Coca-Cola]]''<ref>{{cite web |title=Nyayo National Stadium renamed in $1.5M |publisher=various |url=http://www.kenyafootball.com/index.php?doc=story&id=3426&categ=1&PHPSESSID=881b3f89f8675c3afa5aac040f1a08bd |access-date=4 February 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713144449/http://www.kenyafootball.com/index.php?doc=story&id=3426&categ=1&PHPSESSID=881b3f89f8675c3afa5aac040f1a08bd |archive-date=13 July 2011 |df=dmy-all }} </ref> ==Viungo vya Nje== * [http://www.stadiumskenya.co.ke Michezo Stadia Management Board] - mwili stadiums chache zinazotawala nchini Kenya *[http://www.worldstadiums.com/stadium_pictures/africa/kenya/nairobi_nyayo.shtml Photo] {{Wayback|url=http://www.worldstadiums.com/stadium_pictures/africa/kenya/nairobi_nyayo.shtml |date=20100418140402 }} [http://www.worldstadiums.com/ worldstadiums.com] {{Wayback|url=http://www.worldstadiums.com/ |date=20060316095418 }} *[http://www.fussballtempel.net/caf/KEN/Nyayo.html Photos] {{Wayback|url=http://www.fussballtempel.net/caf/KEN/Nyayo.html |date=20071022095132 }} [http://www.fussballtempel.net/ fussballtempel.net] ==Marejeo== {{Reflist}} {{mbegu-michezo}} [[Jamii:Africa Wiki Challenge Arusha]] [[Jamii:Viwanja vya michezo Kenya]] aw3iy8af6izl6ona5fd0z9dou7433rv 0 32986 1608013 1598971 2026-10-14T03:42:19Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1608013 wikitext text/x-wiki {{tafsiri kompyuta}} [[Picha: Arsene_Wenger_JHayes_(cropped).jpg|thumb|Arsene Wenger, kocha wa zamani wa klabu ya Arsenal FC.]] '''Arsène Wenger,''' [[OBE]] <ref>{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/2988090.stm |title=2003 Queen's birthday honours announced}}</ref> (alizaliwa [[Strasbourg]], [[Ufaransa]], [[22 Oktoba]] [[1949]]) ni [[meneja]] ambaye ameweza kuongoza [[Arsenal F.C.]], [[kilabu]] cha ligi ya [[Uingereza]], tangu mwaka wa [[1996]] hadi [[2018]]. Yeye ni meneja mwenye mafanikio zaidi katika suala la nyara na meneja aliyedumu sana katika [[historia]] ya Arsenal. Katika suala la urefu wa Uzimamizi, miaka kumi na tatu ya George Allison kuwa msimamizi wa Arsenal kati ya mwaka wa 1934 na mwaka wa 1947 ni zaidi ya miaka kumi na mbili nukta tano ya usimamizi wa Wenger (Machi 2009), lakini kipindi cha Allison ni pamoja na ukamilifu wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia,|miaka kumi na tatu ya George Allison kuwa msimamizi wa Arsenal kati ya mwaka wa 1934 na mwaka wa 1947 ni zaidi ya miaka kumi na mbili nukta tano ya usimamizi wa Wenger(Machi 2009), lakini kipindi cha Allison ni pamoja na ukamilifu wa [[Vita Kuu]] ya [[Pili]] ya [[Dunia]],]] ambapo hakuna mechi rasmi iliyochezwa na hivyo Wenger amesimamia mechi mingi. Wenger ni meneja asiye wa Uingereza ambaye amewahi kushinda [[nyara mbili]] nchini Uingereza, baada ya kufanya hivyo mwaka 1998 na 2002. Mwaka [[2004]], alikuwa meneja wa pekee katika historia ya [[Ligi ya FA]] kwenda msimu mzima bila kushindwa. Wenger anatambulika sana kama mmoja wa mameneja bora duniani baada ya mafanikio alijipatia katika clabu cha [[AS Monako]] na [[Arsenal]]. Wenger ana shahada la [[Uhandizi katika nyancha ya Electroniki]] na [[bwana shahada]] ya [[Uchumi]] <ref>{{Cite web | url=http://www.football365.com/story/0,17033,8750_1547289,00.html | title=A few things you may not know about Arsène Wenger | work=Football365.com | accessdate=2009-12-07 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20090209011822/http://www.football365.com/story/0%2C17033%2C8750_1547289%2C00.html | archivedate=2009-02-09 }}</ref> kutoka [[Strasbourg University]] na anaelewa lugha ya [[Kifaransa]], [[Kijerumani]], [[Kihispania]] na [[Kiingereza]]; yeye pia anaongea baadhi ya [[Kiitaliano]] na [[Kijapani]].<ref>{{Cite web| url=http://www.bbc.co.uk/bbcfour/documentaries/profile/amy-lawrence.shtml| title=Amy Lawrence Q&A on Arsène Wenger| work=bbc.co.uk| accessdate=2009-12-07| archivedate=2011-02-19| archiveurl=https://web.archive.org/web/20110219055708/http://www.bbc.co.uk/bbcfour/documentaries/profile/amy-lawrence.shtml}}</ref> == Maisha na ubia == Yeye ni mtoto ya Alphonse na Louise, Arsène Wenger alizaliwa mjini Strasbourg na kukulia katika kijiji cha jirani cha [[Duttlenheim]] na dadake na nduguye wakubwa. Wazazi wake walimiliki biashara ya sehemu vipuri ya magari katika Strasbourg, vilevile na [[duka la Bistro]] katika Duttlenheim inayoitwa ''La Croix d'Or.'' Akizungumzia malezi yake ''La Croix d'Or,'' yeye alisema katika hotuba ya [[Ligi ya mameneja Association:]] {{Quote|"There is no better psychological education than growing up in a pub... I learned about tactics and selection from the people talking about football in the pub - who plays on the left wing and who should be in the team."|Wenger on his childhood.<ref>{{Cite web|url=http://www.guardian.co.uk/football/2009/sep/25/arsene-wenger-arsenal-pub|title=I owe everything to growing up above a pub, says Arsène Wenger|last=Hytner|first=David|date=25 Septemba 2009 |work=The Guardian|accessdate=2009-09-28}}</ref>}} Wenger ameoa aliyekuwa mchezaji zamani wa [[mpira wa kikapu]] Annie Brosterhous, ambaye ana [[binti]] mmoja, na sasa anaishi katika [[Totteridge, London]].<ref name="rees-guardian">{{Cite news | url=http://www.guardian.co.uk/football/2003/aug/18/sport.comment | title=Inside the mind of Arsene Wenger (excerpt from Wenger: The Making of a Legend by Jasper Rees) | author =Jasper Rees | work=The Guardian | date=18 Agosti 2003 }}</ref><ref>{{Cite news | url=http://www.guardian.co.uk/football/2006/oct/01/sport.comment1 | title=French lessons | work=The Observer | author=Amy Lawrence | date=1 Oktoba 2006 }}</ref> Yeye pia ni [[balozi]] wa ulimwengu kwa ajili ya mdhamini wa [[FIFA World Cup]], [[Castrol]], na kama sehemu ya utaratibu wake amepeana mafunzo kadhaa makambini kwa timu ya vijana ya kimataifa duniani kote, na vilevile kupeana ushauri na kutoa maoni na utendekazi wa Castrol, hili ni mfumo rasmi wa FIFA wa kuwapima ufanisi wa timu na wachezaji katika mashindano mbalimbali.<ref>{{Cite web|url=http://www.castrol.com/castrol/genericarticle.do?categoryId=8278043&contentId=7052191|title=Arsène Wenger signs for Castrol|publisher=[[Castrol|Castrol India]]|date=2009-03-25|accessdate=2009-08-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130130142606/http://www.castrol.com/castrol/genericarticle.do?categoryId=8278043&contentId=7052191|archivedate=2013-01-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.themalaysianinsider.com/index.php/sports/29031-educate-coaches-and-young-players--arsene-wenger|title=Educate coaches and young players – Arsene Wenger|publisher=[[The Malaysian Insider]]|date=2008-06-09|accessdate=2009-08-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150917134214/http://www.themalaysianinsider.com/index.php/sports/29031-educate-coaches-and-young-players--arsene-wenger|archivedate=2015-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.fcbusiness.co.uk/index.php?option=com_content&task=view&id=93&Itemid=1|title=An interview with Arsene Wenger|publisher=FC Business|accessdate=2009-08-31}}</ref> Yeye pia amajapisha kitabu juu ya usimamizi wa soka kwa minajili ya soko la[[Ujapani]], {{nihongo|''Shōsha no Spirit''|勝者のエスプリ|Shōsha no Esupuri|lit. ''The Spirit of Conquest'' in [[English language|English]] and ''L'esprit conquérant'' in [[French language|French]]}} ilichapishwa na kampuni ya uchapishaji wa japan Broadcast (kampuni ndogo ya[[NHK)]] katika Septemba 1997, ambapo yeye alidhihirisha falsafa,maadili na ujuzi wake usimamizi na vilevile mawazo yake juu ya soka la Kijapani na mchezo kwa ujumla.<ref name="rees-guardian"/><ref>{{Cite web|url=http://www.amazon.co.jp/gp/switch-language/product/4140803215/ref=dp_change_lang?ie=UTF8&language=en_JP|title=Amazon.co.jp: 勝者のエスプリ: アーセン ベンゲル, Ars`ene Wenger: 本|publisher=[[Amazon.com|Amazon Japan]]|accessdate=2009-09-02}}</ref> == Wasifu wa Mapema == Wenger alitumia kiasi kubwa cha ujana wake kucheza mpira na kupanga mechi katika timu za kijiji, FC Duttlenheim, ambako alipata kuchezea timu ya kwanza akiwa na umri wa 16 na hatimaye kuajiriwa na klabu cha daraja la tatu ya AS [[Mutzig]] na meneja wa timu Max Hild, ambaye alikuwa mshauri wake baadaye ,na kumshauri kuhusu usimamizi wa soka baadaye katika utaalamu wake,na ambaye timu yake ilijulikana kucheza soka safi ligi ndogo katika Ufaransa.<ref name="rees-guardian"/> Wasifu wa Wenger kucheza ilikuwa hadimu. Yeye alicheza kama [[mlinzi]] katika vilabu ndogo mbalimbali wakati huo akisoma katika [[EUROPEEN Institut d'Etudes Commerciales Supérieures de Strasbourg]] wa [[Robert Schuman lade University]], ambapo yeye kumaliza [[shahada]] mwaka 1971. Wenger aligeuza utaaluma katika 1978, na kuchaza mechi yake ya kwanza dhidi ya Monako [[RC Strasbourg]]. Yeye alichezea timu yake mara kumi na mbili timu ikiwemo mechi mbili ambapo walishinda [[Ligi ya ufaranza]] katika mwaka wa 1978-79, na akacheza mara moja katika Kombe la UEFA katika msimu huo. Mwaka 1981, yeye alipata cheti cha stashahada na akatuliwa kuwa kocha wa timu ya vijana ya klabu.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/arsenal/2984744.stm |title= Profile: Arsene Wenger|publisher=BBC News|date=12 Juni 2003|accessdate=24 Februari 2008}}</ref> Baada ya wakati wake katika timu ya Strasbourg, Wenger alijiunga na [[AS Cannes]] kama meneja msaidizi mwaka 1983.<ref>{{Cite web|url=http://www.guardian.co.uk/football/2006/may/14/sport.comment|title=The French revolutionary|author=Jason Cowley|work=[[The Observer]]|date=2006-05-14|accessdate=2009-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/players/manager?id=5&cc=4716|title=Arsene Wenger|publisher=[[ESPN Soccernet]]|accessdate=2009-09-02|archivedate=2010-10-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101030170654/http://soccernet.espn.go.com/players/manager?id=5&cc=4716}}</ref> == Wasifu wake wa usimamizi == [[Picha:Arsene Wenger 2.jpg|150px|right|thumb|Wenger akishukuru umati baada ya mchezo wa mwisho wa mwaka wa 2006-07 nyumbani msimu mnamo tarehe moja Mei mwaka wa 2007.]] Kazi yake ya kwanza katika usimamisi ilikuwa katika klabu cha [[Nancy]], ambapo alijiunga mwaka wa 1984, lakini alipata mafanikio kidogo hapa: katika wake mwaka wake wa tatu na msimu wake wa mwisho, Nancy ilimaliza katika nafazi ya kumi na tisa na walizushwa daraja hadi ligi ya pili ya ufaranza (sasa [[Ligue 2).]] Wasifu wake wa usimamizi ilipanda ipokuwa meneja wa [[AS Monako]] mwaka wa 1987. Yeye alishinda ligi mwaka wa 1988 (msimu wake wa kwanza) na [[Kombe la Kifaransa]] mwaka wa 1991, na kuwasajili wachezaji shupafu kama [[Glenn Hoddle, George Weah]] na [[Hermann Klinsmann.]] Yeye pia alisajili [[Youri Djorkaeff]] akiwa na umri ishirini na tatu kutoka [[klabu cha Strasbourg;]] ambaye alishinda Kombe la dunia, Youri alikuwa mfugaji wa mabao katika Ligi ya Ufaranza (mabao ishirini), katika mwaka wa mshisho kwa Wenger kuwa menaja katika Ufaransa. Wenger aliorodeshwa kuwa mojawapo wa menaja wa kusimamia saa Bayern Munich, lakini hakuweza kuchukua kazi kutokana na bodi la Monako kukataa kuruhusu Bayern Munich kuzungumza na Wenger, ingawaje walimwachilia Wenger wiki chache baadaye kazi hiyo kuwa imechukuliwa na mtu mwingine.<ref> Biographia ya Arsene Wenger ilioandikwa na Xavier Rivoire</ref> Alihamia kwenye ligi ya Japani kufunza timu ya Nagoya Grampus nane kwa muda wa miezi kumi na tisa ambapo alipata mafanikio kubwa. Alishinda [[Kombe la Mfalme]] kikombe cha kitaifa. Yeye pia aliongoza klabu kutoka chini ya msimamo ya ligi hadi nafasi ya pili <ref name="espnsoccernet">{{Cite web| url=http://soccernet.espn.go.com/players/manager?id=5| title=ESPNsoccernet: Arsene Wenger| work=ESPNsoccernet| accessdate=2006-12-26| archivedate=2010-11-27| archiveurl=https://web.archive.org/web/20101127203615/http://soccernet.espn.go.com/players/manager?id=5}}</ref> Mafanikio yake katika klabu yake ilimwezesha kushinda [[meneja wa ligi wa mwaka {/0 katika wa mwaka 1995, meneja wa kwanza wa kigeni kufanya hivyo. {1/}]] Akiwa Grampus, yeye aliajiriwa meneja wa zamani wa Valenciennes, [[Boro Primorac]], kama msaidizi wake, ambaye walikutana mwaka wa 1993 wakati wa kashfa la upangaji mechi iliyoshirikisha [[timu]] ya [[Olympique de Marseille]], Wenger, alikuwa na maoni kwamba timu ya Marseille ilivunja sheria,aliunga mkono kikamilifu kocha huyo wa Yugoslavia alipo jaribu (hatimaye pamoja na mafanikio) kujitoa lawamani. Primorac alibakia kuwa rafiki Wenger kwa miaka ijayo, na bado anashikilia wadhifa huo.<ref>{{Cite web |url=http://sport.independent.co.uk/football/premiership/article1772317.ece |title=The Independent - miaka kumi Wenger: jinsi yeye walipanga mapinduzi ya Kifaransa |accessdate=2009-12-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071014010108/http://sport.independent.co.uk/football/premiership/article1772317.ece |archivedate=2007-10-14 |=https://web.archive.org/web/20071014010108/http://sport.independent.co.uk/football/premiership/article1772317.ece }}</ref> Wakati huohuo Wenger alikuwa ameanza urafiki na aliyekuwa makamu mwenyekiti wa Arsenal [[David Dein]], baada ya wao wawili kukutana wakati Wenger alikuwa amahudhuria mechi kati ya [[Arsenal]] na [[Queens Park Rangers]] mwaka wa 1988.<ref>{{Cite web | url=http://www.arsenal.com/article.asp?article=420866&lid=&sub=Ten+Years+of+Wenger:+a+week+of+celebration&sublid=&Title=Ten+Years+of+Wenger:+a+week+of+celebration&f=rss | title=Ten Years of Wenger: a week of celebration | work=Arsenal.com | accessdate=2006-10-09 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930211702/http://www.arsenal.com/article.asp?article=420866&lid=&sub=Ten+Years+of+Wenger:+a+week+of+celebration&sublid=&Title=Ten+Years+of+Wenger:+a+week+of+celebration&f=rss | archivedate=2007-09-30 }}</ref> [[Baada ya Bruce Rioch]] kuachishwa kazi mna mwezi nane mwaka 1996, [[Gérard Houllier]],aliyekuwa mkurugenzi wa kiufundi wa [[Shirikisho la Soka la Kifaransa]], ilipendekeza Wenger kwa Daudi Dein katika majira ya joto ya 1996. Arsenal ilithibitisha kuteuliwa kwake rasmi tarehe 28 Septemba 1996, na yeye rasmi kuchukua ushukani tarehe 1 Oktoba. Arsenal Wenger alikuwa meneja wa kwanza kutoka nje ya [[Uingereza.]] Ingawa hapo awali alikuwa amesemekana kuwapewa kazi kama mkurugenzi wa kiufundi [[la shirikisho la kadanda]], wakati Wenger alikuwa anajulikana kwa nadrwa katika Uingereza, ambako [[gazeti la Evening]] [[Standard]] iliandika uteuzi wake na habari kuu 'Arsene nani?'.<ref>{{Cite web | url=http://www.anr.uk.com/anr.news7dec.html | title=Press at a glance: Tuesday 7 December 1998 | work=ANR | accessdate=2006-10-09 | archive-date=2010-11-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101124102933/http://www.anr.uk.com/anr.news7dec.html | url-status=dead }}</ref> Mwezi mmoja kabla ya Wenger kuchukua rasmi hatimu ya timu ya Arsenal, Wenger aliomba klabu iwasajili viungo vya kati wa Kifaransa [[Patrick Vieira]] na [[Rémi Garde.]] Mechi yake ya kwanza ilikuwa ushindi wa mabao mawili dhidi ya [[Blackburn Rovers]] tarehe kumi na mbili Oktoba 1996. Arsenal ilimaliza ya tatu katika msimamo ligi katika msimu wake wa kwanza, na kukosa nafasi ya pili (iliyoshikiliwa na [[Newcastle United]]), na hivyo kufuzu kwa Ligi ya Mabingwa, kwa wingi wa mabao. Katika msimu wake wa pili (1997-98), Arsenal ilishinda mataji mawili ikiwemo [[Ligi Kuu]] na [[Kombe la FA]],na kuifanya kuwa mara ya pili katika historia ya klabu kushinda mataji mawili kwa msimu mmoja. Arsenal ilikata uongozi wa poiti kumi na mawili kutoka klabu cha [[Manchester United na kushinda taji la ligi]] ilifanikiwa kushinda ligi kama mechi mbili ilikuwa imesalia. Ngumo ya mafanikio hayo ilikuwa kurithi ulinzi wa [[Tony Adams, Steve Bould, Nigel Winterburn, Lee Dixon]] na [[Martin Keown]], pamoja na mshambuliaji [[Dennis Bergkamp]] na kuelewana wazajili wapya, [[Emmanuel Petit]] kama mcheza mke wa [[Patrick Vieira]], na mshabulizi wa kazi [[Marc Overmars]], na vijana mshambuliaji [[Nicolas Anelka.]] Misimu michache zilizofuata zilikuwa tasa, wakikaribia kushinda kikombe. Katika msimu wa 1998-99, wao walipoteza taji la ligi kwa Manchester United na pointi moja siku ya mwisho ya msimu, na Manchester pia ikaondoa Arsenal katika muda wa ziada katika nusu-finali ya kikombe cha FA Cup. Msimu wa 1999-2000, Arsenal ilipoteza [[fainali]] ya [[Kombe la UEFA kwa timu ya Galatasaray kwa penalti]] na [[2001 Finali ya kombe la FA]] kwa [[Liverpool]] 2-1. Wenger alitatua kuleta wachezaji mpya wa kikosi, pamoja usajili wa utata wa mlinzi Tottenham (aliyekuwa amemaliza mmkataba)na nahodha wa zamani [[Sol Campbell]] vilevile wachezaji wa timu ya kwanza kama [[Fredrik Ljungberg]], [[Thierry Henry]] na [[Robert Pires]]. Wasajili wapya ilisaidia timu ya Wenger kushinda mataji mawili mara moja katika [[msimu wa 2001-02.]] Mechi iliyosisimua sana ilikuwa mechi ya pili kutoka mwisho dhidi ya Manchester United. Arsenal ilishinda 1-0 katika mchezo ambao Arsenal ilionekana kizidi Manchester United. Arsenal alienda msimu mzima unbeaten mbali kutoka nyumbani na kila moja alifunga katika mchezo wa Ligi Kuu kwamba msimu, na kumaliza Double kwa kumpiga Chelsea 2-0 katika fainali ya Kombe la FA na malengo kutoka [[Ray Parlour]] na Fredrik Ljungberg. Baada ya kuanza msimu wa [[2002-03 kwa nguvu]], Arsenal ilionekana kama ingehifadhi taji la ligi kwa mara ya kwanza katika historia yao. Arsenal walikuwa wanaongoza Manchester United (ambao walishinda) kwa point nane wakati mmoja, lakini kucheza kwao ilididimia msimu ikikienda kuisha. Manchester United ilipita Arsenal katika hatua ya mwisho ya msimu na kushinda taji, Arsenal ilitupa ouuongozi wa mabao mwaili dhidi ya [[Bolton Wanderers]] na kutoka sare ya mabao mawili na kisha kupoteza wakiwa nyumbani kwa [[Leeds United]]. Arsenal walifanikiwa kushinda kombe la FA mwaka wa 2003, na msimu iliyofuata, waliandika historia kwa kushinda Ligi ya 2003-04 bila ya kupoteza mechi yeyote ,timu ya daraja la kwanza kuandikisha historia tangu 0}timu Preston North End mwaka wa 1888 -89 kufanya hivyo, hili ni historia ambayo timu ya [[AC Milan]] na [[Ajax]] walikuwa wamewaza kuandikisha katika ligi za kubwa za Ulaya. Mwaka mmoja awali, Wenger alikuwa ameskika akisema kuwa ingeweza Arsenal kucheza msimu mzima bila kushindwa.<ref> Dondoo ya Wenger's halisi ni: "inawezekana". Najua itakuwa vigumu kwa sisi kucheza msimu yote bila kushindwa. Lakini kama sisi tutashikilia mtazamo sahihi ni inawezekana kufanya hivyo. " From: {{Cite news | title=We Won't Lose One Match | publisher=The Mirror | date=21 Septemba 2002 | pages=78–79 | first=Martin | last=Lipton }}</ref> Mechi ya Arsenal kutoshindwa kwa mechi arobaini na tisa ilifikia kikomo pale waliposhindwa na Manchester United kwa mabao mawili kwa nunge mnamo Oktoba 2004. Arsenal walikuwa na ushindi mwingine wa muda katika kampen ligi ya, lakini walishinddwa kutetea ligi na Chelsea. Faraja tena ilikuja katika Kombe la FA mwaka wa 2005, ambapo Arsenal ilishinda Manchester United kwa penalti baada ya kutoka sare ya nunge kwenye fainali. [[Picha:In Arsene We Trust.jpg|240px|right|thumb|Wafuasi wa Arsenal wanaonyesha kadi iliyoandikwa "KWA ARSENE TUNA IMANI" Mei 2009]] Arsenal walikuwa na misimu miwili katika 2005-06 na 2006-07 ya kutoshinda taji lolote, ambapo walimaliza katika nafasi ya nne katika hafla zote mbili. Arsenal wakiwa katika fomu mzuri walitishia kuchukua Ligi Kuu na dhoruba katika [msimu wa 2007-08, walioongoza ligi kwa muda mrefu katika msimu huo, lakini walishindwa na Chelsea na Manchester United, baada ya mguu wa mshabuliaji wao Eduardo kuvunjwa ikatatanisha kikosi changa cha Arsenal kwa wiki chache. Kwa jumla, Arsenal imeshinda Ligi mara tatu na vikombe vya FA manne chini ya uongozi wa Wenger, hili linamfanya kuwa meneja mwenye mafanikio kubwa zaidi katika masuala ya nyara. Nyara ya [[vilabu mabingwa]] ndilo taji peke yake ambalo Wenger hajashinda,hata hivyo, Arsenal ilikaribia kushinda walikapo fika [[finali]] katika msimu wa 2005-06, kwa mara ya kwanza katika historia ya klabu, ambapo walipoteza kwa mabao mawili kwa moja dhidi ya timu ya [[Barcelona]]. Mnamo Oktoba 2004, yeye alitia saini mkataba wa kuongoza kandarasi yake ambayo ingeweka ugani Emireti kupita [[msimu wa 2007-08]] /0} <ref>{{Cite news | url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/arsenal/3958385.stm | title=Wenger signs new Arsenal contract | work=BBC | accessdate=27 Oktoba 2004}}</ref> Aliyekuwa makamu mwenyekiti Arsenal [[wakati huo David Dein]] alisema kuwa Wenger ana kazi ya arsenal " kwa maisha" , na alipangia kumpatia Wenger jukumu kazi ya mwanabodi wa klabu mara tu atakopo Arsenal retires mara moja yeye kama meneja. Maisha ya baadaye ya Wenge rkatika Arsenal ilikuwa na maswahili chungu baada ya Daudi Dein kutoka bodi la Arsenal tarehe 18 Aprili 2007, na uvumi kuvuma kwamba Wenger atawacha kazi yake ili awe meneja wa [[Real Madrid.]] Hata hivyo, mnamo tarehe 6 Septemba 2007, Wenger ilikubali kandarasi mpya ya miaka mitatu katika Arsenal.<ref> {{Cite news | url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/arsenal/6981442.stm|title=Wenger agrees new deal at Arsenal | work=BBC Sport}}Mkataba inadhaniwa kuwa thamani ya pouni milioni nne kila mwaka.</ref> == Mkabala na falsafa == [[Picha:Arsène Wenger 2008.jpg|thumb|Wenger mwaka 2008.]] Wenger ameelezewa kama kocha ambaye "imetumia wasifu yake kujenga timu kushinda mataji na wakati huo kkuwa hamu ya kufurahisha na kushambulia",<ref>{{Cite news | url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/arsenal/7339174.stm | title= Wenger sticks to his guns | work=BBC Sport | author=Whyatt, Chris | date=9 Aprili 2008 }}</ref> na kama mwandilishi,anashughulika sana wakfu kwa mtu binafsi na ya kiufundi wa umoja ".<ref>{{Cite news | url=http://www.dailymail.co.uk/pages/live/articles/sport/football.html?in_article_id=560305&in_page_id=1779 | title=Arsene Wenger has made some mistakes but he's still the best Arsenal have ever had | work=Daily Mail | author=[[Tom Watt|Watt, Tom]] | date=17 Aprili 2008 }}</ref> ''Gazeti ya Times'' inabainisha kuwa tangu 2003-04 mkabala na mchezo wa Wenger imekuwa msisitizo ya ushambuliaji.<ref>{{Cite news | url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/fink_tank/article2933477.ece | title=Efficiency drive in defence and attack is proving Arsene Wenger right | work=The Times | author=[[Daniel Finkelstein|Finkelstein, Daniel]] | date=27 Novemba 2007 | quote=For the past four years, our model shows Arsenal as an attacking team – at no point has their defence ranking been above their ranking for attack. | accessdate=2009-12-07 | archivedate=2009-01-08 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20090108014519/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/fink_tank/article2933477.ece }}</ref> Mtindo wake wa kucheza imekuwa kinyume na mkabala wa wapinzani wake,<ref>{{Cite news | url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premier_league/arsenal/article3717226.ece | title=Why Arsene Wenger should be proud rather than cowed | quote=Arsène Wenger could have instructed his team to play with the dispiriting pragmatism so beloved of his rival managers, but the mercurial Frenchman was not prepared to betray his nobler ideals, even when it might have improved his club’s chances of success. | work=The Times | author=[[Matthew Syed|Syed, Matthew]] | date=10 Aprili 2008 | accessdate=2009-12-07 | archivedate=2008-10-14 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20081014000941/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premier_league/arsenal/article3717226.ece }}</ref> lakini pia imekosolewa kwa kwa kukosa nguzo wa kuua".<ref>{{Cite news | url=http://www.dailymail.co.uk/pages/live/articles/columnists/columnists.html?in_article_id=559462&in_page_id=1951&in_author_id=260 | title=Make this your final year, Joe | work=Daily Mail | author=[[Jeff Powell|Powell, Jeff]] | date=13 Aprili 2008 | quote=Imaginative play to delight connoisseurs but lack of a killer touch leaving them vulnerable to more relentless opponents. }}</ref> Ingawa Wenger kwa miaka kadhaa alichezesha kikosi chake na mfumo wa 4-4-2, tangu mwaka 2005 amekuwa mara nyingi akitegemea mfumo 4-5-1 na mshambuliaji mmoja na kiungo iliyojaa wachezaji,<ref>{{Cite web | url=http://www.arsenal-land.co.uk/columns/?col=246 | title=What is Arsenal's optimal tactical strategy? | accessdate=2009-12-07 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20090125192859/http://www.arsenal-land.co.uk/columns/?col=246 | archivedate=2009-01-25 }}</ref> hasa tangu kuhama uwanja pana wa Emirati,<ref>{{Cite web | url=http://www.arsenalamerica.com/2006/10/06/evolution-of-the-arsenal-playing-style/ | title=Evolution of the Arsenal Playing Style | accessdate=2009-12-07 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20091201090134/http://www.arsenalamerica.com/2006/10/06/evolution-of-the-arsenal-playing-style/ | archivedate=2009-12-01 }}</ref> na katika ligi ya mabingwa.<ref>{{Cite web | url=http://www.arsenal.com/article.asp?thisNav=news&article=416732&lid=NewsHeadline&Title=Adebayor+might+not+remain+a+lone+Gunner | title=Adebayor might not remain a lone Gunner | accessdate=2009-12-07 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20130606223303/http://www.arsenal.com/article.asp?thisNav=News | archivedate=2013-06-06 }}</ref> Mwanzo kwa msimu wa 2009-10, Wenger ameanza mfumo mpya ya 4-3-3 , ikiwa na washambuliaji watano wanaobadilishana nafasikwa hiari wakati wa mechi.<ref>{{Cite web | url=http://www.guardian.co.uk/sport/blog/2009/oct/27/the-question-false-nines-jonathan-wilson }| title=Why don't more teams trust false nines? }}</ref> Wenger ana sifa kubwa ya kutafuta talanta ya vijana wachanga. Wakati wake akiwa Monako alimleta [[mrai wa Liberia, George Weah]], ambaye baadaye akashinda tuzo la shirikisho la kandanda duniani[[ya mchezaji mzuri wa mwaka]] wakati huo akichezea [[AC Milan, Tonnerre Yaoundé]] kutoka timu y [[Kamerun]]na [[rai wa]] Nigeria [[Victor Ikpeba]], ambaye baadaye akawa [[mchezaji bora wa Afrika wa Mwaka]] kutoka [[klabu cha RFC de Liege.]] Wakati akiwa Arsenal, Wenger amesajili vijana, ambao hawakuwa wakijulikani kama vile [[Patrick Vieira, Francesc Fabregas, Robin Van Persie]] na [[Kolo Toure]], na kuwasaidia kuwa kuwa wachezaji wa duniani. Imeonekana, utetezi ambao iliweka rekodi mpya baada ya kucheza mechi kumi mfululizo bila kufungwa bao lolote wakiwa njiana kufika fainali ya[[kombe la Uefa]] dhidi ya [[Barcelona]]msimu wa 2005-06 iligharimau Arsenal chini ya pouni tano za uingereza kukusanyika. Ingawa Wenger amefanya baadhi ya uzajili ya wachezaji wenye pesa mingi kwa Arsenal, rekodi ya matumizi yake ni nadra zaidi kuliko timu nyingine inayoongoza Ligi. Utafiti wa mwaka wa 2007,ilipata kuwa alikuwa meneja wa pekee kwenye Ligi eamefanya faida kwa uhamisho wa wachezaji,<ref>{{Cite web |url=http://www.channel4.com/news/articles/sports/wenger+most+money+wise+manager/667357 |title=Wenger wengi 'pesa busara' meneja |accessdate=2009-12-07 |archivedate=2009-08-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090822153528/http://www.channel4.com/news/articles/sports/wenger+most+money+wise+manager/667357 }}</ref> na kati ya mwaka wa 2004 na mwaka wa 2009 Wenger alifanya faida wastani ya pauni dola million nne nukta nne kwamsimu kutokana na uhamisho, mbali zaidi kuliko vilabu vingine vyovyote.<ref>{{Cite web |url=http://transferleague.co.uk/ |title=Transfer League |publisher=Transfer League |date=2008-06-11 |accessdate=2009-10-31 |archive-date=2010-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100811070130/http://www.transferleague.co.uk/ |url-status=dead }}</ref> Mfano mzuri ni ya ununuzi wa [[Nicolas Anelka]] kutoka [[Paris St Germain]] kwa pauni elfu mia tano tuna baadaye kuuzwa pauni millioni ishirini na mbili kwa [[Real Madrid]]baada ya miaka miwili tu. Hiyo ilimwezesha Wenger kununua wachezaji watatu, wakiwemo Thierry Henry, Robert Pires na [[Sylvain Wiltord]], ambao wote walicheza nafasi muhimu katika kushinda mataji mawili katika msimu wa 2001-02 na kushinda ligi katika msimu wa 2003-04. Vilevile kwa kukuza vipaji kwa klabu, Wenger pia ameonekana kufufua wasifu ya wachezaji wakongwe akiwa Arsenal. [[Dennis Bergkamp]], ambaye alikuwa amesajiliwa na Arsenal mwaka mmoja kabla Wenger kijiunga na Arsenal, alifikia upeo wake chini ya uonngozi wa Wenger. Wenger pia alisaidia mwanafunzi wake wa awali akiwa Monako, Thierry Henry, kuwa mchezaji wa hadiri ya dunia na kumwona akiwa nahodha na mfungaji bora wa boa kwa historia ya Arsenal. Wenger pia aligeuza mfumo wa kufanya mazoezi na kukula,kwa kutoa unywaji pombe na ukulaji wa chakula yenye mafuta mingi. Wenger alisimama na nahodha [[Tony Adams]] baada ya Adams kukubali kuwa [[ulevi]] mwaka wa 1996. Wenger alisaidia Adams wakati wa ukarabati wake, na mchezaji huyo akarejea fomu mzuri na akamwongezea wasifu yake kwa miaka kadhaa. Mafunzo ya Wenger na sheria ya malazi na chakula huenda pia ilichangia kurefusha wasifu wa wanabegi wa Arsenal kwa muda mrefu, wanabegi [[Nigel Winterburn]], [[Lee Dixon]] na [[Martin Keown]]. Wenger awali alikuwa kupanga kuwasajili wachezaji wengine kuchukua nafasi yao, lakini baadaye alitambua kwamba hakuwa na haja ya kufanya hivyo. Wenger alikuwa na mchango wa moja kwa moja kwa muundo wa ndani wa [[uwanja]] mpya ya [[Emirates]], ambao ulifunguliwa mwaka wa 2006, na uhamisho kwa uwanja mpya ya mafunzo ya [[London Colney]]. == Plaudits na tuzo == {{Wikiquote}} Wenger anafurahia pendo kubwa kutoka kwa mashabiki wa Arsenal, ambao wameonyesha imani kubwa na meneja wake wa muda mrefu wa maono yake ya muda ijaayo. Display banners wafuasi mara kwa mara wakidai "Arsène anajua" na "Katika sisi Arsène matumaini" katika matches at Emirates Stadium. Wakati Arsenal msururo wa ushindikatika kampeni wakiwa Highbury mwaka wa [[2005-06]], wafuasi walionyesha kuridhishwa kwao na kuamua kuwa " Siku ya Wenger" katika mojawebo ya sikuza mechi kali. Siku ya Wenger wulifanyika siku yake ya kuzaliwa akiadhimisha miaka hamsini na sita ya kuzaliwa mnamo tarehe ishirini na mbilimwezi wa Oktoba 2005, wakati wa mechi dhidi ya [[Manchester City.]] <ref>{{Cite web | url=http://www.arsenal.com/article.asp?thisNav=&article=359079 | title=It's Wenger Day at Highbury! | work=Arsenal.com | accessdate=2009-12-07 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20071014183632/http://www.arsenal.com/article.asp?thisNav=&article=359079 | archivedate=2007-10-14 }}</ref> Aliyekuwa makamu mwenyekiti wa Arsenal, David Dein, alieleza Wenger kama meneja muhimu katika historia ya klabu: "Arsene kama mfanyakazi wa maajabu. Yeye alibadilisha klabu. Aligeuza wachezaji kuwa wa kiwango cha duniani. Tangu awe hapa, tumeona mpira kutoka sayari nyingine".<ref>{{Cite web | url=http://www.telegraph.co.uk/sport/main.jhtml?xml=/sport/2001/12/06/sfnwen07.xml&sSheet=/portal/2001/12/07/por_right.html | title=Arsenal sign Wenger with expert timing | work=Daily Telegraph | accessdate=2021-07-13 | archivedate=2007-12-15 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20071215130008/http://www.telegraph.co.uk/sport/main.jhtml?xml=%2Fsport%2F2001%2F12%2F06%2Fsfnwen07.xml&sSheet=%2Fportal%2F2001%2F12%2F07%2Fpor_right.html }}</ref> Katika Tarehe 18 mwezi wa Oktoba 2007, kinyago cha shaba, sawa toleo la awali la [[Herbert Chapman]], ilizindua kwake, na bodi ya wakurugenzi wa Arsenal, katika Mkutano Mkuu wa mwaka.<ref>{{Cite web| url=http://www.arsenal.com/article.asp?thisNav=News&article=483062&lid=NewsHeadline&Title=Arsenal+commission+bust+of+Ars%26egrave;ne+Wenger| title=Arsenal commission bust of Arsène Wenger| work=Arsenal.com| accessdate=2009-12-07| archiveurl=https://web.archive.org/web/20071106135002/http://www.arsenal.com/article.asp?thisNav=news&article=483062&lid=NewsHeadline&Title=Arsenal+commission+bust+of+Ars%26egrave;ne+Wenger| archivedate=2007-11-06}}</ref> Wenger ilipewa zanaa mzuri ya kifaranza ya [[Légion d'Honneur]] mwaka wa 2002. Yeye ilipewa tuzo la [[OBE]] kwa huduma yake kwa soka ya Uingereza katika [[siku ya tuzo za kuzaliwa Malkia]] ya mwaka wa 2003, pamoja na mfaranza mwenzake ambaye alikuwa meneja wa Liverpool [[Gérard Houllier.]] Mwaka wa 2006, Wenger aliingiza ndani ya makwiji wa soka la Uingereza [[kama utambuzi mafanikio yake kama]] meneja katika Uiingereza. Yeye alikuwa meneja wa pili wa kigeni kuingishwa kwa orodha ya makwiji haoe, baada ya Mwitalia [[Dario Gradi]] wa timu ya [[Crewe Alexandra]]. Mwaka wa 2007, alipata nyota moja KUpewa jina la [[33179 Arsène Wenger]], <ref>{{Cite web|author=Alan Chamberlin |url=http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=33179;orb=1;cov=0#orb |title=JPL Small-Body Database Browser |publisher=Ssd.jpl.nasa.gov |date= |accessdate=2009-10-31}}</ref> na mwanaastronomia [[Ian P. Griffin]], ambaye anasema kilabu cha Arsenal anakipenda sana.<ref>{{Cite web |url=http://web.mac.com/i_griffin/Ian_Griffins_Website/Arsenewenger.html |title=Arsenewenger |publisher=Web.mac.com |date=2007-11-21 |accessdate=2009-10-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110520100408/http://web.mac.com/i_griffin/Ian_Griffins_Website/Arsenewenger.html |archivedate=2011-05-20 }}</ref> == Sakata == [[Picha:Arsene Wenger.JPG|thumb|Wenger imekuwa katika kesi za utatanishi]] Timu za Wenger imeshtumiwa kukoza nidhamu, walipa [[kadi nyekundu]] sabini na tatu kati ya mwaka wa 1996 na 2008.<ref>{{Cite web | url=http://archives.tcm.ie/irishexaminer/2003/10/04/story581667712.asp | title=Wenger has no back-up plan | work=Irish Examiner | accessdate=2009-12-07 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20081230033233/http://archives.tcm.ie/irishexaminer/2003/10/04/story581667712.asp | archivedate=2008-12-30 }}</ref> Hata hivyo, katika wawili mwaka 2004 na 2005 timu ya Wenger ilishinda zawadi ya timu iliyo na nidhamu na tabia mzuri katika ligi ya Uingereza <ref>{{Cite web | url=http://www.thefa.com/Features/EnglishDomestic/Postings/2004/08/Arsenal_FairPlay.htm | archiveurl=https://web.archive.org/web/20041027082515/http://www.thefa.com/Features/EnglishDomestic/Postings/2004/08/Arsenal_FairPlay.htm | archivedate=2004-10-27 | title=Fair Play to Gunners | work=The Football Association | accessdate=2009-12-07 }}</ref><ref>{{Cite web | url=http://www.breakingnews.ie/2005/05/19/story203267.html | title=Fair Play to Arsenal could see Spurs in Europe | work=BreakingNews.ie | accessdate=2009-12-07 | archivedate=2008-12-06 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20081206055127/http://www.breakingnews.ie/2005/05/19/story203267.html }}</ref> na karibu wajishidie zawadi hilo tena mwaka wa 2006.walimaliza katika nafasi ya pili.<ref>{{Cite web | url=http://www.premierleague.com/public/downloads/publications/Fair_Play_May_06.pdf | archiveurl=https://web.archive.org/web/20060923111427/http://www.premierleague.com/public/downloads/publications/Fair_Play_May_06.pdf | archivedate=2006-09-23 | format=PDF | title=Barclays Premiership 2005/06 Fair Play League | work=Premierleague.com | accessdate=2009-12-07 }}</ref> Rekodi yao kama mojawebo ya vilabu vya michezo yenye nidhamu iliendelea hadi 2009 baada ya klabu kuwa katika nafasi nne za kwanza kwa kuwania zawadi hilo.<ref>{{Cite web|url=http://www.avfc.co.uk/page/News/0,,10265~1024029,00.html |title=MON On Fair Play &#124; Latest News &#124; Latest News &#124; News &#124; Aston Villa |publisher=Avfc.co.uk |date=2009-10-27 |accessdate=2009-10-31}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.whoateallthepies.tv/2009/06/what_the_200809.html |title=What the 2008/09 Premier League Fair Play table tells us » Who Ate all the Pies |publisher=Whoateallthepies.tv |date=2009-06-05 |accessdate=2009-10-31}}</ref> Mwaka wa 1999, Wenger alipatia klabu ya [[Sheffield United]] mechi ya marudiano katika shindano la FA baada ya sintofahamu kuhuzu ushindi wa Arsenal. Bao la ushindi la Arsenal iliyofungwa na [[Marc Overmars]], ilitokana na mshambuliaji [[Kanu]] kushindwa kurudisha mpira kwa upinzani baada ya mpira kutolewa nje ili mchezaji wa Sheffield United kupata matibabu kwa ajili ya kuumia. Arsenal alishinda mechi ya marudio kwa mabao mawili kwa moja. Yeye anajukika vizuri sana kutika na ushindani na menaja wa [[Manchester United]], [[Sir Alex Ferguson]]. Ushindani huu ulifikia kilele katika tukio la "Pizzagate" <ref>{{Cite news | url = http://www.guardian.co.uk/football/2006/sep/15/newsstory.sport1 | title = Pizzagate: a slice of strife | publisher = Guardian | date = 15 Septemba 2006 | accessdate = 18 Februari 2009 }}</ref><ref>{{Cite news | url = http://www.telegraph.co.uk/sport/football/2392616/Untold-story-of-%27Pizzagate%27.html | title = Untold story of 'Pizzagate' | first = Mihir | last = Bose | publisher = Daily Telegraph | date = 8 Desemba 2004 | accessdate = 18 Februari 2009 | archivedate = 2008-12-12 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20081212224444/http://www.telegraph.co.uk/sport/football/2392616/Untold-story-of-%27Pizzagate%27.html }}</ref> huko [[OLD TRAFFORD]] katika Oktoba mwaka wa 2004 baada ya mkwaju wa adhabu la utata ulipelekea kushindwa kwa mabao mawili kwa nunge,hivyo kufanya ushindi wa Arsenal wa mechi arobaini na tisa bila kushindwa kufikia kikomo. Baada ya mechi mwanachama wa Arsenal alidaiwa kurushia chakula upinzani katika mwingilio wa chumba cha mapumziko.<ref>{{Cite web | url=http://www.football365.com/news/story_131481.shtml | title=Wenger: I didn't see tunnel fracas | work=Football365 | accessdate=2009-12-07 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20041027235622/http://www.football365.com/news/story_131481.shtml | archivedate=2004-10-27 }}</ref> Wenger alipigwa faini ya dollar elfu kumi na tano kwa ajili ya kumwita mshambulizi wa Manchester [[Ruud van Nistelrooy]] kama mdanganyifu katika mahojiano na wandishi wa habari baada ya mechi. Yeye pia alipigwa faini nyingine baadaye kwa wito wake wa kumwita van Nistelrooy mdanganyanyifu, kuonyesha kwamba yeye aliamini yake.<ref>{{Cite news | url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/arsenal/4099659.stm | title=Wenger fined over Ruud outburst | work=BBC Sport}}</ref> Mameneja wote sasa wamekubali kupunguza la toni maneno yao ushindani wao itulie.<ref>{{Cite news | url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/4190561.stm | title=Wenger and Ferguson to end feud | work=BBC Sport}}</ref> Katika mwezi wa Oktoba na Novemba mwaka 2005, Wenger alijiingiza katika cheche la maneno na aliyekuwa meneja wa [[Chelsea]] [[José Mourinho.]] Mourinho alimstumu Wenger kuwa hana anapenda Chelsea kinyume na maadili ya kazi, akiwita Wenger kama panya na [[mtu anayependa maswala ya watu wengine]] <ref>{{Cite news | url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/c/chelsea/4391824.stm | title=Mourinho labels Wenger a 'voyeur' | work=BBC Sport}}</ref> Mourinho alinukuliwa akisema, "Yeye's ana wasiwasi kuhusu sisi, yeye daima anazungumza kuhusu sisi - ni Chelsea, Chelsea, Chelsea, Chelsea". Wenger alijitetea kuwa alikuwa anajibu waandishi wa habari kuhusu maswali juu ya Chelsea, na akaelezea mtizamo wa Mourinho kama "isiyo na nidhamu". Mourinho tangu imenukuliwa akisema kuwa yeye anajutia kusema neno hilo "voyeur" , na Wenger amakubali msamaha wake.<ref>{{Cite news | url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/c/chelsea/4554688.stm | title=Mourinho regrets 'voyeur' comment | work=BBC Sport}}</ref> Wenger mara nyingi imekuwa akikosolewa na meneja wengine wa wa Ligi kuwa amekosa kuchezesha wachezaji kutoka uingereza, hasa katika Ligi ya Mabingwa. Aliyekuwa meneja wa West Ham United, Alan Pardew alisema kuwa mafanikio ya Arsenal katika Ligi ya mabingwa si lazima kuwa ushindi kwa soka ya Uingereza".<ref>{{Cite web | url=http://football.guardian.co.uk/championsleague200506/story/0,,1727709,00.html | title= This was no English victory says Taylor | work=The Guardian}}</ref> Wenger aliona suala la utaifa kama lisilo na msingi wowote na akasema, "Wakati wewe unawakilisha klabu, ni kuhusu maadili na sifa, si kuhusu paspoti", pia inaonyesha kuwa kulikuwa na kile kipengele cha kirangi alivyosema Pardew. Katika kukabiliana, Pardew alisema kuwa, "Meneja ambaye ameowa mswidi na amawazajili wachezaji kutoka duniani kote huwezi kuitwa mpaguzi wa rangi." <ref>{{Cite web | url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/2353083/Wenger-and-Pardew-face-an-early-rematch.html | title= Wenger and Pardew face an early rematch | publisher=''[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]''|author=Mick Collins|date=2006-12-31|accessdate=2009-08-14}}</ref> Wajambuzi wengine, pamoja [[Trevor Brooking]], mkurugenzi wa mpira wa maendeleo katika [[shirikisho la kandanda]], alitetea Wenger. Brooking alibainisha kuwa ukosefu wa wachezaji kutoka Uingereza katika mojawebo ya vilabu yenye mafanikio zaidi katika Uingereza ilikuwa tafakari ya kutokuwepo na talanta nchini Uingereza kuliko Wenger mwenyewe.<ref>{{Cite web | url=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=361745&cc=5739 | title=English kids are technically inferior, claims Brooking | work=Soccernet | accessdate=2009-12-07 | archivedate=2008-12-06 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20081206140505/http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=361745&cc=5739 }}</ref> Wachezaji kadhaa wa Uingereza walianzia wasifu wao Arsenal chini ya usimamizi wa Wenger, wakiwemo [[David Bentley]], [[Steve Sidwell]], [[Jermaine Pennant]], [[Mathayo Upson]] na [[Ashley Cole]] na vijana wa Uingereza wenye vipaji kama vile [[Theo Walcott]], [[Kieran Gibbs]] na [[Jack Wilshere]] na sasa wanajenga wasifu wao katika Arsenal. Baadhi ya wachezaji vijana wa Uingereza hata hivyo waliona kwamba ingekuwa mzuri kuhama mahali pengine kupata fursa zaidi timu ya kwanza. Wachezaji kama Mathayo Upson, Steve Sidwell, na David Bentley walikuwa wataalamu wenyewe, lakini walishindwa kupata nafasi ya kawaida kwa Arsenal. Mnamo Novemba mwaka wa 2007, [[Sir Alex Ferguson]] pia alikosoa Wenger kwa kutowachezesha wachezaji wengi wa Kiingereza.<ref>{{Cite news | url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_utd/7080436.stm | title=Ferguson supports Fifa quota plan | work=BBC Website}}</ref> Wenger maneno yenye utata baada ya taarifa juu ya maamuzi ya marefari baada ya maamuzi kuenda kwa wapinzani wake.<ref>{{Cite news | url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/arsenal/4539160.stm| title=FA quizzes Wenger about comments | work=BBC Sport }}</ref> Kufuatia finali ya Carling mwishoni mwa mwaka wa 2007, yeye alimwita [[mzaidizi wa refa]] kama 'mwongo', kupelekea uchunguzi na shirikisho la kandanda,<ref>{{Cite news | url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/arsenal/6417007.stm | title=Wenger out of order, says ex-ref | work=BBC Website}}</ref> na kupewa faini ya dollar elfu mbili mia tano, na onyo.<ref>{{Cite news | url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/arsenal/6561059.stm | title=Wenger given fine & warning by FA | work=BBC Website}}</ref> Wenger kwa mara nyingi amejaribu kutetea wachezaji wake wakati wamehusika katika matukio utata uwanjani kwa kusema kwamba hakuona tukio hilo; hili ni chaguo Wenger anasema anapendelea kwa wakati hakuna " maelezo kamilifu" ili kujitetea, na kwamba yeye ina maslahi ya mchezaji bora katika akili yake. {0 == Takwimu == === Wachezaji === {{Football player statistics 1|YY}} {{Football player statistics 2|FRA|YY}} | -- | [[1978-79]] | rowspan = "3" | [[Strasbourg]] | rowspan = "3" | [[Daraja la kwanza]] | 2 | | 0 | | | | | | | | | | 1 | | 0 | | | | | -- | [[1979-80]] | 1 | | 0 | | | | | | | | || colspan = "2 "|-|| | | | -- | [[1980-81]] | 8 | | 0 | | | | | | | | | | colspan = "2 "|-|| | | {{Football player statistics 3|1|FRA}} 11 | | 0 | | | | | | | | | | 1 | | 0 | | | | {{Football player statistics 5}} 11 | | 0 | | | | | | | | | | 1 | | 0 | | | | |} <ref>{{Cite web |url=http://www.racingstub.com/page.php?page=joueur&id=101 |title=Arsène WENGER - Racing Club de Strasbourg - racingstub.com |publisher=racingstub.com |date=1949-10-22 |accessdate=2009-10-31 |archivedate=2009-08-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090822193825/http://www.racingstub.com/page.php?page=joueur&id=101 }}</ref> === Msimamizi === {| class="wikitable" style="text-align: center" |- !rowspan = "2" | Timu !rowspan = "2" | Nat !rowspan = "2" | From !rowspan = "2" | Kwa !colspan = "5" | Record |- !G!!W!!D!!L!!Kushinda% |- | align = left | [[AS Nancy|Nancy]] | align = "left" | {{Flag icon | Ufaransa}} | align = left | 1984 | align = left | 1987 ((WDL | 114 | 33 | 30 | 51)) |- | align = left | [[AS Monaco FC|AS Monako]] | align = "left" | {{Flag icon | Ufaransa}} | align = left | 1987 | align = left | 1995 ( (WDL | 266 | 130 | 53 | 83)) |- | align = left | [[Nagoya Grampus|Nagoya Grampus Nane]] | align = "left" | {{Flag icon | Ujapani}} | align = left | 1995 | align = left | 1996 ((WDL | 56 | 38 | 0 * | 18)) |- | align = left | [[Arsenal FC|Arsenal]] | align = "left" | {{Flag icon | England}} | align = left | 30 Septemba 1996 | align = left |''Present''((WDL | 755 | 435 | 187 | 133)) | -!colspan = "4" | Total {{WDLtot|1191|636|270|285}} |} {{updated|29 Novemba 2009}}<ref>{{Cite web |url=http://www.soccerbase.com/managers2.sd?managerid=92 |title=Arsene Wenger's managerial career |date= |accessdate=2 Novemba 2009 |publisher=[[Racing Post]] |archivedate=2010-03-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100330003951/http://www.soccerbase.com/managers2.sd?managerid=92 }}</ref> <nowiki>*</nowiki> ''Wakati wa Wenger's umiliki huko, katika Ujapani's J-League katika tukio la scores kuwa ngazi mwishoni wa dakika 90, viberiti itakuwa waliamua kwa muda wa ziada na adhabu.'' == Tuzo == === Player === ==== Strasbourg ==== * [[Ligi ya Ufaranza: 1978-79]] === Msimamizi === {{Col-begin}} {{Col-2}} ==== Monako ==== ;Mshindi * [[Ligi ya Ufaranza (1): 1987-88]] * [[kombe la Ufaransa (1): 1990-91]] ;Nafasi ya pili * [[Taji la kompe la UEFA]] (1): [[1991-92]] * Ligi ya Ufaranza (3): [[1990-91 1991-92 1992-93]] ==== Nagoya Grampus ==== ;Mshindi * [[Kombe la Mfalme]] (1): 1996 * [[Ligi ya Japani]] (1): 1996 ;Nafasi ya pili * [[Ligi ya Japani]] (1): [[1996]] ==== Arsenal ==== ;Mshindi * [[Taji ya ligi]] (3): [[1997-98, 2001-02, 2003-04]] * [[Kombe la FA]] (4): [[1997-98, 2001-02, 2002-03, 2004-05]] * [[Ngao la jamii]] (4): [[1998, 1999, 2002, 2004]] ;Nafasi ya pili * [[Kombe la UEFA (1): 2005-06]] * [[Taji ya ligi]] (5): [[1998-99, 1999-2000, 2000-01, 2002-03, 2004-05]] * [[Kombe la FA]] (1): [[2000-01]] * [[Taji ya Carling (1): 2006-07]] * [[Ngao ya jamii]] (2): [[2003, 2005]] * [[Kombe la UEFA (1): 1999-2000]] {{Col-2}} {{Col-end}} ==== Binafsi ==== * Meneja wa Mwaka katika Ufaranza: 1988, 2008 * [[Meneja wa Mwaka katika ligi ya Japani:]] 1995 * [[Afisa wa Ufalme wa Uingereza:]] 2003 * [[Onze d'Or]] Kocha wa Mwaka: 2000, 2002, 2003, 2004 * [[Meneja wa Mwaka wa ligi ya Uingereza:]] 1998, 2002, 2004 * [[Lma Meneja wa Mwaka:]] 2001-02, 2003-04 <ref>{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/3723881.stm |title=Wenger secures LMA award |date=18 Mei 2004 |accessdate=28 Mei 2009 |publisher=BBC Sport}}</ref> * [[Tuzo la BBC kwa meneja wa Mwaka]] 2002, 2004 * Uhuru wa [[Islington:]] 2004 <ref>{{Cite web |url=http://www.arsenal.com/first-team/coaching-staff/ars-ne-wenger |title=Arsène Wenger &#124; Coaching Staff &#124; First Team |publisher=Arsenal.com |date= |accessdate=2009-10-31 |archivedate=2015-03-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150318100708/http://www.arsenal.com/first-team/coaching-staff/ars-ne-wenger }}</ref> * [[Tuzo la FWA :]] 2005 <ref>{{Cite web |url=http://www.footballwriters.co.uk/news/article/tribute_2005.html |title=Football Writers' Association: Latest News :: Arsene Wenger Tribute |publisher=Footballwriters.co.uk |date= |accessdate=2009-10-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110725033151/http://www.footballwriters.co.uk/news/article/tribute_2005.html |archivedate=2011-07-25 }}</ref> * [[Makwiji wa soka Uingereza :]] 2006 * [[Meneja wa Ligi wa Mwezi:]] mara kumi <ref>{{Cite web |url=http://www.leaguemanagers.com/manager/honours-189.html |title=Arsene Wenger OBE – Honours |date= |accessdate=28 Mei 2009 |publisher=[[League Managers Association]] |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100514125406/http://www.leaguemanagers.com/manager/honours-189.html |archivedate=2010-05-14 }}</ref> (Machi 1998, Aprili 1998, Oktoba 2000,<ref>{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/1016826.stm |title=Sheringham wins monthly award |date=10 Novemba 2000 |accessdate=28 Mei 2009 |publisher=BBC Sport}}</ref> Aprili 2002,<ref>{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/a/arsenal/1979708.stm |title=Arsenal duo win awards |date=10 Mei 2002 |accessdate=29 Mei 2009 |publisher=BBC Sport}}</ref> Septemba 2002,<ref>{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/a/arsenal/2300107.stm |title=Arsenal duo bag awards |date=4 Oktoba 2002 |accessdate=29 Mei 2009 |publisher=BBC Sport}}</ref> Agosti 2003,<ref>{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/a/arsenal/3104430.stm |title=Wenger wins award |date=12 Septemba 2003 |accessdate=28 Mei 2009 |publisher=BBC Sport}}</ref> Februari 2004,<ref>{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/3505712.stm |title=Arsenal scoop awards double |date=12 Machi 2004 |accessdate=29 Mei 2009 |publisher=BBC Sport}}</ref> Agosti 2004,<ref>{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/a/arsenal/3645216.stm |title=Arsenal claim double award |date=10 Septemba 2004 |accessdate=29 Mei 2009 |publisher=BBC Sport}}</ref> Septemba 2007,<ref>{{Cite web |url=http://newsimg.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/arsenal/7053374.stm |title=Arsenal pair scoop monthly awards |date=19 Oktoba 2007 |accessdate=28 Mei 2009 |publisher=BBC Sport}}</ref> Desemba 2007 <ref>{{Cite web |url=http://www.premierleague.com/page/Headlines/0,,12306~1212757,00.html |title=Wenger and Santa Cruz scoop awards |date=11 Jan 2008 |accessdate=28 Mei 2009 |publisher=Barclays Premier League |archivedate=2010-11-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101126134405/http://www.premierleague.com/page/Headlines/0,,12306~1212757,00.html }}</ref> == Marejeo == {{Marejeo}} == Viungo vya nje == {{Commons2|Arsène Wenger}} * {{Soccerbase (manager)|id=92|name=Arsène Wenger}} * [http://www.arsenal.com/first-team/coaching-staff/ars-ne-wenger Arsène Wenger profile tarehe Arsenal.com] {{Wayback|url=http://www.arsenal.com/first-team/coaching-staff/ars-ne-wenger |date=20150318100708 }} * [http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/arsenal/5380998.stm Arsène Wenger profile juu BBC Sport] <br /> {{Football manager history |name=Arsenal F.C. managers |teamname=Arsenal F.C. |managerlist=List of Arsenal F.C. managers |bgcolor=#DD0000 |textcolor=White |bordercolor=gold |list =<div> {{Football manager list entry|name=[[Thomas Mitchell (football manager)|Mitchell]]|from=1897|to=1898}} {{Football manager list entry|name=[[William Elcoat|Elcoat]]|from=1898|to=1899}} {{Football manager list entry|name=[[Harry Bradshaw|Bradshaw]]|from=1899|to=1904}} {{Football manager list entry|name=[[Phil Kelso|Kelso]]|from=1904|to=1908}} {{Football manager list entry|name=[[George Morrell (football manager)|Morrell]]|from=1908|to=1915}} {{Football manager list entry|name=[[James McEwen|McEwen]]|from=1915|to=1919^c}} {{Football manager list entry|name=[[Leslie Knighton|Knighton]]|from=1919|to=1925}} {{Football manager list entry|name=[[Herbert Chapman|Chapman]]|from=1925|to=1934}} {{Football manager list entry|name=[[Joe Shaw (footballer born 1883)|Shaw]]|from=1934^c}} {{Football manager list entry|name=[[George Allison|Allison]]|from=1934|to=1947}} {{Football manager list entry|name=[[Tom Whittaker (footballer)|Whittaker]]|from=1947|to=1956}} {{Football manager list entry|name=[[Jack Crayston|Crayston]]|from=1956|to=1958}} {{Football manager list entry|name=[[George Swindin|Swindin]]|from=1958|to=1962}} {{Football manager list entry|name=[[Billy Wright (footballer born 1924)|Wright]]|from=1962|to=1966}} {{Football manager list entry|name=[[Bertie Mee|Mee]]|from=1966|to=1976}} {{Football manager list entry|name=[[Terry Neill|Neill]]|from=1976|to=1983}} {{Football manager list entry|name=[[Don Howe|Howe]]|from=1983|to=1986}} {{Football manager list entry|name=[[Steve Burtenshaw|Burtenshaw]]|from=1986^c}} {{Football manager list entry|name=[[George Graham (footballer)|Graham]]|from=1986|to=1995}} {{Football manager list entry|name=[[Stewart Houston|Houston]]|from=1995^c}} {{Football manager list entry|name=[[Bruce Rioch|Rioch]]|from=1995|to=1996}} {{Football manager list entry|name=[[Stewart Houston|Houston]]|from=1996^c}} {{Football manager list entry|name=[[Pat Rice|Rice]]|from=1996^c}} {{Football manager last|name=[[Arsène Wenger|Wenger]]|from=1996|to=2018}} {{Football manager last|name=[[Mikel Arteta|Mikel Arteta]]|from=2018}} </div> <small> (c) caretaker </small> }}{{Navboxes |title=Arsène Wenger - Navigation boxes and awards |list1= {{FA Premier League Manager of the Year}} {{AS Nancy managers}} {{AS Monaco FC managers}} {{Nagoya Grampus managers}} {{Arsenal F.C. managers}} {{Premier League managers}} {{J. League Manager of the Year}} {{Start box}} {{S-ach}} {{Succession box| before=[[Ruud Gullit]]| title=[[FA Cup]] Winning Coach| years=1998| after=[[Alex Ferguson|Sir Alex Ferguson]]| }} {{Succession box| before=[[Gérard Houllier]]| title=[[FA Cup]] Winning Coach| years=2002 & 2003| after=[[Alex Ferguson|Sir Alex Ferguson]]| }} {{Succession box| before=[[Alex Ferguson|Sir Alex Ferguson]]| title=[[FA Cup]] Winning Coach| years=2005| after=[[Rafael Benítez]]| }} {{end box}} }} {{League Managers Association Manager of the Year}} {{Persondata | name= Wenger, Arsène | alternative names= Wenger, Arsène | short description=Professional football manager | date of birth= 1949-10-22 | place of birth= [[Strasbourg]], [[Ufaransa]] | date of death= | place of death= }} {{DEFAULTSORT:Wenger, Arsene}} [[Jamii:Waliozaliwa 1949]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Watu kutoka Strasbourg]] [[Jamii:Wachezaji mpira wa Ufaransa]] snfqoqlbh1gs69pjg4px1kt6q1orx5k 0 33085 1607768 1601126 2026-10-14T02:59:10Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607768 wikitext text/x-wiki {{tafsiri kompyuta}} [[File:Ballard Farmers' Market - vegetables.jpg|thumb|300px|[[Muuzaji]] [[mboga]] [[soko|sokoni]].]] '''Somo la uchumi''' ni [[sayansi ya jamii]] ambayo hutafiti [[uzalishaji]], [[usambazaji]], na matumizi ya [[bidhaa]] na [[huduma]]. [[Neno]] ''[[uchumi]]'' linatokana na [[kitenzi]] "kuchuma". [[Jina]] la [[Kiingereza]] ''economy'' linatokana na neno la [[Kigiriki cha Kale]] ''oikonomia'' lenye maana ya "usimamizi wa kaya, utawala" (kutoka oikos, "nyumba" + nomos, "desturi" au "sheria"), kwa hiyo "sheria za nyumba (kaya)".<ref name="etymology">{{cite web | last = Harper | first = Douglas | authorlink = Douglas Harper | title = Online Etymology Dictionary&nbsp;— Economy | month = Novemba | year = 2001 | url = http://www.etymonline.com/index.php?term=economy | dateformat = mdy | accessdate=27 Oktoba 2007}}</ref> Aina za masomo ya kiuchumi ya kisasa zilizotokana na somo pana la uchumi wa kisiasa katika miaka ya mwisho ya karne ya 19, kutokana na matamanio ya kuchukua mwelekeo jarabati unaofaa zaidi sayansi za kiasilia.<ref name="Clark"> Clark, B. (1998). ''Kisiasa-uchumi: A Comparative strategi.'' Westport, CT: Preager.</ref> Ufafanuzi unaojumuisha mengi ya masomo ya kiuchumi ya kisasa ni ule wa [[Lionel Robbins]] katika insha yake: “Insha Juu ya Asili na Umuhimu wa Uchumi wa Kisayansi."<ref> {{cite book | last = Robbins | first = Lionel | authorlink = Lionel Robbins | title = An Essay on the Nature and Significance of Economic Science | publisher = Macmillan and Co., Limited | year = 1945 | location = London | url = http://www.mises.org/books/robbinsessay2.pdf|format=PDF}} s. 16</ref> Uhaba unamaanisha kuwa rasilimali zinazopatikana hazitoshelezi mahitaji yote. Ikiwa hakuna uhaba na kuna matumizi badala ya rasilimali zinazopatikana, basi hakuna shida ya kiuchumi. Hivyo somo lililofafanuliwa linahusu utafiti wa chaguzi kama vile zinavyobadilishwa na vishawishi na rasilimali. Somo la uchumi linalenga kufafanua vile uchumi hufanya kazi na vile viungo vya kiuchumi hufanya kazi pamoja. Uchambuzi wa kiuchumi huhusisha sehemu zote za jamii, katika biashara, fedha na serikali, na hata katika uhalifu,<ref> [[Friedman, Daudi D.]] (2002). [http://www.econlib.org/LIBRARY/Enc/Crime.html "Uhalifu,"] ''The kortfattad Encyclopedia wa Uchumi.'' Ilitumiwa 31 Oktoba 2006. </ref> [[elimu]], [[familia]], [[afya]], [[sheria]], [[siasa]], dini,<ref>Iannaccone, Laurence R. (1998). "Utangulizi wa Uchumi wa Dini," ''Journal of Economic Fasihi,'' 36 (3), [https://web.archive.org/web/20110715171833/http://www.religionomics.com/old/erel/S2-Archives/Iannaccone%20-%20Introduction%20to%20the%20Economics%20of%20Religion.pdf uk. 1465-1495..]</ref> [[taasisi za kijamii]], vita,<ref>[[Nordhaus, William D.]] (2002). "The Economic mshahara wa Vita na Iraq", katika ''Vita na Iraq: Gharama, mshahara, na Alternatives,'' [http://nordhaus.econ.yale.edu/AAAS_War_Iraq_2.pdf uk. 51-85.] {{Wayback|url=http://nordhaus.econ.yale.edu/AAAS_War_Iraq_2.pdf |date=20070202005510 }} American Academy of Arts and Sciences. Cambridge, MA. Accessed 21 Oktoba 2007.</ref> na [[sayansi.]]<ref>Arthur M. Diamond, Jr (2008). "sayansi, uchumi wa," [[The New Palgrave Dictionary of Economics,|''The New Palgrave Dictionary of Economics,'' ]] 2nd Edition, Basingstoke na New York: [[Macmillan Palgrave.]] Pre-chapisho [https://web.archive.org/web/20120311140511/http://cba.unomaha.edu/faculty/adiamond/WEB/DiamondPDFs/PalgraveEconSci07.pdf cached ccpy.]</ref> Hoja inayoendelea kukua ya somo la kiuchumi katika sayansi ya kijamii imeelezwa kuwa ubeberu wa kiuchumi.<ref> [[Becker, Gary S.]] (1976). ''Approach ya Uchumi kwa Binadamu Behavior.'' [http://books.google.com/books?id=iwEOFKSKbMgC&dq=%22The+Economic+Approach+to+Human+Behavior%22+Introduction&lr=&source=gbs_summary_s&cad=0 Links] to arrow-page viewable sura. University of Chicago Press.</ref> Tofauti za kawaida huelezwa baina ya jinsi mbalimbali za somo la kiuchumi: baina ya uchumi chanya (kueleza “kile kilichoko”) na uchumi unaozidi kuongezeka (kueleza “kile kinachostahili kuwa”) au baina ya [[uchumi]] nadharia na uchumi wa kivitendo au baina ya uchumi uliotanda (ulio “halisi” unaojihusisha na “uwiano wa fikira-ubinafsi-msawazo”) na uchumi usio asilia (“badilishi” zaidi unaoshughulika na “uwiano wa taasisi-historia-muundo wa kijamii"<ref> Davis, John B. (2006 "Heterodox Uchumi, ya marknadsfragmentering ya Mainstream, na Wikipedia Individual Analysis," katika ''Future Directions in Heterodox Uchumi.'' Ann Arbor: University of Michigan Press.</ref>). Hata hivyo tofauti ya kimsingi ya kiada baina ya “uchumi wa kiwango cha chini” (microeconomics), ambao unaotafiti tabia ya kiuchumi ya viungo (pamoja na watu binafsi na makampuni) na “uchumi wa kiwango cha juu” (macroeconomics), ambao hushughulikia maswala ya ukosefu wa ajira, mfumuko wa bei, sera ya fedha na hazina kwa uchumi wote. ===Kuanguka kwa soko=== [[File:Smokestack in Detroit.jpg|right|thumb|Pollution can be a simple example of market failure. If costs of production are not borne by producers but are by the environment, accident victims or others, then prices are distorted.|alt = A smokestack ikitoa moshi]] Maneno “kuanguka kwa soko” hujumuisha matatizo kadha wa kadha ambayo hudhoofisha fikira za kawaida za kiuchumi. Ingawa wanauchumi huorodhesha kuanguka kwa soko katika makundi tofauti,<ref> Rej. Barr (2004) uk. 72-79, ambao orodha ya soko kwa kushindwa ni kushindwa melded dhana ya kiuchumi, ambayo ni (1) wazalishaji kama bei takers (yaani uwepo wa oligopoly au monopol; lakini kwa nini hili si bidhaa ya yafuatayo?) (2) sawa nguvu za walaji (kile ajira wanasheria wito wa usawa wa biashara nguvu) (3) kukamilisha masoko (4) mali ya umma (5) nje ya madhara (yaani externalities?) (6) kuongeza anarudi wadogo (yaani vitendo monopol) (7) kamilifu habari.</ref> makundi yafuatayo hupatikana kutokana na nakala kuu.<ref> Stiglitz (2000) Ch.4, inasema vyanzo vya kushindwa soko inaweza enumerated kama [[asili monopol, habari de skillnader, incomplete masoko, externalities]], hali [[nzuri ya umma]] na [[uchumi]] störningar.</ref> Makundi asili yanayotawala shughuli za soko, au dhana zinazoambatana za kundi tawala “tendaji” au “la ustadi”, huhusisha ulegevu wa ushindani katika kuthibiti wazalishaji. Tatizo hili huelezwa kama hali ambapo ikiwa bidhaa itaendelea kuzalishwa zaidi, basi mapato yanakuwa ya kiwango cha juu. Hii humaanishwa kuwa hali hii humfaidi tu mzalishaji mmoja. Kutolingana kwa habari hutokea pale kikundi kimoja kina maelezo zaidi au bora zaidi kuliko kingine. Kuwepo kwa kutolingana kwa habari huzua matatizo kama shida za kimaadili, na uteuzi mbaya, ambayo hutafitiwa katika nadharia ya mkataba. Uchumi wa habari hufungamana na maswala mengi, ambayo ni pamoja na fedha, bima na sheria ya mkataba, na maamuzi chini ya hali za hatari na ukosefu wa uhakika.<ref>Lippman, SS, na JJ McCall (2001). "Habari, Uchumi wa," [[International Encyclopedia wa Social Sciences & Behavioral,|''International Encyclopedia wa Social Sciences & Behavioral,'' ]] uk. 7480-7486. [http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B7MRM-4MT09VJ-1KS&_rdoc=16&_hierId=151000134&_refWorkId=21&_explode=151000131,151000134&_fmt=summary&_orig=na&_docanchor=&_idxType=SC&view=c&_ct=28&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=748a6fddc8a0c1b70f58f6d282af81fd Abstract.] {{Wayback|url=http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B7MRM-4MT09VJ-1KS&_rdoc=16&_hierId=151000134&_refWorkId=21&_explode=151000131,151000134&_fmt=summary&_orig=na&_docanchor=&_idxType=SC&view=c&_ct=28&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=748a6fddc8a0c1b70f58f6d282af81fd |date=20080926130228 }}</ref> Masoko yasiyokamilika ni jina ambalo hutumika katika hali ambapo wanunuzi na wauzi hawana habari ya kutosha kuhusu hali ya mwingine ilikuweza kuweka bei ya bidhaa au kutoa huduma ipasavyo. Huku kikitokana na makala ya George Akerlof ya Market for Lemons, kiolezo cha kutoa mfano ni kile cha soko yenye hila ya magari yaliyotumika. Wateja wasiokuwa na uwezo wa kujua iwapo wananunua “limau” watasukuma bei ya wastani chini zaidi kuliko ile bei inayostahili kwa ya gari nzuri iliyotumika. Kwa njia hii, bei inaweza kutoonyesha thamani ya kweli. Bidhaa za umma ni bidhaa ambazo zina uhaba katika soko la kawaida. Jinsi za kutambua hali hii ni kuwa watu wanaweza kutumia bidhaa hizi pasi na kuzilipia na kuwa zaidi ya mtu mmoja anaweza kutumia bidhaa hii kwa wakati mmoja. Vipengele vya nje huzuka pale ambapo kuna gharama au faida za juu za kijamii kutoka kwa uzalishaji au utumiaji ambavyo havidhihiriki katika bei za soko. Kwa mfano, uchafuzi wa hewa unaweza kuzua kipengele cha nje kisichofaa, na elimu inaweza kuzua kipengele cha nje kilicho na manufaa (kupungua kwa uhalifu, na kadhalika.). Serikali mara nyingi hulipisha kodi kwa na kuweka vizuizi kwa bidhaa zilizo na vepengele vya nje visivyofaa katika jitihada za kurekebisha mwenendo wa bei unaosababishwa na vipengel hivi vya nje.<ref> [[Laffont, JJ]] (1987). "Externalities", ''The New Palgrave: A Dictionary of Economics,'' v. 2, uk 263-65.</ref> Nadharia ya kimsingi ya mahitaji-na-ugavi hutabiri msawazo lakini si kasi ya urekebishaji wa mabadiliko ya msawazo kutokana na mabadiliko katika mahitaji na ugavi.<ref>[[Blaug, Marko]] (2007). "The Social Sciences: Economics". ''The New Encyclopaedia Britannica'' v. 27, uk 347. Chicago. ISBN 0852294239</ref> Katika sehemu nyingi, aina fulani ya utobadilikaji wa bei hukubalika ili kueleza sababu ya viwango, na wala si bei, na kurekebisha kwa muda mfupi mabadiliko katika upande wa mahitaji au ule wa ugavi. Hii hujumuisha uchambuzi wa kawaida wa maisha ya biashara katika somo la uchumi wa kiwango cha juu. Uchambuzi mara nyingi huhusisha sababu za kutobadilika huku kwa bei na athari zake katika kufikia msawazo unaokisiwa kwa muda mrefu. Mifano ya kutobadilika kwa bei katika masoko fulani ni pamoja na viwango vya marupurupu katika soko la ajira na bei zilizowekwa katika masoko ambayo hayana ushindani kamili. Ukosefu wa kuimarika kwa uchumi wa kiwango cha juu, unaozungumziwa hapa chini, ni chanzo muhimu cha kuanguka kwa soko, ambapo kupotea kwa uthabiti wa biashara kwa ujumla au mshtuko wan je unaweza kusitisha uzalishaji na usambazaji, na hivyo kudhoofisha masoko ambayo yalikuwa yameimarika hapo awali. Baadhi ya masomo yaliyochanganuliwa ya kiuchumi hushughulika na kuanguka kwa masoko kuliko mengine. Uchumi wa sekta ya umma ni mfano mmoja, kwani iwapo masoko huanguka, basi aina fulani ya uthibiti au mpango wa serikali ndilo jibu. Nyingi za chumi za kimazingira huhusisha vipengele vya nje au “mabaya ya umma". Aina za sera hujumuisha vithibiti ambavyo huonyesha uchambuzi wa gharama-faida au ufumbuzi wa masoko ambao hubadili motisha, kama vile ada za uchafuzi wa mazingira au udhihirishaji upya wa haki za kumiliki mali.<ref> Kneese, Allen K., na Clifford S. Russell (1987). "Environmental Economics", ''The New Palgrave: A Dictionary of Economics,'' v. 2, uk. 159-64.</ref><ref> Samuelson, Paulo A., na [[William D. Nordhaus]] (2004). ''Economics,'' ch. 18, "kulinda mazingira." McGraw-Hill.</ref> ===Makampuni=== [[File:Sao Paulo Stock Exchange.jpg|thumb|right| In Virtual Markets, buyer and seller are not present and trade via intermediates and electronic information. Pictured: São Paulo Stock Exchange.|alt = watu wawili kukaa saa kompyuta wachunguzi na taarifa ya fedha]] Mojawapo ya fikira kuhusu masoko yaliyo na ushindani kamili ni kuwa kunao wazalishaji wengi, hamna baina yao anayeweza kushawishi mabadiliko ya bei wala kufanya kazi pasi na kuzingatia masharti ya soko. Hata hivyo, katika hali halisi, watu hawafanyi biashara tu kwa soko, huwa wanafanya kazi na kuzalisha katika makampuni. Aina za makampuni ni mashirika, ubia na amana. Kwa mujibu wa Ronald Coase, watu huanza kupanga uzalishaji wao katika makampuni wakati gharama za kufanya biashara huwa za chini kuliko wakati wafanyapo shughuli hizi sokoni.<ref> Coase, [[asili ya Firm|''asili ya Firm'' ]] (1937)</ref> Makampuni hujumuisha kazi na mtaji, na zinaweza kupata faida nyingi zaidi za upanuzi (wakati kuzalisha vitu viwili zaidi ni nafuu zaidi kuliko kuzalisha kitu kimoja) kuliko kufanya biashara ya kitu kimoja katika soko. Uchumi wa ajira hutafuta kuelewa utendakazi wa soko na mienendo ya ajira. Masoko ya ajira hufanya kazi kupitia kwa mwingiliano wa wafanyakazi na waajiri. Uchumi wa ajira huangalia watoaji wa huduma za kazi (wafanyakazi), wanaohitaji huduma za kazi (waajiri), na juhudi za kuelewa mifumo inayotokea ya marupurupu na mapato mengine kutokana na kazi na ya ajira na ukosefu wa ajira. Matumizi halisi ni pamoja na kusaidia katika ubuni wa utumizi kamili wa sera.<ref> [[Freeman, RB]] (1987). "Kazi Economics", ''The New Palgrave: A Dictionary of Economics,'' v. 3, uk. 72-76.</ref> Mpagilio wa viwanda hutafiti tabia za mikakati ya makampuni, miundo ya soko na maingiliano yao. Miundo ya kawaida ya masoko iliyotafitiwa ni pamoja na ushindani kamili, ushindani ulio na kundi moja lililo na sehemu kubwa ya shughuli za soko, na aina nyingi ya makundi kadhaa yanayomiliki sehemu kubwa ya soko, na kundi moja linalomiliki sehemu kubwa ya soko.<ref> Schmalensee, Richard (1987). "Viwanda Organization", ''The New Palgrave: A Dictionary of Economics,'' v. 2, uk. 803-808.</ref> Uchumi wa kifedha, huitwao mara nyingi fedha, hushughulika na ugavi wa rasilimali za kifedha katika mazingira ambayo hayana uhakika (au yaliyo na hatari fulani). Kwa hivyo, zingatio lake ni katika utendakazi wa masoko ya kifedha, uwekaji wa gharama katika vifaa vya kiuchumi, na miundo ya kifedha ya makampuni.<ref> [[Ross, Stephen A.]] (1987). "Fedha", ''The New Palgrave: A Dictionary of Economics,'' v. 2, uk. 322-26.</ref> Uchumi wa usimamizi hulinganisha uchambuzi wa uchumi wa kiwango cha chini na maamuzi maalumu katika makampuni ya biashara au vitengo vya usimamizi. Uchumi huu hutegemea sana sana na mbinu za kujumuisha wingi kama vile utafiti wa utendakazi na utaratibishaji na kutoka kwa mbinu za takwimu kama vile uchambuzi wa kuridi nyuma katika hali ya ukosefu wa uhakika na habari kamilifu. Hoja ya kuunganisha ni jaribio la kuimarisha ufanisi wa maamuzi ya kibiashara, ikiwemo kupunguza iwezekanavyo kwa bei ya kitengo na kuongeza iwezekanavyo kwa faida, kulingana na malengo ya kampuni na vikwazo vinavyotokana na teknolojia na hali ya soko.<ref> NA (2007). "usimamizi uchumi". {{cite book | title=The New Encyclopaedia Britannica| date=| pages=v. 7, p. 757| publisher=The New Encyclopaedia Britannica| location=Chicago| isbn=0852294239}}</ref><ref> Hughes, Alan (1987). "Usimamizi Capitalism", [[The New Palgrave: A Dictionary of Economics]] v. 3, uk. 293-96.</ref> ===Sekta ya umma=== Fedha za umma ni sehemu ya uchumi ambayo hushughulika na ubuni wa bajeti ya mapato na matumizi ya kitengo cha sekta ya umma, kwa kawaida serikali. Mada hii hushughulikia maswala kama vile malipo ya ushuru (ni nani hasa analipa ushuru fulani), uchambuzi wa gharama-faida wa mipango ya serikali, athari juu ya ufanisi wa kiuchumi na ugavi wa mapato katika aina tofauti za matumizi na ushuru, na siasa za kifedha. Jambo hili la mwisho, ambalo ni kipengele cha nadharia ya chaguo ya umma, hubuni tabia ya sekta ya umma kama mfano wa uchumi wa kiwango cha chini, unaohusisha maingiliano ya wapiga kura wanaojali maslahi yao wenyewe, wanasiasa, na wafanyakazi wa serikali au mashirika mengine.<ref> [[Musgrave, RA]] (1987). "Fedha", ''The New Palgrave: A Dictionary of Economics,'' v. 3, uk. 1055-60.</ref> Wingi wa uchumi ni wa manufaa, kwani hutafuta kueleza na kutabiri matukio ya kiuchumi. Uchumi wa kuamua thamani (normative economics) hujihusisha na kubaini lililo zuri au baya kiuchumi. Uchumi wa ustawi ni tawi la uchumi wa kuamua thamani unaotumia ustadi wa uchumi wa kiwango cha chini ili kubainisha kwa wakati huo huo ufanisi wa ugavi katika uchumi na ugavi wa mapato unaohusishwa nao. Huwa unajaribu kupima ustawi wa jamii kwa kuchunguza shughuli za kiuchumi za watu wanaobuni jamii.<ref> Feldman, Allan M. (1987). "Ustawi Economics", ''The New Palgrave: A Dictionary of Economics,'' v. 4, uk. 889-95.</ref> ==Uchumi wa kiwango cha juu== [[File:Circulation in macroeconomics.svg|thumb|250px|A depiction of the circular flow of income|alt = A graph depicting "Mzunguko katika Microeconomics"]] Uchumi wa kiwango cha juu huchunguza uchumi mzima ilikueleza mikusanyiko mipana na mwingiliano wao “kutoka juu hadi chini,” yaani, kwa kutumia aina iliyorahisishwa ya nadharia ya msawazo wa ujumla.<ref> Blaug, Marko (2007). "Social Sciences De: Economics," ''The New Encyclopaedia Britannica,'' v. 27, s. 345.</ref> Mikusanyiko kama hiyo ni pamoja na mapato na mazao ya kitaifa, kiwango cha ukosefu wa ajira, na mfumuko wa bei na mikusanyiko midogo kama jumla ya matumizi na matumizi ya uwekezaji na vipengele vyake. Somo hili hutafiti pia athari za sera ya hazina na sera ya kifedha. Tangu angalau miaka ya 1960, uchumi wa kiwango cha juu umekuwa na ujumuishaji zaidi na hivyo kuwa na sekta za aina ya uchumi wa kiwango cha chini, ikiwemo uwiano wa akili wa washikadau, utumiaji wa ufanisi wa habari ya soko, na ushindani usio kamilifu.<ref> [[Ng, Yew-Kwang]] (1992). "Biashara kujiamini na Kuzuia Unyogovu: A Mesoeconomic Perspective," ''American Economic Review'' 82 (2), uk. 365-371. [http://links.jstor.org/sici?sici=0002-8282%28199205%2982%3A2%3C365%3ABCADPA%3E2.0.CO%3B2-4&size=LARGE&origin=JSTOR-enlargePage ]</ref> Jambo hili huzungumzia wasiwasi wa muda mrefu juu ya ukosefu wa uthabiti katika maendeleo ya mada hiyo hiyo.<ref> Howitt, Peter M. (1987). "Uchumi: Uhusiano na Microeconomics". {{cite book | title=[[The New Palgrave: A Dictionary of Economics]], pp. 273–76| publisher=Macmillan and Stockton| location=London and New York| isbn=0-333-37235-2 | author=edited by John Eatwell, Murray Milgate, Peter Newman. | year=1987}}</ref> Uchambuzi wa uchumi wa kiwango cha juu huzingatia vipengele vinavyoathiri kiwango cha muda mrefu na ukuaji wa mapato ya kitaifa. Vipengele kama hivyo ni pamoja na ukusanyaji wa mtaji, mabadiliko ya kiteknolojia na ukuaji idadi ya wafanyakazi.<ref> Blaug, Marko (2007). "The Social Sciences: Economics," uchumi, ''The New Encyclopaedia Britannica,'' v. 27, s. 349.</ref><ref> Blanchard, Olivier Jean (1987). "Neoclassical sammanfattande", [[The New Palgrave: A Dictionary of Economics]] v. 3, uk. 634-36.</ref> ===Ukuaji=== [[File:Gdp real growth rate 2007 CIA Factbook.PNG|thumb|300px|World map showing GDP real growth rates for 2008|alt = A dunia ramani na nchi mwekundu katika vivuli tofauti ya machungwa]] ''Uchumi wa ukuaji '' hutafiti vipengele vinavyoeleza ukuaji wa kiuchumi – ongezeko la pembejeo kwa kila mkazo wa nchi katika muda mrefu. Vipengele hivyo hivyo hutumika kueleza tofauti katika ''kiwango'' cha mapato kwa mtu ''baina ya'' nchi, hasa kwa nini baadhi ya nchi hukua kwa kasi kuliko zingine, na ikiwa nchi hukutana katika viwango sawa vya ukuaji. Vipengele vilivyochunguzwa zaidi ni pamoja na viwango cha uwekezaji, ukuaji wa idadi ya watu, na mabadiliko ya kiteknolojia. Vipengele hivi huwakilishwa katika namna ya nadharia au ujarabati (kama ilivyo katika miundo ya urasimimpya na ukuaji wa kindani) na katika ukuaji wa uhasibu.<ref>Samuelson, Paulo A., na William D. Nordhaus (2004). [[Uchumi,|''Uchumi,'']] ch. 27, "The Mchakato wa ukuaji wa kiuchumi" McGraw-Hill. ISBN 0-07-287205-5.</ref><ref> [[Uzawa, H.]] (1987). "Models wa Kukuza Uchumi", [[The New Palgrave: A Dictionary of Economics]] v. 3, uk. 483-89.</ref> ===Mzunguko wa Biashara=== Uchumi wa unyogofu ndio ulikuwa kichocheo cha ubuni wa “uchumi wa kiwango cha juu” kama kitengo tofauti cha somo la uchumi. Wakati wa Unyogofu Mkuu wa miaka ya 1930, John Maynard Keynes aliandika kitabu kiitwacho ''[[The General Theory of Employment, Interest and Money]]'' ambacho kiliorodhesha nadharia muhumu za uchumi wa Keneshia. Keynes alishikilia kuwa mahitaji ya jumla kwa bidhaa yanaweza kutotosha katika nyakati za kurudi nyuma katika ukuaji wa kiuchumi, huku matokeo yake yakiwa ni ukosefu wa ajira wa kiwango cha juu sana na ukosefu wa mapato yaliyokisiwa. Kwa hiyo alitetea kuwekwa kwa sera tendaji na sekta ya umma, kukiwemo kuwekwa kwa sera ya hazina na benki kuu na kuwekwa kwa sera ya kifedha na serikali ili kuimarisha mapato katika muda wa mzunguko wa biashara.<ref>{{cite book | last = Sullivan | first = arthur | authorlink = Arthur O' Sullivan | coauthors = Steven M. Sheffrin | title = Economics: Principles in action | publisher = Prentice Hall | date = 2003 | location = Upper Saddle River, New Jersey 07458 | pages = 396 | url = https://www.savvas.com/index.cfm?locator=PSZu4y&PMDbSiteId=2781&PMDbSolutionId=6724&PMDbSubSolutionId=&PMDbCategoryId=815&PMDbSubCategoryId=24843&PMDbSubjectAreaId=&PMDbProgramId=23061 | doi = | id = | isbn = 0-13-063085-3 | access-date = 2021-02-24 | archive-date = 2016-12-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20161220014709/https://www.savvas.com/index.cfm?locator=PSZu4y&PMDbSiteId=2781&PMDbSolutionId=6724&PMDbSubSolutionId=&PMDbCategoryId=815&PMDbSubCategoryId=24843&PMDbSubjectAreaId=&PMDbProgramId=23061 | dead-url = yes }}</ref> Kwa hivyo, hitimisho muhimu la uchumi wa Keneshia ni kuwa, katika hali fulani, hakuna ustadi wa moja kwa moja unaosogeza mapato na ajira kuelekea viwango vya uwepo wa ajira kwa wafanyakazi wote. [[Muundo wa John Hicks wa IS/LM umekuwa ndiyo tafsiri yenye ushawishi mkuu zaidi wa Nadharia ya Kiujumla.|Muundo wa John Hicks wa IS/LM umekuwa ndiyo tafsiri yenye ushawishi mkuu zaidi wa ''Nadharia ya Kiujumla.'' ]] Jinsi miaka imeendelea kupita, ndivyo kueleweka kwa mzunguko wa biashara kumegawika katika matawi mbalimbali ya mawazo, yanayohusika na au kutofautiana na Ukeneshia. [[]]Muhtasari wa urasimimpya huashiria mapatano ya uchumi wa Keneshia na ule wa urasimimpya, huku ukisema kuwa Ukeneshia unafaa katika muda mfupi, huku uchumi ukifuata nadharia ya urasimimpya katika muda mrefu. Mfumo wa Mpya wa urasimi hukosoa maoni ya Keneshia juu ya mzunguko wa kibiashara. Unahitimisha kuwa dhana ya Friedman ya mapato ya kudumu juu ya matumizi, “mageuzi ya matarajio yaendayo na mawazo"<ref>[https://web.archive.org/web/20100705024756/http://www.economics.harvard.edu/files/faculty/40_Macroeconomist_as_Scientist.pdf The Statesman na Macroeconomist kama Mhandisi,] Gregory Mankiw, Chuo Kikuu cha Harvard, Mei 2006</ref> yaliyoongozwa na Robert Lucas, na nadharia ya mzunguko halisi wa biashara. Kwa kinyume, mfumo Mpya wa Keneshia hushikilia matarajio ya kimawazo, ingawa hushikilia aina mbalimbali za kuanguka kwa masoko. Ukeneshia Mpya hasa hushikilia kuwa bei na marupurupu “havibadiliki”, kumaanisha kuwa havibadiliki moja kwa moja kulingana na hali ya kiuchumi. Kwa hivyo, urasimi mpya hushikilia kuwa bei na marupurupu hufikia ajira kwa kila mtu moja kwa moja, huku Wakeneshia wapya huona ajira kwa watu wote ikifikiwa tu baada ya muda mrefu, na hivyo kuhitaji sera za serikali na benki kuu kwa sababu “muda mrefu” haupo mbali sana. ===Mfumuko wa bei na sera ya kifedha=== [[File:BMC 06.jpg|thumb|right|A 640 BCE one-third stater electrum coin from Lydia, shown larger. One of the first standardized coins.|alt = mbele na nyuma ya sarafu. A kiumbe's kichwa ni juu ya mbele.]] [[Pesa]] ni ''njia ya malipo ya mwisho '' ya bidhaa katika mingi ya mifumo ya bei na kitengo cha akaunti ambacho hutumika kwa kawaida kwa kuweka bei. Hujumuisha sarafu ambazo zinashukiliwa na umma usio benki na amana ambazo zinaweza kulipwa na pesa. Mfumo huu umeelezwa kuwa mkataba wa kijamii, kama lugha, inayofaa mmoja kwa sababu inawafaa wengine. Kama chombo cha ubadilishanaji, pesa huwezesha biashara. Kazi yake ya kiuchumi inaweza kutofautishwa na ubadilishanaji wa bidhaa (ubadilishanaji ambao hauhusishi pesa). Huku kukiwa na aina tofauti tofauti za bidhaa zilizozalishwa na wazalishaji maalum, ubadilishanaji wa bidhaa unaweza kuhitaji bahati mara dufu ambayo ni ngumu kupata kulingana na vitu vya kubadilisha, kwa mfano tufaha na kitabu. Pesa inaweza kupunguza gharama ya ubadilishanaji kwa sababu ya kukubalika kwake kwa urahisi. Hivyo, huwa ni nafuu zaidi kwa muuzaji kukubali pesa katika ubadilishanaji, kuliko mazao ambayo mnunuzi huzalisha.<ref> [[Tobin, James]] (1992). "Pesa" (Money kama Social Institution na Utawala wa Umma), ''The New Palgrave Dictionary wa Fedha na Money,'' v. 2, uk. 770-71.</ref> Katika kiwango cha uchumi, nadharia na ushahidi vinalingana sawa sawa na uhusiano wa manufaa unaotoka kwa jumla ya usambazaji wa pesa kelekea kwa bei ya siku hiyo na jumla ya mapato na kiwango cha bei ya kawaida. Kwa sababu hii, usimamizi wa usambazaji wa pesa ni kipengele muhimu cha sera ya kifedha.<ref> [[Milton Friedman]] (1987). "Quantity Nadharia ya Fedha", ''The New Palgrave: A Dictionary of Economics,'' v. 4, uk. 15-19.</ref><ref> Samuelson, Paulo A., na William D. Nordhaus (2004). ''Uchumi,'' ch. 2, "Money: The Lubroicant ya Exchange" sehemu, ch. 33, TIN. 33-3.</ref> ===Sera ya hazina na uratibishaji=== Uhasibu wa kitaifa ni mbinu ya kujumlisha mkusanyiko wa shughuli za kibiashara katika taifa. Akaunti za taifa ni mifumo ya uhasibu ya ncha mbili za kuweka hesabu ambayo hutoa hatua za kiundani zilizo na maelezo bayana kama hayo. Akaunti hizi ni pamoja na akaunti za kitaifa za mapato na bidhaa (NIPA), ambazo hutoa makadirio ya thamani ya pesa ya mazao na mapato kwa mwaka au robo. NIPA huruhusu kufuatilia kwa utendakazi wa uchumi na vipengele vyake kupitia kwa mizunguko ya kibiashara au katika vipindi virefu zaidi. Takwimu za bei zinaweza kuruhusu kutofautisha kwa bei ya siku kutoka kwa bei halisi, yaani, kurekebisha jumla ya pesa kwa mabadiliko ya bei kupitia vipindi vya nyakati.<ref> Usher, D. (1987), "Real Mapato", ''The New Palgrave: A Dictionary of Economics,'' v. 4, uk 104.</ref><ref> [[Sen, Amartya]] (1979), "The Ustawi Msingi wa Real Mapato Linganisho: A Survey," ''Journal of Economic Fasihi,'' 17 (1), p [http://links.jstor.org/sici?sici=0022-0515%28197903%2917%3A1%3C1%3ATWBORI%3E2.0.CO%3B2-6&size=LARGE&origin=JSTOR-enlargePage s. 1-45.]</ref> Akaunti za kitaifa hujumuisha pia kipimo cha mitaji ya hisa, utajiri wa taifa, na mtiririko wa mtaji wa kimataifa.<ref name="Ruggles"> Ruggles, Nancy D. (1987), "Social Accounting". {{cite book | title=[[The New Palgrave: A Dictionary of Economics]] | pages=v. 3, 377| publisher=Macmillan and Stockton| location=London and New York| isbn=0-333-37235-2 | author=edited by John Eatwell, Murray Milgate, Peter Newman. | year=1987}}</ref> ==Uchumi wa kimataifa== Biashara ya kimataifa hutafiti vigezo vya mtiririko wa bidhaa-na-huduma kupitia mipaka ya kimataifa. Hushughulika pia ukubwa na usambazaji wa faida kutoka kwa biashara. Utendakazi wa sera hujumuisha kukisiwa kwa kubadilika kwa viwango vya ushuru na sehemu ya haki ya kibiashara. Fedha ya kimataifa ni kitengo cha uchumi wa kiwango cha juu kinachodadisi mtiririko wa mtaji kupitia mipaka ya kimataifa, na athari za mabadiliko katika viwango vya ubadilishaji. Kuongezeka biashara ya bidhaa, huduma na mtaji baina ya nchi ni athari kuu ya utandawazi wa leo.<ref> Anderson, James E. (2008). "Nadharia ya Biashara ya Kimataifa", [[The New Palgrave Dictionary of Economics, 2nd Edition.|''The New Palgrave Dictionary of Economics, 2nd Edition.'' ]]''[http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_I000263&q=international%20economics&topicid=&result_number=14 Abstract.]'' </ref><ref>Venables, A. (2001), "International Trade: Economic Integration," [[International Encyclopedia wa Social Sciences & Behavioral,|International Encyclopedia wa Social Sciences & ''Behavioral,'' ]] ''uk. 7843-7848.'' ''[http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B7MRM-4MT09VJ-1KT&_rdoc=11&_hierId=151000136&_refWorkId=21&_explode=151000131,151000136&_fmt=high&_orig=na&_docanchor=&_idxType=SC&view=c&_ct=14&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=47bbf40341b26c67ef404dffbbba46a8. Abstract.] {{Wayback|url=http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B7MRM-4MT09VJ-1KT&_rdoc=11&_hierId=151000136&_refWorkId=21&_explode=151000131,151000136&_fmt=high&_orig=na&_docanchor=&_idxType=SC&view=c&_ct=14&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=47bbf40341b26c67ef404dffbbba46a8. |date=20080926171815 }}''</ref><ref> Obstfeld, Maurice (2008). "Kimataifa ya Fedha", The New Palgrave Dictionary of Economics, 2nd ''Edition.'' ''[http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_I000169&q=international%20finance&topicid=&result_number=1 Abstract.]'' </ref> [[File:GDP PPP Per Capita IMF 2008.png|thumb|300px|World map showing GDP (PPP) per capita.|alt = A dunia ramani na nchi mbalimbali colored colors.]] Kitengo tofauti cha ''[[uchumi wa ustawi]]'' huchunguza vipengele vya uchumi vilivyo katika mchakato wa ustawi katika nchi zilizo na mapato ya chini huku kikizingatia kwa ubadilishaji wa mifumo, ufukara, na ukuaji wa uchumi. Mielekeo katika uchumi wa ustawi mara nyingi hujumuisha vipengele vya kijamii na vya kisiasa.<ref> Kengele, Clive (1987). "Maendeleo ya Uchumi", [[The New Palgrave: A Dictionary of Economics]] V. 1, uk. 818-26.</ref><ref> Blaug, Marko (2007). "The Social Sciences: Economics," Kukuza Uchumi na maendeleo, ''The New Encyclopaedia Britannica,'' v. 27, s. 351. Chicago.</ref> Mifumo ya kiuchumi ni tawi la uchumi linalotafiti mbinu na taasisi ambazo jamii hutumia kubaini umiliki, usimamizi, na ugavi wa rasilimali za kiuchumi. ''Mfumo'' wa ''kiuchumi'' wa jamii ni kitengo cha utafiti. Katika mifumo ya kisasa katika nchi tofauti za upindi wa uratibishaji ni mifumo ya kisoshialisti na kikapitalisti, ambako wingi wa uzalishaji hutokea katika mashirika yanayosimamiwa na serikali na yale ya kibinafsi mtawalia. Baina ya makundi haya mawili kunao chumi zilizochanganyika. Jambo linalotokea katika makundi haya yote ni mwingiliano vishawishi vya kiuchumi na kisiasa, ambavyo huelezwa kwa upana kuwa uchumi wa kisiasa. ''[[Mifumo linganifu ya kiuchumi]]'' hutafiti utendakazi na tabia ya chumi au mifumo tofauti.<ref> [[Heilbroner, Robert Yale]] na Peter J. Boettke (2007). "Uchumi Systems", ''The New Encyclopaedia Britannica,'' aya ya 17, uk. 908-15.</ref><ref> NA (2007). "mfumo wa kiuchumi," ''Encyclopaedia Britannica online'' kortfattad Encyclopedia [http://www.britannica.com/ebc/article-9363397 entry.]</ref> ==Uchumi katika utekelezi== Uchumi wa sasa uliotanda, kama kitengo rasmi cha mifano cha hisabati, unaweza pia kuitwa uchumi wa kihisabati.<ref name="Colander2007"></ref> Uchumi huu hutegemea vifaa vya masomo ya kihisabati ya calculus, linear algebra, takwimu, nadharia ya bahati, na sayansi ya kompyuta.<ref> [[Debreu, Gerard]] (1987). "Mathematical Economics", ''The [[New Palgrave: A Dictionary of Economics]]'' v. 3, uk. 401-03.</ref> Wanauchumi wa kitaalamu hutarajiwa kujua vifaa hivi, ingawa wanauchumi wote huwa na utaalamu, na baadhi yao huwa wataalamu wa uchumikihisabati na mbinu za kihisabati huku wengine wakiwa wataalamu katika vitengo vingine ambavyo havina hesabu nyingi. Wanauchumi wa mfumo wa heterodox hutilia hisabati msisitizo mchache, na baadhi ya wanauchumi wa kihistoria, wakiwemo Adam Smith na Joseph Schumpeter, hawajakuwa wanahisabati. Mawazo ya kiuchumi huhusisha ujuzi wa akili kuhusu dhana za kiuchumi, na wanauchumi hujaribu kuchambua hadi pale wanagundua matokeo ambayo hayakutarajiwa. ===Nadharia=== Nadharia ya uchumi iliyotanda hutegemea mifumo ya kiuchumi ya kihisabati ambayo haitegemei uzoevu, ambayo hutumia dhana kadha wa kadha. Nadharia huendelea mbele na wazo la ''[[vipengele vingine vikibaki vilivyo]],'' ambalo humaanisha kumudu vipengele vingine jinsi vilivyo ila kile kimoja kinachozingatiwa. Katika kubuni nadharia, lengo ni kupata zile ambazo kwa uchache ni rahisi kwa matakwa ya habari, sahihi zaidi katika utabiri wake, na za faida kubwa katika uzalishaji wa utafiti zaidi kuliko nadharia zilizokuwepo awali.<ref> [[Milton Friedman]] (1953). [["The Methodolojia wa Positive Uchumi,"]] ''Insha katika Positive Economics,'' University of Chicago Press, uk 10.</ref> Katika uchumi wa kiwango cha chini, dhana kuu ni pamoja na ugavi na mahitaji, upembezoni, nadharia ya chaguo la kutokana na mawazo, gharama ya fursa, vikwazo vya kibajeti, utumiaji na nadharia ya kampuni.<ref> Boland, Lawrence A. (1987). "Methodolojia", [[The New Palgrave: A Dictionary of Economics]] v. 3, uk. 455-58.</ref><ref name="Dissension"> {{cite journal | author=Frey, Bruno S., Werner W. Pommerehne, Friedrich Schneider, and Guy Gilbert. | title=Consensus and Dissension Among Economists: An Empirical Inquiry| journal=American Economic Review| year=1984| volume=74| issue=5|pages= p[http://links.jstor.org/sici?sici=0002–8282%28198412%2974%3A5%3C986%3ACADAEA%3E2.0.CO%3B2–E&size=LARGE p. 986–994] }} Accessed on 2007/03/17.</ref> [[Mifumo ya mapema ya uchumi wa kiwango cha juu ilizinhatia kubuni uhusiano baina ya vipengele jumuishi, lakini kwa vile uhusiano ulionekana kubadilika katika wakati wanauchumi walishurutishwa kutumia wakfu za kiwango cha chini kama msingi wa mifumo yao.]] Dhana za uchumi wa kiwango cha chini ambazo zimekwishatajwa huwa na nafasi muhimu katika mifumo ya uchumi wa kiwango cha juu – kwa mfano, katika nadharia ya kifedha, nadharia ya viwango ya pesa hutabiri kuwa kuongezeka katika usambazaji wa pesa huongeza mfumuko wa bei, na mfumuko wa bei hufikiriwa kushawishika na matarajio ya kifikira. Katika uchumi wa ustawi, ukuaji wa polepole katika mataifa yanayostawi unetabiriwa mara nyingine kwa sababu ya kupungua kwa mapato ya pembezoni kutoka kwa uwekezaji na mtaji, na hali hii imeonekana katika mataifa manne ya Kiasia yajulikanayo kama Four Asian Tigers. Mara nyingine dhana ya kiuchumi huwa tu ni ya ''[[kueleza jinsi ya kitu]]'' na wala si ya ''kihisabati.'' <ref> Quirk, James (1987). "Kvalitativa Economics", ''The New Palgrave: A Dictionary of Economics,'' v. 4, uk. 1-3.</ref> Maonyesho ya kubainisha fikira za kiuchumi mara nyingi hutumia michoro ya pande mbili ili kuonyesha husiano za kinadharia. Katika kiwango cha juu cha ujumuishaji, maandishi ya Paul Samuelson ''[[Foundations of Economic Analysis]]'' (1947) yalitumia mbinu za kihisabati kueleza nadharia, hasa jinsi ya kuweka kwa kiwango cha juu zaidi uhusiano wa kitabia wa vipengele tekelezi ili kufikia msawazo. Kitabu hicho kilizingatia kuchunguza kundi la taarifa lijulikanalo kama ''semi za kinadharia zenye maana katika utekelezi'' katika uchumi, ambazo ni semi za kinadharia ambazo zinaweza kupingwa na takwimu za ujarabati.<ref name="Foundations">{{cite book | title=[[Foundations of Economic Analysis]], Enlarged Edition| last=Samuelson| first=Paul A.| authorlink=Paul Samuelson| date=1947, 1983| pages=[https://archive.org/details/foundationsofeco0000samu/page/4 4]| publisher=Harvard University Press| location=Boston| isbn=978–0674313019}}</ref> ===Utafiti wa ujarabati=== Nadharia za kiuchumi mara nyingi huchunguzwa kijarabati, sanasana kwa kutumia uchumukihisabati kutumia takwimu za kiuchumi.<ref> Hashem, M. Pesaren (1987). "Econometrics," [[The New Palgrave: A Dictionary of Economics]] v. 2, uk 8.</ref> Majaribio ya kuthibitiwa yanayopatikana sanasana katika sayansi za kiasili ni magumu na hayapatikana sana katika somo la kiuchumi<ref>sannolikheten, econometrics na ukweli: kwa njia ya econometrics By Hugo A. Keuzenkamp Published by Cambridge University Press, 2000 ISBN 0521553598, 9780521553599 Kurasa 312, ukurasa wa 13: "... katika uchumi, ni nadra kudhibitiwa majaribio na majaribio kudhibitiwa reproducible hata hivyo zaidi ..."</ref>,na badala yake takwimu za upana hutafitiwa kwa kufanyiwa uchunguzi; aina hii ya uchunguzi huonekana na wengi kuwa rahisi kuliko ile ya majaribio ya kuthibitiwa, na mahitimisho huwa kwa kawaida yasiyo na uhakika kamili. Idadi ya sheria zilizovumbuliwa na somo la kiuchumi ni ya chini ikilinganishwa na ile ya sayansi asilia.{{citation needed|date=Juni 2009}} Mbinu za kutumia takwimu kama vile uchambuzi wa kurudi nyuma ni za kawaida. Watekelezaji hutumia mbinu kama hizo kukisia ukubwa, umuhimu wa kiuchumi, na umuhimu wa takwimu (“nguvu za ishara”) za mahusiano yaliyokisiwa na kuratibisha kelele kutoka kwa vipengele vingine. Kwa njia hiyo, dhana inaweza kukubaliwa, ingawa kwa jinsi ya makisio na wala si uhakika. Kukubalika hutegemea dhana zinazoweza kuwekewa uongo ambazo zilimudu majaribio. Utumiaji wa mbinu zinazokubalika kwa kawaida hauna haja ya kutoa hitimisho la mwisho. Au hata makubaliano juu ya swala fulani, ikiwa lilikuwa na majaribio tofauti, takwimu tofauti, na imani za awali. Ukosoaji unaolenga viwango vya kitaalamu na ukosefu wa kufanana katika matokeo huwa ni masharti zaidi dhidi ya uonevu, upotovu, na ujumuisha wa kiwango cha juu mno,<ref name="Dissension"></ref><ref> Blaug, Marko (2007). "The Social Sciences: Economics" (Utaratibu wa inference na kupima nadharia), ''The New Encyclopaedia Britannica,'' v. 27, s. 347.</ref> ingawa wingi wa utafiti wa kiuchumi umekosolewa kwa ukosefu wa kufanana katika matokeo, na nakala za kifahari zimekosolewa kwa kutowezesha urudiaji wa matokeo yaliyofanana kwa kutoa nambari za kificho na takwimu.<ref name="McCullough2007">{{cite journal | author = McCullough, B.D. | year = 2007 | title = Got Replicability | journal = The Journal of Money, Banking and Credit Archive. Econ Journal Watch | volume = 4 | issue = 3 | pages = 326–337 | url = http://www.econjournalwatch.org/pdf/McCulloughAbstractSeptember2007.pdf | accessdate = 2008-06-07 | format = PDF | archive-date = 2008-06-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080625054132/http://www.econjournalwatch.org/pdf/McCulloughAbstractSeptember2007.pdf | dead-url = yes }}</ref> Kama ilivyo katika nadharia, matumizi ya takwimu za majaribio huwa yamefunguka yenyewe kwa uchambuzi wa kukosolewa,<ref> Kennedy, Peter (2003). ''A Guide to Econometrics,'' 5th ed., "Amri Kumi 21.2 ya Applied Econometrics," uk. 390-96 [http://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=B8I5SP69e4kC&oi=fnd&pg=PR11&ots=w8xiZdkYWb&sig=_YKfXmJbK4-F3H4zsMl8N-U5BGo#PRA1-PA390,M1 (Sammandrag).]</ref><ref> McCloskey, Deirdre N. na Stephen T. Ziliak (1996). "The Standard Error ya Regressions," ''Journal of Economic Fasihi,'' 34 (1), uk. [http://www.deirdremccloskey.com/docs/pdf/Article_189.pdf 97-114.] </ref><ref>Hoover, Kevin D., na Marko V. Siegler (2008). "Sauti na hasira na McCloskey Testing Maana katika Uchumi," ''Journal of Economic Methodolojia,'' 15 (1), uk. 1-37 [https://web.archive.org/web/20080527204129/http://129.3.20.41/econ-wp/em/papers/0511/0511018.pdf (2005 prepubication Programme).] Reply ya McCloskey na Ziliak na rejoinder, uk. 39-68.</ref> ingawa ufafanuzi muhimu wa nakala juu ya uchumi katika jedwali za kifahari kama vile ''[[American Economic Review]]'' umepungua kwa kiwango kikubwa katika miaka 40 iliyopita.<ref name="Coelho2005">{{cite journal | author = Coelho, P.R.P. | coauthors = De Worken-eley Iii, F.; McClure, J.E. | year = 2005 | title = Decline in Critical Commentary, 1963–2004 | journal = Econ Journal Watch | volume = 2 | issue = 2 | pages = 355–361 | url = http://www.econjournalwatch.org/pdf/CoelhoetalAbstractAugust2005.pdf | accessdate = 2008-06-10 | format = PDF | archive-date = 2008-06-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080625054129/http://www.econjournalwatch.org/pdf/CoelhoetalAbstractAugust2005.pdf | dead-url = yes }}</ref> .[116] Jambo hili limehusishwa na motisha ya majedwali ya kutaka kuongeza nukuu ili kuorodheshwa katika nafasi nzuri kwenye Fahirisi ya Nukuu za Sayansi ya Kijamii - Social Science Citation Index (SSCI).<ref name="Whaples2006">{{cite journal | author = Whaples, R. | year = 2006 | title = The Costs of Critical Commentary in Economics Journals | journal = Econ Journal Watch | volume = 3 | issue = 2 | pages = 275–282 | url = http://ideas.repec.org/a/ejw/volone/2006275-282.html | accessdate = 2008-06-10 | archive-date = 2008-01-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080129025046/http://ideas.repec.org/a/ejw/volone/2006275-282.html | dead-url = yes }}</ref> Katika uchumi tekelezi, mifumo ya pembejeo na mapato itumiayo mbinu za utaratibishaji wa kunyooka (linear programming) ni ya kawaida mno. Viwango vikubwa vya takwimu hupitishwa katika mipangilio ya kompyuta ili kuchambua matokeo ya sera fulani; IMPLAN ni mfano mmoja maarufu. Uchumi wa majaribio umeimarisha utumiaji wa majaribio ya kuthibitiwa ya kisayansi. Hali hii imepunguza tofauti ya kutoka jadi baina ya uchumi na sayansi asili wa kukubalia majaribio ya vipengele vilivyofikiriwa hapo awali kuwa dhana.<ref> [Bastable, CF] (1925). "Experimental Utaratibu katika Uchumi," ''Palgrave's Dictionary of Economics,'' reprinted katika ''The New Palgrave: A Dictionary of Economics'' (1987, v. 2, p. 241.</ref><ref> [[Smith, Vernon L.]] (1987), "Experimental Utaratibu katika Economics", ii. ''Palgrave Mpya: A Dictionary of Economics,'' v. 2, uk. 241-42.</ref> Katika visa kadhaa majaribio haya yamegundua kuwa dhana huwa si sahihi hasa; kwa mfano mchezo wa hatima ulionyesha kuwa watu hukataa matoleo ambayo hayatoshani. Katika uchumi wa kitabia, wanasaikolojia Daniel Kahneman na Amos Tversky wameshinda Matuzo ya Nobel ya kiuchumi kwa kazi ya uvumbuzi wa kijarabati wa uonevu wa kimawazo na jibu lililo karibu zaidi na jibu halisi (heuristics). Majaribio ya ujarabati yanayofanana na hayo hufanywa katika somo la uchumi wa kiubongo (neuroeconomics). Mfano mwingine ni wazo la chaguzi za kibinafsi dhidi ya mfumo ambao huchunguza chaguzi binafsi, za kutaka ustawi wa wengine na za ushirikiano.<ref>Fehr, Ernst, na Urs Fischbacher (2003). "Asili ya Binadamu Altruism," ''Nature'' 425, 23 Oktoba, [http://www.kabbalah.info/forums/arosa/engmaterials/Altruism/Ernst_Fehr___Urs_Fischbacher__The_Nature_of_Human_Altruism.pdf uk. 785-791.] {{Wayback|url=http://www.kabbalah.info/forums/arosa/engmaterials/Altruism/Ernst_Fehr___Urs_Fischbacher__The_Nature_of_Human_Altruism.pdf |date=20130828121217 }}</ref><ref>Sigmund, Karl, Ernst Fehr, na Martin A. Nowak (2002), "The Economics ya Fair Play," ''kisayansi Marekani,'' 286 (1) Januari, [http://www.scribd.com/word/full/2188440?access_key=key-2ejknqyx744p0e6mcc21 uk. 82-87.] {{Wayback|url=http://www.scribd.com/word/full/2188440?access_key=key-2ejknqyx744p0e6mcc21 |date=20120521062428 }}</ref> Ustadi huu umesababisha wengine kusema kuwa uchumi ni “sayansi halisi.".<ref name="Imperialism">{{cite journal| author=Lazear, Edward P.| title=Economic Imperialism| journal=American Economic Review| year=2000| volume=115| issue=1|pages= p[http://links.jstor.org/sici?sici=0033–5533%28200002%29115%3A1%3C99%3AEI%3E2.0.CO%3B2–W&size=LARGE&origin=JSTOR-enlargePage p. 99–994]| unused_data=Quarterly Journal of Economics }}</ref> ===Nadharia ya bahati=== Nadharia ya bahati ni tawi la hisabati tekelezi ambalo hutafiti mwingiliano wa mbinu baina ya vipengele tekelezi. Katika mbinu za bahati, vipengele tekelezi huchagua mbinu ambazo zitaongeza mapato yao, ukilinganisha na mbini ambazo vipengele vingine huchagua. Nadhari hii hutoa mfumo rasmi wa mwelekeo kwa hali za kijamii ambapo wafanya maamuzi huingiliana na watendaji wengine. Nadharia ya bahati hujumuishwa mielekeo ya kuongeza yaliyobuniwa ili kutafiti soko kama vile mfumo wa ugavi na mahitaji. Somo hili lilitokana na kitabu cha urasimi cha 1944 kiitwacho ''[[Theory of Games and Economic Behavior]]'' kilichoandikwa na John von Neumann na Oskar Morgenstern. Somo hili limepata utekelezi wa kiwango kikubwa kiasi katika sehemu nyingi nje ya uchumi vile inavyofikiriwa, ambayo ni pamoja na ubuni wa ustadi wa kinyuklia, maadili, sayanzi ya kisiasa na nadharia ya mageuzi.<ref> [[Aumann, RJ]] (1987). "Game Theory", [[The New Palgrave: A Dictionary of Economics]] v. 2, uk. 460-82.</ref> ===Taaluma=== Kufanywa taaluma kwa uchumi, jinsi inavyoonekana katika ongezeko la masomo ya daraja ya pili ya vyuo vikuu katika somo hilo, kumeelezwa kuwa “badiliko kuu katika somo la uchumi tangu miaka ya 1900".<ref> [[O. Ashenfelter]] (2001), "Uchumi: Overview," The Profession wa Uchumi, ''[[International Encyclopedia wa Social Sciences & Behavioral]],'' v. 6, uk 4159.</ref> Idadi kubwa ya vyuo vikuu vya kutajika na taasisi nyingi huwa na somo kuu, kitivo, au idara kuu ambapo shahada za kielimu hutolewa katika somo hili, iwe ni kwa masomo ya sanaa huria, biashara, au kwa masomo ya taaluma. Tuzo la Bank of Sweden Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel (kwa usemi, Tuzo la Nobel katika Uchumi) ni tuzo ambalo hutolewa kwa mwanauchumi kila mwaka kwa mchango mkuu wa kimawazo katika somo hili. Katika sekta ya kibinafsi, wanauchumi wataalamu huajiriwa kama washauri na katika sekta, inayojumuisha uhifadhi katika benki na maswala ya kifedha. Wanauchumi pia hufanya kazi katika idara na mashirika ya serikali, kama vile Hazina ya kitaifa, Benki Kuu au Afisi ya Takwimu. ==Somo la uchumi na masomo mengine== Uchumi ni mojawapo ya sayansi za kijamii baina ya zingine kadhaa na huwa na matawi yanayopakana na masomo mengine, yakiwemo jiografia ya kiuchumi, historia ya kiuchumi, uchaguzi wa umma, uchumi na nisharti, uchumi wa utamaduni, na uchumi wa taasisi. Sheria na uchumi au utafiti wa kiuchumi wa sheria, ni mwelekeo wa nadharia ya kisheria ambao hutumia mbinu za kiuchumia katika sheria. Somo hili hujumuisha utumizi wa dhana za kiuchumi ili kueleza athari za kanuni za kisheria, kubainisha ni kanuni zipi za kisheria zilizo na ufanisi wa kiuchumi, na kutabiri ni kanuni za kisheria zinazweza kuwa.<ref> [[Friedman, Daudi]] (1987). "Sheria na Uchumi," ''The New Palgrave: A Dictionary of Economics,'' v. 3, uk 144.</ref><ref>[[Posner, Richard A.]] (1972). ''Kiuchumi Uchambuzi wa sheria.'' Aspen, 7 ed., 2007) ISBN 978-0-735-56354-4.</ref> Makala ya mafundisho yaliyoandikwa na Ronald Coase na kuchapishwa mnamo 1961 yalipendekeza kuwa sheria za umiliki wa mali zilizodhihirishwa vyema hushinda matatizo yanayotokana na vipengele vua nje.<ref> [[Coase, Ronald]], "The Problem of Social Cost", ''[[The Journal wa Sheria na Uchumi]]'' Vol.3, No.1 (1960). Suala hili kwa kweli mara iliyochapishwa mwaka 1961.</ref> Uchumi wa kiasiasa ni utafiti unaojumuisha masomo mengi kwa kuchanganya uchumi, sheria, na sayansi ya kisiasa ili kueleza jinsi taasisi za kisiasa, mazingira ya kisiasa, ma mfumo wa kiuchumi (ukapitalisti, usoshialisti, mchanganyiko) hushawishiana. Unatafiti maswali kama vile jinsi makundi yanayotawala shughuli za soko, tabia ya kutafuta manufaa ya kibinafsi kwa madhara ya wengine, na vipengele vya nje vinafaa kuathiri sera ya serikali.<ref> Groenwegen (1987, p.906)</ref><ref> Anne O. Krueger, "The Political Economy ya Kodi-Kutafuta Society," ''American Economic Review,'' 64 (3), Juni 1974, pp.291-303</ref> [[Wanahistoria wametumia uchumi wa kisiasa kutafiti njia za wakati uliopita ambazo watu na makundi yaliyo na maslahi yanayofanana ya kiuchumi wametumia siasa ili kuleta mabadiliko ambayo yanafaidi maslahi yao.|Wanahistoria wametumia ''uchumi wa kisiasa '' kutafiti njia za wakati uliopita ambazo watu na makundi yaliyo na maslahi yanayofanana ya kiuchumi wametumia siasa ili kuleta mabadiliko ambayo yanafaidi maslahi yao.<ref> McCoy, Drew R. "Jamhuri ya ndoto: Siasa Ecocomy katika Jeffersonian Amerika ", Chapel Hill, Chuo Kikuu cha North Carolina, 1980.</ref>]][[Somo la Uchumi#cite note-76|<span class="mw-reflink-text">[76]</span>]] [[Uchumi wa nishati ni sehemu pana ya somo la kisayansi inayojumuisha mada zinazohusiana na ugavi wa nishati na mahitaji ya nishati.]] [[]]Georgescu-Roegen alianzisha upya dhana ya entropy aliyoihusisha na uchumi na nishati kutoka kwa somo la ubadilishaji wa nishati la thermodynamics, huku akiitofautisha na kile alichoona kuwa msingi wa kiufundi wa uchumi wa urasimimpya unaotokana na fizkia ya Newton. Kazi yake ilichangia kwa kiwango kikubwa kwa somo la uchumi wa kubadilisha nishati kuwa kazi na joto na kwa uchumi wa kiikolojia. Vilevile alifanya kazi ya kimsingi ambayo iliendelea na kuwa uchumi wa mageuzi.<ref> Cleveland, C. na Ruta, M. 1997. Wakati, ambapo, na kwa kiasi gani kufanya mipaka biophysical inverka mchakato wa kiuchumi? Utafiti wa Georgescu-Roegen's mchango kiikolojia uchumi. ''Ecological Economics'' 22: 203-223.</ref><ref> Daly, H. 1995. On Nicholas Georgescu-Roegen's kuchangia uchumi: An obituary insha. ''Ecological Economics'' 13: 149-54.</ref><ref> MAYUMI, K. 1995. Nicholas Georgescu-Roegen (1906-1994): en admirable epistemologist. ''Strukturella Change na Uchumi Dynamics'' 6: 115-120.</ref><ref> MAYUMI, K. na Gowdy, JM (eds.) 1999. ''Bioeconomics na Sustainability: Essays katika Heshima ya Nicholas Georgescu-Roegen.'' Cheltenham: Edward Elgar.</ref><ref> MAYUMI, K. 2001. ''Chanzo cha Ecological Economics: The Bioeconomics ya Georgescu-Roegen.'' London: Routledge.</ref> ==Ukosoaji wa somo la kiuchumi== "Sayansi duni” ni jina badala lililo la kudharau litumikalo kwa uchumi na lililobuniwa na mwanahistoria wa enzi ya Victoria Thomas Carlyle katika karne ya 19. Mara nyingi, husemekana kuwa Carlyle aliupatia uchumi jina la utani la “sayansi duni” kama jibu kwa maandishi karne ya 18 ya Reverend Thomas Robert Malthus, ambaye alitabiri kwa hofu kuwa njaa ingetokea, vile matarajio ya ukuaji wa idadi ya watu yangezidi ongezeko la usambazaji wa chakula. Mafundisho ya Malthus hatimaye yalijulikana chini ya mwavuli wa maneno “Dhana Duni ya Malthus". Utabiri wake ulisitishwa na uboreshaji mkubwa ambao haukuwa umetarajiwa katika ufanisi wa uzalishaji wa vyakula katika karne ya 20; ilhali mwisho wa hatari ambao aliutabiri unabaki kuwa uwezekano ambao haukubaliki na wengine, ikiwa uzuli wa binadamu utashindwa kumudu ongezeko la idadi ya watu.<ref> {{cite book |last= Malthus |first= Thomas Robert |editor= |others= |title= An Essay on the Principle of Population, As It Affects the Future Improvement of Society, with Remarks on the Speculations of Mr. Godwin, M. Condorcet, and Other Writers |url= http://www.econlib.org/library/Malthus/malPop.html |accessdate= 2008-06-28 |edition= 1st |year= 1798 |publisher= J Johnson |location= London |chapter= Chapter II }} </ref> Baadhi ya wanauchumi kama vile John Stuart Mill au Leon Walras, wamedumisha fikira kuwa uzalishaji wa mali haufai kuunganishwa na usambazaji wake. Uzalishaji ni kitengo cha “uchumi tekelezi” huku usambazaji ukiwa ni aina ya “uchumi wa kijamii” na sana sana huwa ni swala la mamlaka na siasa.<ref> ''Mwanzo wa Kiuchumi Ideas,'' Guy Routh (1989)</ref> Katika ''The Wealth of Nations,'' [[Adam Smith]] anazungumzia masuala mengi ambayo kwa sasa ni mada ya mjadala na mabishano. Smith alishambuliwa mara kadhaa makundi ya watu waliojihusisha na siasa ambao hujaribu kutukia ushawishi wao kuishurutisha serikali kufanya vile watakavyo. Katika enzi ya Smith, haya yaliitwa makundi ya wafitini, lakini kwa sasa hujulikana sana kama maslahi maalum, jina ambalo linaweza kujumuisha wafanyakazi wa mabenki, mashirika ya makampuni, makundi yanayotawala kwa wazi shughuli za soko, kikundi kimoja kinachotawala shughuli za soko, vyama vya wafanyakazi na makundi mengine.<ref>Se Noam Chomsky ''(Kuelewa Power),'' [http://www.understandingpower.com/Chapter5.htm#f1 ] {{Wayback|url=http://www.understandingpower.com/Chapter5.htm#f1 |date=20081014032025 }} katika Smith's mkazo juu ya vita katika darasa Utajiri wa Mataifa</ref> Uchumi halisi, kama sayansi ya kijamii, huwa huru kutoka kwa vitendo vya kisiasa vya serikali yoyote au mashirika mengine yanayofanya uamuzi, hata hivyo, wabuni wengi wa sera au watu binafsi walio na vyeo vikubwa sana ambavyo vinaweza kuwa na ushawishi katika maisha ya watu wengine wana sifa ya kutumia bila mpangilio wowote dhana nyingi sana za kiuchumi na maneno matupu kama chombo cha kuhalalisha ajenda na mifumo ya maadili, na huwa hawakomeshi usemi wao kwa maswala yanayohusu majukumu waliyo nayo.{{citation needed|date=Julai 2009}} wa karibu wa nadharia na utekelezi wa kiuchumi na siasa <ref>[https://web.archive.org/web/20070611105040/http://www.wider.unu.edu/publications/rps/rps2006/rp2006-148.pdf Utafiti Paper No 2006/148 Maadili, Rhetoric na Siasa ya Post-migogoro Ujenzi Jinsi Je Dhana ya Jamii ContractHelp kwetu Kuelewa jinsi ya kufanya kazi ya Amani?][https://web.archive.org/web/20070611105040/http://www.wider.unu.edu/publications/rps/rps2006/rp2006-148.pdf Sirkku J. Hellsten, PG.]</ref> [138] ni swala la utata ambalo linaweza kuingilia au kupotosha hata yale malengo ya kiuchumi yasiyo na madai hata kidogo, na huchanganyishwa mara nyingi na ajenda maalum za kijamii na mifumo ya maadili.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.stratapub.com/Hahn/preface.htm |title=Kisiasa Mawasiliano: Rhetoric, Serikali, na Wananchi, toleo la pili, Dan F. Hahn |accessdate=2009-12-08 |archive-date=2011-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110126163521/http://www.stratapub.com/Hahn/preface.htm |url-status=dead }}</ref> Katika ''Steady State Economics'' 1977, [[Herman Daly alisema kuwa kunao maswala ambayo hayawiani kimantiki baina ya msisitizo unaowekwa kwa ongezeko la idadi ya watu na upatikanaji mdogo wa maliasilia.|Herman Daly alisema kuwa kunao maswala ambayo hayawiani kimantiki baina ya msisitizo unaowekwa kwa ongezeko la idadi ya watu na upatikanaji mdogo wa maliasilia.<ref>http://dieoff.org/page88.htm {{Wayback|url=http://dieoff.org/page88.htm |date=20070703030456 }} Steady-State Uchumi, kwa Herman Daly</ref>]][[Somo la Uchumi#cite note-87|<span class="mw-reflink-text">[87]</span>]] Masuala kama uhuru wa benki kuu, sera za benki kuu na ufasaha wa kunena katika usemi wa magavana wa benki kuu au nguzo za sera za uchumi wa kiwango cha juu<ref>Johan Scholvinck, Mkurugenzi wa Idara ya Umoja wa Mataifa kwa ajili ya Sera na Maendeleo ya Jamii katika New York, [http://www.icsw.org/publications/sdr/2002-june/un-division.htm Making ya Uchunguzi kwa Ujumuishaji wa Sera ya Kijamii na Uchumi,] {{Wayback|url=http://www.icsw.org/publications/sdr/2002-june/un-division.htm |date=20071118193838 }} The Social Development Review</ref>[[(fedha]] na [[sera ya fedha)]] ya [[Marekani]], ni mwelekeo wa msuguano na kukosolewa. <ref> Bernd Hayo (Georgetown University & [[Chuo Kikuu cha Bonn]]), [http://ideas.repec.org/p/wpa/wuwpma/0103006.html Je Sisi Really Need Benki Kuu ya Uhuru?][http://ideas.repec.org/p/wpa/wuwpma/0103006.html A Critical Re-mtihani,] mawazo katika Idara ya Uchumi, Chuo cha Sanaa na Sayansi Liberal, Chuo Kikuu cha Connecticut</ref> <ref> Gabriel Mangano (Centre Walras-Pareto, Chuo Kikuu cha Lausanne BFSH 1, 1015 Lausanne, Uswisi, na London School of Economics), Upimaji wa Benki Kuu ya Uhuru: A Tale of Subjectivity na matokeo yake, Oxford Uchumi Papers. 1998; 50: 468-492</ref> <ref> Friedrich Heinemann, [http://ideas.repec.org/p/zbw/zewdip/4553.html Je Lipa kwa Watch Central Bankers 'midomo?][http://ideas.repec.org/p/zbw/zewdip/4553.html Det Taarifa Content ya ECB liknande,] mawazo katika Idara ya Uchumi, Chuo cha Sanaa na Sayansi Liberal, Chuo Kikuu cha Connecticut</ref> <ref> Stephen G. Cecchetti, [http://ideas.repec.org/p/nbr/nberwo/6306.html Benki Kuu Policy Rules: Conceptual Masuala na Vitendo Considerations,] mawazo katika Idara ya Uchumi, Chuo cha Sanaa na Sayansi Liberal, Chuo Kikuu cha Connecticut</ref> [[Deirdre McCloskey amesema kuwa utafiti mwingi wa kijarabati wa kiuchumi huripotiwa visivyofaa, na ingawa ukosoaju wake umepokelewa vyema, yeye na Stephen Ziliak wamedai kuwa utekelezaji haujaboreshwa.|Deirdre McCloskey amesema kuwa utafiti mwingi wa kijarabati wa kiuchumi huripotiwa visivyofaa, na ingawa ukosoaju wake umepokelewa vyema, yeye na Stephen Ziliak wamedai kuwa utekelezaji haujaboreshwa.<ref name="Ziliak2004">{{cite journal | author = Ziliak, S.T. | coauthors = [[Deirdre McCloskey|McCloskey, D.N.]] | year = 2004 | title = Size Matters: The Standard Error of Regressions in the American Economic Review | journal = Econ Journal Watch | volume = 1 | issue = 2 | pages = 331–358 | url =http://www.econjournalwatch.org/pdf/ZiliakMcCloskeyAugust2004.pdf {{Wayback|url=http://www.econjournalwatch.org/pdf/ZiliakMcCloskeyAugust2004.pdf |date=20080625054144 }} | accessdate = 2008-06-10|format=PDF}}</ref>]][[Somo la Uchumi#cite note-Ziliak2004-93|<span class="mw-reflink-text">[93]</span>]] Madai haya ya nyuma ni ya utata.<ref Name=>{{cite journal | author = | year = | title = Sound and Fury: McCloskey and Significance Testing in Economics | url = http://ideas.repec.org/p/wpa/wuwpem/0511018.html | accessdate = 2008-06-10}}</ref> Utafiti wa shirika la International Monetary Fund wa mwaka wa 2002 ulizingatia “utabiri wa makubaliano” (utabiri wa makundi makubwa ya wanauchumi) ambao ulifanywa awali kabla ya kurudi nyuma kwa uchumi kwa mataifa 60 tofauti katika miaka ya 90; katika 97% ya visa wanauchumia hawakutabiri mpunguo kwa mwaka mmoja kabla ya tukio. Katika visa vile vya nadra ambako wanauchumi walitabiri kwa mafanikio kurudi nyuma kwa uchumi, walikadiria makali yake kwa kiwango cha chini mno.<ref> "Jinsi Korrekta Je Sekta Binafsi Forecasts? Msalaba-Country ushahidi kutoka Consensus Forecasts wa Kukuza Uchumi Output ", kwa Prakash Loungani, Shirika la Fedha la Kimataifa (IMF), Desemba 2002</ref>. ===Ukosoaji wa dhana=== Uchumi umekuwa mada ya ukosoaji hadi hutegemea dhana ambazo hazina uhakika, haziwezi kuthibitishwa na zimerahisishwa visivyofaaa, kwa wakati mwingine kwa sababu dhana hizi hutumia hisabati zinazovutia. Mifano ni pamoja na habari kamilifu, uimarishaji wa faida kwa kiwango cha juu zaidi na chaguzi za kimawazo.<ref> Rappaport, Steven (1996). "Abstraction na Unrealistic antaganden katika Uchumi," ''Journal of Economic Methodolojia,'' 3 (2), uk. 215-236. [http://www.informaworld.com/smpp/content~content=a739439848~db=all Abstract,] (1998). ''Reality katika mifano na Uchumi.'' Edward Elgar, s. 6, ch. 6-8.</ref><ref> Friedman, Milton (1953), "The Methodolojia wa Positive Uchumi," ''Insha katika Positive Economics,'' University of Chicago Press, uk. 14-15, 22,, 31.</ref><ref> Boland, Lawrence A. (2008). "Antaganden Albamu alizotoa", [[The New Palgrave Dictionary of Economics, 2nd Edition|''The New Palgrave Dictionary of Economics, 2nd Edition'' ]] [http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_A000231&q=assumption&topicid=&result_number=1 Best abstract.] Accessed 30 Mei 2008.</ref> Baadhi ya nadharia za kisasa za kiuchumi zimezingatia kuzungumzia matatizo haya kupitia kwa matawi madogo ya somo hili yanayoibuka kama vile uchumi wa taarifa, uchumi wa tabia, na uchumi wa utata, huku Geoffrey Hodgson akitabiri mabadiliko makubwa katika mwelekeo uliotanda wa kiuchumi. Hata hivyo, wanauchumi maarufu wa uchumi uliotanda kama vile Keynes<ref> {{cite journal | last = Keynes | first = J. M. | authorlink = J.M. Keynes | coauthors = | title = Alfred Marshall 1842–1924 | journal = The Economic Journal | volume = 34 | issue = 135 | pages = 333,356 | publisher = | location = | month = Septemba | year = 1924 | url =http://www.jstor.org/stable/2222645 | doi =10.2307/2222645 | id = | accessdate = 2008-04-19}} </ref>na Joskow, pamoja na wanauchumi wa kiheteredoksi, wametoa maoni kuwa kiwango kikubwa cha uchumi huwa ni cha kidhana na wala si cha kihisabati, na huwa ni vigumu kuweka mifumo na kuurasmisha kwa kutumia mbinu za kihisabati. Katika majadiliano juu ya utafiti wa makundi ya kutawal shughuli za soko, Paul Joskow alionyesha mnamo 1975 kuwa katika utekelezi, wanafunzi wenye bidii wa uchumi halisi, huwa na mazoea ya kutumia “mifumo isiyo rasmi” inayotokana na vipengele vya maelezo ambavyo hutumiwa katika sekta maalum. Joskow aliamini sana kuwa kazi muhimu ya kutafiti makundi yanayotawala shughuli za soko ilifanya kupitia uchunguzi usio rasmi huku mifumo rasmi ilikuwa “ikionyeshwa kwa madaha baada yakazi ''[[kumalizika]]'' ". Alidai kuwa mifumo rasmi kwa kiasi kikubwa haikuwa na maana katika kazi ya ujarabati, vilevile, na kuwa kipengele muhimu kilicho msingi wa nadharia ya kampuni, tabia, kilipuuzwa.<ref> {{cite journal | last = Joskow | first = Paul | authorlink =Paul Joskow | coauthors = | title = Firm Decision-making Policy and Oligopoly Theory | journal = The American Economic Review | volume = 65 | issue = 2, Papers and Proceedings of the Eighty-seventh Annual Meeting of the American Economic Association | pages = 270–279, Particularly 271 | publisher = | location = | month = Mei | year = 1975 | url =http://www.jstor.org/stable/1818864 | doi = | id = | accessdate = 2008-04-19}} </ref> Licha ya wasiwasi huu, masomo ya daraja ya pili ya vyuo vikuu yameendelea kuwa ya kiufundi na kihisabati.<ref name="Textbooks2004">{{cite journal | author = Johansson D. | year = 2004 | title = Economics without Entrepreneurship or Institutions: A Vocabulary Analysis of Graduate Textbooks | journal = Econ Journal Watch | volume = 1 | issue = 3 | pages = 515–538 | url = http://www.econjournalwatch.org/pdf/JohanssonPractice1December2004.pdf | accessdate = 2008-06-07 | format = PDF | archive-date = 2008-06-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080625054127/http://www.econjournalwatch.org/pdf/JohanssonPractice1December2004.pdf | dead-url = yes }}</ref> Ingawa nyingi ya kazi ya kimsingi ya utafiti wa kiuchumi katika historia ulihusu dhana na wala si hisabati, kwa sasa huwa ni vigumu zaidi kupata uwezekano wa kuchapisha nakala isiyo ya kihisabati katika jedwali mashuhuri. Kuona ukweli kwa upande wa baadhi ya wanafunzi kuhusu kuzingatia kwa uchumi kwa vitu ambavyo haviwezi kushikika na vya ufundi kumesababisha kuzuka kwa kundi la uchumi wa baada ya hali ya autism, ambao ulianza Ufaransa mnamo 2000. [[David Colander]], mtetezi wa uchumi tata, amezungumzia vilevile kwa kukosoa mbinu za kihisabati za kiuchumi, ambazo anahusisha na mfumo wa chuo cha MIT kwa uchumi, kinyume cha ule wa Chicago (ingawa anasema pia kuwa mfumo wa Chicago hauwezi tena kuitwa ulio na maono ya kiakili). Anaamini kuwa mapendekezo ya sera kutokana na mfumo wa maono ya kiakili ya Chicago yalichangia kushuka kwa uchumi wa maono ya kiakili. Anasema pia kuwa amewahi kukutana na wanauchumi wenza ambao wamekataa katakata kujadiliana kuhusu uchumi wa kusisimua pasipo na mfumo rasmi, na anaamini kuwa mifumo mara nyingine huzuia maono ya mawazo.<ref> Colander, D. (1998). Confessions of an Economic Gadfly. Katika [http://books.google.com/books?id=F8zynA594DUC ''Passion na Craft.'' ] uk. 39-55.</ref> Hivi karibuni zaidi, hata hivyo, ameandikwa kuwa uchumi wa kiheterodoksi, ambao mara nyingi huchukua zaidi mwelekeo wa maono ya kimawazo, unafaa kushirikiana na wanahisabati na kuwa wa kihisabati zaidi.<ref name="Colander2007"> Colander, D. (2007). [http://ideas.repec.org/p/mdl/mdlpap/0724.html Heterodox pluralism na Uchumi: Mapendekezo kwa ajili ya "Ndani ya Kuingiza" Heterodoxy]</ref> "Uchumi uliotanda ni mfumo wa kirasmi”, anaandika, na kinachohitajika si kupungua kwa hisabati wala ni kuongezeka kwa viwango vya hisabati. Anaeleza kuwa baadhi ya mada zinazozingatiwa na wanauchumi wa kiheterodoksi, kama vile umuhimu wa taasisi au ukosefu wa uhakika, zinatafitiwa kwa sasa kupitia mifumo ya kihisabati bila kutaja kazi iliyofanya na wanauchumi wa kiheterodoksi. Uchumi mpya wa taasisi, kwa mfano, huchunguza taasisi kihisababti bila kuhusisha sana somo linatokana kwa kiasi kikubwa na kiheterodoksi la uchumi wa taasisi. Katika hotuba yake ya Tuzo la Nobel ya 1974, Friedrich Hayek, anayejulikana kwa uhusiano wake wa karibu na mfumo wa kiheterodoksi wa uchumi wa Kiaustria, alilaumu kutofaulu kwa sera za ushauri wa kiuchumi kwa maelekeo ya kuiga utaratibu wa kihisabati unaotumika kwa sayansi asilia bila kupambanua au kutumia mbinu za kisayansi. Anatoa hoja kuwa hata matukio ya kiuchumi ambayo yametafitiwa kwa kiwango kikubwa, kama vile ukosefu wa ajir akatika soko, huwa kwa kindani na utata mkubwa kuliko matukio kama hayo katika somo la sayansi asilia ambako mbinu zilibuniwa hapo awali. Vilevile, nadharia na takwimu huwa mara nyingi havidhihiriki na hushughulikwa kulingana na ''mwelekeo '' wa mabadiliko yanayohitajika, na wala si ukubwa wake.<ref name="Hayek"> {{Rejea tovuti|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1974/hayek-lecture.html#not1|title=The Pretence of Knowledge |accessdate=2007-09-26|publisher=Nobleprize.org|year=1974|author=[[Friedrich Hayek|Hayek, Friedrich A.]]|work=Lecture to the Memory of Alfred Nobel}} paragraphs 2, 4, 5, na 7-10.</ref> Kwa upande mmoja kwa sababu ya ukosoaji, uchumi umepatwa na uratibishaji wa hali ya juu na ufafanuzi wa dhana na mbinu tangu miaka ya 1940, ambao baadhi yake imeelekea katika utekelezaji wa mbinu ya kidhana na kimawazo (hypothetico-deductive method) katika kueleza matokeo ya dunia halisi.<ref> Blaug, Marko (2007). "The Social Sciences: Economics" (Postwar maendeleo, metoder Eusebio katika uchumi wa kisasa), ''The New Encyclopaedia Britannica,'' aya ya 27, uk. 346-47.</ref> ==Tazama pia== * [[Historia ya Uchumi]] ==Tanbihi== {{Marejeo|colwidth=30em}} ==Marejeo== * [[Barr, Nicholas]] (2004) ''Uchumi wa Welfare State,'' 4th ed., Oxford University Press * [[Stiglitz, Joseph]] (2000) ''Uchumi wa Sekta ya Umma,'' 3rd ed., Norton Press ==Viungo vya nje== {{sisterlinks}} ;Habari za ujumla * {{dmoz|Science/Social_Sciences/Economics/|Economics}} * [http://www.oswego.edu/~economic/journals.htm Uchumi katika Open Directory Project] {{Wayback|url=http://www.oswego.edu/~economic/journals.htm |date=20130710110240 }} * [http://www.britannica.com/eb/article-9109547/economics Uchumi] katika Encyclopædia Britannica. * [http://www.intute.ac.uk/socialsciences/economics/ Intute: Economics:] {{Wayback|url=http://www.intute.ac.uk/socialsciences/economics/ |date=20070512014346 }} Orodha ya anwani ya tovuti ya vyuo vikuu vya Uingereza. * [http://repec.org/ Nakala za Utafiti katika Somo la Uchumi (RePEc)] * [http://rfe.org/ Vifaa Kwa Wanauchumi :] {{Wayback|url=http://rfe.org/ |date=20130511055542 }} Mwongozo unaodhaminiwa na Chama cha Kiuchumi cha Marekani ulio na vifaa zaidi ya 2000 vya Tovuti kutoka "Data" to "Neat Stuff,". ;Taasisi na mashirika * [http://www.cepr.net/ Center for Economic and Policy Research (Marekani)] * [http://edirc.repec.org/ Economics Departments, Institutes and Research Centers in the World] * [http://www.oecd.org/statistics/ Organization For Co-operation and Economic Development (OECD) Statistics] * [http://unstats.un.org/unsd United Nations Statistics Division] * [http://www.worldbank.org/data/ World Bank Data] * [http://www.wto.org World Trade Organization] ;Zana za masomo * [http://www.oswego.edu/~economic/newbooks.htm Mwongozo wa vitabu vya kiada kadha wa kadha katika tovuti] {{Wayback|url=http://www.oswego.edu/~economic/newbooks.htm |date=20130812211719 }} * [http://eh.net/atp/ Sehemu ya Ask The Professor] {{Wayback|url=http://eh.net/atp/ |date=20071026005606 }} ya EH.Net Economic History Services * [http://economics.about.com/ Uchumi katika About.com] {{Wayback|url=http://economics.about.com/ |date=20070602020408 }} * [[b:Economics|Vitabu vya kiada vya kiuchumi katika Wikibooks]] * [http://www.econguru.com/introduction_to_economics/ Introduction to Economics:] Dibaji fupi ya uchumi wa kimsingi iliyopewa leseni na Creative commons * [http://www.merlot.org/merlot/materials.htm?category=2216 Zana za masomo za MERLOT: Economics:] {{Wayback|url=http://www.merlot.org/merlot/materials.htm?category=2216 |date=20130614190857 }} Hakiki iliyo Marekani ya vifaa vya masomo * [http://ocw.mit.edu/OcwWeb/Economics/index.htm MIT OpenCourseWare: Economics:] {{Wayback|url=http://ocw.mit.edu/OcwWeb/Economics/index.htm |date=20100505004829 }} Makavazi ya zana za masomo kutoka kwa kozi za MIT * [http://www.economicsnetwork.ac.uk/links/othertl.htm Zana za kusoma na kufundisha zilizo katika tovuti, hakiki za] UK Economics Network, picha, maelezo ya maneno na vifaa vingine * [http://homepage.newschool.edu/het/thought.htm Mifumo ya mawazo:] {{Wayback|url=http://homepage.newschool.edu/het/thought.htm |date=20040805133647 }} Linganisha mifumo ya kiuchumi mbalimbali juu ya maswala fulani * [http://www.econlib.org/ Maktaba ya Uchumi na Uhuru (EconLib):] Vitabu vya Somo la Uchumi, Makala, Blogi (EconLog), Podcasts (EconTalk) {{sayansi}} [[Category:Uchumi]] [[Category:Elimu jamii]] [[Jamii:Sayansi]] 4hk1dma8c3qwdu2tsjti6when84q6dy 0 33241 1607884 1524272 2026-10-14T03:18:41Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607884 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = Guinness World Records | author = Craig Glenday (ed.) <ref>http://www.guinnessworldrecords.com/corporate/about_us_5.aspx</ref> | translator = none | image = Guiness2010.JPG | image_caption = The ''Guinness World Records'' 2010 edition | illustrator = Ian Bull, Trudi Webb | cover_artist = Yeung Poon | country = {{Flag icon|United Kingdom}} [[UK]]<ref>http://www.guinnessworldrecords.com/corporate/contact_us.aspx</ref><!-- see {{Infobox book}}; "country" = "country of first publication" --> | language = [[English language|English]], [[Arabic]], [[Portuguese language|Portuguese]], [[Chinese language|Chinese]], [[Croatian language|Croatian]], [[Czech language|Czech]], [[Danish language|Danish]], [[Dutch language|Dutch]], [[Estonian language|Estonian]], [[Finnish language|Finnish]], [[French language|French]], [[German language|German]], [[Greek language|Greek]], [[Hebrew]], [[Hungarian language|Hungarian]], [[Icelandic language|Icelandic]], [[Italian language|Italian]], [[Japanese language|Japanese]], [[Latvian language|Latvian]], [[Norwegian language|Norwegian]], [[Polish language|Polish]], [[Russian language|Russian]], [[Slovene language|Slovene]], [[Slovakian language|Slovakian]], [[Spanish language|Spanish]], [[Swedish language|Swedish]], [[Turkish language|Turkish]] and [[Bulgarian language|Bulgarian]] | series = Guinness World Records | subject = World Records | genre = Information | publisher = [[Jim Pattison Group]] | pub_date = 1955–present | english_pub_date = | media_type = | pages = <br />287 (2010) <br />288 (2003-2009)<br />289 (2008) | isbn = 978-1-904994-37-4 | oclc = | preceded_by = | followed_by = }} '''''Guinness World Records''''' (iliyojulikana hadi mwaka wa 2000 kama '''''The Guinness Books of World Records''''' na kwa matoleo yaliyotangulia Marekani, kama '''''The Guinness Book of World Records),''''' ni [[kitabu]] cha marejeleo kinachochapishwa kila mwaka na ni mkusanyo wa [[rekodi za dunia]] za mafanikio ya binadamu pamoja na maajabu ya ulimwengu asili. Kitabu chenyewe kinashikilia rekodi ya dunia kama mfululizo wa kitabu cha nakala iliyohifadhiwa kilicho na mauzo ya juu zaidi. <ref> Watson, Bruce. (Agust 2005). "World's Unlikeliest Bestseller". [[Smithsonian,|''Smithsonian,'']] uk. 76-81.</ref> Pia ni mojawapo ya vitabu ambavyo huibiwa sana kutoka maktaba ya umma katika Marekani. <ref> "Book deals for a steal", 4 Mei 2008, The Times (South Africa), Retrieved 2009-10-29</ref> == Historia == Mnamo tarehe 4 Mei 1951, [[Sir Hugh Beaver]], akiwa mkurugenzi wa [[Guinness]] Breweries, <ref>Guinness Book of Records collectors' web-site</ref> alienda kwenye mchezo wa kupiga risasi kule Kaskazini [[Slob]], kando na [[mto Slaney]] katika [[County Wexford]], Ireland. Alijihusisha kwenye mabishano kuhusu ni ndege yupi wa mwitu aliyekuwa wa kasi sana Ulaya. Jioni hiyo akiwa Castlebridge House, aligundua ilikuwa vigumu kuthibitisha katika vitabu vya marejeleo kama koshin golden plover alikuwa ndege wa mwituni wa kasi sana wa Ulaya ama sivyo. <ref>Early history of Guinness World Records, p. 2</ref> <ref name="Cavendish2005"> {{cite article |title=Publication of the Guinness Book of Records: 27 Agosti 1955 |author=Richard Cavendish |journal=History Today |volume=55 |month=Agosti |year=2005 }} </ref> Beaver alijua kwamba lazima kuna maswali mengine kadhaa ambayo hujadiliwa katika majumba ya starehe katika Uingereza na Ireland, lakini hapakuwa kitabu cha kutatua ubishi kuhusu umahiri. Aling'amua kuwa kitabu cha majibu kwa masuala ya aina hii kingekuwa maarufu. Wazo la Beaver lilikuja likatimilika wakati mfanyakazi wa Guinness, [[Christopher Chataway]] alipendekeza wanafunzi mapacha [[Norris]] na [[Ross McWhirter]], waliokuwa wakiendesha shirika la utafiti mjini [[London]]. Ndugu hawa walikandarasiwa kukusanya kile kilicho julikana kama ''The Guinness Book of Records'' mwezi Agosti 1954. Nakala elfu moja zilichapishwa na kupeanwa bure. <ref>{{cite web|url=http://spyhunter007.com/spy_guinness_book_history.htm|title=History of Guinness Book of Records|accessdate=2007-04-29|archivedate=2006-05-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060513093133/http://spyhunter007.com/spy_guinness_book_history.htm}}</ref> Baada ya kuanzisha ''Guinness Book of Records '' kwenye mtaa 107 [[Fleet Street]], toleo la kwanza la kitabu hiki kilichokuwa na kurasa 197 kilifunganishwa tarehe 27 Agosti 1955 na kikawa cha kwanza kwenye orodha ya mauzo ya vitabu bora nchini Uingereza hata kabla ya [[Krismasi]]. "Ilikuwa njia ya kuimarisha mauzo-haikuwa njia ya kuunda pesa", alisema Beaver. Mwaka uliofuata, ilizinduliwa Marekani na kuuza nakala 70,000. Baada ya kitabu kuwa maarufu bila kutarajia, toleo zaidi zilichapishwa. Hatimaye, ikafuata muundo wa marekebisho mara moja kila mwaka iliyochapishwa katika Oktoba sanjari na mauzo ya Krismasi. McWhirters waliendelea kuchapisha vitabu hivyo na vingine vya kuhusiana kwa miaka mingi. Ndugu hao walikuwa na kamusi kumbukumbu - kwenye makala ya TV ya ''[[Record Breakers]],'' kuhusiana na kitabu hicho. Walijibu maswali kutoka kwa watoto kwenye mkusanyiko kuhusiana na rekodi mbalimbali za dunia na wangewapa kawaida majibu sahihi. McWhirter Ross aliuawa na Provisional Irish Republican Army mwaka 1975. <ref>{{cite web|url=http://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A29395-2004Apr20|title=Norris McWhirter Dies; 'Guinness Book' Co-Founder|date=21 Aprili 2004|accessdate=2009-09-29|publisher=[[The Washington Post]]}}</ref> Kufuatia mauaji ya McWhirter, kipengele katika maonyesho ambapo maswali kuhusu rekodi za hapo mbeleni kotoka kwa watoto yalijibiwa kiliitwa "Norris on the Spot". Guinness World Records Ltd iliundwa mwaka wa 1954 kuchapisha kitabu cha kwanza. Sterling Publishing ilimiliki haki za kitabu cha Guinness katika miaka ya 1970 na chini ya uongozi wao, kitabu hiki kilipata umaarufu Marekani. Kundi la uchapishaji lilimilikiwa na Guinness Brewery na hatimaye [[Diageo]] hadi 2001 liliponunuliwa na [[Gullane Entertainment]]. Gullane nayo ikanunuliwa na HiT [[Entertainment]] mwaka 2002. Mnamo mwaka wa 2006, [[Apax Partners]] ilinunua HiT na hatimaye kuuzwa Guinness World Records mapema mwaka 2008 kwa [[Jim Pattison Group]], ambayo pia ni kampuni msingi ya [[Ripley Entertainment]], ambayo ina leseni ya kuendesha Guinness World Records 'Attractions. Pamoja na ofisi mjini New York na Tokyo,makao makuu ya kimataifa ya Guinness World Records yamebaki mjini London, wakati vivutio vya kumbukumbu ipo katika makao makuu ya Ripley katika [[Orlando, Florida|Orlando]], Florida. == Ukuaji == [[Picha:Ironing guinness 0357.JPG|right|156px|thumb|Baadhi ya majaribio ya rekodi za dunia ni ya kustajabisha zaidi kuliko mengine: Suresh Joachim, dakika chache baada ya kuvunja rekodi ya dunia ya kupiga pasi ya masaa 55 na dakika 5, katika Shoppers World, Brampton.]] Makala ya hivi karibuni yamelenga rekodi za umahiri wa washindani binadamu. Mashindano yapo kwa viwango mbalimbali kutoka kwa yale dhahiri kama kuinua uzito hadi uturushaji wa [[yai]] kwa umbali ulio mrefu zaidi, au kwa muda mrefu iliotumika kucheza ''[[Theft Auto IV]]'' au idadi ya hot dogs ambazo zinaweza kuliwa katika dakika kumi, ingawa mashindano ya kula na kunywa bia na pombe hayakubaliki tena pengine kwa hofu ya [[kuyahalalisha]]. Licha ya rekodi za mashindano, kuna habari za ukweli kama uvimbe mzito sana,mmea wa sumu zaidi, [[mto]] mfupi sana ([[Mto Roe]]), mchezo wa kuigiza unaochukuwa muda mwingi sana ''([[Guiding Light]])'' katika Marekani, wahusika waliodumu sana katika mchezo wa kuigiza ([[William Roache]] kwa ''[[Coronation Street]]'' nchini Uingereza, [[Ray Meagher]] kwa ''[[Home and Away]]'' muda mrefu zaidi ''([[As the World Turns]])'' katika Marekani, na mfanyabiashara maarufu sana duniani [[(Joe Girard)]], na zinginezo. Rekodi nyingi pia zinahusiana na binadamu mwenye umri mdogo kutimilisha kitu kama binadamu mwenye umri mdogo kutembelea mataifa yote ya ulimwengu akiwa [[Maurizio Giuliano]]. <ref>{{cite book|title=Guinness Book of World Records 2006, page 126 of UK edition}}</ref> Kila toleo lina uteuzi wa rekodi nyingi katika mfumo habari wa Guinness, na vigezo vwa kuchagua vimebadilika na miaka iliyopita. Rekodi mpya huongezwa na rekodi ambazo zimevunjiliwa hoongezwa pia. Kutolewa kwa Norris McWhirter kutoka jukumu la kuwa mshauri mwaka wa 1995 na baadaye maamuzi ya Diageo Plc kuuza Guinness World Records imeibadilisha kotoka muundo wake wa kuwa kama kitabu cha marejeleo, hadi kuwa mfano wa bidhaa. Mabadiliko haya yana maana kwamba rekodi nyingi za dunia zizijaorodheshwa katika kitabu (au kwenye tovuti), na zinaweza tu kujulikana kwa kuandika ombi kwa Guinness la kutaka 'kuvunja' rekodi. Kwa wale wasioweza kungojae muda wa hadi wiki 4-6 kwa majibu, Guinness itashughulikia maombi yao kwa dharura kwa kiwango cha pauni 300 (~dola 600). ''Guinness Book of Records'' ni kitabu cha nakala iliyohifadhiwa kuuzwa zaidi duniani na hivyo kupata kuingia ndani kwenye kurasa zake. Vitabu kadhaa na filamu za televisheni pia zimetolewa. Msisitizo tena katika maonnyesho haya imekuwa kuvutia na kuburudisha kuliko kujulisha au kuelimisha. ''Guinness World Records'' haifuatilia kipengee cha "Person with the most records" kwani hii hubadilika kila mara, na rekodi zingine zilizokuwepo huwenda sasa 'zilipumzishwa' na hivyo kipengee hiki kisingekuwa na usawa. Mwaka 2005, Guinness iliteua [[9 Novemba]] kama ''International Guinness World Records Day'' ili kuhimiza kuvunja rekodi za dunia na ilifafanuliwa kuwa "mafanikio zaidi". Toleo la mwaka wa 2006 lilibatizwa "tukio kubwa la kimataifa duniani," kwa wastani wa watu 100,000 kushiriki katika nchi 10. Utangazaji huu umeipa Guinness rekodi 2244 mpya zote zilizo halali katika miezi 12, ambayo ni ongezeko la zaidi ya asilimia 173 kutoka mwaka uliopita. <ref>{{cite web|url=http://home.businesswire.com/portal/site/google/index.jsp?ndmViewId=news_view&newsId=20061106005761&newsLang=en|title=Records Shatter Across the Globe in Honor of Guinness World Records Day 2006|accessdate=2007-04-29|archiveurl=https://archive.today/20120718032729/http://www.businesswire.com/portal/site/google/index.jsp?ndmViewId=news_view&newsId=20061106005761&newsLang=en|archivedate=2012-07-18}}</ref> Mnamo Februari 2008, [[NBC]] ilionyesha ''The Top 100 Guinness World Records of All Time'' na Guinness World Records ilizirodhesha kwenye tovuti yao. <ref> [http://www.guinnessworldrecords.com/news/2008/01/080128.aspx Guinness World Records Live: Top 100.] Guinness World Records. Retrieved on 6 Novemba 2008.</ref> == Masuala ya maadili na usalama == Rekodi kadhaa za Ulimwengu zilizokuwa katika kitabu zimeondolewa kwa sababu za kimaadili. Kwa kuchapisha rekodi za ulimwengu kitengo, kitabu kinaweza kuwatia moyo wengine kujaribu kuvunja rekodi hizi hata kwa gharama ya afya na usalama wao. Kwa mfano, kufuatia uchapishaji wa rekodi wa "heaviest cat", wamiliki wengi paka waliwalisha kupita kiwango cha afya njema na kwa hivyo,vipenge kama hivi viliondolewa. <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.cat-world.com.au/CatRecords.htm |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2009-12-09 |archivedate=2012-05-19 |archiveurl=https://www.webcitation.org/67mD2xqS3?url=http://www.cat-world.com.au/cat-world-records }}</ref> Guinness Book pia iliondoa rekodi kwenye kitengo cha "eating and drinking records" kwa Mafanikio ya Binadamu mwaka 1991 kwa wasiwasi ya kwamba washindani wangeweza kudhuru na kumweka mchapishaji kwenye kesi za koti. Mabadiliko haya ni pamoja na kuondolewa kwa rekodi ya kunywa pombe, [[mvinyo]] na [[bia]], pamoja na rekodi nyingine zisizo za kawaida kama vile kula vitu visivyo vya kawaida kama vile baiskeli na miti. <ref name="discontinue"> Guinness Book of World Records 1990 edition, s. 464</ref> Rekodi nyingine kama vile kumeza [[upanga]] na uendeshaji wa magari (kwenye barabara za umma), zilifungiwa kwani washikiliaji wa rekodi hizi walizidisha kiwango kinacho dhaniwa salama kwa binadamu. Kumekuwa na matukio ya rekodi zilizofungwa kufunguliwa. Kwa mfano,rekodi ya kumeza upanga iliorodheshwa kama iliyofungwa kwenye Guinness Book of World Records mwaka wa 1990, lakini kipindi cha elevishani cha Guinness World Records Primetime, kilichoanza mwaka 1998,kilikubalia ushindani wa watu tatu wa kumeza upanga (na vivyo toleo la 2007 Guinness World Records, kilichoanza mwaka 1998, kilikubalia ushindani wa watu tatu wa kumeza upanga (na vivyo toleo la 2007 ''Guinness World Records'''' na kuendelea). Mkururo wa barua pia hairuhusiwi. "Guinness World Records haikubali rekodi yoyote inayohusiana na mkurur wao barua, zilizotumwa posta au barua pepe. Ukipokea barua au barua pepe ambayo iliyo na ahadi ya kuchapisha majina ya wale wote wanaoendeleza kuituma, tafadhali iharibu, ni ukora. Hata ikidai kuhusika kwa Guinness World Records na huduma za posta, hawausiki. <ref> [http://www.guinnessworldrecords.com/member/faqs.aspx Guinness World Records - Break A Record - Frequently Asked Questions (FAQ)]</ref> == Majumba ya kumbukumbu == [[Picha:6764 Guinness.JPG|left|thumb|200px|Jumba la Kumbukumbu la Guinness, Los Angeles, California.]] Mnamo mwaka wa 1976, jumba la kumbukumbu la Guinness Book of World Records lilifunguliwa katika [[Empire State Building]]. Mlenga shabaha [[Bob Munden]] kisha akaenda ziara kutangaza Guinness World Records kwa kupiga risasi kutoka bastola aina ya single-action katika muda wa sekunde 1. <ref> Bob Munden - Munden Enterprises, Fast Draw, Six-Gun Magic, Custom Gun Work, shooting videos, dvds, School of the Fast Gun, history of fast draw, appearances</ref> Miongoni mwa maonyesho kulikuwepo na sanamu ya mtu mrefu zaidi duniani, [[Robert Wadlow]] na mnyo wa ardhini mkubwa duniani, picha ya X-ray ya mmeza upanga, kofia ya mhasiriwa wa kupigwa na umeme mara kadhaa [[Roy Sullivan]] ikiwemo na mashimo na viatu vya golf vilivyo rembeshwa vilivyouzwa kwa $ 6500. <ref> In Praise of Facts, by John Leonard, the introduction to the New York Times Desk Reference</ref> Jumba hili lilifungwa. Katika miaka ya hivi karibuni, kampuni ya Guinness imeruhusu kuweko kwa majumba ya kumbukumbu madogo maonyesho yakiwa kwa misingi ya kitabu hiki, kwa sasa (kama wa 2008) ziko katika miji maarufu kwa watalii: [[Tokyo]], [[Copenhagen]], [[San Antonio]], [[Niagara Falls]], [[Hollywood]] na [[Gatlinburg, Tennessee|Gatlinburg]], Tennessee, pamoja na eneo mpya iliyopangwa kufungua katika [[Bangalore, India|Bangalore]], India mwezi Februari 2010. Wakati mmoja, kulikuwa na majumba ya kumbukumbu na maonyesho ya Guinness World Records katika [[Trocadero]] mjini London, [[Surfers Paradise]], [[San Francisco]], [[Orlando, Florida|Orlando]], Florida, <ref name="museum-orlando-lostparks">{{cite web | url = http://www.lostparks.com/guinness.html | title = The Guinness World Records Experience: one of Florida's Lost Tourist Attractions | accessdate = 2009-02-01 | author = Brown, Robert H. | archive-date = 2008-12-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081222060444/http://www.lostparks.com/guinness.html | url-status = dead }}</ref> [[Atlantic City, New Jersey]], <ref name="museum-locations">{{cite web | url = http://www.guinnessattractions.com/locations.aspx | title = Guinness World Records Experience locations | accessdate=2009-02-01 | author = Ripley Entertainment, Inc.}}</ref> [[Las Vegas, Nevada|Las Vegas]], Nevada <ref name="museum-locations-archive"/> na [[San Antonio, Texas|San Antonio]], Texas <ref name="museum-locations"/> lakini maeneo haya yalifungwa. Jumba la kumbukumbu la Orlando, lililofungwa mwaka 2002, lilibandikwa ''The Guinness Records Experience;'' <ref name="museum-orlando-lostparks"/> majumba ya Hollywood, Niagara Falls, Copenhagen, Gaitlinburg na, Tennessee awali pia yalibandikwa hivyo. <ref name="museum-locations-archive">{{cite web | url = http://www.guinnessattractions.com/ | title = Guinness World Records Experience locations | work = Internet Archive Wayback Machine | date = 2002-11-20 | accessdate = 2009-02-01 | author = Ripley Entertainment, Inc. | archivedate = 2002-11-20 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20021120040920/http://www.guinnessattractions.com/ }}</ref> Ingawa baadhi ya maonyesho ni ya kusisimua, kama sanamu ya mtu mrefu sana au mfupi sana duniani, au video za rekodi zikivunjwa, habari nyingi huonyeshwa kwa njia ya maandishi na picha tu. ==Filamu za televisheni== Guinness World Records ina filamu za televisheni mbalimbali zinazoonyesha majaribio ya kuvunja rekodi za dunia, zikiwemo: * Guinness World Records UK * [[Guinness World Records Primetime]] * [[The Guinness Game]] * Australia's Guinness World Records * Guinness World Records: 50 Years, 50 Records * Ultimate Guinness World Records * Lo show dei record (Italian version) * Spain: El show de los récords (Antena 3) and Guinness World Records (Telecinco) * Record Breakers ([[BBC]] TV) * [[Guinness World Records Smashed]] - UK - Sky1 (Desemba) * Guinness World Records Portugal - PT - Sic * NZ Smashes Guinness World Records * Światowe Rekordy Guinnessa 2009 (Guinness World Records 2009) - Polen - [[Polsat]] Kwa umaarufu wa televisheni halisia, GWR ilianza kujitangaza kama muanzilisha wa kitengo hiki, kwa misemo kama vile 'sisi tuliandika kitabu juu ya Reality TV'. Ndugu wa McWhirter kwa pamoja na Roy Castle walituletea kipindi kwenye televisheni ya [[BBC]], Record Breakers na kuanzia 1972 hadi kifo cha Ross mwaka 1975; Norris aliendelea kuonekana kwenye kipindi mpaka kustaafu kwake mwaka wa 1994. == Toleo la michezo == Mnamo mwaka wa 2008, Guinness World Records ilizindua toleo lake la Gamer's edition kwa muungano na [[Twin Galaxies]]. Gamer's Edition ina kurasa 258, zaidi ya rekodi 1236 za dunia kuhusiana michezo ya video na mahojiano manne ikiwemo ile na nmwanzilishi wa Twin Galaxies, Walter Day. == Tazama pia == * Ashrita Furman of Queens, New York, the individual who holds the record for setting the most Guinness World Records [35] * Herostratic fame, named after Herostratus, who destroyed the Temple of Artemis for the single reason of having his name immortalized in history. * Limca Book of Records, a record book of Indian origin. * [36], A video game based on the book. ==Marejeo== {{marejeo}} == Viungo vya nje == {{Commons category-inline|Guinness World Records}} {{Wikinews|category:World records|World records}} {{Wikinews|Fastest "zorb" ride set by New Zealanders}} {{Wikinews|Toronto and Rockettes kick into the records book}} {{Wikinews|Firefox browser attempts to break world record}} * Guinness World Attractions (the official Museums website) * [http://www.guinnessworldrecords.com/records/default.aspx Guinness World Records] (the official Book website) * The Jim Pattison Group (parent company) {{DEFAULTSORT:Guinness, Rekodi za Dunia}} [[Jamii:Makumbusho]] [[Jamii:Vitabu vya 1955]] lcazqlyzpf1xefcrvenqtl84ekodkq7 0 33371 1607597 1600380 2026-10-14T02:38:59Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607597 wikitext text/x-wiki {{wiktionary}} {{Infobox Company | name = Steers | logo = [[Image:Steers logo.png|200px]] | type = Franchise | genre = Take-aways and Diners | ilipoanzishwa = 1970 | founder = George Halamandaris | location_city = Johannesburg, Midrand | location_country = South Africa | location = | locations = | area_served = | key_people = | industry = Food and Beverage | products = Fast food | services = | revenue = | operating_income = | net_income = | assets = | equity = | owner = | num_employees = | parent = | divisions = | subsid = | slogan = | homepage = | footnotes = | intl = }} '''Steers''' ni [[hoteli ya huduma ya haraka]] kutoka [[Afrika Kusini.]] Hasa inauza burgers za [[nyama]] na [[kuku]]wa kuchoma na [[vinywaji laini]] [[Chip]] sundries na mengine. Steers 'ilianzishwa mwaka wa [[1960]] wakati muasisi wa kampuni, [[George Halamandaris]], alitembelea [[Marekani]] na kuamua kuwa angeweza kuleta dhanadhana ya chakula cha haraka nchini Afrika Kusini. Mkahawa wa kwanza wa Steersu lifunguliwa [[Jeppe, Johannesburg]] mwaka 1970. Mkahawa huo uliendelea kufungua mikahawa mingine kote nchinini afrika kusini na kuanzisha mikahawa ya kuingia na gari mwaka 1997 na utoaji wa huduma ya kuletewa chakula kokote ulipo kuanzia mwaka 2008. sasa Steers inapatikana kote Afrika ya Kusini na katika nchi nyingine saba katika [[Afrika]] na kusini mwa [[Ulaya]]. Mwaka 1994, Kikundi cha Steers Holdings kiliorodheshwa kwenye [[JSE Securities Exchange]] na hisa zao zilikuwa zina uzwa 165c. Mwaka 2006, hisa hizo zilikuwa na thamani ya 400c. Kikundi hicho baadaye kilibadilisha jina na kuwa ''Famous Brands,'' ambayo pia inajumuisha mikahawa mingine kama vile [[Wimpy, Debonairs Pizza, FishAways, House of Coffee, Brazil, Market Café, whistle Stop, tashas.]] Kuanzia mwaka 1985, bidhaa za Steers, kama [[mchuzi]], imekuwa iki uzwa katika maduka makubwa ya Afrika Kusini. ==Slogans== *It's that Good (kwa wakati huu) *Flame grilled, it just tastes better *It's that Good (Present) ==Bidhaa== Mikahawa ya steers huwa ina wahudumia matajiri wa Afrika Kusini na huwauzia chakula cha bei ghali kinacho hitaji muda mwingi wa kutayarishwa.<br> Steers inauza burgers za nyama, mboga na kuku, sandwich, viazi vya kukaranga (vinanvyojulikana kama ''chips'' huko SA), vinywaji baridi, na Desserts. Huwa wanaweka mkazo mkubwa sana kwa vyakula vinavyo andamana kama: • '''Breakfast on the run''' (huwa ndani ya Pita: Bacon, yai, jibini, nyanya AU jibini, nyanya, yai na caramelized kitunguu)<br> • '''Good Guy''' (grilled Burger na chips)<br> • '''Hunga Busta''' <br> • '''King-size deal''' (huandaliwa na bun na chips: Two flame-grilled beef patties, slices mbili za jibini, nyanya na mchuzi maalum wa Steers)<br> • '''Wacky Wednesday''' Miongoni mwa walaji wa Afrika Kusini, Steers inajulikana kwa ajili ya "Wacky Wednesday" maalumu; "una pewa burger mbili kwa bei ya mmoja" umaalumuwake ni kuwa ina uzwa tu Jumatano. Msingi asili ya "Wacky Wednesday" hubadilika kila mwezi. ==Nchi (na wilaya) ambazo zina mikahawa ya Steers== *[[File:Flag of Angola.svg|22px|Angola]] [[Angola]] *[[File:Flag of Botswana.svg|22px|Botswana]] [[Botswana]] *[[File:Flag of Cote d'Ivoire.svg|22px|Pwani ya Pembe]] [[Pwani ya Pembe]] *[[File:Flag of Eswatini.svg|22px|Eswatini]] [[Eswatini]] *[[File:Flag of Kenya.svg|22px|Kenya]] [[Kenya]] *[[File:Flag of Malawi.svg|22px|Malawi]] [[Malawi]] *[[File:Flag of Mauritius.svg|22px|Mauritius]] [[Mauritius]] *[[File:Flag of Mozambique.svg|22px|Msumbiji]] [[Msumbiji]] *[[File:Flag of Namibia.svg|22px|Namibia]] [[Namibia]] *[[File:Flag of Nigeria.svg|22px|Nijeria]] [[Nijeria]] *[[File:Flag of Portugal.svg|22px|Ureno]] [[Ureno]] *[[File:Flag of Senegal.svg|22px|Senegal]] [[Senegal]] *[[File:Flag of South Africa.svg|22px|Afrika Kusini]] [[Afrika Kusini]] *[[File:Flag of Sudan.svg|22px|Sudan]] [[Sudan]] *[[File:Flag of Tanzania.svg|22px|Tanzania]] [[Tanzania]] *[[File:Flag of Uganda.svg|22px|Uganda]] [[Uganda]] *[[File:Flag of Zambia.svg|22px|Zambia]] [[Zambia]] *[[File:Flag of Zimbabwe.svg|22px|Zimbabwe]] [[Zimbabwe]] ==Viungo vya nje== * [http://www.steers.co.za Tovuti Rasmi] {{Wayback|url=http://www.steers.co.za/ |date=20091214111435 }} * [http://www.facebook.com/pages/Steers/22771033210 Facebook Group] * [http://www.bizpages.co.za/cat/steers.html Orodha ya Steers mahoteli katika Afrika ya Kusini] {{Wayback|url=http://www.bizpages.co.za/cat/steers.html |date=20090802193501 }} {{restaurant-stub}} [[Category:kampuni za Afrika Kusini]] ayw5kxdefyfxbaaybayzhlwtl85srah 0 33542 1607797 1600381 2026-10-14T03:14:14Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607797 wikitext text/x-wiki {{Infobox non-profit | Non-profit_name = Muungano wa Kimataifa wa Mwalaba Mwekundu na Hilali Nyekundu | Non-profit_logo = [[Image:Croixrouge logos.jpg|200px]]<br/>The [[Red Cross (symbol)|Red Cross]] and the [[Red Crescent (symbol)|Red Crescent]] emblems, the symbols from which the Movement derives its name. | Non-profit_type = | founded_date = 1863 | founder = | location = [[Geneva]], [[Switzerland]] <!-- this parameter modifies "Headquarters" --> | origins = | key_people = | area_served = Worldwide | product = | focus = Humanitarian | method = Aid | revenue = | endowment = | num_volunteers = | num_employees = | num_members = | subsid = | owner = | Non-profit_slogan = | homepage = http://www.redcross.int/ | dissolved = | footnotes = }} '''Shirika la Kimataifa la Msalaba Mwekundu na lile la Hilali Nyekundu''' ni [[mashirika ya kibinadamu]] yenye wahudumu wa kujitolea takriban milioni 97 duniani kote <ref name="ARC-understanding">{{Rejea tovuti |url=http://www.redcross.org/portal/site/en/menuitem.d229a5f06620c6052b1ecfbf43181aa0/?vgnextoid=6c7695e5ded8e110VgnVCM10000089f0870aRCRD&vgnextchannel=5002af3fbac3b110VgnVCM10000089f0870aRCRD |title=American Red Cross: Understanding of the Movement |accessdate=2021-01-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100626020853/http://www.redcross.org/portal/site/en/menuitem.d229a5f06620c6052b1ecfbf43181aa0/?vgnextoid=6c7695e5ded8e110VgnVCM10000089f0870aRCRD&vgnextchannel=5002af3fbac3b110VgnVCM10000089f0870aRCRD |archivedate=2010-06-26 }}</ref> ambayo yalianzishwa ili kulinda masilahi ya afya ya binadamu, kuhakikisha heshima kwa hulka ya [[mwanadamu]], na kuzuia na kupunguza mateso ya kibinadamu, bila ubaguzi wowote kwa misingi ya [[utaifa]], [[rangi]], [[jinsia]], imani za [[kidini]], [[darasa|daraja la kijamii]] au [[maoni ya kisiasa]]. Jina maarufu la ''Shirika la Kimataifa la Msalaba Mwekundu'' ni dhana tu, kwani hakuna shirika lolote lililosajiliwa rasmi kwa jina hilo. Katika hali halisi, shirika hili lina mashirika tofauti kadhaa ambayo kisheria hujitegemea mbali na lile lingine, lakini yameungana pamoja kupitia kanuni za kimsingi, madhumuni, ishara, masharti na vyombo vya serikali. Vipengee muhimu vya shirika hili ni: * [[Kamati ya Kimataifa ya Msalaba Mwekundu]] (ICRC) ni taasisi ya kibinafsi ya [[kibinadamu]] iliyoanzilishwa mnamo mwaka wa 1863 mjini [[Geneva]], [[Uswisi]] na [[Henry Dunant]]. Kamati hii inayojumuisha wanachama 25 ina mamlaka ya kipekee chini ya [[sheria ya kibinadamu ya kimataifa]] kulinda maisha na heshima ya walioathirika na migogoro mbalimbali ya kimataifa. ICRC imewahi kupatiwa [[Tuzo ya Amani ya Nobel]] mara tatu (mwaka 1917, 1944 na 1963). <ref name="NobelFactsorg">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/lists/organizations.html|title=Nobel Laureates Facts - Organizations|publisher=[[Nobel Foundation]]|accessdate=2009-10-13}}</ref> * [[Shirikisho la Kimataifa la Vyama vya Msalaba Mwekundu na Hilali Nyekundu]] (IFRC) ilianzishwa mwaka wa 1919 na kwa sasa huratibu shughuli kati ya 186 za kitaifa za Msalaba Mwekundu na Hilali Nyekundu katika Shirikisho. Kimataifa, Shirikisho linaongoza na kupanga, kwa ushirikiano wa karibu wa Vyama vya wa kitaifa, misaada pamoja na kukabiliana na mahitaji ya dharura. Sekretarieti ya Shirikisho la Kimataifa ina makao yake mjini [[Geneva]], Uswizi. Mwaka wa 1963, Shirikisho (likijulikana kama Shirikisho la Vyama vya Msalaba Mwekundu) lilipatiwa Tuzo ya Amani ya Nobel kwa pamoja na ICRC. <ref name="NobelFactsorg"></ref> * [[Vyama vya kitaifa vya Msalaba Mwekundu na Hilali Nyekundu]] zipo katika takriban kila nchi duniani. Kwa sasa, Vyama 186 vya kitaifa vinatambuliwa na ICRC na kujumuishwa kama wanachama kamili wa Shirikisho. Kila kipengee hufanya kazi katika nchi yake kwa mujibu wa kanuni za sheria ya kibinadamu ya kimataifa na [[amri]] ya Muungano wa kimataifa. Kwa mujibu wa hali na uwezo wake maalum, Vyama vya Kitaifa vinaweza kuchukua kazi za ziada za kibinadamu ambazo hazijatambulikana moja kwa moja katika sheria ya kibinadamu ya kimataifa au katika [[Mustakabali wa utenda kazi]] wa Muungano wa kimataifa. Katika nchi nyingi, zimejumuishwa kwa karibu sana na mfumo wa afya kwa kutoa [[Huduma ya utabibu kwa dharura]]. ==Historia ya Muungano== ===Kamati ya Kimataifa ya Msalaba Mwekundu === ====Solferino, Henry Dunant na kuanzilishwa kwa ICRC==== [[File:Jean Henri Dunant.jpg|thumb|Henry Dunant, mwandishi wa "A Memory ya Solferino"]] [[File:Original Geneva Conventions.jpg|thumb|Original dokument Genève wa kwanza konventionen 1864]] Hadi karne ya ^19, kulikuwa hakuna mpangilio madhubuti wa mfumo wa [[uuguzi]] wa [[jeshi]] kwa majeruhi wala usalama au taasisi zilizolindwa kuwalazia na kutibu waliokuwa wamejeruhiwa katika vita. Mnamo Juni 1859, mfanyabiashara mswizi [[Henry Dunant]] alisafiri hadi [[Italia]] na kukutana na kaizari wa Ufaransa [[Napoleon wa III]] kwa nia ya kujadili matatizo katika kuendesha biashara nchini [[Algeria]], ambayo kwa wakati huo inamilikiwa na [[Ufaransa]]. Alipowasili katika mji mdogo wa [[Solferino]] jioni ya [[24 Juni]], alishuhudia [[Vita vya Solferino]], mojawapo ya mapigano katika ya [[Vita vya Austro-Sardinian.]] Kwa siku moja, takriban askari 40,000 pande zote mbili walikufa au kuachwa wamajeruhiwa uwanjani. Henry Dunant alishtushwa sana na matokeo ya baada ya vita, mateso ya askari waliojeruhiwa na uhaba wa matibabu na huduma za kimsingi. Alitupilia mbali madhumuni ya hapo awali ya safari yake na kwa siku kadhaa akajitola kusaidia katika matibabu na kuwauguza waliojeruhiwa. Alifanikiwa kupanga msaada wa dharura kwa kuwahamasisha wakaazi kutoa misaada bila ubaguzi. Aliporudi kwao mjini [[Geneva]], aliamua kuandika kitabu kiitwacho ''[[A Memory of Solferino]]'' kilichochapishwa kwa pesa zake mwenyewe katika mwaka wa 1862. Alituma nakala za kitabu kwa viongozi wa kisiasa na kijeshi kote [[Ulaya]]. Pamoja na kuandika maelezo barabara kuhusu tajriba yake ya Solferino ya mwaka wa 1859, alipendekeza kuanzishwa kwa mashirika ya kitaifa ya kutoa misaada kwa hiari ili kusaidia kuwauguza askari waliojeruhiwa katika vita. Aidha, alipendekeza kubuniwa kwa mikataba ya kimataifa kuhakikisha ulinzi wa madaktari wasioegemea upande wowote na hospitali katika maeneo ya vita kwa ajili ya askari waliojeruhiwa vitani. Mnamo 9 Februari 1863 mjini Geneva, Henry Dunant alianzisha "Kamati ya Watano" (pamoja na wengine wanne kutoka familia zilizojulikana sana mjini Geneva) kama tume ya uchunguzi ya [[Geneva Society for Public Welfare]]. Lengo lao lilikuwa kuchunguza uwezekano mawazo ya Dunant na kupanga kongamanao la kimataifa kuhusu uwezekano wa utekelezaji wake. Wanachama wa kamati hii, mbali na Dunant mwenyewe, walikuwa [[Gustave Moynier]], mwanasheria na mwenyekiti wa Geneva Society for Public Welfare; daktari [[Louis Appia]], aliyekuwa na uzoefu wa kazi muhimu katika upasuaji;rafiki na mwenzi wake Appia [[Theodore Maunoir]], kutoka [[Geneva Hygiene and Health Commission]] na [[Guillaume-Henri Dufour]] generali katika [[Jeshi la Uswizi]] aliyesifika sana. Siku nane baadaye, watu hao watano waliamua kubadili jina la kamati kuwa "Kamati ya Kimataifa ya Kutoa Misaada kwa waliojeruhiwa". Kutoka 26 Oktoba hadi 29 1863, kamati hiyo iliandaa kongamano la kimataifa mjini Geneva kupanga hatua za kuboresha huduma za matibabu wakati wa vita. Mkutano huo ulihudhuriwa na watu 36: wajumbe rasmi kumi na nane kutoka serikali za kitaifa, sita kutoka mashirika yasiyokuwa ya kiserikali, wajumbe saba wa kigeni wasiokuwa rasmi, na wajumbe wale tano wa Kamati ya Kimataifa. Majimbo na Falme zilizowakilishwa na wajumbe rasmi zilikuwa: * [[File:Flagge Großherzogtum Baden (1871-1891).svg|25px]] [[Baden]] * [[File:Flag of Bavaria (striped).svg|border|25px]] [[Bavaria]] * [[File:Flag of France.svg|25px]] [[Ufaransa]] * [[File:Flag of the United Kingdom.svg|25px]] [[Ufalme wa Maungano]] * [[File:Flag of Hanover 1837-1866.svg|border|25px]] [[Hannover]] * [[File:Flagge Großherzogtum Hessen ohne Wappen.svg|border|25px]] [[Hesse]] * [[File:Flag of Italy (1861-1946).svg|25px]] [[Italia]] * [[File:Prinsenvlag.svg|25px]] [[Uholanzi]] * [[File:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|25px]] [[Austria]] * [[File:Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg|border|25px]] [[Prussia]] * [[File:Romanov Flag.svg|border|25px]] [[Urusi]] * [[File:Flag of Saxony.svg|border|25px]] [[Saksonia]] * [[File:Unionsflagg 1818.png|25px]] [[Uswidi]] wa [[Norwei]] * [[File:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|25px]] [[Hispania]] Kati ya mapendekezo yaliyoandikwa katika maazimio ya mwisho wa mkutano, yaliyopitishwa tarehe 29 Oktoba 1863, yalikuwa: * Kuundwa kwa jamii za kitaifa kwa askari waliojeruhiwa; * Kutoegemea upande wowote Katika ulinzi wa askari waliojeruhiwa; * Utumizi wa misaada ya kujitolea katika vita; * Kupangwa kwa kongamano zaidi ili kutunga dhana hizi katika mikataba yenye uwezo wa kisheria za kimataifa * Kuanzishwa kwa ishara maalum kwa ulinzi wa matabibu, yaani ukanda mweupe mkono wenye msalaba mwekundu. [[File:Gedenkstein-rotes-kreuz-1864.jpg|thumb|Memorial kukumbuka ya kwanza ya matumizi ya alama ya Msalaba Mwekundu katika migogoro ya silaha wakati wa vita ya Dybbøl (Danmark) mwaka 1864; pamoja kujengwa mwaka 1989 na Msalaba Mwekundu kitaifa jamii wa Denmark na Ujerumani.]] Mwaka mmoja tu baadaye, serikali ya Uswizi ilizialika serikali za nchi zote za Ulaya, pamoja na zile za [[Marekani]],[[Brazil]], na [[Mexico]], kuhudhuria kongamano rasmi la kidiplomasia. Nchi kumi na sita zilimtuma jumla ya wajumbe ishirini na sita kwenda Geneva. Mnamo 22 Agosti 1864, kongamano lilibuni [[Mkataba wa kwanza wa Geneva]] "ili kukidhi hali ya wanajeshi waliojeruhiwa katika vita". Wawakilishi wa majimbo na falme 12 walitia saini kanuni hiyo: Baden, Ubelgiji, Denmark, Ufaransa, Hesse, Italia, Uholanzi, [[Ureno]], Prussia, Uswisi, Uhispania, na [[Württemberg.]] Mkataba huo ulijumuisha makala kumi, na kuanzisha kwa mara ya kwanza masharti yenye uzito wa kisheria kuhakikisha ulinzi kwa askari waliojeruhiwa, matabibu, na taasisi maalumu za kibinadamu bila kuegemea upande wowote wakati wa vita. Isitoshe, Mkataba huo ulibainisha masharti mawili maalum ambayo yangelitambulisha Shirika la Kitaifa la kutoa misaada kwa Kamati ya Kimataifa: * Shirika hilo la kitaifa lazima litambuliwe na serikali ya taifa kama shirika la kutoa misaada kulingana na Mkataba huo na * Serikali ya taifa hilo lazima iwe mwanachama wa Mkataba wa Geneva. Punde tu baada ya kufanywa kwa Mkataba wa Geneva wa kwanza, Mashirika ya kitaifa yalianzishwa katika Ubelgiji, Denmark, Ufaransa, [[Oldenburg]], Prussia, Uhispania, na Württemberg. Na pia mwaka wa 1864, Louis Appia na [[Charles van de Velde]] Kapteni katika [[Jeshi la Uholanzi]], wakawa wajumbe wa kwanza wasioegemea upande wowote kufanaya kazi chini ya Msalaba Mwekundu katika vita. Miaka mitatu baadaye yaani 1867, [[Kongamano la Kimataifa]][[la Vyama vya Kitaifa vya Misaada vya Uuguzi kwa waliojeruhiwa vitani]] lilikutana kwa mara ya kwanza. Mwaka huohuo, Henry Dunant alilazimishwa kujitangaza kuwa [[muflisi]] kutokana na kushindwa kwa biashara kunawiri nchini [[Algeria]], hasa kwa sababu alikuwa amesahau kuangalia maslahi ya biashara yake wakati wa shughuli zake nyingi kwa manufaa ya Kamati ya Kimataifa. Utata ulioizunguka biashara ya Dunant na tetesi zilizofuata na kumharibia jina katika umma, pamoja na migogoro yake na Gustave Moynier, vilisababisha Dunant kutibuliwa kutoka nafasi yake kama mwanachama na katibu. Alishtakiwa kuwa Muflisi laghai na kibali cha kukamatwa kwake kikatolewa. Hivyo akalazimishwa kuondoka Geneva na kamwe hakuwahi karudi mji wake wa nyumbani. Katika miaka iliyofuata, Mashirika ya kitaifa yalianzishwa katika takriban kila nchi Ulaya. Mnamo 1876, kamati ilijipa jina la "Kamati ya Kimataifa ya Msalaba Mwekundu" (ICRC) ambalo ndilo jina lake rasmi hadi sasa. Miaka mitano baadaye, [[Shirika la Msalaba Mwekundu la Marekani]]lilianzishwa kwa juhudi za [[Clara Barton]]. Nchi zaidi zilitia saini Mkataba wa Geneva na kuanza kuuheshimu kwa uhalisi wakati wa vita. Katika muda mfupi tu, Shirika la Msalaba Mwekundu lilipata kasi kubwa kama Shirikisho la kuheshimika kimataifa, na Vyama vya kitaifa vikawa maarufu kupindukia kama namna ya kufanya kazi ya kujitolea. Wakati [[Tuzo ya Amani ya Nobel]] ilitolewa kwa mara ya kwanza mwaka wa 1901, [[Kamati ya Nobel]] ya Norway iliamua kumtuza Henry Dunant pamoja na [[Frédéric Passy]], mwanaharakati wa kimataifa. La umuhimu zaidi kuliko heshima ya tuzo yenyewe, pongezi rasmi kutoka Kamati ya Kimataifa ya Msalaba Mwekundu ilikarabati kuchelewa hadhi yake Henry Dunant na kutambua mchango wake muhimu katika uanzilishi wa Shirika la Msalaba Mwekundu. Dunant alikufa miaka tisa baadaye katika kituo kidogo cha kupumziia cha [[Heiden]], Usizi. Miezi miwili tu awali, adui wake wa muda Gustave Moynier alikuwa pia amekufa, na kuacha alama katika historia ya Kamati kama rais aliyehudumu kwa muda mrefu zaidi. Mwaka wa 1906, Mkataba wa Geneva wa 1864 uliundwa upya kwa mara ya kwanza. Miaka moja baadaye, [[Mkataba wa Hague X]], ulioratibishwa katika Mkutano wa Pili wa Kimataifa wa Amani mjini [[Hague]], uliupanua Mkataba wa Geneva kujumuisha pia Vita vya majini. Muda mfupi kabla ya [[Vita Kuu vya Kwanza vya Dunia]] kuanza mwaka wa 1914, na miaka 50 baada ya kuanzishwa kwa ICRC na kupitishwa kwa Mkataba wa Geneva, tayari kulikuwa na Vya vya kitaifa 45 duniani kote. Vuguvugu hili lilikuwa limeenea hadi nje ya [[Ulaya]] na [[Amerika ya Kaskazini]]hadi ya [[Amerika ya Kati]] na Kusini ([[Argentina]], [[Brazil]], [[Chile]], [[Cuba]], [[Mexico]], [[Peru]], [[El Salvador]], [[Urugwai]], [[Venezuela]]), Asia (Jamhuri ya [[China]], [[Japan]], [[Korea]], [[Siam]]), na [[Afrika]] (Jamhuri ya [[Afrika Kusini]]). ====ICRC wakati wa Vita vya Kwanza vya Dunia==== [[File:Honneur à la Croix-Rouge-1915.JPG|thumb|Kifaransa Postcard kuadhimisha jukumu la Msalaba Mwekundu manesi wakati wa Vita Kuu ya Kwanza, 1915]] [[Vita vya kwanza vya Dunia]] vilipozuka, ICRC ilijipata imekabiliwa na changamoto kubwa hivi kwamba ingeweza kufaulu tu kama kwa ushirikiano wa karibu na Vyama vya kitaifa vya Msalaba Mwekundu. Wauguzi wa Msalaba Mwekundu kutoka duniani kote, ikiwemo Marekani na Japan, walikuja kusaidia kutoa huduma za matibabu kwa Jeshi za nchi za Ulaya zilizokuwa zikishiriki katika vita. Mnamo 15 Oktoba 1914, punde tu baada ya kuanza kwa vita, ICRC ilianzisha Uwakala wake wa Kimataifa kwa Wafungwa-wa-Vita [[(POW)]], ambao walikuwa 1,200 wengi wao wakiwa wafanyakazi wa kujitolea kabla ya mwisho wa 1914. Mwishoni mwa vita, Uwakala alikuwa umehamisha takriban barua na jumbe milioni 20, vifurushi milioni 1.9, na karibu [[faranga za Usizi]] milioni 18 katika michango ya fedha kwa Wafungwa-wa-Vita katikaa nchi zote husika. Aidha, kutokana na hatua za Uwakala huu, takriban wafungwa200,000 walibadilishanwa kati ya pande zilizokuwa zikizozana, kuachiliwa kutoka kifungoni na kurejea nyumbani kwao. Uwakala huo ulikusanya rekodi za Kadi za usajili karibu milioni 7 kati ya 1914 na 1923, kila kadi ikiwakilisha mfungwa binafsi au mtu aliyepotea. Usajili wa Kadi ulipelekea kutambulishwa kwa zaidi ya Wafungwa-wa-Vita milioni 2 na kuwawezesha kuwasiliana na familia zao. Daftari kamili imetolewa kwa mkopo kutoka kwa ICRC katika [[Makavazi ya Mashirika]] ya Kimataifa ya Msalaba Mwekundu na Hilali Nyekundu mjini Geneva. Haki ya kupata Daftari hiyo bado inahifadhiwa madhubuti na ICRC. Katika kipindi chote cha vita,ICRC ilifuatilia pande tanzu kuona kwamba vilifuata [[Mkataba wa Geneva]] wa 1907 na kutuma malalamishi kuhusu ukiukaji kwa nchi husika. Wakati [[silaha za kemikali]] zilitumika katika vita hii kwa mara ya kwanza katika historia, ICRC ilipinga vikali dhidi ya aina hii mpya ya mapambano. Hata bila kuwa na mamlaka kutoka Mikataba ya Geneva, ICRC ilijaribu kupunguza mateso ya raia wa kawaida. Katika maeneo ambayo yalikuwa yateuliwa rasmi kama "wilaya zilizomilikiwa",ICRC ingeweza kusaidia raia kwa msingi ya [[Mkataba wa Hague]] uitwao "Sheria na Kanuni za Vita vya Ardhi" ya 1907. Mkataba huu ulikuwa pia msingi wa kisheria kwa ICRC kufanya kazi za wafungwa wa vita. Mbali na kazi za Uwakala wa Kimataifa kwa Wafungwa-wa-Vita kama ilivyoelezwa hapo juu, hii ilijumuisha ukaguzi wa kambi za Wafungwa wa Vita. Jumla ya kambi 524 kote Ulaya zilitembelewa na wajumbe 41 kutoka ICRC mpaka mwisho wa vita. Kati ya 1916 na 1918,ICRC ilichapisha [[Postkadi]] kadhaa zikionyesha mandhari kutoka kambi za Wafungwa wa Vita. Picha zilionyesha wafungwa katika shughuli za siku baada ya siku kama vile usambazaji wa barua kutoka nyumbani. Nia ya ICRC ilikuwa kuzipa familia za wafungwa hao matumaini na furaha pamoja na kupunguza wasiwasi wao kuhusu hatima ya wapendwa wao. Baada ya mwisho wa vita,ICRC ilipanga namna ya kurudi kwa takriban wafungwa 420,000 nchini kwao. Mnamo 1920, jukumu la upatanisho liliachiwa [[League of Nations]] lililoanzishwa na kumfanya mwanadiplomasia na mwanasayansi wa Norway [[Fridtjof Nansen]] kama "Balozi Mkuu kwa Upatanishi wa Wafungwa wa vita." Kazi yake ilipanuliwa baadaye ili kusaidia na kutunza wakimbizi wa vita wakati ofisi yake ikawa chini ya " Ubalozi mkuu wa Umoja wa Mataifa kwa Wakimbizi". Nansen, ambaye alivumbua ''[[Pasipoti ya Nansen]]'' kwa wakimbizi na kupewa Tuzo ya Amani ya Nobel mwaka wa 1922, aliwateua wajumbe wawili kutoka ICRC kama manaibu wake. Mwaka mmoja kabla mwisho vita, ICRC ilipokea Tuzo ya Amani ya 1917 kazi yake maridhawa wakati wa vita. Ilikuwa tuzo ya kipekee ya Amani ya Nobel iliyopeanwa katika kipindi cha 1914-1918. Mwaka wa 1923, Kamati ilifanya mabadiliko katika sera yake kuhusu uteuzi wa wanachama wapya. Hadi wakati huo, wananchi kutoka mji wa Geneva tu ndio walioweza kujiunga na Kamati. Kizuizi hiki kililegezwa na kujumuisha raia wa Uswizi. Kama matokeo ya moja kwa moja ya Vita vya kwanza vya Dunia, itifaki moja ilionngezwa katika Mkataba wa Geneva na kupitishwa mwaka wa 1925 ambayo ilipiga marufuku matumizi ya gesi zenye sumu na silaha za baiolojia kama silaha. Miaka minne baadaye, Mkataba wa awali ulihaririwa upya na Mkataba wa pili wa Geneva "uliohusiana na ule wa Namna ya kuwashughulikia Wafungwa wa Vita" ilianzishwa. Matukio ya Vita vya kwanza vya Dunia pamoja na shughuli za ICRC vilichangia pakubwa kuongezeka kwa sifa na mamlaka ya Kamati katika jumuiya kimataifa na kupelekea kuongezeka kwa uhodari wake. Mapema kama mwaka wa 1934, rasimu ya pendekezo la kuongezwa kwa mkataba mwingine kwa ajili ya ulinzi wa raia wakati wa vita ulipitishwa na Kongamano la Kimataifa la Msalaba Mwekundu. Kwa bahati mbaya, serikali nyingi hazikuwa makini kutekeleza Mkataba huo na hivyo basi kutoidhinishwa kabla ya mwanzo wa [[Vita vya pili vya Dunia]]. ====ICRC na Vita vya Pili vya Dunia==== [[File:HZwLazarecie1940.jpg|thumb|Red Msalaba Budskapet Łódź Polen 1940.]] Misingi ya kisheria ya ICRC kufanaya kazi wakati wa Vita Kuu vya Pili vya Dunia ilikuwa ni Mikataba ya Geneva iliyohaririwa mwaka wa 1929. Shughuli za Kamati zilikuwa sawa na zile za wakati wa Vita Kuu vya kwanza: kuwatembelea na ufuatiliaji wa kambi za Wafungwa-wa-Vita, kuandaa misaada kwa raia, na ubadilishanaji wa habari kuhusu wafungwa na watu waliopotea. Mwishoni mwa vita, wajumbe 179 walipata kuwatembelea Wafugwa wa vita 12,750 kambini katika nchi 41. Uwakala wa Wafungwa-wa-Vita ''(Zentralauskunftsstelle für Kriegsgefangene)'' ulikuwa na wafanyakazi 3,000, na daftari ya kadi ya kufuatilia wafungwa ikiwa na rekodi milioni 45, na jumbe milioni 120 ziliweza kubadilishanwa kwa Uwakala huo. Mojawapo ya pingamizi kuu ilikuwa kwamba [[Shirika la Kijerumani la Msalaba Mwekundu]], liloendeshwa na Nazi lilikataa kushirikiana na masharti ya Geneva pamoja na ukiukaji hadharani kama vile kufurushwa kwa [[Wayahudi]] kutoka Ujerumani na [[Kambi za mauaji]] ya halaiki yaliyoendeshwa na serikali ya Ujerumani. Aidha, washiriki wengine wawili katika mgogoro huo, [[Umoja wa Kisovyeti]] na Japan, walikuwa si wanachama wa Mikataba ya Geneva ya 1929 na haikuwa lazima kwa wao kufuata sheria za mikataba. Wakati wa vita, ICRC alishindwa kupata kufanya mkataba na serikali ya Ujerumani kuhusu namna wafungwa walivyotunzwa katika kambi walimowekwa, na hatimaye kutelekezwa kutumia shinikizo ili kuepukana na kutofanyia kazi kwa Wafungwa wa vita. ICRC pia ilishindwa kuendeleza mwitikio wa habari za kuaminika kuhusu kambi za ukatili na mauaji ya Wayahudi wa Ulaya. Jambo hili ndilo linachukuliwa kama mwanguko mkubwa zaidi katika historia ya ICRC. {{Citation needed|date=Januari 2009}} Baada ya Novemba 1943,ICRC ilipata ruhusa ya kutuma vifurushi kwa wafungwa waliojulikana kwa majina na mahali walimokuwa kambini. Kwa sababu sahihi za kupokelewa kwa vifurushi hivi mara nyingi zilifanywa na wafungwa wengine, ICRC iliweza kutambua na kusajili zaidi ya wafungwa 105,000 kambini na kupeleka takriban vifurushi milioni 1.1, hususan kambi za [[Dachau]], Buchenwald, Ravensbrück, na [[Sachsenhausen]]. Inajulikana kuwa wakati wa Vita vya pili vya Dunia, afisa wa Jeshi la Uswizi [[Maurice Rossel]] alitumwa Berlin kama mjumbe wa Shirika la Kimataifa la Msalaba Mwekundu, hivyo basi alitembelea Auschwitz mwaka wa 1943 na Theresienstadt wa 1944. [[Claude Lanzmann]] alimhoji kuhusu aliyoyashuhudia mwaka wa 1979, na kutoa makala ya ''Visitor from the living.'' <ref>{{cite web |url=http://www.cine-holocaust.de/cgi-bin/gdq?dfw00fbw002569.gd |title=VIVANT QUI PASSE. AUSCHWITZ 1943 - THERESIENSTADT 1944. R: Lanzmann [FR, 1997&#93; |publisher=Cine-holocaust.de |date= |accessdate=2009-04-14 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6GDxZnU1T?url=http://www.cine-holocaust.de/cgi-bin/gdq?dfw00fbw002569.gd |archivedate=2013-04-28 }}</ref> [[File:Marcel Junod-5.jpg|thumb|left|Marcel Junod, mjumbe wa ICRC, kuwatembelea POWs katika Ujerumani. <small> (© Benoit Junod, Uswisi)</small>]] Mnamo 12 Machi 1945, rais wa ICRC Jacob Burckhardt alipokea ujumbe kutoka kwa Sajenti Mkuu Generali [[Ernst Kaltenbrunner]] kukubali matakwa ya ICRC's ya kuruhusu wajumbe wake kutembelea kambi za Wafungwa. Mkataba huu ulikuwa na sharti ya kwamba wajumbe hawa wangekaa katika kambi mpaka mwisho wa vita. Wajumbe kumi, wakiwemo [[Louis Haefliger]] (Camp Mauthausen) Paul Dunant (Camp Theresienstadt) na [[Victor Maurer]] (Camp Dachau) walikubali kazi hii na kutembelea kambi hizo. Louis Haefliger alizuia kutibuliwa kwa nguvu au kulipuliwa kwa kambi ya Mauthausen-Gusen kwa kuwaarifu askari wa Marekani, na hivyo kuokoa maisha ya karibu Wafungwa 60,000. Matendo yake yalikaripiwa na ICRC kwa sababu waliona kwamba alipita mipaka ya mamlaka yake mwenyewe na kuhatarisha msimamo wa ICRC wa kutoegemea upande wowote. Ni mwaka wa 1990 tu ambapo hadhi yake nzuri ilirejeshwa na rais wa ICRC [[Cornelio Sommaruga]]. Mfano mwingine wa utu ulidhihirishwa na [[Friedrich Born]] (1903-1963), mjumbe wa ICRC huko [[Budapest]] ambaye aliyaokoa maisha ya pata Wayahudi 11,000 hadi 15,000 huko [[Hungaria]]. [[Marcel Junod]] (1904-1961), daktari kutoka Geneva, alikuwa mjumbe mwingine maarufu wakati wa Vita vya Pili vya Dunia. Taarifa kuhusu aliyoyashuhudia, aliyekuwa mmoja wa wageni wa kwanza kutembelea [[Hiroshima]] baada ya bomu ya atomiki kurushwa, inaweza kupatikana katika kitabu ''Warrior Without Weapons.'' Mwaka wa 1944, ICRC ilipokea Tuzo yake ya pili ya Amani ya Nobel. Kama ilivyokuwa katika Vita vya Kwanza vya Dunia, ni ICRC tu ndiyo ilipokea tuzo ya Amani ya Nobel wakati wa kipindi hicho cha vita, kati ya 1939 na 1945. Mwishoni mwa vita, ICRC ilifanya kazi na Shirika la Msalaba Mwekundu kuandaa misaada kwa nchi zilizoathirika zaidi. Mwaka wa 1948, Kamati ya ICRC ilichapisha ripoti marekebisho ikieleza shughuli zake wakati wa vita kuanzia 1 Septemba 1939 hadi 30 Juni 1947. Tangu Januari 1996, ICRC nyaraka za kipindi hiki zimekuwa wazi kwa umma na kwa kufanyiwa utafiti wa kitaaluma. ====ICRC baada ya Vita vya Pili vya Dunia==== [[File:IKRK Hauptquartier.jpg|thumb|Makao Makuu ya ICRC Geneva]] Mnamo 12 Agosti 1949, uhariri zaidi ulifanywa kwa Mikataba miwili ya Geneva na kuratibiwa. Mkataba mwingine "kwa Manufaa ya hali ya Wanajeshi wanamaji waliojeruhiwa, kuwa wagonjwa au Waliopata dhoruba Baharini", inayojulikana kwa sasa kama Mkataba wa Pili wa Geneva, uliletwa chini ya mwamvuli wa Mkataba wa Geneva kama mwandamizi wa [[Mkataba wa Hauge X wa 1907]]. Mkataba wa 1929 wa Geneva "uliohusiana na Namna ya kuwatunza Wafungwa wa Vita" waweza kuwa Mkataba wa Geneva wa pili kutoka mtizamo wa kihistoria (kwa sababu uliandaliwa Geneva), lakini baada ya 1949 ulipata kuitwa Mkataba wa tatu kwa sababu ulikuja baada ya ule wa Hague. Kama jibu kwa masuala yaliyojiri baada ya Vita vya Pili vya Dunia, [[Mkataba wa Nne wa Geneva]] mkataba mpya "kwa Ulinzi wa Raia wakati wa Vita", ulianzishwa. Pia, itifaki za ziada za 8 Juni 1977 zilinuiwa kufanya mikataba kutumika katika migogoro ya ndani kama vile vita vya wenyewe kwa wenyewe. Hii leo, mikataba hiyo minne na itifaki zilizongezwa zina makala zaidi ya 600, upanuzi wa ajabu wakati ikilinganishwa na makala 10 tu katika mkataba wa kwanza wa 1864. Katika maadhimisho ya miaka mia moja mwaka wa 1963, ICRC, pamoja na [[Shirikisho la Vyama vya Msalaba Mwekundu]], ilipokea Tuzo yake ya tatu ya Amani ya Nobel. Tangu 1993, raia wasio wa Uswizi wameruhusiwa kuwa wajumbe wa Kamati ya ugenini, jambo ambalo hapo awali lilikuwa hifadhi ya raia wa Uswizi. Hakika, tangu wakati huo, mgawo wa wafanyakazi wasio na uraia wa Uswizi umeongezeka kwa karibu asilimia 35. Mnamo 16 Oktoba 1990, Mkutano Mkuu wa [[Umoja wa Mataifa]] uliamua kuiteu ICRC kama [[Mwangalizi]] wa vikao vya mikutano yake na mikutano ya kamati ndogo, mara yake ya kwanza kuwahi kulifanya shirika la kibinafsi kuwa Mwangalizi. Azimio hilo lilipendekezwa na nchi wanachama 138 na lililetwa mbele ya mkutano na balozi wa Kiitaliano, [[Vieri Traxler]], kama kumbukumbu la asili ya shirika hilo katika Mapigano ya Solferino. Mkataba na serikali ya Uswizi uliotiwa saini 19 Machi 1993, aliimarisha sera ya muda ya uhuru kamili wa Kamati kutokana na kuingiliwa kwa vyovyote na Uswizi. Mkataba huo hulinda kikamilifu ICRC pamoja na mali yake yote pamoja na makao yake makuu nchini Uswizi, Hifadhi ya Nyaraka zake, kuwapa wanachama na wafanyakazi kinga kisheria, kuikinga ICRC kutotozwa ushuru na ada, kutoa dhamana ya ulinzi na kutotozwa ushuru kwa bidhaa, huduma, na fedha wakati wa usafirishaji, kuiwezesha ICRC kupata mawasiliano salama kwa kiwango sawa kama ubalozi za kigeni, na Kurahishisha kusafiri kwa Kamati ndani na nje ya Uswizi. Wakati wa mwisho wa [[Vita Baridi]], kazi ya ICRC ilikuwa hatari zaidi. Katika miaka ya tisini, wajumbe zaidi walipoteza maisha yao kuliko wakati mwingine wowote katika historia yake, hasa wakati wa kufanya kazi katika vita na migogoro ya ndani. Visa hivi mara nyingi vilidhihirisha kutoheshimiwa kwa kanuni na ishara za ulinzi za Mikataba ya Geneva. Miongoni mwa wajumbe waliouawa walikuwa: * Frédéric Maurice. Alikufa 19 Mei 1992 akiwa na umri wa miaka 39 siku moja tu baada ya gari la Msalaba Mwekundu alilokuwa akiandamana nalo liliposhambuliwa katika mji wa [[Sarayevo]] huko Bosnia. * [[Fernanda Calado]] (Uhispania) [[Ingeborg Foss]] (Norway) [[Nancy Malloy]] (Kanada) [[Gunnhild Myklebust]] (Norway) [[Sheryl Thyer]] na [[Hans Elkerbout]] (Uholanzi). Waliuawa kwa kupigwa risasi kwa karibu wakiwa wamelala asubuhi na mapema mnamo 17 Desemba 1996 katika hospitali ya ICRC katika mji wa [[Nowije Atagi]] nchini [[Chechnya]] karibu na [[Grozny.]] Wauaji wao hawajawahi kushikwa na kulikuwa hakuna sababu dhahiri ya kufanya mauaji hayo. * [[Rita Fox]] (Uswisi) [[Véronique saro]] (Jamhuri ya Kidemokrasia ya Congo zamani Zaire) [[Julio Delgado]] (Kolombia) Unen Ufoirworth (Jamhuri ya Kidemokrasia ya Congo) [[Aduwe Boboli]] (Jamhuri ya Kidemokrasia ya Congo) na [[Jean Molokabonge]] (Jamhuri ya Kidemokrasia ya Congo). Mnamo 26 Aprili 2001, wakiwa na magari mawili kwenye misheni ya kupeleka misaada kaskazini mwa [[Jamhuri]] ya [[Kidemokrasia ya Kongo]], walishambuliwa kwa kufyatuliwa risasi kutoka kwa watu wasiojulikana. * [[Ricardo Munguia]] (El Salvador). Alikuwa anafanya kazi kama mhandisi maji nchini Afghanistan na kusafiri na wenzake tarehe 27 Machi 2003 wakati gari zao zilisimamishwa na watu wasiojulikana waliokuwa wamejihami kwa silaha. Aliuawa kinyama kwa kupigwa risasi kwa karibu lakini wenzake waliruhusiwa kutoroka. Alifariki akiwa na umri wa miaka 39. * [[Vatche Arslanian]] (Kanada). Tangu mwaka wa 2001, alifanya kazi kama mratibu wa vifaa kwa ajili ya utume wa ICRC nchini Iraq. Alikufa wakati alipokuwa akisafiri kupitia Baghdad pamoja na wanachama wa Shirika la Hilali Nyekundu la Iraq. Mnamo 8 Aprili 2003 gari lao lilijipata katikati ya mapigano makali mjini. * [[Nadisha Yasassri Ranmuthu]] (Sri Lanka). Aliuawa na washambuliaji wasiojulikana tarehe 22 Julai 2003 wakati gari lake lilipofyatuliwa risasi karibu na mji wa [[Hilla]] kusini mwa [[Baghdad]]. ===Shirikisho la Vyama vya Kimataifa vya Msalaba Mwekundu na Hilali Nyekundu=== ====Historia==== [[File:Henry Davison.jpg|thumb|upright|Henry Davison, Founding baba wa Ligi ya Msalaba Mwekundu jamii. (Picha kutoka: www.redcross.int)]] Mwaka wa 1919, wawakilishi kutoka Vyama vya Kitaifa vya Msalaba Mwekundu za Uingereza, Ufaransa, Italia, Japan, na Marekani walikutana mjini Paris kuanzilisha "Shirikisho la Vyama vya Msalaba Mwekundu". Dhana ya awali ilikuwa ya [[Henry Davison]], aliyekuwa rais wa [[Shirika la Marekani]] la Msalaba Mwekundu. Hatua hii, ikiongozwa na Shirika la Msalaba Mwekundu la Marekani, ilipanua shughuli za kimataifa za Msalaba Mwekundu zaidi ya kazi halisi ya ICRC na kujumuisha utoaji wa misaada ya dharura kukabiliana na hali ambazo hazikuwa zimeesababishwa na vita (kama vile majanga yaliyosababishwa na wanadamu pamoja na yale ya kikawaida). Shirika hilo tayari lilikuwa na tajriba kubwa katiaka kutoa misaada wakati wa majanga tangu kuundwa kwake. Kuanzishwa kwa Shirikisho, kama nyongeza ya shirika la kimataifa la Msalaba Mwekundu sambamba na ICRC, hakukuwa bila ya utata kwa sababu kadhaa. ICRC ilikuwa kwa kiasi fulani na wasiwasi juu ya uwezekano wa kuelekezana kati ya mashirika hayo mawili. Kuanzilishwa kwa Shirikisho hilo kulionekana kama jaribio la kudhoofisha nafasi ya uongozi wa ICRC vuguvugu zima na hatimaye kuhamisha nyingi ya majukumu yake wa kazi kwa taasisi ya kimataifa. Isitoshe, wanachama wote waanzilishi wa Shirikisho hilo walikuwa kutoka Vyama vya kitaifa vya nchi za [[Entente]] au kutoka washirika wa Entente. Masharti ya awali ya Shirikisho kuanzia Mei 1919 yalikuwa na kanuni zaidi ambazo zilivipa Vyama tano anzilishi hadhi ya kipekee na, kutokana na juhudi za Henry P. Davison, haki ya kudumu ya kuvizuia Vyama vya Msalaba Mwekundu vya kitaifa kutoka nchi zenye Mamlaka ya Juu, yaani [[Ujerumani]], Austria, Hungary, Bulgaria na [[Uturuki]], na pia Chama cha Kitaifa cha Msalaba Mwekundu cha [[Urusi]]. Sheria hizi zilikuwa ni kinyume na kanuni za Msalaba Mwekundu za ulimwengu na usawa kati ya Vyama vyote vya kitaifa, hali ambayo ilizidisha matatizo ya ICRC. Msaada wa kwanza kuwahi kupangwa na Shirika hilo ulikuwa ni kutoa misaada kwa waathirika wa njaa na baadaye mkurupuko wa ugonjwa wa typhus nchini [[Polandi]]. Miaka mitano tu baada yake kuundwa, Shirika hili tayari lilikuwa limetoa maombi 47 ya michango kwa ajili ya misioni katika mataifa 34, jambo lililo ashiria haja ya kuwa na aina hii ya kazi ya Msalaba Mwekundu. Jumla ya pesa zililotolewa kutokana na maombi haya zilifika faranga million 685 za Uswizi, ambazo zilitumika kuleta vifaa vya dharura kwa waathiriwa wa njaa nchini [[Urusi]], Ujerumani, na [[Albania; mitetemeko ya ardhi nchini Chile, Uajemi, Japan, Colombia, Ecuador, Costa Rica, na Uturuki ; na ongezeko la wakimbizi kuingia Ugiriki|Albania; mitetemeko ya ardhi nchini [[Chile]], Uajemi, Japan, Colombia, Ecuador, Costa Rica, na [[Uturuki]]; na ongezeko la wakimbizi kuingia [[Ugiriki]] na Uturuki. Misioni yake ya kwanza kushughulikia janga kuu kwa Shirika hili ilikuwa baada ya tetemeko la ardhi nchini Japan la 1923 ambalo liliwaua takriban watu 200,000 na kuwaacha wangi wakiwa na majeraha au bila makao. Kutokana na uratibu wa Shirika hili, Chama cha Msalaba Mwekundu chaa Ujapani kilipokea bidhaa kutoka vyama vingine na kufikia jumla ya thamani ya dola milioni 100. Jambo lingine muhimu lililoanzishwa na Shirika hili ilikuwa uumbaji wa mashirika ya vijana ya Msalaba Mwekundu ndani ya Vyama vya kitaifa. [[File:Timbre Turquie Croissant rouge 1928.jpg|thumb|left|A stempu kutoka Uturuki Mwekundu kusaidia Crescent, 1928.]] Ujumbe wa pamoja kati ya ICRC na Shirika hili katika [[Vita vya wenyewe]] kwa wenyewe vya Urusi kati ya 1917 na 1922 ilikuwa mara ya kwanza kwa wanaharakati hao kuhusika katika migogoro ya ndani, ingawa bado bila ya idhini mwafaka kutoka kwa Mikataba ya Geneva. Shirika hili, pamoja na msaada kutoka zaidi ya Vyama 25 vya kitaifa, lilipangw misioni ya msaada na usambazaji wa chakula na bidhaa nyingine za misaada kwa raia walioathirika na njaa na [[maradhi]]. ICRC ilifanya kazi pamoja na [[Shirika]] la Msalaba Mwekundu la Urusi na baadaye na [[Chama cha Umoja wa Kisovyeti]], daima ikitilia mkazo msimamo wake wa kutoegemea upande wowote. Mwaka wa 1928, ya "Halmashauri ya Kimataifa" ilianzishwa kuratibu ushirikiano kati ya ICRC na Shirikisho la Vyama vya Msalama Mwekundu, kazi ambayo baadaye ilichukuliwa na "Tume Simamizi". Mwaka uo huo, sheria moja kwa harakati iliwekwa kwa mara ya kwanza, na kufafanua majukumu husika ya ICRC na Shirika hilo katika muungano. Wakati wa [[Vita vya Abyssinian]]kati ya [[Ethiopia]] na [[Italia]] kutoka 1935 hadi 1936, Shirika hilo lilitoa mchango wa vifaa vya msaada wa thamani karibu faranga milioni 1.7 za Uswizi. Kutokana na kukataa kwa serikali ya Kiitaliano chini ya [[Benito Mussolini]] kushirikiana kwa vyovyote na Msalaba Mwekundu, bidhaa hizi zilifikishwa tu Ethiopia. Wakati wa vita hivi, takriban watu 29 walipoteza maisha yao huku akiwa chini ya ulinzi wa wazi wa Msalaba Mwekundu, wengi wao kutokana na mashambulizi ya Jeshi la Kiitaliano. Wakati wa [[Vita vya wenyewe kwa wenyewe nchini Uhispania]] kati ya 1936 na 1939, mara tena Shirika hilo lilijiunga na ICRC kutoa misaada kwa usaidizi wa Vyama 41 vya kitaifa. Mwaka wa 1939 kabla ya Vita vya Pili vya Dunia kuanza, Shirika hilo lilihamisha makao yake makuu kutoka Paris hadi Geneva ili kufaidika na sera ya Uswisi ya kutoegemea upande wowote. [[File:Friedensnobelpreis-1963.jpg|thumb|Sherehe ya amani ya Nobel mwaka 1963; Kutoka kushoto kwenda kulia: King Olav ya Norway, ICRC Rais Leopold Boissier, Ligi Mwenyekiti John A. MacAulay. (Picture kutoka: www.redcross.int)]] Mwaka wa 1952, amri ya pamoja ya 1928 ilihaririwa upya kwa mara ya kwanza. Pia, kipindi cha [[Ukombozi kutoka Ukoloni]] katika miaka ya 1960-1970 kilionyesha ongezeko kubwa katika idadi ya Vyama vya kitaifa vya Msalaba na Hilali Nyekundu. Kufikia mwishoni wa miaka ya sitini, kulikuwapo na Vyama zaidi ya 100 duniani kote. Mnamo 10 Desemba 1963, Shirikisho hili pamoja na ICRC zilipokea Tuzo ya Amani ya Nobel. Mwaka wa 1983, Shirikisho lilibadili jina na kuitwa "Ligi ya Vyama vya Msalaba na Hilali Nyekundu" kuonyesha kuongezeka kwa idadi ya Vyama vya kitaifa chini ya Chama cha Hilali Nyekundu. Miaka mitatu baadaye, kanuni saba za msingi za muungano kama zilivyobuniwa mwaka wa 1965 ziliingizwa kwenye kanuni zake. Jina la Ligi lilibadilishwa tena mwaka wa 1991 na kuwa lake la sasa rasmi la "Shirikisho la Kimataifa la Msalaba Mwekundu na Vyama vya Hilali Nyekundu". Mwaka wa 1997, ICRC na Shirikisho zilitia saini [[Mkataba]]wa [[Seville]] ambao uliaini majukumu ya mashirika haya mawili ndani ya muungano. Mwakani 2004, Shirikisho lilianza Tume yake kubwa zaidi hadi wa leo baada ya ya [[tsunami katika Asia ya Kusini.]] Zaidi ya Vyama 40 vya Kitaifa vimefanya kazi na zaidi na wafanyikazi wa kujitolea 22,000 kuleta misaada kwa waathiriwa wengi walioachwa bila chakula na malazi na kuhatarishwa na magonjwa baada ya mikurupuko. ====Marais wa Shirikisho==== Kufikia Novemba 2009, rais wa IFRC ni [[Tadateru Konoe]] (Shirika la Msalaba Mwekundu la Kijapani). Makamu wa rais ni [[Paul Bierch]] (Kenya), Jaslin Uriah Salmon (Jamaika), Mohamed El Maadid (Qatar) na [[Bengt Westerberg]] (Uswidi). Marais wa zamani (hadi mwaka 1977 wenye jina "Mwenyekiti") walikuwa: {{col-begin}} {{col-break}} * 1919 - 1922: [[Henry Davison (Marekani)]] * 1922 - 1935 [[John Barton Payne]] (Marekani) * 1935 - 1938: [[Cary Travers Grayson]] (Marekani) * 1938 - 1944: [[Norman Davis]] (Marekani) * 1944 - 1945: [[Jean de Muralt (Uswisi)]] * 1945 - 1950: [[Basil O'Connor]] (Marekani) * 1950 - 1959: [[Emil Sandström (Uswidi)]] {{col-break}} * 1959 - 1965: [[John MacAulay (Kanada)]] * 1965 - 1977: [[José Barroso Chávez (Mexico)]] * 1977 - 1981: [[Adetunji Adefarasin (Nigeria)]] * 1981 - 1987: [[Enrique de la Mata (Uhispania)]] * 1987 - 1997: [[Mario Enrique Villarroel Lander (Venezuela)]] * 1997 - 2000: [[Astrid Nøklebye Heiberg (Norway)]] * 2001 - 2009: [[Juan Manuel del Toro y Rivera (Uhispania)]] * 2009 -: Tadateru Konoé [[(Japan)]] {{col-end}} ==Shughuli== ===Muundo wa Muungano=== [[File:Schweiz Genf IRK-Museum.jpg|thumb|Entry ya Kimataifa ya Msalaba Mwekundu na Red Crescent Museum mjini Geneva.]] Kwa jumla, kuna watu milioni 97 duniani kote ambao hutumikia ICRC, Shirikisho la Kimataifa na Vyama vya Kitaifa. Na kuna jumla ya wafanyakazi wa kudumu takriban 12,000. Kongamano la Kimataifa la 1965 huko [[Vienna]] liliratibisha kanuni saba za msingi ambazo zilifaa kutumiwa na pande zote za Muungano, na ziliongeza kwa masharti rasmi ya Muungano mwaka wa 1986. * Ubinadamu * Kutopendelea * Kutoegemea Upande wowote * Uhuru * Kazi ya Kujitolea * Umoja * Ujumuiya Kongamano la Kimataifa la Msalaba Mwekundu na Hilali Nyekundu, ambalo hufanyika mara moja kila miaka minne, ndio taasisi ya juu zaidi katika Muungano huu. Huwaleta pamoja wajumbe kutoka Vyama vyote vya kitaifa na vilevile kutoka ICRC, Shirikisho na majimbo wanachama wa Mikataba ya Geneva. Katika kati ya mikutano, Tume Simamizi huwa na jukumu la kusimami utekelezaji wa maazimio ya kongamano hizo. Isitoshe, Tume Simamizi huratibu ushirikiano kati ya ICRC na Shirikisho. Inajumuisha wawakilishi wawili kutoka ICRC (akiwemo rais wake), wawili kutoka Shirikisho (akiwemo rais wake), na watu watano ambao huchaguliwa na Kongamano la Kimataifa. Tume Simamizi hukutana kila miezi sita hivi. Aidha, mkutano wa Baraza la Wajumbe wa Muungano hufanyika kila miaka miwili katika mfululizo wa mikutano ya Kikao Kikuu cha Shirikisho. Baraza la Wajumbe hupanga na kuratibu shughuli za pamoja za Muungano. ===Shughuli na Muundo wa ICRC=== ====Tume ya ICRC na majukumu yake Katika Muungano==== [[File:Emblem of the ICRC.svg|thumb|Nembo ya ICRC]] ICRC, kama Shirika lisiloegemea upande wowote, na ni shirika linalojitegemea ina jukumu la kuchukua msimamo wa kulinda maisha na hadhi ya waathirika wa migogoro ya kimataifa na ya ndani. Kulingana na Mkataba wa Seville wa mwaka wa 1997 , ndio "Uwakala wa mbele" wa Muungano wakati wa migogoro. Kazi za umuhimu zaidi za Kamati, ambazo zinazotokana na masharti ya Mikataba ya Geneva ni kama ifuatavyo: * kufuatilia kuwa pande zinazozozana zinafuata Mikataba ya Geneva * kupanga huduma za uuguzi na usaidizi kwa waliojeruhiwa katika vita * kusimamia matibabu kwa Wafungwa wa vita * kusaidia kutafuta watu waliopotea vitani (Huduma ya Usakaji) * kuandaa ulinzi na huduma kwa raia wa kawaida * kuwa mpatanishi kati ya pande zinazo zozana katika vita ====Hadhi na Muundo wa Kisheria==== ICRC ina makao yake makuu katika mji wa Geneva Uswisi na ina ofisi za nje katika nchi zipatazo 80. Ina wafanyakazi karibu 12,000 duniani kote, 800 kati yao wakifanya kazi katika makao makuu yake mjini Geneva, wataalamu 1200, nusu yao wakiwa wajumbe wake kusimamia misioni zake za kimataifa na nusu nyingine wakiwa wataalamu kama madaktari, wanasayansi wa biashara ya kilimo, Wahandisi au wakalimani, na takriban wanachama 10,000 wa Vyama vya kitaifa binafsi wakifanya kazi kwenye maeneo yenye mahitaji. Kinyume na inavyofikiriwa, ICRC si [[Shirika lisilo la kiserikali]] katika hali halisiya jina hilo, wala si shirika la kimataifa. Kwa kuweka kikwazo kwa uanachama wake kwa raia wa Uswizi tu(mfumo unaoitwa 'cooptation'), haina sera ya wazi ya uanachama usio na vikwazo kwa watu binafsi kama Mashirika mengine yasiyo ya Kiserikali. Neno "Kimataifa" katika jina lake halimaanishi uaanachama wake bali upana wa shughuli zake duniani kote kama ilivyo katika Mikataba ya Geneva. ICRC ina stahiki maalum na kulindwa kisheria katika nchi nyingi, kwa kuzingatia misingi ya sheria za kitaifa katika nchi hizi au kupitia mikataba kati ya Kamati husika ya kitaifa na serikali. Kulingana sheria za Kiswizi, ICRC inatambulika kama muungano wa kibinafsi. Kulingana na kanuni zake ni ina wanachama 15-25 raia wa Uswizi, ambao hujumuishwa kwa kipindi cha miaka minne. Hakuna idadi ya juu ambayo mtu wanaweza kuwa mwanachama ingawa zaidi ya wingi wa kura robo tatu za wanachama wote zinahitajika ili mwanachama kuchaguliwa baada ya kuitumikia mara tatu mtawalio. Vyombo vya uongozi katika ICRC ni Kurugenzi na Bunge. Kurugenzi ndio Chombo Tendaji cha Kamati. Inajumuisha Mkurugenzi Mkuu na wakurugenzi watano katika maeneo ya "Utenda Kazi", "Rasilmali ya Kibinadamu", "Rasilimali na Usaidizi kwa Utenda Kazi", "Mawasiliano", na "Sheria na Ushirikiano wa Kimataifa ndani ya Muungano". Wanachama wa Kurugenzi wanateuliwa na Bunge na kuitumikia kwa miaka minne. Bunge, likijumuisha wanachama wote wa Kamati, hukutana mara kwa mara na linawajibika kuweka malengo, miongozo, na mikakati na kwa ajili ya kusimamia masuala ya kifedha ya Kamati. Rais wa Bunge pia ni rais wa Kamati kwa ujumla. Isitoshe, Bunge huchagua Baraza la wabunge watano ambalo lina mamlaka ya kuamua kwa niaba ya Bunge kamili katika baadhi ya mambo. Baraza pia ina wajibu wa kuandaa mikutano ya Bunge na kuwezesha mawasiliano baina ya Bunge na Kurugenzi. Kwa kuwa Geneva iko katika sehemu ya Uswisi inayozungumza Kifaransa, ICRC kwa kawaida hufanya kazi zake kwa kutumia jina lake la Kifaransa ''Comité kimataifa de la Croix-Rouge'' (CICR). Ishara rasmi ya ICRC ni Msalaba Mwekundu juu ya kinyume cheupe na maneno "Comité KIMATAIFA GENEVE" yakiuzunguka msalaba. ====Ufadhili na masuala ya fedha==== Bajeti ya 2005 ya ICRC ilifikia kiasi cha karibu faranga million 970 za Uswizi. Nyingi ya pesa hizi hutoka Uswizi ikiwa nchi shikilizi ya hazina ya Mikataba ya Geneva, kutoka kwa Vyama vya kitaifa vya Msalaba Mwekundu, majimbo yaliyotia saini Mikataba ya Geneva, na kutoka mashirika ya kimataifa kama [[Umoja wa Ulaya.]] Malipo yote kwa ICRC ni kwa hiari na ni hupokelewa kama michango kwa msingi wa aina mbili ya maombi ambayo hutolewa na Kamati: ''Ombi la kila mwaka la Makao Makuu'' ili kufidia gharama zake za ndani na ''Maombi ya Dharura'' kwa misheni zake binafsi. Bajeti nzima ya mwaka 2005 inajumuisha takriban faranga million 819.7 za Uswizi (asilimia 85 ya kiasi chote) kwa ajili ya kazi zake na faranga million 152.1 za Uswizi (asilimia 15) kwa gharama za ndani. Mwaka wa 2005, bajeti kwa ya kushughulikia kazi zake iliongezeka kwa asilimia 8.6 na ile ya ndani kwa asilimia 1.5 ikilinganishwa na mwaka wa 2004, hasa kutokana na ongezeko la idadi na wigo wa misheni yake barani [[Afrika.]] {{Citation needed|date=Oktoba 2008}} ===Shughuli na Muundo wa Shirikisho=== ====Misheni ya Shirikisho na majukumu yake ndani ya Muungano==== [[File:Emblem_of_the_IFRC.svg|thumb|Emblem ya Shirikisho]] Shirikisho huaratibu ushirikiano kati ya Vyama vya kitaifa vya Msalaba na Hilali Nyekundu duniani kote na husaidia kuanzishwa kwa vyama vipya vya kitaifa katika nchi ambako hakuna vyama hivyo. Kimataifa, Shirikisho hupanga usaidizi katika kutoa misaada baada ya hali za dharura kama majanga, shida zilizosababishwa na wandadamu, mikurupuko ya magonjwa, wakimbizi wanapohama, na dharura nyinginezo. Kulingana na Mkataba wa Seville wa 1997, Shirikisho hili ndilo Uwakala uliopewa kipa mbele katika Muungano katika hali za dharura zozoto zinazotokea bila ya kuletwa na vita. Shirikisho hushirikiana na vyama vya kitaifa katika nchi husika - kila moja ikiitwa ''Operating National Society'' (ONS) - pamoja na Vyama vingine vya kitaifa vilivyo tayari kutoa msaada - ambavyo huitwa ''Participating National Societies'' (PNS). Kati ya vyama 187 vya kitaifa vyenye kikao katika Mkutano Mkuu wa Shirikisho kama wanachama kamili au waangalizi, ya pata 25-30 zao hufanya kazi kama PNS mara kwa mara katika nchi nyingine. Zenye bidii zaidi kati yao ni [[Mashirika ya Msalaba Mwekundu ya Marekani, Uingereza,Ujerumani]], na Vyama vya Msalaba Mwekundu vya [[Uswidi]] na [[Norway.]] Kazi nyingine muhimu ya Shirikisho ambayo imepata kipaumbele katika miaka ya hivi karibuni ni kujitoa kwake mhanga ili kupelekea kupigwa marufuku duniani matumizi ya [[bomu za kutegwa ardhini]] na kuleta matibabu, na msaada wa kisaikolojia na kijamii kwa watu waliojeruhiwa na nchi zenye mabomu hayo. Majukumu ya Shirikisho hiyo yanaweza kuelezwa kwa muhtasari kama ifuatavyo: * kueneza kanuni na maadili ya kibinadamu * kutoa misaada katika hali za dharura kwa kipimo kikubwa * kusaidia Vyama vya kitaifa katika kujitayarisha ili kukabiliana na majanga kupitia elimu kwa wanachama wake wa kujitolea na utoaji wa vifaa na vifaa vya kutoa msaada * kusaidia miradi ya afya kwa mitaa * kusaidia vyama vya kitaifa katika shughuli zinazohusu vijana ====Hadhi na Muundo wa Kisheria==== Kama ICRC, Shirikisho hili lina makao yake makuu mjini Geneva. Pia inaendesha ofisi za kudumu 14 za mikoa na ina karibu wajumbe 350 katika zaidi ya Jumbe 60 duniani kote. Msingi wa kisheria wa kazi ya Shirikisho ni katiba yake. Mtendaji wa Shirikisho ni sekretarieti, ikiongozwa na Katibu Mkuu. Sekretarieti huungwa mkono na vitengo vinne hususan "Support Services", "National Society and Field Support", "Policy and Relations" na "Movement Cooperation". Kitengo cha Movement Cooperation hupanga mwingiliano na ushirikiano na ICRC. Ofisi kuu zaidi ya Shirikisho ni Baraza Kuu ambalo hukutana kila baada ya miaka miwili pamoja na wajumbe kutoka Vyama vyote vya kitaifa. Miongoni mwa kazi nyingine, Baraza kuu huchagua Katibu Mkuu. Kati ya mikutano Baraza Kuu, Bodi ya Uongozi ndiyo huongoza shughuli za Shirikisho. Ina mamlaka ya kufanya maamuzi kwa niaba ya Shirikisho katika maeneo kadhaa. Bodi ya Uongozi inajumuisha rais na makamu wa rais wa Shirikisho, Mwenyekiti wa Tume ya Fedha, na wawakilishi ishirini kutoka kwa Vyama vya kitaifa. Husaidiwa na tume ya ziada nne: "Disaster Relief", "Youth", "Health &amp; Community Services", na "Development". Ishara ya Shirikisho ni mchanganyiko wa Mwekundu (kushoto) na Hilali Nyekundu (kulia) kwenye kinyume cheupe (zikizungukwa na mraba mwekundu) bila maandishi mengine yoyote. ====Ufadhili na masuala ya fedha==== Sehemu muhimu zaidi za bajeti ya Shirikisho hufadhiliwa na michango kutoka Vyama vya kitaifa ambavyo ni wanachama wa Shirikisho na pia kupitia mapato kutokana na uwekezaji. Kiasi hasa cha michango kutoka kila mwanachama huwekwa na Tume ya Fedha na kuidhinishwa na Baraza Kuu. Fedha za ziada zozote, hasa za kushughulikia gharama za ghafla wakati wa kutoa misaada hutolewa kwa kupitia maombi ambayo huchapishwa na Shirikisho na hutokana na michango ya hiari ya Vyama vya kitaifa, serikali, mashirika mengine, makampuni na watu binafsi. ===Vyama vya Kitaifa ndani ya Muungano=== ====Kutambulika rasmi kwa Chama cha kitaifa==== [[File:Sjd-ambulance.jpg|thumb|Ambulensi inayomilikiwa na Mexican Red Cross]] Vyama vya Kitaifa vya Msalaba Mwekundu na Hilali Nyekundu vipo katika karibu kila nchi duniani. Nchini mwao, vyama hivi huchukua kazi na majukumu kama Chama cha kitaifa kama ilivyoandikika katika [[Sheria ya Kimataifa ya Kibinadamu.]] Ndani ya Muungano, ICRC inawajibika kisheria kutambua rasmi Chama cha kitaifa kama Chama cha Msalaba Mwekundu au Chama cha Hilali Nyekundu. Kanuni za kutambulikana zimewekwa katika masharti ya Muungano. Ibara ya 4 ya masharti haya ni ''"Masharti kwa kutambuliwa kwa Vyama vya Kitaifa":'' : ''Ili kutambuliwa, kulingana na Ibara ya 5, aya ya 2b) kama Chama cha Kitaifa, Chama hicho lazima kitimize masharti yafuatayo:'' : :# ''Kiwe kimeundwa ndani ya jimbo la nchi huru ambapo Mkataba wa Geneva kwa Kushughulikia hali ya waliojeruhiwa na wagonjwa katika vita umeidhinishwa.'' :# ''Kiwe ndicho Chama cha pekee cha Kitaifa cha Msalaba Mwekundu au Hilali Nyekundu katika Jimbo hilo na kuelekezwa kutoka Mamlaka moja ambayo itakuwa peke yake yenye uwezo wa kuiwakilisha katika shughuli zake na vipengele vingine vya Muungano.'' :# ''Kutambuliwa kisheria na serikali ya nchi yake kwa misingi ya Mikataba ya Geneva na sheria ya taifa kama shirika la kutoa misaada ya hiari, kusaidia mashirika ya umma katika uwanja wa kazi za kibinadamu.'' :# ''Kiwe na uhuru wa kuendesha shughuli zake kulingana na Kanuni za Msingi za Muungano.'' :# ''Kutumia jina na ishara ya Msalaba Mwekundu au Hilali Nyekundu kulingana na Mikataba ya Geneva.'' :# ''Kuwa kimeundwa kuweza kutimiza majukumu yake kama yalivyo katika masharti yake, pamoja na kujiandaa wakati wa amani kazi za kukabiliana na vita.'' :# ''Kufikisha shughuli zake kwa jimbo au nchi mzima.'' :# ''Kuwasajili wanachama na wafanyakazi bila Kuangalia rangi, jinsia, daraja, dini au mtazamo wa kisiasa.'' :# ''Ambatana na Maagizo ya sasa, shiriki katika umoja ambao unaunganisha vipengele muhimu vya Muungano na kushirikiana navyo.'' :# ''Heshimu kanuni za msingi za Muungano na kuelekezwa katika kazi zake na kanuni za Sheria ya kibinadamu ya kimataifa.'' Baada ya kutambulika na ICRC, Chama cha kitaifa hukubaliwa kama mwanachama wa Shirikisho la Kimataifa la Msalaba Mwekundu na Hilali Nyekundu. ====Shughuli za Vyama vya kitaifa katika taifa na kimataifa==== Licha ya uhuru rasmi na muundo wa kazi yake, kila chama cha kitaifa bado kiko chini ya sheria za nchi yake ya nyumbani. Katika mataifa mengi, Vyama vya kitaifa vya Msalaba Mwekundu na Hilali Nyekundu hufurahia stahiki ya kipekee kutokana na mikataba na serikali zao maalum au "Sheria za Msalaba Mwekundu" na kupewa uhuru kamili kama inavyotakiwa na Muungano wa Kimataifa. Kazi na majukumu ya Chama cha kitaifa kama ilivyowekwa na sheria ya Kimataifa ya Kibinadamu na Kanuni za Muungano ni pamoja na kutoa misaada ya kibinadamu katika vita na migogoro na hali za dharura kama majanga. Kutegemea uwezo wake wa kibinadamu, kiufundi, kifedha, na rasilimali, vyama vingi vya kitaifa kuchukua kazi ya ziada ya kibinadamu ndani ya nchi zao kama [[Huduma ya Kutoa Damu]] au kufanya kazi kama watoaji wa huduma ya Utabibu wa Dharura (Emergency Medical Service - EMS). ICRC na Shirikisho la Kimataifa hushirikiana na Vyama vya kitaifa katika misheni za kimataifa, hasa kwa kutoa usaidizi wa kibinadamu, nyenzo, fedha na kupanga mikakati katika maeneo ya kazi. ==Historia ya nembo== ===Nembo zinazotumiwa=== ====Msalaba Mwekundu==== [[File:Flag of the Red Cross.svg|100px|left|border]] [[File:Flag of Switzerland.svg|100px|thumb|right|Bendera ya Uswisi, ambayo awali ya Msalaba Mwekundu ni akamwambia wamekuwa derived]] Nembo ya '''Msalaba Mwekundu''' iliidhinishwa rasmi mwaka wa 1863 huko [[Geneva]]. <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.icrc.org/Web/Eng/siteeng0.nsf/html/57JMB8 |title=International Kamati Mwekundu Msalaba (ICRC) |accessdate=2009-12-14 |archive-date=2009-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090828015219/http://www.icrc.org/Web/Eng/siteeng0.nsf/html/57JMB8 |url-status=dead }}</ref> Bendera ya Msalaba Mwekundu haihusiani na [[Msalaba wa St George]] ambayo ni bendera ya [[Uingereza]], [[Barcelona]], [[Freiburg]], na maeneo mengine kadhaa. Ili kuepuka mkanganyiko, ishara hii inajulikana katika hifadhi nyingine kama "Msalaba Mwekundu wa Kigiriki"; jina hili pia kutumika katika sheria ya [[Marekani]] kuelezea Shirika la Msalaba Mwekundu. Msalaba mwekundu wa St George unafikia makali ya bendera, ilhali msalaba mwekundu katika bendera ya Msalaba Mwekundu haifikii. Bendera ya Msalaba Mwekundu mara nyingi pia huchanganyikiwa na [[Bendera ya Uswisi]] ambayo ni kinyume chake. Mwaka wa 1906, ili kusitisha ubishi kutokaa Uturuki kuwa bendera hii ina mizizi yake kutoka Ukristo, iliamuliwa kuwa kuendelezwe dhana ya kwamba bendera ya Msalaba Mwekundu ilitokana na kugeuzwa kwa rangi rasmi za Uswisi, ingawa hakuna ushahidi wa wazi kwamba asili hii iliwahi kupatikana <ref> [http://openlibrary.org/b/OL1955293M/From-Solferino-to-Tsushima "Kutoka Solferino kwa Tsushima", Pierre Boissier]</ref> ====Hilali Nyekundu==== [[File:Flag of the Red Crescent.svg|left|100px|border]] Nembo ya '''Hilali Nyekundu''' ilitumiwa kwa mara ya kwanza na wafanyikazi wa kujitolea wa ICRC wakati wa vita kati ya [[Urusi]] na [[Uturuki]] (1877-1878). Ishara ilichukuliwa rasmi mwaka wa 1929, na hadi sasa imetambuliwa na nchi 33 za Kiislamu. <br> ====Bilauri Nyekundu==== [[File:Flag of the Red Crystal.svg|left|100px|border]] Mnamo 8 Desemba 2005, kwa kukabiliana na shinikizo za kumkubalia [[Magen David Adom]] kama mwanachama kamili wa shirika la Msalaba Mwekundu na Hilali Nyekundu, {{Citation needed|date=Novemba 2008}} nembo mpya rasmi '''nembo rasmi ya tatu katika itifaki,''' ikijulikana kama '''Bilauri nyekundu)''' ilichukuliwa baada ya kuhaririwa kwa [[Mikataba ya Geneva]] inayojulikana kama [[Itifaki ya III.]] <br> ===Nembo zinazotambulika na kutumika=== ====Simba Mwekundu na Jua==== [[File:Red Lion with Sun.svg|left|100px|border]] '''[[Chama cha Simba Mwekundu na Jua]] cha Iran''' kilianzishwa mwaka wa 1922 na kutiwa katika Muungano wa Msalaba Mwekundu na Hilali Nyekundu mnamo 1923. <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.rcs.ir/en/index.php?page_id=2&menu_id=1&menu_item_id=3 |title=Historia ya Iranian Red Crescent Society (IRCS) (IRCS website, kwa Kiingereza) |accessdate=2021-01-20 |archivedate=2007-09-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928110944/http://www.rcs.ir/en/index.php?page_id=2&menu_id=1&menu_item_id=3 }}</ref> Hata hivyo, baadhi ya ripoti zinasema kwamba ishara hii ililetwa Geneva mwaka wa 1864 {{Citation needed|date=Februari 2007}} <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.rcs.ir/fa/index.php?page_id=3&menu_id=1&menu_item_id=33 |title=IRCS tovuti, katika Kiajemi |accessdate=2021-01-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090404114921/http://www.rcs.ir/fa/index.php?page_id=3&menu_id=1&menu_item_id=33 |archivedate=2009-04-04 }}</ref> kama jawabu kwa Hilali na msalaba zilizotumiwa na Himaya mbili wapinzani wa Iran, ya Ottoman na ya Urusi. Ingawa dai hilo haliambatani na historia ya Hilali Nyekundu, historia hiyo inapendekeza kwamba Simba Mwekundu na Juo, kama Hilali Nyekundu, zawezakuwa ziliundwa wakati wa vita vya 1877-1878 kati ya Urusi na Uturuki. Mnamo 1980, kwa sababu ya kuhusishwa kwa nembo na Shah [[Jamhuri ya Kiislamu ya Iran]] ilibadilisha Simba Mwekundu na Juo na badala yake kuweka Hilali Nyekundu, sawia na mataifa mengine ya Kiislamu. Ingawa Simba Mwekundu na Jua haitumiki sasa, Iran imehifadhi haki ya kuichukua tena wakati wowote; Mikataba ya Geneva bado inaitambua kama nembo rasmi, na ilithibitishwa na Itifaki III wakati wa kupitisha Bilauri Nyekundu. {{Citation needed|date=Novemba 2008}} ===Nembo zisizotambuliwa=== ====Nyota Nyekundu ya Daudi (Magen David Adom)==== [[File:Red Star of David.svg|100px|left|border]] Kwa kipindi cha miaka 50, [[Israeli]] iliomba kujumuishwa kwa [[Nyota Nyekundu ya Daudi]], ikisema kuwa kwa vile nembo za [[Wakristo]] na [[Waislamu]] zilitambuliwa, nembo ya [[Wayahudi]] yafaa itambuliwe vilevile. Nembo hii imetumika tangu 1935 na [[Magen David Adom]] (MDA) Chama cha kitaifa cha msaada wa kwanza cha Israeli, lakini bado hakijatambuliwa na Mikataba ya Geneva kama ishara iliyolindwa. <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.afmda.org/content/about%20us/history.aspx |title=American Friends of Magen David Adom - ARMDI |accessdate=2009-12-14 |archivedate=2010-03-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100301131336/http://www.afmda.org/content/about%20us/history.aspx }}</ref> Shirika la Msalaba Mwekundu na Hilali Nyekundu lilikataa ombi la Israeli kwa miaka kadhaa, na kusema kuwa nembo ya Msalaba Mwekundu haikuwa iwakilishe Ukristo bali ilikuwa ni kugeuzwa kwa bendera ya [[Uswisi]], na pia kwamba kama Wayahudi (au kundi jingine) wangepewa nembo nyingine, kungekuwa hakuna mwisho wa idadi ya makundi ya kidini au mengine yakidai nembo yao wenyewe. Walisema kwamba ongezeko kupindukia kwa alama nyekundu kungewaondoa kutoka nia asili ya nembo ya Msalaba Mwekundu, ambayo ilikuwa iwe nembo moja ya kutambulisha magari na majengo yaliyopewa ulinzi kwa misingi ya kibinadamu. Baadhi ya mataifa ya Kiarabu, kama vile [[Syria]], pia walipinga kuingia kwa MDA katika Shirika la Msalaba Mwekundu, na kufanya makubaliano kutowezekana kwa muda. Hata hivyo, kuanzia 2000 hadi 2006 [[Shirika la Msalaba Mwekundu la Marekani]]lilishikilia mchango wake (jumla ya dola milioni 42) kwa [[Shirikisho la Kimataifa la Msalaba Mwekundu na Vyama vya Hilali Nyekundu]] (IFRC) kwa sababu ya IFRC kukataa kukubali MDA; hii ilipelekea kuundwa kwa nembo ya Bilauri Nyekundu na uandikishaji wa MDA tarehe 22 Juni 2006. Nyota Nyekundu ya Daudi haitambuliwi kama ishara iliyolindwa nje ya Israeli; badala yake, MDA hutumia nembo ya Bilauri Nyekundu wakati wa oparesheni zake za kimataifa ili kuhakikisha ulinzi. Kutegemeana hali ilivyo, inaweza kuweka Nyota Nyekundu ya Daudi ndani ya Bilauri Nyekundu, au kutumia Bilauri Nyekundu peke yake. ==Ukosoaji== Stesheni ya Australian TV network, ABC, na kundi la haki za wazawa asili, [[Friends of Peoples Close to Nature]], ilitoa makala yaitwayo Damu Msalababani yaliyozua madai ya kuhusika kwa Shirika la Msalaba Mwekundu na Jeshi la Uingereza kufanya mauaji katika eneo la milima kusini mwa Papua ya Magharibi. Mark Davis amefanya uchunguzi wa madai kuhusu mchango wa Shirika la Kimataifa la Msalaba Mwekundu Na Jeshi la Uingereza katika hali ya mateka wa WWF ya Mei 1996. <ref name="fpcnvideos">{{Rejea tovuti |url=http://www.engagemedia.org/Members/fPcN_interCultural/videos/Blood_on_the_Cross_Xvid_720x576.avi/view |title=fPcN medierna Kushiriki videos - Damu ya Msalaba |accessdate=2009-12-14 |archive-date=2016-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160819065042/http://www.engagemedia.org/Members/fPcN_interCultural/videos/Blood_on_the_Cross_Xvid_720x576.avi/view |url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite book |title=The politics of power: Freeport in Suharto's Indonesia |url=https://archive.org/details/politicsofpowerf0000leit |last=Leith |first=Denise |publisher=University of Hawaii Press |date=2002 |isbn=0824825667}}</ref> Kufuatia kupeperushwa kwa makala haya hewani, Shirika la Msalaba Mwekundu lilitangaza hadharani kwamba lingemteua mtu binafsi nje ya shirika hilo kuchunguza madai yaliyotolewa katika filamu na wajibu wowote kwa upande wake. Ripoti inadai kwamba si dhahiri kabisa kinwango ambacho Shirika la Msalaba Mwekundu kilihusika, baadhi ya ukosoaji ukiwa kuhusu jinsi ambayo shirika lilikushughulikia mgogoro huo. <ref name="reportonbloodonthecross"> [http://www.antenna.nl/wvi/eng/ic/pp/wp/icrcinv.html MUHTASARI NA SLUTSATSER YA uchunguzi matukio ya Mei 9, 1996 IN WESTERN PAPUA, alimkabidhi BY THE ICRC TO AN nje Consultant]</ref> ICRC haitakiwi kutoa ushahidi katika kesi za kivita kuhusu mambo iliyoyashuhudia wakati wa kutekeleza majukumu yake. Kwa sababu hii baadhi ya wakosoaji [30] wanadai kuwa wakati mwingine ICRC huwanyima haki waathiriwa wa kivita na hivyo basi kuwezesha kutojali kwa upande wa wahalifu wa kivita. Madai ya uongozi duni na wasiwasi kuhusu uwajibikaji na uwazi yamesababisha kujiuzulu kwa maafisa wa ngazi za juu. <ref> http://www.rte.ie/news/2009/1117/andrewsd.html</ref> <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.alertnet.org/thenews/fromthefield/irishredcr/b4a3f249899c8ad27b8afa747239b931.htm |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2009-12-14 |archivedate=2009-12-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091203143933/http://www.alertnet.org/thenews/fromthefield/irishredcr/b4a3f249899c8ad27b8afa747239b931.htm }}</ref> ==Tazama pia== * [[Kamati ya Kimataifa ya Msalaba Mwekundu]] ===Vitabu=== * David P. Forsythe: Humanitarian Politics: The International Committee of the Red Cross. Johns Hopkins University Press, Baltimore 1978, ISBN 0-8018-1983-0 * Henry Dunant: A Memory of Solferino. ICRC, Geneva 1986, ISBN 2-88145-006-7 * Hans Haug: Humanity for all: the International Red Cross and Red Crescent Movement. Henry Dunant Institute, Geneva in association with Paul Haupt Publishers, Bern 1993, ISBN 3-258-04719-7 * Georges Willemin, Roger Heacock: International Organization and the Evolution of World Society. Volume 2: The International Committee of the Red Cross. Martinus Nijhoff Publishers, Boston 1984, ISBN 90-247-3064-3 * Pierre Boissier: History of the International Committee of the Red Cross. Volume I: From Solferino to Tsushima. Henry Dunant Institute, Geneva 1985, ISBN 2-88044-012-2 * André Durand: History of the International Committee of the Red Cross. Volume II: From Sarajevo to Hiroshima. Henry Dunant Institute, Geneva 1984, ISBN 2-88044-009-2 * International Committee of the Red Cross: Handbook of the International Red Cross and Red Crescent Movement. 13th edition, ICRC, Geneva 1994, ISBN 2-88145-074-1 * John F. Hutchinson: Champions of Charity: War and the Rise of the Red Cross. Westview Press, Boulder 1997, ISBN 0-8133-3367-9 * Caroline Moorehead: Dunant's dream: War, Switzerland and the history of the Red Cross. HarperCollins, London 1998, ISBN 0-00-255141-1 (Hardcover edition); HarperCollins, London 1999, ISBN 0-00-638883-3 (Paperback edition) * François Bugnion: The International Committee of the Red Cross and the protection of war victims. ICRC & Macmillan (ref. 0503), Geneva 2003, ISBN 0-333-74771-2 * Angela Bennett: The Geneva Convention: The Hidden Origins of the Red Cross. Sutton Publishing, Gloucestershire 2005, ISBN 0-7509-4147-2 * David P. Forsythe: The Humanitarians. The International Committee of the Red Cross. Cambridge University Press, Cambridge 2005, ISBN 0-521-61281-0 ===Makala=== * François Bugnion: The emblem of the Red Cross: a brief history. ICRC (ref. 0316), Geneva 1977 * Jean-Philippe Lavoyer, Louis Maresca: The Role of the ICRC in the Development of International Humanitarian Law. In: International Negotiation. 4(3)/1999. Brill Academic Publishers, p. 503–527, ISSN 1382-340X * Neville Wylie: The Sound of Silence: The History of the International Committee of the Red Cross as Past and Present. In: Diplomacy and Statecraft. 13(4)/2002. Routledge/ Taylor & Francis, p. 186–204, ISSN 0959-2296 * David P. Forsythe: "The International Committee of the Red Cross and International Humanitarian Law." In: Humanitäres Völkerrecht - Informationsschriften. The Journal of International Law of Peace and Armed Conflict. 2/2003, German Red Cross and Institute for International Law of Peace and Armed Conflict, p. 64–77, ISSN 0937-5414 * François Bugnion: Towards a comprehensive Solution to the Question of the Emblem. Revised 4th edition. ICRC (ref. 0778), Geneva 2006 ==Marejeo== {{Marejeo|2}} ==Viungo vya nje== {{Commons}} * [http://www.redcross.int/ Kimataifa ya msalaba mwekundu na hilali] {{Wayback|url=http://www.redcross.int/ |date=20070812092039 }} * [http://www.rcstandcom.info/ Standing Tume ya Msalaba Mwekundu na Red Crescent] * [http://www.icrc.org/ Kamati ya Kimataifa ya Msalaba Mwekundu (ICRC)] * [http://www.ifrc.org/ Shirikisho la Kimataifa la Msalaba Mwekundu na Vyama Red Crescent (IFRC)] {{Coord|46|13|40|N|6|8|14|E|type:landmark_region:CH|display=title}} {{Red Cross Red_Crescent_Movement}} {{DEFAULTSORT:Msalaba Mwekundu, Shirika la}} [[Category:Shirika lililoanzishwa 1863]] [[Category:Mashirika ya kimataifa]] 8n618cyzn4lwo0dkaaqu46nf7w5b9wf 0 33543 1607658 1334936 2026-10-14T02:46:07Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607658 wikitext text/x-wiki [[File:Aussteuerschrank (fcm).jpg|thumb|Kabati nzee ya kijerumani (kabati ya mahari)]] '''Mahari''' (toka [[neno]] la [[Kiarabu]]; inayojulikana kwa [[Kiingereza]] kama '''trousseau''' au '''tocher''' au kwa [[Kilatini]] ''dos)'' ni pesa, mali au mali isiyohamishika ambayo mtu huleta mwenzake katika [[ndoa]]. <ref> [http://m-w.com/dictionary/dowry dowry - Definition from the Merriam-Webster Online Dictionary]</ref> Utamaduni huo huweza kuzingatia mahari na ada ya mwali. Mahari ni desturi ya zamani na uwepo wake umetangulia kurekodiwa kwake. ==Historia== Awali, madhumuni ya kulipa mahari ilikuwa ni kusaidia mume kulisha na kulinda familia yake, na kuwapa mke na watoto msaada katika tukio la kufa kwake. <ref> [http://www.reference.com/browse/dowry Dowry - Reference.com: from the Columbia Electronic Encyclopedia, 2004] {{Wayback|url=http://www.reference.com/browse/dowry |date=20101027042248 }}</ref> Hata katika rekodi za zamani, kama vile [[Kanuni ya Hammurabi]], mahari inaelezewa kama desturi iliyokuwa. Kanuni zinazozunguka desturi ni kama: haki ya mke kupata mahari yake wakati wa kifo cha mumewe kama sehemu ya mchango wake, mahari yake kurithiwa na watoto wake pekee, sio na watoto wa bwanake na wanawake wengine, na mwanamke kutostahili urithi mwingine ikiwa babake ndiye aliyetowa mahari katika ndoa. Kama mwanamke akafa bila wana, mume wake alikuwa arejeshe mahari lakini angeweza toa thatmani ya ada ya mwali; mahari kwa kawaida ingekuwa yenye thamani zaidi. <ref>Thompson, James C., BA, M.Ed., [http://www.womenintheancientworld.com/hammurabilawcode.htm Women in the Ancient World: Women in Babylonia Under the Hammurabi Law Code] {{Wayback|url=http://www.womenintheancientworld.com/hammurabilawcode.htm |date=20161125071026 }}</ref> Moja ya kazi ya msingi ya mahari imekuwa kutumikia na kulinda mke dhidi ya uwezekano wa kudhulumiwa na mumewe na familia yake. Kwa hivyo, mahari hutoa motisha ya mume kumdhuru mkewe. ==Katika Ulaya== Kulipa mahari unapatikana hata Ulaya. Katika nyakati za [[Homer]], ilikuwa kawaida kwa Wagiriki kutoa mahari. Mahari ilibadilishwa katika karne ya 5 KK. Warumi wa kale pia walitoa mahari, ingawa [[Tacitus]] alibainisha kuwa makabila ya Ujerumani walitekeleza kinyume na desturi ya mahari. Kushindwa kutoa mahari kulingana na mila, au kinyume na maagano, kungesababisha harusi ibatilishwe. [[William Shakespeare]] alitumia tukio kama hili katika ''[[King Lear]]'': mmoja wa washikaji wa Cordelia alikoma kumtania aliposikia kwamba King Lear hatampa mahari. Katika ''[[Measure for Measure]]'', ushiriki wa ngono wa Claudio na Juliet kabla ya ndoa ulisababishwa na fitina ya familia zao kuhusu mahari baada ya harusi. Sababu ya Angelo kuapa kuolewa kwake kwa Maria kulitokana na kupoteza kwa mahari yake baharini. Mara nyingi wapiga hadithi hutafsiri hadithi ya ''[[Cinderella]]'' kama ushindani kati ya mama wa kambo na binti wa kambo wakigombania rasilimali, ambayo inaweza kuwa pamoja na haja ya kulipa mahari. Mchezo aina ya opera wa [[Gioachino Rossini]] ''[[La Cenerentola]]'' hufanya msingi huu wa kiuchumi dhahiri: Don Magnifico anataka kufanya mahari ya binti yake iongezeke, ili kuvutia mchumba mwenye mali, ambayo ni vigumu kama itambidi atoe mahari ya tatu. <ref> Marina Warner, From the Beast to the Blonde: On Fairy Tales And Their Tellers, pp. 213–4 ISBN 0-374-15901-7</ref> Moja ya adhabu ya kawaida kwa utekaji nyara na ubakaji wa mwanamke ambaye hajaolewa ilikuwa kwamba mbakaji angebudiwa kulipa mahari ya mwanamke huyo. Hadi kufikia mwishoni mwa karne ya 20 hii ilikuwa wakati mwingine ikijulikana kama malipo ya [[ada]], au uvunjaji wa [[ahadi]]. (Angalia ''[[raptio]]'' na [[utekaji nyara wa Bibiarusi]]). Kutoa mahari kwa wanawake maskini ulionekana na matajiri kama tendo la mapendo. Desturi ya Soksi za Krismasi ilitoka katika Simulizi la Mtakatifu [[Nikolasi wa Myra]], ambapo akatupa dhahabu katika soksi za madada watatu maskini, na hivyo kutoa mahari yao. Mtakatifu [[Elizabeti wa Ureno]] na Mtakatifu [[Martin wa Porres]] walikuwa hasa wamejulikana kwa kutoa mahari kama hii, na Archconfraternity of the Annunciation, shirika la wakfu la Kirumi la kulipa mahari, lilipata mali nzima ya [[Papa Urban VII]]. Ufaransa ulilipa mahari ya wanawake walioshawishika kwenda New France kuolewa na kuishi huko, walijulikana kama ''[[filles du roi]]'' (mabinti wa mfalme). Katika baadhi ya maeneo ya Ulaya, mahari ya ardhi ilikuwa kawaida. Katika Jimbo la [[Bentheim]], kwa mfano, wazazi ambao hawakuwa na wana walitoa mahari kwa ajili ya bwana ya binti yao. Ilikuwa ni kawaida kutolewa ilhali achukue jina la bibi yake, ili kuendeleza jina la familia. Ureno ulitoa miji miwili kama mahari kwa Uingereza katika 1661 wakati Mfalme [[Charles II]] wa [[Uingereza]], [[Scotland]] alifunga ndoa na [[Catherine wa Braganza]], [[Ireland]] malkia wa [[Ureno.]] Miji hiyo ilikuwa [[Mumbai]] (Bombay) katika Uhindi na Tangier katika [[Morocco]]. Katika [[Uingereza wa Victoria]], mahari ilionekana miongoni mwa matajiri kama malipo ya awali ya [[urithi]] wa binti. Mabinti tu ambao walikuwa hawajapokea mahari yao kama ada ndio walikuwa na haki ya sehemu ya mali isiyohamishika wakati wazazi wao walikufa. Kama wanandoa walikufa bila watoto, mahari ilirejeshwa kwa familia yake. <ref> Gail MacColl and Carol McD. Wallace, To Marry An English Lord, pp. 166–7, ISBN 0-89480-939-3 </ref> Katika baadhi ya matukio, [[watawa]] walikuwa wakihitajika kuleta mahari wakati walipojiunga na [[kanisa]]. ==Katika Asia== Kutoa mahari ilikuwa kawaida katika nchi nyingi za Asia, pamoja Bangladesh, India, Pakistan na Sri Lanka. Katika Uhindi, ambapo matukio ya kuchoma bibiharusi na mahari ya kifo ilipozidi kuendelea, malipo ya mahari yalipigwa marufuku na sheria ya 1961 ya Dowry Prohibition Act na Aya ya 304B ma 498A ya sheria ya [[Indian Penal Code]] (IPC). ==== Kuchoma bibiharusi ==== Kuteketeza bibiharusi ni aina ya [[unyanyasaji]] katika [[Bangladesh]], [[India]], [[Pakistan]] na nchi nyingine zilizoko juu ya au karibu na [[Bara Hindi]]. Mmojawapo ya [[mahari ya kifo]], kuchoma bibiharusi hutendeka wakati mwanamke anauliwa na mumewe au na familia ya mumewe kwa sbibi-inapochomwa hutokea wakati mwanamke ni kijana aliuawa na mumewe au familia yake kwa ajili ya familia yake kukataa kulipa nyongeza dowry. Mwanamke kwa kawaida hupakwa [[mafuta ya taa]], [[petroli]], na kuwashwa mo au nyingine kioevu kuwaka, na kuweka alight kupelekea kifo kwa moto. <ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/crossing_continents/3071963.stm |title=India's dowry deaths |last=Ash |first=Lucy |publisher=[[BBC]] |date=2003-07-16 |accessdate=2007-07-30 }}</ref> Virendra Kumar na Sarita Sandesh wamethibitisha kwamba kuchoma bibiharusi kumetambuliwa kama tatizo muhimu dhidi ya afya ya umma nchini India. <ref name="Kumar"> Kumar, Virendra, na Sarita Kanth, 'Bride burning' in The Lancet Vol. 364, pp s18-s19.</ref> Wanasema kuwa ni suala la kihistoria na kiutamaduni linalosababisha vifo vya watu 600-750 kwa mwaka nchini India peke yake. <ref name="Kumar"></ref> Mwaka 1995 Time Magazine iliarifu kwamba mahari ya kifo nchini India iliongezeka kutoka 400 mwaka 1980 hadi 5800 karibu na katikati ya miaka ya 1990. <ref name="Pratap"> Pratap, Anita, Time Magazine, 11 Septemba 1995 Volume 146, No. 11</ref> Mwaka mmoja baadaye [[CNN]] ilitoa taarifa iliyosema kuwa kila mwaka polisi hupokea zaidi ya taarifa 2500 za Bibiarusi kuungua. <ref name="CNN1996">{{cite web |url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,100748,00.html |title=Indian Society Needs To Change |last=Yasui |first=Brian |publisher=[[CNN]] |date=1996-08-18 |accessdate=2007-08-24 |archivedate=2007-09-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930073930/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,100748,00.html |=https://web.archive.org/web/20070930073930/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,100748,00.html }}</ref> == Marejeo == {{Marejeo}} == Marejeo zaidi == * Hirsch, Jennifer S., Wardlow, Holly, [http://books.google.com/books?id=fRZ4qJ5EVpkC&amp;printsec=frontcover ''Modern loves: the Anthropology of Romantic Courtship &amp; Companionate Marriage,'' ] Macmillan, 2006. ISBN 0472099590. Cf. Chapter 1 "Love and Jewelry", kubainisha mahari na ada ya bibiharusi. * Mtandao kwa Ndoa bila Mahari - http: / / in.reuters.com/article/technologyNews/idINIndia-29970020071012 [[Category:Ndoa]] [[Category:Jinsia]] [[Category:Wanawake]] 24w1lplv3thuq3u9kld9ssxw09c5m7f 0 33546 1607817 1525769 2026-10-14T03:15:16Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607817 wikitext text/x-wiki {{Infobox siasa ya nchi | jina_la_nchi = Nigeria | picha_ya_nembo = Coat of arms of Nigeria.svg | maelezo_ya_nembo = Nembo ya Taifa ya Nigeria | aina_ya_serikali = Jamhuri ya Kifederali ya Kidemokrasia ya Urais | rais_wa_nchi = [[Bola Ahmed Tinubu]] | makamu_wa_rais = Kashim Shettima | chama_tawala = All Progressives Congress (APC) | vyama_vikuu = APC, PDP, NNPP, Labour Party (LP), | uchaguzi_wa_mwisho = Februari 25, 2023 | uchaguzi_ujao = Mnamo 2027 | katiba = Katiba ya 1999 (iliyofanyiwa marekebisho) }} {{Politics of Nigeria}} '''Siasa ya Nigeria''' hutendeka katika mfumo wa ushirikisho wa urais wa [[demokrasia]] wakilishi jamhuri, ambapo Rais wa Nigeria (Umaru Musa Yar'Adua) ambaye ni mkuu wa nchi na pia kiongozi wa serikali, na mfumo wa vyama vingi. Serikali ndiyo yenye mamlaka makuu, mamlaka ya bunge yako katika serikali na pia vyumba viwili vya bunge, ambayo ni Baraza la mawakilishi na Seneti. Pamoja vyumba viwili vya sheria hufanya mwili maamuzi nchini Nigeria kinachoitwa Bunge. Mahakama ya juu mkono wa serikali ya Nigeria ni [[Mahakama Kuu ya Nigeria.]] Nigeria pia hutumia nadharia ya [[Baron de Montesquieu]] katika mgawanyo wa madaraka. Kazi ya bunge ni kufuatilia vitendo vya serikali. == Tawi la Mtendaji == Rais huchaguliwa na watu. Yeye ni mkuu wa nchi na kiongozi wa serikali na pia mkuu wa Shirikisho Mtendaji wa Baraza. Nigeria ina mzunguko wa urais ili kanda kuu tatu za Nigeria (Kaskazini, Mashariki na Magharibi) kushiriki kudhibiti siasa ya nchi. Tawi mtendaji imegawanywa katika Wizara zifuatazo: <ref> [http://www.nigeria.gov.ng/Ministries.aspx The Official Gateway Habari wa Shirikisho la Jamhuri ya Nigeria] (accessed [[16 Julai 2006)]]</ref> <ref>{{cite news | first = | last = | author = | url =http://allafrica.com/stories/200606220014.html | title =Nigeria: President Swears in Five New Ministers, Reshuffles Cabinet | publisher =Nigeria First | pages = | page = | date =[[22 Juni]] [[2006]] | accessdate =2006-07-16 }}</ref> <ref>{{cite news | first = | last = | author =Okey Mugbo and Olawale Rasheed | url =http://www.tribune.com.ng/23062006/news/news1.html | title =Obasanjo sacks 8 Atiku’s aides - Swears in 2 new ministers | publisher =Nigerian Tribune | pages = | page = | date =[[23 Juni]] [[2006]] | accessdate =2006-07-16 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20060703011309/http://www.tribune.com.ng/23062006/news/news1.html | archivedate =2006-07-03 }}</ref> === Shirikisho Mtendaji wa Baraza (Cabinet) === [[Picha:Seal of the President of Nigeria.svg|thumb|right|240px| Muhuri wa Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Nigeria]] {| cellpadding="1" cellspacing="4" style="margin:3px;border:3px solid #000000" | | bgcolor = # 000000 colspan = 3 | | |- | '''OFISI''' | '''JINA''' | '''UREFU''' |- | bgcolor = # 000000 colspan = 3 | | |- | [[Rais]] | '''[[Umaru Yar'Adua]]''' | 2007-hadi sasa |- | [[Makamu wa Rais]] | '''[[Goodluck Jonathan]]''' | 2007-hadi sasa |- | [[Katibu wa Serikali ya Shirikisho]] | '''[[Mahmud Yayale Ahmed]]''' | align="left"|2008-hadi sasa | |- | bgcolor = # 000000 colspan = 3 | |- | Waziri wa Biashara na Viwanda | '''[[Achike Udenwa]]''' | align="left"|2007-hadi sasa | |- | [[Waziri wa Ulinzi]] | '''[[Mheshimiwa Godwin Abbé]]''' | align="left"|2007-hadi sasa | |- | Waziri wa Elimu | '''[[Dr Sam Egwu]]''' | align="left"|2007-hadi sasa | |- | Waziri wa Ujenzi na Makazi | '''[[Dr Hassan M. Lawal]]''' | align="left"|2007-hadi sasa | |- | Waziri wa utawala wa FCT | '''[[Adamu Aliero]]''' | |2007-hadi sasa | |- | [[Waziri wa Fedha]] | '''[[Dr Mansur Mukhtar]]''' | align="left"|2009-hadi sasa | |- | [[Waziri wa Mambo ya Nje]] | '''[[Ojo Maduekwe]]''' | align="left"|2007-hadi sasa | |- | Waziri wa Afya | '''[[Prof B. Osotimehin]]''' | align="left"|2009-hadi sasa | |- | Waziri wa Habari na Mawasiliano | '''[[Prof Dora Akunyili]]''' | align="left"|2009-hadi sasa | |- | Waziri wa Mambo ya Ndani | '''[[Dr Shettima Mustapha]]''' | align="left"|2007-hadi sasa | |- | Waziri wa Sheria (Mwanasheria Mkuu) | '''[[Michael Aondoakaa]]''' | align="left"|2007-hadi sasa | |- | Waziri wa Kazi | '''[[Chief A. Kayode]]''' | align="left"|2007-hadi sasa | |- | Waziri wa Mango Madini na uenezaji wa chuma | '''[[Mrs Deziani Allison-Madueke]]''' | align="left"|2007-hadi sasa |- | |- | Waziri wa Sayansi na Teknolojia | '''[[Dr AB Zaku]]''' | align="left"|2007-hadi sasa | |- | Waziri wa Usafirishaji | '''[[Alhaji Ibrahim Bio]]''' | align="left"|2007-hadi sasa | |- | Waziri wa Utalii, Utamaduni na Taifa | '''[[Seneta Bello J. gada]]''' | align="left"|2007-hadi sasa | |- | Waziri wa Maendeleo ya Vijana | '''[[Seneta Akinlabi Olasunkanmi]]''' | align="left"|2007-hadi sasa | |- | Waziri wa Mambo ya Wanawake | '''[[Mrs SH Suleiman]]''' | align="left"|2007-hadi sasa | |- | Waziri / Naibu Mwenyekiti wa Tume ya Taifa ya Mipango | '''[[Shamsuddeen Usman]]''' | align="left"|2009-hadi sasa | |- | Waziri / Mwenyekiti, Tume ya Taifa ya michezo | '''[[Engr.]] ''' '''[[SM Ndanusa]]''' | align="left"|2009-hadi sasa | |- |} ''* Mawaziri waliapishwa katika ofisi zao tarehe 26 Julai 2007 na mchanganyiko wa mawaziri ulifanywa katika mwezi wa Desemba 2008.'' ''* Tafadhali ni vizuri kujua ya kwamba Mawaziri wa nchi waliapa pia.'' == Tawi la Bunge == [[Bunge la Nigeria]] ina [[vyumba]] viwili. [[Baraza la Wawakilishi]] imesimamiwa na [[Spika wa Baraza la Wawakilishi.]] ina wabunge 360, waliochaguliwa kwa muda wa miaka minne katika [[majimbo]] ya kiti kimoja. [[Seneti]] inaongozwa na [[Rais wa SenA.]] Ina wajumbe 109, waliochaguliwa kwa muda wa miaka minne katika [[majimbo]] 36 yenye viti tatu (kuwa sawa na [[majimbo)]] 36 ya nchi) na kiti kimoja katika jimbo la kiti kimoja (mji mkuu wa shirika hili ambao ni,mji wa [[Abuja).]] {| cellpadding="1" cellspacing="4" style="margin:3px;border:3px solid #000000" | bgcolor = # 000000 colspan = 3 | | |- | '''OFISI''' | '''JINA''' | '''UREFU''' |- | bgcolor = # 000000 colspan = 3 | | |- | [[Rais wa Sena]] | '''[[Daudi Marko]]''' | 2007-hadi sasa |- | [[Spika wa Baraza la Wawakilishi]] | '''[[Dimeji Bankole]]''' | align="left"|2007-hadi sasa |- |} == Tawi La Mahakama == Tawi hili la mahakama limeundwa hasana [[Mahakama Kuu ya Nigeria]], ambayo ni mahakama ya juu katika nchi. linasimamiwa na [[Jaji Mkuu wa Nigeria]] na na majaji washirika kumi na tatu,ambao huteuliwa na [[Rais wa Nigeria]] kutokana na mapendekezo ya Baraza na Mahakama ya Taifa chini na Kipaimara kutoka [[Seneti.]] {| cellpadding="1" cellspacing="4" style="margin:3px;border:3px solid #000000" | bgcolor = # 000000 colspan = 4 | | |- | '''OFISI''' | | '''JINA''' | '''UREFU''' |- | bgcolor = # 000000 colspan = 4 | | |- | [[Jaji Mkuu]] | | '''[[Legbo Idris Kutigi]]''' | 2007-etablerade |- | [[Jaji Mshiriki]] | | '''[[Sylvester Umaru Onu]]''' | align="left"|1993-hadi sasa |- | [[Jaji Mshiriki]] | | '''[[AI Katsina-Alu]]''' | align="left"|1998-hadi sasa |- | [[Jaji Mshiriki]] | | '''[[Umaru atu Kalgo]]''' | align="left"|1998-hadi sasa |- | [[Jaji Mshiriki]] | | '''[[NIKI Tobi]]''' | align="left"|2002-hadi sasa |- | [[Jaji Mshiriki]] | | '''[[Dahiru Musdapher]]''' | align="left"|2003-hadi sasa |- | [[Jaji Mshiriki]] | | '''[[GA Oguntade]]''' | align="left"|2004-hadi sasa |- | [[Jaji Mshiriki]] | | '''[[Jumapili A. Akintan]]''' | align="left"|2004-hadi sasa |- | [[Jaji Mshiriki]] | | '''[[AM Mukhtar]]''' | align="left"|2005-hadi sasa |- | [[Jaji Mshiriki]] | | '''[[Mahmud Mohammed]]''' | align="left"|2005-hadi sasa |- | [[Jaji Mshiriki]] | | '''[[Walter Samuel Nkanu Onnoghen]]''' | align="left"|2005-hadi sasa |- | [[Jaji Mshiriki]] | | '''[[Ikechi Francis Ogbuagu]]''' | align="left"|2005-hadi sasa |- | [[Jaji Mshiriki]] | | '''[[FF Tabai]]''' | align="left"|1999-hadi sasa |- | [[Jaji Mshiriki]] | | '''[[Ibrahim Tanko Muhammad]]''' | align="left"|2007-hadi sasa |- |} == Vyama vya kisiasa na uchaguzi == {{elect|List of political parties in Nigeria|Elections in Nigeria}} {{Nigerian presidential election, 2007}} {{Nigerian legislative election, 2003}} == Mfumo wa kisheria == Kuna mifumo minne tofauti ya sheria nchini Naijeria: [[Sheria ya Kiingereza]] ambayo imechukuliwa kutoka [[ukoloni]] wake zamani na Uingereza, [[Sheria ya kawaida,sheria ya Katiba]] (zote mbili zilizunduliwa baada ya ukoloni), na sheria ya [[Sharia]], ambayo hutumiwa tu na Hausa na waislamu kaskazini mwa nchi. Kama Marekani, kuna [[tawi la Mahakama]] ikiwa na [[Mahakama Kuu]] ambayo ni mahakama iliyo juu zaidi nchini humo. == Maeneo ya utawala == Shirikisho limegawanywa katika majimbo 36 na eneo 1 *; [[makao mkuu ya shirikiho (Abuja)]] *, [[Abia, Adamawa, Akwa Ibom, Anambra, Bauchi, Bayelsa, Benue, Borno, Cross River, Delta, Ebonyi, Edo, Ekiti, Enugu, Gombe, IMO, Jigawa, Kaduna, Kano, Katsina, Kebbi, Kogi, Kwara, Lagos, Nasarawa, Niger, Ogun, Ondo, Osun, Oyo, Plateau, Rivers, Sokoto, Taraba, yobe, Zamfara]] Kila jimbo limegawanywa katika Maeneo ya Serikali za Mitaa yanayojulikana kwa lugha ya kimombo kama LGAs. Kuna LGAs 774 nchini Nigeria. <ref name="USAID2">{{Rejea tovuti |url=http://www.usaid.gov/ng/admin_divisions.htm |title="USAID Nigeria utume: Nigeria utawala utengano" Oktoba 2004 |accessdate=2009-12-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070113033138/http://www.usaid.gov/ng/admin_divisions.htm |archivedate=2007-01-13 }}</ref> Maeneo haya yameorodheshwa katika makala kwa kuwa jimbo. Jimbo la Kano lina idadi kubwa ya Serikali za Mitaa kwa mitaa 44, na Bayelsa ndilo jimbo ambalo lina mitaa kiasi ambayo ni 9 . Mji mkuu wa shirikisho hili Abuja una mitaa 6 . <ref name="USAID2"></ref> Maeneo ya Serikali za Mitaa yalichukua nafasi ya Wilaya ambayo ilikuwa kitengo cha tatu chini wakati wa utawala wa serikali ya Uingereza. == Jeshi == {{Main|Military of Nigeria}} [[Picha:Nigerian troops with US C130.jpg|thumb|290px|Nigeria askari]] Kikosi cha jeshi la Nigeria kimekuwa na jukumu kubwa katika historia ya nchi hii, kwa kuachisha udhibiti wa nchi na kutawala katika vipindi vikuu vya historia yake. Kipindi cha mwisho cha kikosi hiki cha wa utawala kilimalizika mwaka wa 1999 kufuatia kifo cha kiongozi wa awali wa kikosi hiki cha jeshi [[Sani Abacha j]] mwaka wa 1998. Wafanyakazi katika huduma tatu za Nigeria zilizo na silaha ni jumla takriban 76,000. Jeshi la Nigeria, ambalo ndilo jeshi kubwa, lina wafanyakazi takriban 60,000 wanaotumika katika maeneo mawili, kundi la Garrison amri ya Lagos (airbone na amphibious)(kitengo cha mgawanyiko wa kawaida), na Brigedia Walinzi walio Abuja Kundi limeonyesha uwezo wake wa kuhamasisha, kupeleka, na kuendeleza wanajeshi katika kusaidia shughuli za kulinda amani ya nchi, [[Liberia, Yugoslavia ya zamani, Angola, Rwanda, Somalia]], na [[Sierra Leone.]] [[Wanajeshi wa maji]]wa[[Nigeria]] (7.000) wamejihami kwa[[frigates]], ndege za mashambulio na boti za doria katika mwambao. [[wanajwshi wa anga Nigeria]] (9.000) wanasafirisha, wakufunzi, wana helikopta, na ndege za vita, lakini nyingi zao hazitumiki. Nigeria pia ilianzisha sera ya kuendeleza mafunzo ya ndani na uzalishaji wa uwezo wa kijeshi. Nigeria imeendelea kuwa na sera ya mseto katika manunuzi ya kijeshi kutoka nchi mbalimbali. Baada ya kuanzishwa kwa vikwazo na mataifa mengi ya Magharibi, Nigeria iligeukia [[Jamhuri ya Watu wa Uchina, Urusi, Korea ya Kaskazini]], na [[India]] kwa ajili ya ununuzi wa vifaa vya kijeshi na mafunzo. == Uhusiano wa Kigeni == Nigeria iko bora sasa katika mahusiano ya kigeni kutokana na hali yake ya sasa ya demokrasia ingawa haikuwa imara kabisa na pia kutokana na msaada wa zamani wa rais Obasanjo. Ni mwanachama wa [[Umoja]] wa [[Afrika]] nahuketi katika shirika la[[Baraza la Amani na Usalama.]] Tangu mwaka wa 1960 Nigeria imekuwa mwanachama wa Umoja [[wa]] Mataifa na pia ilijiunga na [[Jumuiya ya nchi zilizokoloniwa na Uingereza]] mwaka huo huo, hata hivyo kuahirishwa kw muda mfupi kati ya 1995 na 1999. Nigeria ni mwanachama wa [[ACP]], AfDB, C, ECA, AU ECOWAS, [[FAO]], [[G-15]], G-19, [[G-24]], G-77, IAEA, IBRD, [[ICAO]], [[ICCt]], [[ICC]], ICRM, IDA, IFAD, IFC, IFRCS, iho, ILO, [[IMF]], IMO, Inmarsat, Intelsat, Interpol, Ìöç, ISO, ITU, MINURSO, NAM, OPCW, [[OPEC]], PCA, [[UN]], UNCTAD, [[UNESCO]], UNHCR, UNIDO, UNIKOM, UNITAR, UNMIBH, UNMIK, [[UNMOP]], UNMOT, UNU, UPU, WCL, [[WCO]], EFTU, [[WHO]], WIPO, WMO, WToO, WTrO ==Angalia pia== * [[Seneti ya Nigeria]] * [[Bunge la Nigeria]] * [[Orodha yamagavana wa majimbo wa Nigeria]] * [[Orodha ya hali ya magavana wote Nigeria]] * [[Orodha ya majimbo ya Nigeria]] == Viungo vya nje == * [http://www.nigeria.gov.ng NigeriaDirect - Tovuti rasmi ya Jamhuri ya Shirikisho ya Nigeria] {{Wayback|url=http://www.nigeria.gov.ng/ |date=20041127020926 }} * [[Nigeria maono 2020]] == Marejeo == {{Marejeo}} {{Nigerian Heads of State}} {{NigerianVicePresidents}} {{President Nigerian Senate}} {{Speaker Nigerian House of Representatives}} {{NigerianAssembly delegation}} {{Supreme Court of Nigeria}} {{Africa topic|Siasa ya|}} [[Jamii:Siasa nchi kwa nchi|Nigeria]] [[Jamii:Serikali ya Nigeria]] [[Jamii:Siasa ya Nigeria]] 479ae5l65y6a0l3x8gvlf2x4901c1ae 0 33556 1607694 1599534 2026-10-14T02:55:21Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607694 wikitext text/x-wiki {{viungo vyekundu}} {{TOC right}} Hii ni '''orodha ya vyuo vikuu nchini Uhindi.''' [[Uhindi]] ina [[vyuo vikuu]] binafsi na vya umma ambavyo vimesaidiwa na [[Serikali ya India]] na [[serikali]] ya [[majimbo]]. Mbali navyo kuna vyuo binafsi na mashiriki mbalimbali vilivyopo. Vingi vya vyuo vikuu vilivyorodheshwa kama vyuo vikuu bora Asia kusini viko katika [[Uhindi]] <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.webometrics.info/top100_continent.asp?cont=S_Asia |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2009-12-14 |archivedate=2010-03-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100301105401/http://www.webometrics.info/top100_continent.asp?cont=S_Asia }}</ref> == Vyuo Vikuu == === [[Andhra Pradesh]] === * [[Chuo Kikuu cha Andhra, Visakhapatnam]] * [[Chuo Kikuu cha Dravidian, Kuppam]] * [[Chuo Kikuu cha Kilimo cha Ranga Acharya NG: Andhra]] * [[Chuo Kikuu cha Kilimo cha Pradesh]], [[Hyderabad]] * [[Chuo Kikuu cha Dr BR Ambedkar: Andhra Pradesh Open University, Hyderabad]] * [[Chuo Kikuu cha Acharya Nagarjuna, Guntur]] * [[Chuo Kikuu cha Kiingereza na Lugha za kigeni, Hyderabad]] * [[Chuo Kikuu cha Kiteknologia cha Teknisk Jawaharlal Nehru , Hyderabad]] * [[Chuo Kikuu cha Usanifu na Sanaa cha Jawaharlal Nehru, Hyderabad]] * [[Chuo Kikuu cha Kakatiya, Warangal]] * [[Chuo Kikuu cha KL, Vijayawada.]] * [[Chuo Kikuu cha kitaifa cha Maulana Azad Kiurdu, Hyderabad]] * [[Chuo Kikuu cha Osmania, Hyderabad]] * [[Chuo Kikuu cha Kitelugu Potti Sreeramulu, Hyderabad]] * [[Chuo Kikuu cha Sri Venkateswara, Tirupati]] * [[Chuo Kikuu cha Sri Krishnadevaraya, Anantapur]] * [[Chuo Kikuu cha Sri Sathya Sai, Puttaparthi]] * [[Chuo Kikuu cha of Hyderabad, Hyderabad, Andhra Pradesh]] * [[Taasisi ya Kimataifa la Ujumbe na Teknolojia, Hyderabad]] * [[Taasisi ya India la Teknolojia Hyderabad, Hyderabad]] * [[Chuo Kikuu cha Rajiv Gandhi - Taasisi ya kimataifa la Ujumbe na Teknolojia, Kadapa]] * [[Chuo Kikuu cha Rajiv Gandhi - Taasisi ya kimataifa la Ujumbe na Teknolojia, Basra]] * [[Chuo Kikuu cha Rajiv Gandhi - Taasisi ya kimataifa la Ujumbe na Teknolojia, Nuzvid]] * [[Chuo Kikuu cha GITAM, Visakhapatnam]] * [[Chuo Kikuu cha ICFAI, Hyderabad]] * [[Chuo Kikuu cha Sheria cha NALSAR, Hyderabad]] * [[Taasisi ya kitaifa ya Teknolojia, Warangal]] * [[Chuo Kikuu cha Sayansi ya Afya cha NTR, Vijayawada]] * [[Chuo Kikuu cha Krishna, Machilipatnam, Andhra Pradesh]] * [[Chuo Kikuu cha Yogi Vemana, Kadapa]] * [[Chuo Kikuu cha Telangana, Nizamabad]] * [[Chuo Kikuu cha Mahatma Gandhi, Nalgonda]] * [[Chuo Kikuu cha Afya ya Wanyama cha Sri Venkateswara, Tirupati]] * [[Chuo Kikuu cha Shatavahana, Karimnagar]] * [[Chuo Kikuu cha Qurram, Hyderabad]] 111 * [[Chuo Kikuu cha Teknisk Jawaharlal Nehru, Kakinada]] * [[Chuo Kikuu cha Teknisk Jawaharlal Nehru, Kadapa]] * Chuo Kikuu cha Adikavi Nannaya, [[Rajamundhry]] * [[Taasisi ya Taifa ya Teknologia ya fashini, Hyderabad]] * [[Taasisi ya Teknolojia na Sayansi ya Birla, Jawahar Nagar, Hyderabad]] * [[Chuo Kikuu cha Rayalaseema, Kurnool]] * [[Rahtriya Kisanskriti Vidyapeeth]] Tirupati === [[Arunachal Pradesh]] === * [[Chuo Kikuu cha Rajiv Gandhi: Arunachal Kikuu]] === [[Assam]] === * [[Taasisi ya India ya Teknolojia Guwahati, Guwahati]] * [[Kikuu cha Assam Chuo, Silchar]] * [[Chuo Kikuu cha Guwahati, Gauhati]] * [[Chuo Kikuu cha Tezpur, Tezpur]] * [[Chuo Kikuu cha Kilimo Assam, Jorhat]] * [[Chuo Kikuu cha Dibrugarh, Dibrugarh]] * [[Taasisi ya kitaifa ya Teknolojia, Silchar]] === [[Bihar]] === * [[Chuo Kikuu cha Bhupendra Narayan Mandal Madhepura]] * [[Chuo Kikuu cha BR Ambedkar Bihar, Muzzafarpur]] * [[Chuo Kikuu cha Nalanda, Patna]] * [[Taasisi ya India ya Teknolojia, Patna]] * [[Taasisi ya kitaifa ya Teknolojia, Patna]] * [[Chuo Kikuu cha Jaiprakash, Chhapra]] * [[Chuo Kikuu cha Magadh, Gaya]] * [[Chuo Kikuu cha Tilka Manjhi Bhagalpur, Bhagalpur]] * [[Chuo Kikuu cha Patna, Patna]] * [[Chuo Kikuu cha Lalit Narayan Mithila, Darbhanga]] * [[Taasisi ya Taifa ya Teknolojia ya Fashini, Patna]] * [[Taasisi ya Taifa ya Elimu ya Madawa na Utafiti, Hajipur]] * [[Chuo Kikuu cha kitaifa cha Sheria, Patna]] * [[Taasisi ya sayansi ya dawa ya Indira Gandhi, Patna]] * [[Chuo Kikuu cha Kilimo cha Rajendra, Pusa]] * [[Chuo Kikuu cha Kisanskriti Kameshwar Singh Darbhanga, Darbhanga]] * [[Chuo Kikuu cha Nanhe Kunwar Singh, Arrah]] * [[Chuo Kikuu cha Bihar, Patna]] === [[Chandigarh]] === * [[Chuo Kikuu cha Panjab, Chandigarh]] === [[Chhattisgarh]] === * [[Chuo Kikuu cha Pandit Ravishankar Shukla, Raipur]] * [[Chuo Kikuu cha Sheria cha Hidayatullah National, Raipur]] * [[Chuo Kikuu cha Kilimo cha Indira Gandhi, Raipur]] * [[Chuo Kikuu cha Kushabhau Thakre Patrakarita Avam Jansanchar, Raipur]] * [[Taasisi ya kitaifa ya Teknolojia, Raipur]] * [[Chuo Kikuu cha Chhattisgarh Swami Vivekanand Kitaaluma, Bhilai]] * [[Chuo Kikuu cha Guru Ghasidas, Bilaspur]] * [[Chuo Kikuu cha Indira Kala Sangeet, Khairagarh]] * [[Chuo Kikuu cha Pandit Sundarlal Sharma, Bilaspur]] === [[Delhi]] === * [[Taasisi ya Sayansi ya Utabibu ya kihindi]] (AIIMS), [[Delhi]] * [[Taasisi ya Teknolojia ya Ambedkar, Delhi]] * [[Chuo Kikuu cha Guru Indraprastha Gobind Singh, Delhi]] * [[Taasisi ya Teknolojia ya Habari ya Indraprastha, Delhi]] * [[Taasisi ya India ya Teknolojia Delhi, Delhi]] * [[Chuo Kikuu cha kitaifa cha Indira Gandhi, Delhi]] * [[Jamia Hamdard, Delhi]] * [[Jamia Millia Islamia, Delhi]] * [[Chuo Kikuu cha Jawaharlal Nehru, Delhi]] * [[Chuo Kikuu cha Teri, Delhi]] * [[Chuo Kikuu cha Delhi, Delhi]] * [[Shule ya Mipango na Usanifu, Delhi]] * [[Taasisi ya Taifa ya Teknolojia ya Fashini, Delhi]] * [[Chuo Kikuu cha Delhi, Delhi]] === [[Gujarat]] === * [[Chuo Kikuu cha Dharmsinh Desai, Nadiad]] * [[Chuo Kikuu cha of Baroda cha Maharaja Sayajirao]] (MSUniversity), [[Vadodara]] * [[Chuo Kikuu cha Gujarat, Ahmedabad]] * [[Chuo Kikuu cha Sayansi na Teknolojia Nirma, Ahmedabad]] * [[Chuo Kikuu cha Bhavnagar, Bhavnagar]] * [[Chuo Kikuu cha Sardar Patel, Vallabh Vidyanagar]] * [[Chuo Kikuu cha Nanhe Narmad Gujarat Kusini, Surat]] * [[Chuo Kikuu cha Saurashtra, Rajkot]] * [[Chuo Kikuu cha Ganpat, Mehsana]] * [[Chuo Kikuu cha Gujarat Hemchandracharya Kaskazini, Patan]] * [[Taasisi of Usimamizi ya India, Ahmedabad]] * [[Taasisi ya Ujumbe na Teknolojia ya Mawasiliano (DAIICT) Ambani Dhirubhai, Gandhinagar]] * [[UCET Chuo cha Uhandisi naamp; Teknolojia, Gandhinagar]] * [[Chuo Kikuu cha ITUS, KOSAMBA]] * [[Chuo Kikuu cha Ahmedabad, Ahmedabad.]] === [[Himachal Pradesh]] === * [[Chuo Kikuu cha Himachal Pradesh, Shimla]] * [[Chuo Kikuu cha Chitkara]], [[Barotiwala, Dist.]][[Solan]] * [[Chuo Kikuu cha Chaudhary Sarwan Singh Kilimo, Palampur, Distt. - Kangra]] * [[Chuo Kikuu cha bustani cha Dk, Ys Parmar, Nauni, Solan]] * [[Chuo Kikuu cha Ujumbe na Teknolojia cha Jaypee, Waknaghat, Solan]] * [[Taasisi ya kitaifa ya Teknolojia.]] [[Hamirpur]] * [[Chuo Kikuu cha Eternal, Baru Sahib, Distt.]] [[Sirmore]] === [[Haryana]] === [Guru Jambheshwar Chuo Kikuu cha Sayansi na Teknolojia]], [Hisar]] * [[Chuo Kikuu cha Kilimo cha Chaudhary Charan Singh Haryana, Hisar]] * [[Chuo Kikuu cha Maharishi Dayanand, Rohtak]] * [[Chuo Kikuu cha Chuadhary Devi Lal, Sirsa]] * * [[Taasisi ya kitaifa ya Teknolojia, Naattile]] * [[Chuo Kikuu cha Naattile, Naattile]] * [[Chuo Kikuu cha Maharishi Markandeshwar, Ambala]] === [[Jammu na Kashmir]] === * [[Taasisi ya kitaifa ya Teknolojia, Srinagar]] * [[Chuo Kikuu cha Jammu, Jammu]] * [[Chuo Kikuu cha Kashmir, Srinagar]] * [[Chuo Kikuu cha Kiislamu cha Sayansi na Teknolojia, Pulwama]] * [[Chuo Kikuu cha Baba Ghulam Shah Badhshah Rajouri]] * [[Sher-e-Kashmir Chuo Kikuu cha Sayansi ya Kilimo na Teknolojia ya Jammu, Jammu]] * [[Sher-e-Kashmir Chuo Kikuu cha Sayansi ya Kilimo na Teknolojia ya Kashmir, Srinagar]] * [[Chuo Kikuu cha Shri Mata Vaishno Devi, Katra]] === [[Jharkhand]] === * [[Birla Taasisi of Teknolojia, Mesra, Ranchi]] * [[Chuo Kikuu cha Kilimo Birsa, Ranchi]] * [[Taasisi ya kitaifa ya Teknolojia, Jamshedpur]] * [[Chuo Kikuu cha Shule ya India ya madini, Dhanbad]] * [[Chuo Kikuu cha Ranchi, Ranchi]] * [[Chuo Kikuu cha Sidhhu Kanhu, Dumka]] * [[Chuo Kikuu cha Vinoba Bhave, Hazaribagh]] * [[Chuo Kikuu cha Nilamber Pitamber, Medininagar]] === [[Karnataka]] === * [[Amrita Vishwa Vidyapeetham, Bengaluru]] na [[Mysuru]] * [[Chuo Kikuu cha Bangalore, Bengaluru]] * [[Chuo Kikuu cha Kristo, Bangalore]] * [[Chuo Kikuu cha Gulbarga, Gulbarga]] * [[Taasisi ya India ya Usimamizi ya Bangalore, Bengaluru]] * [[Taasisi ya India ya Sayansi, Bengaluru]] * [[Taasisi ya Takwimu ya India, Bengaluru]] * [[Chuo Kikuu cha Jain, Bangalore]] * [[Chuo Kikuu cha Kikannada, Hampi]] * [[Chuo Kikuu cha Karnatak, Dharwad]] * [[Chuo Kikuu cha Sayansi ya Kilimo, Dharwad]] * [[Chuo Kikuu cha Jimbo la Karnataka, Mysore]] * [[Chuo Kikuu cha Afya ya wanyama, utumishi wa wanyama na samaki, Bidar]] * [[Chuo Kikuu cha Kuvempu, Shimoga]] * [[Chuo Kikuu cha Mangalore, Mangalore]] * [[Chuo Kikuu cha Manipal, Manipal]] * [[Chuo Kikuu cha Mysore]], * [[Kituo cha Taifa cha Biolojia, Bengaluru]] * [[Taasisi ya Taifa ya Fashini Teknolojia, Bengaluru]] * [[Taasisi ya Taifa ya Afya ya Akili, Bengaluru]] * [[Taasisi ya kitaifa ya Teknolojia Karnataka, Surathkal]] * [[Chuo Kikuu cha Taifa cha Sheria cha Shule ya Uhindi, Bengaluru]] * [[Chuo Kikuu cha KLE, Belagavi]] * [[Chuo Kikuu cha Sayansi ya Afya cha Rajiv Gandhi, Bengaluru]] * [[Chuo Kikuu cha Tumkur, Tumkur]] * [[Chuo Kikuu cha Visvesvaraya teknisk, Belagavi]] === [[Kerala]] === * [[Amrita Vishwa Vidyapeetham, Kollam]] * [[Chuo Kikuu cha Calicut, Calicut]] * [[Chuo Kikuu cha Sayansi na Teknolojia Cochin, Kochi]] * [[Taasisi ya India ya Usimamizi Kozhikode]] * [[Taasisi ya India ya Sayansi na Teknolojia ya anga, Thiruvananthapuram]] * [[IISER Thiruvananthapuram]] * [[Chuo Kikuu cha Kilimo cha Kerala, Thrissur]] * [[Chuo Kikuu cha Kerala, Trivandrum]] * [[Chuo Kikuu cha Mahatma Gandhi, Kottayam]] * [[Chuo Kikuu cha Kannur, Kannur]] * [[Taasisi ya kitaifa ya Teknolojia, Calicut]] * [[Taasisi ya Sayansi ya Utabibu na Teknolojia Chitra Sree Thirunal, Thiruvananthapuram]] === [[Madhya Pradesh]] === * [[Chuo Kikuu cha Barkatullah, Bhopal]] * [[Taasisi ya India ya Usimamizi ya Indore, Indore]] * [[Taasisi ya India ya Teknolojia Indore, Indore]] * [[Chuo Kikuu cha Madhya Pradesh Bhoj, Bhopal]] * [[Taasisi ya India ya Sayansi ya Elimu na Utafiti Bhopal, Bhopal]] * [[Taasisi ya Taifa ya Kubuni ya Bhopal, Bhopal]] * [[Chuo Kikuu cha Taifa cha Uandishi cha Makhanlal Chaturvedi, Bhopal]] * [[Taasisi ya kitaifa ya Teknolojia ya Maulana Azad, Bhopal]] * [[Chuo Kikuu cha Taasisi ya Taifa ya Sheria, Bhopal]] * [[Chuo Kikuu cha Kitaaluma cha Rajiv Gandhi, Bhopal]] * [[Chuo Kikuu cha Devi Ahilya, Indore]] * [[Chuo Kikuu cha Rani Durgavati, Jabalpur]] * [[Chuo Kikuu cha Dr Hari Singh Gour, Sagar]] * [[Chuo Kikuu cha Vikram, Ujjain]] * [[Chuo Kikuu cha Kisanskriti Maharshi Panini, Ujjain]] * [[Chuo Kikuu cha Kilimo cha Jawaharlal Nehru, Jabalpur]] * [[PDPM - Taasisi ya India ya Teknolojia ya Kubuni, Habari na Viwanda, Jabalpur]] * [[Chuo Kikuu cha Utabibu cha Rajmata Vijayraje Scindia, Gwalior]] * [[Chuo Kikuu cha Raja Mansingh Amar Halisi, Gwalior]] * [[Chuo Kikuu cha Jiwaji, Gwalior]] * [[Taasisi ya Taifa ya Laxmibai ya Elimu ya Mwili, Gwalior]] * [[ABV - Taasisi ya India ya Ujumbe Teknolojia naamp; Usimamizi, Gwalior]] * [[Chuo Kikuu cha Vedic Yogi Maharishi Arjun, Katni]] * [[Chuo Kikuu cha Mahatma Gandhi Chitrakoot Gramoday, Chitrakoot]] * [[Chuo Kikuu cha Awadhesh Pratap Singh, Rewa]] * [[Chuo Kikuu cha Kikabila na Kitaifa cha Indira Gandhi, Amarkantak]] === [[Maharashtra]] === * [[Taasisi ya kemikali na Teknolojia (Chuo Kikuu cha Deemed), Mumbai]] * [[Chuo Kikuu cha kiteknologia cha Dr.Babasaheb Ambedkar, Lonere]] * [[Chuo Kikuu cha Sant Gadge Baba Amravati, Amravati]] * [[Chuo Kikuu cha Dr Babasaheb Ambedkar Marathwada, Aurangabad]] * [[Dnyaneshwar Vidyapeeth, Pune]] * [[Taasisi ya India ya Teknolojia Bombay]], [[Mumbai]] * [[Chuo Kikuu cha Rashtrasant Tukadoji Maharaj Nagpur: Nagpur University, Nagpur]] * [[Chuo Kikuu cha Maharashtra kaskazini, Jalgaon]] * [[Chuo Kikuu cha Shivaji, Kolhapur]] * [[Chuo Kikuu cha Wanawake cha Shreemati Nathibai Damodar Thackersey, Mumbai]] * [[Chuo Kikuu cha Swami Ramanand Teerth Marathwada, Nanded]] * [[Chuo Kikuu cha Mumbai, Mumbai]] * [[Chuo Kikuu cha of Pune, Pune]] * [[Chuo Kikuu cha Yashwantrao Chavan Maharashtra, Nasik]] * [[Chuo Kikuu cha NMIMS, Mumbai]] * [[Chuo Kikuu cha kimataifa cha Symbiosis, Pune]] * [[Chuo Kikuu cha Sant Gadgebaba Amravati: Chuo Kikuu cha Amravati, Amravati]] * [[Taasisi ya kitaifa ya Teknolojia ya Visvesvaraya, Nagpur]] * [[Chuo Kikuu cha kilimo cha Marathwada, Parbhani]] * [[Chuo Kikuu cha kilimo cha Deshmukh Panjabrao, Akola]] * [[Chuo Kikuu cha KilimoMahatma Phule, Rahuri]] * [[Chuo Kikuu cha Sayansi ya wanyama na uvuvi cha Maharashtra, Nagpur]] <ref> www.mafsu.in</ref> * [[Chuo Kikuu cha kilimo cha Konkan, Dapoli]] * [[Taasisi ya sayansi ya kijamii ya Tata, Mumbai]] * [[Taasisi ya kimataifa ya Sayansi ya Watu, Mumbai]] * [[Tilak Maharastra vidyapeeth, Pune]] * [[Chuo Kikuu cha Solapur, Solapur]] * [[Taasisi ya Taifa ya Usimamizi, Mumbai]] * [[Chuo Kikuu cha Pravara, Pravaranagar]] * [[Taasisi ya Taifa ya Fashini Teknolojia, Mumbai]] * [[Chuo Kikuu cha Sayansi ya Afya cha Maharashtra, Nashik]] * [[Chuo Kikuu cha Kisanskriti cha Kavikulaguru Kalidas, Ramtek]] * [[Chuo Kikuu cha Bharti VidyaPeeth, Pune]] === [[Manipur]] === * [[Chuo Kikuu cha kati cha Kilimo, Imphal]] * [[Chuo Kikuu cha Manipur, Imphal]] === [[Meghalaya]] === * [[Chuo Kikuu cha North Eastern Hill, Shillong]] === [[Mizoram]] === * [[Chuo Kikuu cha Mizoram, Nagaland]] * [[Chuo Kikuu cha ICFAI, Nagaland]] === [[Orissa]] === * [[Chuo Kikuu cha Berhampur, Berhampur]] * [[Chuo Kikuu cha Teknolojia cha Biju Patnaik, Rourkela]] * [[Chuo Kikuu cha Mohan Fakir, Balasore]] * [[Taasisi ya India ya Teknolojia, Bhubaneswar]] * [[Taasisi ya kimataifa ya Ujumbe na Teknolojia, Bhubaneswar]] * [[Chuo Kikuu cha KIIT, Bhubaneswar]] * [[Taasisi ya kitaifa ya Teknolojia, Rourkela]] * [[Chuo Kikuu cha Kitaifa cha Sheria-Orissa, Cuttack]] * [[Chuo Kikuu cha Orissa kaskazini, Baripada]] * [[Chuo Kikuu cha Kilimo na Teknolojia cha Orissa, Bhubaneswar]] * [[Chuo Kikuu cha Ravenshaw, Cuttack]] * [[Chuo Kikuu cha Sambalpur, Sambalpur]] * [[Chuo Kikuu cha Siksha O Anusandhan, Chuo Kikuu cha BhubaneswarDeemed]] * [[Chuo Kikuu cha Utkal, Bhubaneswar]] * [[Chuo Kikuu cha Utamaduni Utkal, Bhubaneswar]] * [[Chuo Kikuu cha Vedanta, Puri-Konark]] (Föreslagna) * [[Chuo Kikuu cha Teknolojia cha Veer Surendra Sai, Chuo Kikuu cha BurlaDeemded]] * [[Chuo Kikuu cha Kisanskriti cha Jagannath Shri, Puri]] * [[chuo kikuu cha MPC]], [Takhatpur], [Baripada] (mapendekezo) * [[chuo kikuu cha Sri Sri]], [Cuttack] === [[Pondicherry]] === * [[Chuo Kikuu cha Pondicherry, Pondicherry]] * [[Chuo Kikuu cha Saradha Kariakkal]] === [[Punjab]] === * [[Taasisi ya kitaifa ya Teknolojia ya BR Ambedkar, Jalandhar]] * [[Chuo Kikuu cha Sayansi ya Afya cha Baba Farid, Faridkot]] * [[Chuo Kikuu cha kati cha Punjab, Bathinda]] * [[Taasisi ya Uhandisi naamp; Usimamizi ya Desh Bhagat, Moga (DBIEM)]] * [[Chuo Kikuu cha Sayansi ya Wanyama ya Guru Angad Dev, Ludhiana]] * [[Chuo Kikuu cha Guru Nanak Dev, Amritsar]] * [[Chuo Kikuu cha Lovely Professional, Jalandhar]] * [[Chuo Kikuu cha Kilimo Punjab, Ludhiana]] * [[Chuo Kikuu cha Kitaaluma cha Punjab, Jalandhar]] * [[Chuo Kikuu cha Punjabi, Patiala]] * [[Chuo Kikuu cha Thapar, Patiala]] * [[IIT, Ropar]] === [[Rajasthan]] === * [[Taasisi ya Teknolojia ya Habari ya LNM, Jaipur]] * [[Chuo Kikuu cha Maharshi Dayanand Dharmapala, Ajmer]] * [[Taasisi ya Teknolojia na Sayansi ya Birla, Rajastan]] * Chuo Kikuu cha Suresh Sharma [[Gyanvihar]], [[Jaipur]] * [[Chuo Kikuu cha Kisanskriti cha Rajasthan, Jaipur]] * [[Chuo Kikuu cha IASE, Sardarshahr]] * [[Chuo Kikuu cha Jai Narain Vyas, Jodhpur]] * [[Chuo Kikuu cha Rajasthan Vidyapeeth, Udaipur]] * [[Chuo Kikuu cha Mohanlal Sukhadia, Udaipur]] * [[Chuo Kikuu cha Kilimo cha Rajasthan, Bikaner]] * [[Chuo Kikuu cha Bikaner, Bikaner]] * [[Chuo Kikuu cha Taifa cha Sheria, Jodhpur, Jodhpur]] * [[Chuo Kikuu cha Kitaaluma cha Rajasthan, Kota]] * [[Chuo Kikuu cha Vardhaman Mahaveer, Kota]] * [[Taasisi ya kitaifa ya Teknolojia ya Malaviya, Jaipur]] * [[Chuo Kikuu cha Rajasthan Ayurved, Jodhpur]] * [[Chuo Kikuu cha Rajasthan Kisanskriti, Jaipur]] === [[Tamil Nadu]] === * [[Chuo Kikuu cha Alagappa, Karaikudi]] * [[Amrita Vishwa Vidyapeetham, Coimbatore]] (Chuo Kikuu binafsi) * [[Chuo Kikuu cha Anna, Chennai]] (Chuo Kikuu cha Jimbo) * [[Chuo Kikuu cha Anna, Coimbatore]] (Chuo Kikuu cha Jimbo) * [[Chuo Kikuu cha Anna, Tiruchirappalli]] (Chuo Kikuu cha Jimbo) * [[Chuo Kikuu cha Anna, Tirunelveli]] (Chuo Kikuu cha Jimbo) * [[Chuo Kikuu cha Annamalai, Annamalai Nagar]] (Seni Chuo Kikuu cha Jimbo) * [[Chuo Kikuu cha Avinashilingam, Coimbatore]] (Chuo Kikuu binafsi) * [[Chuo Kikuu cha Bharat, Chennai]] (Chuo Kikuu binafsi) * [[Chuo Kikuu cha Bharathiar, Coimbatore]] (Chuo Kikuu cha Jimbo) * [[Chuo Kikuu cha Bharathidasan, Tiruchirappalli]] (Chuo Kikuu cha Jimbo) * [[Taasisi ya Hisabati ya Chennai, Siruseri]] * [[Taasisi ya Gandhigram]], Serikali Kuu [[Dindigul]] (Kikuu) * [[Chuo Kikuu cha Hindustan, Chennai]] (Chuo Kikuu binafsi) * [[Chuo Kikuu cha Kalasalingam, Krishnankovil]] (Chuo Kikuu binafsi) * [[Chuo Kikuu cha Karunya, Coimbatore]] (Chuo Kikuu binafsi) * [[Chuo Kikuu cha Madurai Kamaraj, Madurai]] (Chuo Kikuu cha Jimbo) * [[Chuo Kikuu cha Manonmaniam Sundaranar, Tirunelveli]] (Chuo Kikuu cha Jimbo) * [[Chuo Kikuu cha wanawake cha Mama Teresa, Kodaikanal]] (Chuo Kikuu cha Jimbo) * [[Taasisi ya kitaifa ya Teknolojia, Thiruchirapalli]] (Chuo kikuu cha serikali) * [[Chuo Kikuu cha Kiislamu cha Noorul, kumarakovil, kanyakumari]] (chuo Kikuu binafsi) * [[Chuo Kikuu cha Periyar, Salem]] (Chuo Kikuu cha Jimbo) * [[Chuo Kikuu cha Periyar Maniammai, Vallam, Thanjavur]] (Chuo Kikuu binafsi) * [[Chuo Kikuu cha Sathyabama, Chennai]] (Chuo Kikuu binafsi) * [[Chuo Kikuu cha SASTRA, Thirumalaisamudiram, Thanjavur]] (Chuo Kikuu binafsi) * [[Chuo na Taasisi ya Utafiti ya Utabibu ya Sri Ramachandra, Chennai]] (Chuo Kikuu binafsi) * [[Chuo Kikuu cha SRM, Kanchipuram]] (Chuo Kikuu binafsi) * [[Chuo cha Uhandisi cha SRR]] (jeppiar-rohit uaminifu) [http://www.srrenggcollege.in ] {{Wayback|url=http://www.srrenggcollege.in/ |date=20181214165721 }} * [[Chuo Kikuu cha Tamil, Thanjavur]] (Chuo Kikuu cha Jimbo) * [[Chuo Kikuu cha Kilimo cha Tamil Nadu, Coimbatore]] (Chuo Kikuu cha Jimbo) * [[Chuo Kikuu cha Sheria cha Tamil Nadu Dr Ambedkar, Chennai]] (Chuo Kikuu cha Jimbo) * [[Chuo Kikuu cha Utabibu cha Tamil Nadu Dr Mgr, Chennai]] (Chuo Kikuu cha Jimbo) * [[Chuo Kikuu cha Tamil Nadu, Chennai]] (Serikali Kikuu) * [[Chuo Kikuu cha Sayansi ya wanyama ya Tamil Nadu, Chennai]] (Serikali Kikuu) * [[Chuo Kikuu cha Elimu na Michezo cha Tamil Nadu, Chennai]] (Chuo Kikuu cha Jimbo) * [[Chuo Kikuu cha Tamil, Chennai]] (State Best Kikuu) * [[Taasisi ya Sayansi ya Hisabati, Chennai]] (Chuo Kikuu binafsi) * [[Taasisi ya India ya Teknolojia, Chennai]] * [[Chuo Kikuu cha Thiruvalluvar, Vellore]] (Chuo Kikuu cha Jimbo) * [[Chuo Kikuu cha Madras, Chennai]] (Chuo Kikuu cha Jimbo) * [[Chuo Kikuu cha Utafiti cha Shirika la Vinayaka, Salem]] (Chuo Kikuu binafsi) * [[Chuo Kikuu cha Việt, Vellore]] (Chuo Kikuu binafsi) === [[Tripura]] === * [[Taasisi ya kitaifa ya Teknolojia, Agartala]] * [[Chuo Kikuu cha Tripura, Tripura]] * [[Chuo Kikuu cha ICFAI, Tripura]] === [[Uttar Pradesh]] === * [[Chuo Kikuu cha Amity]] * [[Chuo Kikuu cha Allahabad, Allahabad]] * [[Taasisi ya Kilimo ya Allahabad, Chuo Kikuu cha Allahabad]] * [[Chuo Kikuu cha Kiislamu cha Aligarh, Aligarh]] * [[Chuo Kikuu cha kihindi cha Chembada, Varanasi]] * [[Chuo Kikuu cha Lucknow, Lucknow]] * [[Chuo Kikuu cha Babasaheb Bhimrao Ambedkar, Lucknow]] * [[Chuo Kikuu cha Bundelkhand, Jhansi]] * [[Chuo Kikuu cha Kilimo na Teknolojia cha Chandra Shekhar Azad, Kanpur]] * [[Chuo Kikuu cha Chhatrapati Sahu Ji Maharaj, Chuo Kikuu cha Kanpur, Kanpur]] * [[Chuo Kikuu cha Chaudhary Charan Singh, Meerut University, Meerut]] * [[Taasisi ya Elimu ya Dayalbagh, Agra]] * [[Chuo Kikuu cha Dr Bhim Rao Ambedkar, Chuo Kikuu cha Agra, Agra]] * [[Chuo Kikuu cha Dr Ram Manohar Lohia Avadh, Faizabad]] * [[Chuo Kikuu cha Dr Ram Manohar Lohia Sheria ya Taifa, Lucknow]] * [[Chuo Kikuu cha Gorakhpur, Gorakhpur]] * [[Taasisi ya India ya Ujumbe na Teknolojia, Allahabad]] * [[Taasisi ya kitaifa ya Teknolojia ya Motilal Nehru, Allahabad]] * [[Chuo Kikuu cha SRM, Modinagar]] * [[Taasisi ya Usimamizi ya India ya Lucknow, Lucknow]] * [[Chuo Kikuu cha Integral, Lucknow]] * [[Taasisi ya India ya Teknolojia Kanpur, Kanpur]] * [[Taasisi ya Chuo Kikuu cha Teknolojia ya Habari ya Jaypee, Noida]] * [[Taasisi ya India ya utafiti wa afya ya wanyama, Bareilly]] * [[Chuo Kikuu cha MJP Rohilkhand, Bareilly]] * [[Mahatma Gandhi Kashi Vidyapeeth]] * [[Chuo Kikuu cha Purvanchal, Jaunpur]] * [[Chuo Kikuu cha Uttar Rajarshi Tandon, Allahabad]] * [[Chuo Kikuu cha Kisanskriti cha Sampurnanand, Varanasi]] * [[Chuo Kikuu cha Kitaaluma cha Uttar, Lucknow]] * [[Chuo Kikuu cha Shobhit, Meerut]] === [[Uttarakhand]] === * [[Chuo Kikuu cha Gurukul Kangri, Haridwar]] * [[Chuo Kikuu cha Kilimo na Teknolojia cha Govind Ballabh Pant, Pantnagar]] * [[Chuo Kikuu cha Hemwati Nandan Bahuguna Garhwal, Garhwal]] * [[Taasisi ya India ya Teknolojia ya Roorkee, Roorkee]] * [[Chuo Kikuu cha Kumaun, Nainital]] * [[Chuo Kikuu cha ICFAI, Dehradun]] === [[West Bengal]] === * [[Shirika la Kiasia]] [http://www.asiaticsocietycal.com/ ] * [[Chuo Kikuu cha Aliah]] * [[Taasisi ya Bose]] [http://www.boseinst.ernet.in/ ] {{Wayback|url=http://www.boseinst.ernet.in/ |date=20120326081331 }} * [[Chuo Kikuu cha Uhandisi na Sayansi cha Bengal, Shibpur]] * [[Bidhan Chandra Krishi Viswa Vidyalaya, Haringhata, Nadia]] * [[Chuo Kikuu cha Gour banga, Malda]] * [[Taasisi ya India ya biolojia ya kemikali, Kolkata]] * [[Taasisi ya India ya Usimamizi ya Calcutta, Joka]] * [[Taasisi ya India ya Teknolojia, Kharagpur, Medinipur]] * [[Taasisi ya India ya Takwimu, Kolkata]] * [[Shirika la India la uendelezaji wa Sayansi]] * [[Taasisi ya India ya Elimu ya Sayansi na Utafiti, Kolkata]] * [[Chuo Kikuu cha Jadavpur, Kolkata]] * [[Taasisi ya uhandisi wa bahari na Utafiti]] * [[Taasisi ya Taifa ya Fashini Teknolojia, Kolkata]] * [[Taasisi ya kitaifa ya Teknolojia, Durgapur]] * [[Taasisi ya Taifa ya kipindupindu na Magonjwa]] * [[Taasisi ya Taifa ya Homoeopathia]] * [[Chuo Kikuu cha Netaji Subhas, Kolkata]] * [[Chuo Kikuu cha Rabindra Bharati, Kolkata]] * [[Chuo Kikuu cha Ramakrishna Vivekananda, Belur, Bengal Magharibi]] * [[Seneti ya Chuo cha Serampore (Chuo Kikuu), Serampore, Wilaya ya Hooghly]] * [[Taasisi ya Saha ya fizikia ya kinyuklia]] [http://www.saha.ac.in/cs/www/ ] {{Wayback|url=http://www.saha.ac.in/cs/www/ |date=20090917144217 }} * [[Shirika la Kitaifa la SN bose la Sayansi za kawaida]] [http://www.bose.res.in/ ] * [[Taasisi ya Satyajit Ray ya filamu na televisheni]] * [[Chuo Kikuu cha Burdwan, Bardhaman]] * [[Chuo Kikuu cha Calcutta, Kolkata]] * [[Chuo Kikuu cha Kalyani, Kalyani, Nadia]] * [[Chuo Kikuu cha North Bengal, Siliguri]] * [[Uttar banga Krishi Vishwavidyalaya, COOCH Behar]] * [[Chuo Kikuu cha Vidyasagar, Medinipur]] * [[Chuo Kikuu cha Visva Bharati, Santiniketan]] * [[Shirika la Nishati]] [http://www.veccal.ernet.in ] {{Wayback|url=http://www.veccal.ernet.in/ |date=20080917185100 }} * [[Chuo Kikuu cha Bengal magharibi, Barasat]] * [[Chuo Kikuu cha Sayansi za Sheria cha Bengal Magharibi, Kolkata]] * [[Chuo Kikuu cha Sayansi ya Wanyama na Uvuvi cha Bengal Magharibi, Kolkata]] * [[Chuo Kikuu cha Sayansi ya Afya cha Bengal Magharibi, Kolkata]] * [[Chuo Kikuu cha cha Teknolojia cha Bengal Magharibi, Kolkata]] * [[Chuo cha Utabibu cha Calcutta]] * [[Chuo cha Utabibu na Hospitali ya Ratan nil Sarkar]] * [[Chuo cha Utabibu cha RGKar]] * [[Chuo cha Utabibu cha Taifa]] * [[Chuo cha Utabibu cha SSKM]] * [[Chuo cha Utabibu wa meno cha R. Ahmed]] * [[Chuo cha Utabibu cha Bankura Sammilani]] * [[Chuo cha Utabibu cha Bengal kaskazini]] * [[Chuo cha Utabibu na Hospitali ya Midnapore]] * [[Chuo cha Utabibu wa Hari]] * [[Shule ya Sayansi ya Utabibu na Teknolojia]] == Marejeo == {{reflist}} {{Asia topic|Orodha ya vyuo vikuu nchini}} [[Jamii:Elimu ya Uhindi]] [[Jamii:Vyuo vikuu vya Uhindi|!]] [[Jamii:Orodha ya vyuo vikuu|Uhindi]] qujtzwnvb711dxlsrkodoy6o8jnfjzm 0 33679 1607878 1599467 2026-10-14T03:18:23Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607878 wikitext text/x-wiki [[Picha:Symptoms-diarrhea-nonbloody.jpg|thumb|Ugonjwa wa kuhara]] {{Infobox Disease | Name = | Image = | Caption = | DiseasesDB = | ICD10 = {{ICD10|A|03|9|a|00}}, {{ICD10|A|06|0|a|00}}, {{ICD10|A|07|9|a|00}} | ICD9 = {{ICD9|004}}, {{ICD9|007.9}}, {{ICD9|009.0}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = | eMedicineSubj = | eMedicineTopic = | MeshID = D004403 | }} '''Ugonjwa wa kuhara''' (uliojulikana kama '''kuhara damu ''' au '''kuharisha damu)''' ni [[maradhi]] yanayotokana na machafuko ya [[ini]] na hasa [[matumbo]] ambayo inasababisha [[kuhara]] ambapo kuna [[kamasi]] na / au [[damu]] katika [[kinyesi]]. Bila kutibiwa ugonjwa huu unaweza kusababisha [[kifo]]. == Dalili na matatizo == [[Dalili]] ya ugonjwa huu ni kuhara na mara nyingine [[kutapika]] damu. Kiasi cha kinyesi, na kuwepo wa kamasi na / au damu inategemea [[vimelea]] ambavyo vinasababisha ugonjwa huo. Mara matibabu yanapoanza, kukula kunapendekezwa, Epuka [[vyakula]] vyenye [[sukari]] kwa muda kuepuka [[kutovumilia kwa sukati]] ambao kunaweza kuendelea kwa miaka. <ref name="pmid359524">{{cite journal |author=DuPont HL |title=Interventions in diarrhoeas of infants and young children |journal=J. Am. Vet. Med. Assoc. |volume=173 |issue=5 Pt 2 |pages=649–53 |year=1978 |pmid=359524 |doi=}}</ref> <ref name="pmid2664748">{{cite journal |author=DeWitt TG |title=Acute diarrhoea in children |journal=Pediatr Rev |volume=11 |issue=1 |pages=6–13 |year=1989 |pmid=2664748| doi = 10.1542/pir.11-1-6}}</ref> == Sababu == Ugonjwa wa kuhara unasababishwa na [[bakteria]], [[protozoa]], [[vimelea]] au [[minyoo]] <ref> The American Heritage Dictionary wa lugha ya Kiingereza, 4th Edition</ref> lakini pia unaweza kusababishwa na [[kemikali]] au [[virusi]]. <ref> Saunders Comprehensive Veterinary Dictionary, 3rd Edition</ref> [[Asili]] mbili za ugonjwa huu ni [[bacillus]] wa [[kundi]] la [[Shigella]] na maambukizi kutokana na [[amiba]] [[Entamoeba histolytica]] <ref> Electronic Columbia Encyclopedia</ref> Wakati unasababishwa na bacillus unaitwa [[bacillary kuhara damu]], na wakati unasababishwa na amoeba unaitwa [[amoebic kuhara]]. == Tiba == Kuhara mwanzoni kunatibiwa na kuhakikisha kiwango cha maji kiko sawa kwa kutumia[[tiba ya maji.]] Ikiwa matibabu hayo hayawezi kutosha kutokana na kutapika au kuharisha sana, kulazwa hospitalini kuna manufaa ili [[]]kuwekwa maji mwilini. Kusema ukweli, hakuna tiba ya microbial inafaa kabla ya utafit timamu. Wakati huduma za maabara hazipatikani, inaweza kuwa muhimu kusimamia mchanganyiko wa madawa, ikiwa pamoja na dawa za amoebicidal ili kuua [[vimelea]] na [[Viuavijasumu]] kutibu [[maambukizi]] ya bakteria. Mtu yeyote anayehara damu anafaa matibabu ya haraka. Matibabu mara nyingi huanza na ufumbuzi wa simulizi maji - maji yakichanganywa na chumvi na wanga - ili kuzuia kupungua maji mwilini. (uduma za dharura mara kwa mara kusambaza pakiti ambazo si ghali sukari na chumvi za madini ambazo zinaweza zinachanganywa na maji safi na kutumika katika kurudisha kiwango cha maji muhimum wilini kwa wato walioadhiriwa na kuhara.) Kama shigella imehutumiwa, daktari anaweza kupendekeza kuachilia ni mkondo huo kuendelea - kwa kawaida chini ya wiki. Mgonjwa utashauriwa kuchukua kurejesha maji yanayopotea anapohara. Kama shigella ni kali, daktari anaweza kuagiza viua, kama ciprofloxacin au TMP-SMX (Bactrim). Bahati mbaya,Matatizo ya shigella imekuwa sugu kwa viua vya kawaida, na mara nyingi dawa fanisi ni chahe katika nchi zinazoendelwea. Ikiwa lazima, daktari anaweza kuwa na akiba ya viua kwa wale walio katika hatari kubwa ya kifo, ikiwa ni pamoja na watoto wadogo, watu zaidi ya 50, na mtu yeyote anayesumbuliwa na kupungua maji mwilini au utapiamlo. Ugonjwa wa kuhara wa amoeba unataka kuvamiwa mara mbili. Matibabu yanapaswa kuanza na kozi ya siku 10-kwa kutumia madawa ya antimicrobial yaitwayo metronidazole (Flagyl). Kumaliza vimelea, daktari anaweza kuagiza kozi ya diloxanide furoate (inapatikana tu katika vituo vya kujihami na kudhibiti kwa maradhi), paromomycin (Humatin), au iodoquinol (Yodoxin). == Angalia Pia == * [[Gastroenteritisi]] * [[Kuharisha kwa msafiri]] * [[Magonjwa ya Taifa Hotel]] == Marejeo == {{Reflist|2}} {{Protozoal diseases}} {{Gram-negative bacterial diseases}} {{Digestive system diseases}} [[Jamii:Maradhi ya kuambukiza]] [[Jamii:Magonjwa ya bakteria]] hgkfirhh3zvi8dw6dsm2wovllo8gplx 0 33686 1607990 1386859 2026-10-14T03:41:08Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607990 wikitext text/x-wiki {{Infobox Airline |airline = Fly540 |logo = |logo_size = 50 |fleet_size = 5 |destinations = 14 |IATA = 5H |ICAO = FFV |callsign = SWIFT TANGO |parent = |company_slogan = Simplifly |founded = 2006 |headquarters = [[Nairobi]], [[Kenya]] |key_people = Neil Steffen, Don Smith (Chief Exectutive Officer) |hubs = [[Jomo Kenyatta International Airport]] |secondary_hubs = |focus_cities = |frequent_flyer = |lounge = |alliance = |website = http://www.fly540.com/ }} '''Fly540''' (kwa [[Kiingereza]]: Five Forty Aviation Ltd.) ni [[kampuni ya ndege]] inayosafirisha kwa gharama nafuu mjini [[Nairobi]], [[Kenya]]. Husafirisha abiria na mizigo, nchini na pia kitaifa<ref name="FI">{{cite news | title= Directory: World Airlines | work= [[Flight International]] | page= 83 | date= 2007-04-03}}</ref>. == Historia == Kampuni hii ya usafiri wa ndege ilianza shughuli kati ya Nairobi na Mombasa tarehe 24 Novemba 2006. Awali ilisafiri mara mbili kwa siku kwa kutumia ndege ya ATR 42 yenye viti 48<ref>[[Airliner World|''Airliner World'']] Januari 2007</ref>. Jina la kampuni linahusu bei yake ya nauli ambayo ni Sh 5,540 kwa watu wazima pamoja na nauli ya kurudi, kusafiri kati ya miji iliyotajwa hapo juu <ref name="kite"> ''[[The Standard]],'' 18 Januari 2007: [http://eastandard.net/mag/mag.php?id=1143963784&amp;catid=321 ''Tai mpya angani'' ]</ref>. [[Lonrho Afrika]] ni mwekezaji mkubwa katika kampuni, ambapo ililipa [[dola]] milioni 1.5 ili kumiliki asilimia 49 za hisa. Mwezi Mei mwaka wa 2007 kampuni ilileta ndege mbili aina ya Bombardier Dash 8 Q100 ili kuongeza idadi ya wasafiri, na kuiruhusu kuendeleza njia mpya za usafiri wa ndani. Idadi ya abiria iliongezeka kwa asilimia 93 hadi 171,160 mwaka uliOmalizika 30 Septemba 2008, kutoka 88,571 mwaka wa 2007. Wakati huohuo, kipengele cha mzigo kilifikia asilimia 63, kutoka asilimia 65,8 mwaka wa 2007<ref>Lonrho PLC, 30 Machi 2009: [http://www.lonrho.com/Investors/Financial_Reports/Annual_Report_2008/File.aspx?id=858 Taarifa ya Mwaka 2008] {{Wayback|url=http://www.lonrho.com/Investors/Financial_Reports/Annual_Report_2008/File.aspx?id=858 |date=20090604042029 }}</ref>. == Miradi ya Afrika == [[File:Fly540 ATR42 at Entebbe.jpg|thumb|Ndege aina ya ATR 42 katika [[Uwanja wa Ndege wa Kimataifa wa Entebbe]]]] Mpango wa awali wa usafiri wa ndege ulikuwa - isipokuwa usafiri wa mizigo - mpango wa usafiri wa abiria kati ya Nairobi na Mombasa, na Kisumu ikawa shabaha mnamo Januari mwaka wa 2007<ref name="kite" />. Usafiri wa kila siku kati ya Nairobi na Malindi uliongezwa katika idadi ya huduma mwezi wa Februari mwaka wa 2007<ref>[http://www.fly540.com/beta2/news.php Fly540 habari]</ref>. Oparesheni za kimataifa Zilianzia katika Oktoba mwaka wa 2007 kwa kusafiri kati ya Juba katika Sudan Kusini na Goma katika [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] <ref> ''The Standard,'' 26 Septemba 2007: [http://eastandard.net/news/?id=1143975064 Fly540 yalenga Sudan na DRC]</ref>. Entebbe iliongezwa katika Februari mwaka wa 2008. Kiwanda cha Nairobi kina mipango ya kuendelea upanuzi hadi Rwanda, Msumbiji na Burundi mwaka 2009 <ref>Lonrho PLC, 11 Novemba 2008: [http://www.lonrho.com/Press/News_(RNS)/RnsNews.aspx?id=779&amp;rid=2017309: Lonrho yafufua £ milioni 15.6 Kuendeleza Biashara] {{Wayback|url=http://www.lonrho.com/Press/News_(RNS)/RnsNews.aspx?id=779&rid=2017309: |date=20120224145041 }}</ref> Lengo la Kampuni ni kuwa msafiri wa Afrika, kupitia upanuzi na nyongeza mbili za viwanda: <blockquote> ''"... Tutafungua kituo Kigali na kisha twende Afrika Magharibi. '' ''Ghana itakuwa kiwanda cha Afrika Magharibi. '' Katika Kusini mwa Afrika, tutakuwa na kiwanda Angola, hivyo itakuwa kampuni ya usafiri wa ndege Afrika kwa gharama nafuu <ref> ''The Monitor,'' 12 Agosti 2008: [http://allafrica.com/stories/200808111395.html Afrika: Fly540 yalenga bara]</ref> </blockquote> Ilipokea ruhusa kuanza oparesheni nchini Angola mwezi Aprili 2009. Mipango ya kwanza ni usafiri wa ndani hadi [[Cabinda]], [[Luanda]], Soyo, [[Benguela]], [[Huambo]] na [[Malanje]] <ref>Lonrho PLC, 29 Aprili 2009: [http://www.investegate.co.uk/Article.aspx?id=200904290700123270R: Air Services Licence Imetolewa kwa Fly540 Angola] {{Wayback|url=http://www.investegate.co.uk/Article.aspx?id=200904290700123270R: |date=20120217141634 }}</ref> lakini katika kanda upanuzi utafanyika haraka kama soko la ndani litaonyesha mafanikio yake <ref>Lonrho PLC, 11 Novemba 2008: [http://www.lonrho.com/Press/News_(RNS)/RnsNews.aspx?id=779&amp;rid=2017309: Lonrho huwafufua £ milioni 15.6 Kuendeleza Biashara] {{Wayback|url=http://www.lonrho.com/Press/News_(RNS)/RnsNews.aspx?id=779&rid=2017309: |date=20120224145041 }}</ref> Mwezi Juni 2009, iliripotiwa kuwa Fly540 ilikuwa ikitayarisha kuanzisha kiwanda nchini [[Zimbabwe]] <ref> ''Zimabwe Independent,'' 4 Juni 2009: [http://allafrica.com/stories/200906050562.html Zimbabwe: LonZim yapanga kuanzisha kampuni ya usafiri wa Ndege]</ref> == Shabaha == Kufikia Juni 2009, Fly540 ilikuwa na shabaha zifuatazo: *[[Kenya]] **Eldoret (Uwanja wa Ndege wa Kimataifa wa Eldoret) **Kisumu (Uwanja Wa Ndege wa Kisumu) **Kitale (Uwanja Wa Ndege wa Kitale) **Lamu (Uwanja Wa Ndege wa Manda) **Lodwar (Uwanja Wa Ndege wa Lodwar) **Malindi (Uwanja Wa Ndege wa Malindi) **Masai Mara (Uwanja Wa Ndege wa Mara Serena) **Mombasa (Uwanja Wa Ndege wa Kimataifa wa Moi) **Nairobi (Uwanja Wa Ndege wa Kimataifa wa Jomo Kenyatta) *[[Sudan]] **Juba (Uwanja Wa Ndege wa Juba) **Rumbek (Uwanja Wa Ndege wa Rumbek) *[[Tanzania]] **Kilimanjaro (Uwanja Wa Ndege wa Kimataifa wa Kilimanjaro **Zanzibar (Uwanja Wa Ndege wa Kimataifa wa Zanzibar) *[[Uganda]] **Entebbe (Uwanja Wa Ndege wa Kimataifa wa Entebbe) == Ndege == Fly540 ina ndege zifuatazo (kufikia Januari 2009): *3 × [[ATR 42-320]] *1 × [[Bombardier Dash 8-102]] *2 × [[Embraer ERJ 135 LR]] Katika Januari 2008, kampuni hii ilitia saini dola million 150 za Amerika kwa mkataba wa [[ATR]] nane hadi [[72-500s]]kupokezwa mwaka wa 2008 na 2009.<ref>EADS, 11 Januari 2008: [http://eads.com/800/en/investor/News_and_Events/news_ir/2008/20080111_atr_lonrho.html Lonrho kupata 8 ATR 72-500s kwa ndege Fly540]</ref>. == Ajali na matukio == Tarehe 13 Agosti 2008, ndege aina ya [[Fokker F27-500]] ilipania karibu na Uwanja wa Ndege wa ''Namber Konton'' [[Mogadishu]], Somalia. Wafanyikazi wa ndege wote watatu walikufa. Ndege ilisemekana ilikuwa ikisafirisha miraa.<ref> [http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&amp;sid=aiTT6jNCygO4 www.bloomberg.com - Kenyan Cargo Plane yapania karibu na mji mkuu wa Somalia; Watatu wauawa]</ref> Ndege kuondoka kutoka [[Uwanja Wa Ndege]]wa Wilson mjini Nairobi. Nambari yake ya usajili ni 5Y BVF <ref>''Daily Nation,'' 13 Agosti 2008: [http://www.nation.co.ke/News/-/1056/455550/-/tjnta8/-/index.html ndege yapania mjini Mogadishu] {{Wayback|url=http://www.nation.co.ke/News/-/1056/455550/-/tjnta8/-/index.html |date=20181224172306 }}</ref> == Viungo vya nje == *[http://www.fly540.com/ Fly540] == Marejeo == {{Marejeo}} {{Aviation lists}} {{Airlines of Kenya}} [[Jamii:Kampuni za Kenya]] [[Jamii:Kampuni ya ndege]] 7lhk9j77w8ito346w5eetsclycbv29x 0 33744 1607982 1428654 2026-10-14T03:40:43Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607982 wikitext text/x-wiki {{Infobox Airline | airline = Air Afrique | image = Air Afrique A310 TU-TAE LGW 1994-8-7.png | image_size = | IATA = RK | ICAO = RKA | callsign = AIRAFRIC | founded = 1961 | ceased = 2002 | hubs = | secondary_hubs = | focus_cities = | frequent_flyer = | lounge = | alliance = | subsidiaries = | fleet_size = | destinations = | parent = | company_slogan = | headquarters = [[Abidjan]], [[Côte d'Ivoire]] | key_people = | website = }} Makao makuu ya '''Air Afrique''' ni mjini [[Abidjan]], [[Ivory Coast]] <ref> "World Airline Directory." ''Flight International.'' 30 Machi 1985. [46] Rudishwa tarehe 17 juni 2009.</ref> na ilianzishwa kama hamali rasmi baina ya mataifa katika sehemu ya [[Afrika ya Magharibi]]. ==Historia== Air Afrique ilianzishwa tarehe 28 Machi 1961. Wambia wake wakuu wakati huo walikuwa Société pour le Développement du Transport Aérien en Afrique (SODETRAF) pamoja na mataifa ya[[ Afrika ya Magharibi]] yafuatayo: * [[Benini]] * [[Kameruni]] * [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] * [[Chadi]] * Congo-Brazzaville * [[Gaboni]] * [[Ivory Coast]] * [[Mali]] * [[Mauritania]] * [[Niger]] * Jamhuri ya Upper Volta (jina yake ya sasa ni [[Burkina Faso]]) * [[Senegal]]. Kiasili, Air Afrique ilianzishwa mnamo Februari 1960 kama muungano wa ya Air France na Union Aéromaritime de Usafiri (UAT) ilikuchukua huduma za ndege za kampuni hii zilizokuwa zikiendeshwa barani [[Afrika]]. Air Afrique ilijumuishwa kama ubia kati ya Air France na UAT, huku kila mmoja wao akiwa na kipande cha asilimia 17, na mataifa kumi na moja huru ambayo yalikuwa makoloni ya [[Kifaransa]] katika Afrika ya Magharibi yalichangia asilimia 66 ya rasilimali. <ref> [http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1962/1962%20-%200553.html ''World Airline Survey - The World's Airlines,'' Flight Kimataifa, 12 April 1962, s. 551]</ref> Lengo lilikuwa uumbaji wa mtandao pana wa huduma za ndani baina ya mataifa yaliyokuwa yanamiliki Air Afrique na vilevile huduma za kimataifa za ndege ndani ya [[Afrika]] na kwingineko. Kufuatia muungano wake na Compagnie de Transports Aériens Intercontinentaux (TAI) mwaka 1963, UAT ilipitisha hisa zake katika Air Afrique kwa UTA. UTA kwa upande ilihamisha hisa zake katika Air Afrique kwa SODETRAF, kama walivyofanya Air France. (UTA ilikuwa na asilimia 75 ya hisa za rasilimali za SODETRAF na Air France ilimilikii asilimia 25 iliyobaki.) Hii ilisababisha SODETRAF kupata asililmia 28 ya kigingi katika kampuni hiyo ya ndege chini ya makubaliano ya miaka 15. <ref name="ownership_details"> [http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1975/1975%20-%201431.html ''nchi wanachama wa kumi na moja,'' Air transport, Flight International, Agosti 7, 1975, s. 177]</ref> Kameruni na Gaboni zilijiondoa katika muungano huo miaka ya mapema ya 1970.[[Togo]] ilijiunga na muungano huo mwezi wa Januari mwaka wa 1968. Hii ilizipa kila mmoja wa nchi hizi kumi na moja asilimia 6.54 ya kigingi. Kampuni mpya ya kimataifa ya ndege ilianzia shughuli za kibiashara mnamo Agosti 1961 zikiwa na vifaa vya ''Douglas C-54/DC-4'' na ''DC-6 piston-engined''. Air Afrique ilianzisha huduma yake ya kwanza ya kimataifa iliyopangiwa kwenda [[Paris]] (iliyoendeshwa na ''Lockheed Constellation'') wakati wa mwaka wake wa kwanza wa shughuli zake. Huduma za safari za mbali za kampuni hii ya ndege zilizopangwa pia zilihudumia miji za [[Kifaransa]] kama vile [[Lyon]], [[Marseille]], [[Nice]], [[Toulouse]] na [[Bordeaux]]na vilevile Rome Fiumicino nchini [[Italia]], Geneva nchini [[Uswisi]] na [[ New York]] katika uwanja wa JFK nchini [[Marekani]]. Vilevile katika miaka ya 1980 kulikuwa na huduma ambayo ilikaa muda mfupi ya kwenda [[London]] Gatwick nchini [[Uingereza]]. Ndege iliyokodishwa ya ''Douglas DC-8'' ndiyo iliyokuwa ndege ya kwanza ya aina ya "jet" kujiunga na Air Afrique mwaka wa 1962. Mwaka wa 1973 kampuni hii ilinunua aina ya ndege ya "widebody" yake ya kwanza, ambayo ni aina ya masafa ya McDonnell ''Douglas DC-10 30''. Kuanzia Oktoba 1980 hadi Machi 1984 aina ya ndege ya ''Boeing 747'' ilikuwa inaendeshawa pia. Idadi ya ndege za aina ya ''Airbus A310'' na ''Airbus A300-600'' zilitumikla mwishoni mwa miaka ya 1980. Aidha, ndege za kampuni hii zilijumuisha masafa ya Airbus A300 B4, masafa ya Sud Aviation SE-210 Caravelle 10B/11R, [[]]Antonov AN-12, masafa ya Boeing 737 200/300 na vilevile masafa ya Boeing 707 320C ambayo pia ilikuwa hamali. Mwaka wa 1990 Air France ikawa mbia mwenya kudhibiti UTA. Hii ilisababisha hisa za UTA katika Air Afrique kupitishwa katika mikono ya Air France. Mwaka 2001, serikali za [[Afrika]], ambazo awali zilikuwa zinamiliki asilimia 68 ya kampuni, ziliuza karibu theluthi mbili za hisa zao katika Air Afrique kwa Air France na wawekezaji wengine wa kibinafsi na badala yake walipewa dola milioni 69 ya uwekezaji katika kampuni hiyo ya ndege iliyokuwa inasakimu. Air Afrique hatimaye ilianguka kibiashara baadaye mwaka huo huo ikiwa na madeni ya dola milioni 500 za Marekani na ndege tatu pekee zilizokuwa zinaendeshwa. <ref> [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/1676582.stm A bevarar mwisho kwa Air Afrique - by BBC Afrika mchambuzi Elizabeth Blunt, Novemba 26, 2001]</ref> ==Matukio na ajali== Tarehe 24 Julai 1987, Hussein Mohammed Hariri, mtu aliyedai kuwa mwanachama wa [[Hezbollah]],aliliteka nyara ndege moja la Air Afrique DC-10 lililokuwa likitoka Rome likielekea Paris. Alidai apelekwe na ndege hiyo hadi [[Beirut]] na, kama ishara ya azma yake, alimuuwa abiria mmoja mwenya asili ya Kifaransa, mmoja wa abiria 148 waliyobodi ndege hiyo. Pia alimjeruhi mfanyikazi mmoja wa ndege hiyo ambaye alijaribu kupimana nguvu naye. ==Vifiko== ===Afrika=== * [[Burkina Faso]] ** [[Ouagadougou]] <ref name="SpringtimeofHope">[http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=WT&amp;p_theme=wt&amp;p_action=search&amp;p_maxdocs=200&amp;p_topdoc=1&amp;p_text_direct-0=0EB0F3A801A418E0&amp;p_field_direct-0=document_id&amp;p_perpage=10&amp;p_sort=YMD_date:D&amp;s_trackval=GooglePM "Afrika uchangamfu wa tumaini."] {{Wayback|url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=WT&p_theme=wt&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0EB0F3A801A418E0&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM |date=20160306125006 }} [[The Washington Times.|''The Washington Times.'' ]]</ref> * [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] ** [[Bangui]] * [[Côte d'Ivoire]] ** [[Abidjan]] <ref name="RoutesSeptember52000">[https://web.archive.org/web/20000905153401/http://www.airafrique-airlines.com/ Home Page] kama ya 5 Septemba 2000. ''Air Afrique.''</ref> * [[Kenya]] ** [[Nairobi]] <ref name="RoutesSeptember52000"></ref> * [[Liberia]] ** Monrovia (Roberts International Airport) <ref> [http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=NewsLibrary&amp;p_multi=BBAB&amp;d_place=BBAB&amp;p_theme=newslibrary2&amp;p_action=search&amp;p_maxdocs=200&amp;p_topdoc=1&amp;p_text_direct-0=0F97D77450309C9F&amp;p_field_direct-0=document_id&amp;p_perpage=10&amp;p_sort=YMD_date:D&amp;s_trackval=GooglePM Liberia: Air Afrique wasifu flygningar.]</ref> * [[Mali]] ** [[Bamako]] <ref name="SpringtimeofHope"></ref> * [[Senegal]] ** [[Dakar]] <ref> [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0DE7DE103EF931A35752C0A961948260 "SENEGAL hails VENDOR nyumbani kutoka 5th Ave.."] [[The New York Times.|''The New York Times.'' ]]</ref> <ref name="PatrickSmithDakarAirport">"A machafu kushawishi, sullen-faced wafanyakazi, hakuna mahali pa kukaa, na hali ya hatari vague kuongeza wote hadi World's Worst Airport.". "Waulize Pilot." [[Salon.|''Salon.'' ]] [http://www.salon.com/tech/col/smith/2007/05/25/askthepilot233/index1.html 2.] {{Wayback|url=http://www.salon.com/tech/col/smith/2007/05/25/askthepilot233/index1.html |date=20090429045545 }}</ref> * [[Afrika Kusini]] ** [[Johannesburg]] <ref name="RoutesSeptember52000"></ref> ===Asia=== ====Asia ya Magharibi==== * [[Saudi Arabia]] ** [[Jeddah]] <ref name="RoutesSeptember52000"></ref> * Muugano wa Falme za Nchi za Kiarabu ** [[Abu Dhabi]] <ref name="RoutesSeptember52000"></ref> ===Ulaya=== * [[Ufaransa]] ** [[Bordeaux]] <ref name="RoutesSeptember52000"></ref> ** [[Lyon]] <ref name="RoutesSeptember52000"></ref> ** [[Marseille]] <ref name="RoutesSeptember52000"></ref> ** [[Paris]] <ref name="RoutesSeptember52000"></ref> * [[Italia]] ** [[Roma]] <ref name="RoutesSeptember52000"></ref> * [[Ureno]] ** [[Lisbon]] <ref name="RoutesSeptember52000"></ref> * [[Uswisi]] ** [[Geneva]] ===Amerika ya Kaskazini=== * Nchi za Marekani ** Mji wa [[New York]], New York (John F. Kennedy International Airport) <ref name="PatrickSmithDakarAirport"></ref> ==Ndege== *Airbus A300-B4 *Airbus A310 <ref>"[https://web.archive.org/web/20000829121843/http://www.airafrique-airlines.com/RKNAIRO.html NAIROBI SANA KATIKA COMING SOON!]." ''Air Afrique.'' 29 Agosti 2000.</ref> *Airbus A330-200 *Boeing 727 *Boeing 737 *McDonnell Douglas DC-8 *McDonnell Douglas DC-10-30 ==Vidokezo== {{Reflist|2}} ==Marejeo== *{{Rejea jarida| title = Flight International| year=1967 | url=https://archive.org/details/sim_chiltons-iami_1967_6_index | publisher=Reed Business Information | place=Sutton, UK | issn= 0015-3710}} (masuala mbalimbali y kitambo yanayohusiana na Air Afrique, 1961-2001) == Viungo vya nje == *{{wayback|http://www.airafrique-airlines.com|Air Afrique official website}} *[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/195482.stm Rescue mpango Air Afrique] [[BBC|''BBC'' ]] *[http://www.highbeam.com/doc/1P2-462949.html Afrique's Kuanguka hewa duniani; Siasa hek Bankrupted ya Kuongezeka 11 Ndoto ya Mataifa ya Afrika] {{Wayback|url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-462949.html |date=20110517124400 }} *[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0DE1D81330F935A35754C0A961948260 INTERNATIONAL REPORT; Air Afrique anaonya wadeni] *[http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F10B15FD3D5F107B93CBAB178AD85F458785F9 African Airlines Go Trans-Atlantic] *[https: / / www.fastcase.com/Google/Start.aspx?C=453179113e94a220cfec701ed17ec11084808c382eb8e68f&amp;D=bb5e8837e5d596c912027588ae6e7e25d2964ba14085205e Marie Louise GUEYE, Plaintiff-Appellant, v. Air Afrique, mshtakiwa-Appellee] *[https: / / www.fastcase.com/Google/Start.aspx?C=7184bc6037d0ad8124d3524b5551c35336729c450613d204&amp;D=a906dde6f6bad342fbaefecc48557e346ff45f52bdef19bd Leonard TCHOKPONHOVE, Plaintiff, v. Air Afrique, mshtakiwa.] *[http://www.jetphotos.net/viewphoto.php?id=5991096&amp;nseq=2 JETPHOTOS.NET Air Afrique McDonnell-Douglas DC-8-53 TU-TCB saa New York, John F. Kennedy Airport, Marekani, tarehe 26 Julai, 1975] *[http://www.jetphotos.net/viewphoto.php?id=5947996&amp;nseq=3 JETPHOTOS.NET Air Afrique Sud Aviation SE-210 Caravelle 11R TU-TCY saa Lome Airport, Togo, tarehe 23 Februari 1980] *[http://www.jetphotos.net/viewphoto.php?id=5923538&amp;nseq=7 JETPHOTOS.NET Air Afrique McDonnell-Douglas DC-10-30 TU-tAM Provence Airport saa Marseille, Ufaransa, tarehe 2 Agosti, 1988] *[http://www.jetphotos.net/viewphoto.php?id=30142 Afrique Sud JETPHOTOS.NET Air Boeing 737-F-33A juu GFUC ziara Airport Exeter, Uingereza, tarehe 29 Oktoba 1989] *[http://www.tkb.org/Incident.jsp?incID=5035 Ugaidi Knowledge Database - Hezbollah kushambuliwa Airports &amp; Airlines shabaha (24 Julai, 1987, Congo (Brazzaville))] *[http://www.airfrance.com/ Hewa Ufaransa] [[Jamii:Kampuni ya ndege]] 6m3d01qahpe7oj190yknpspx1wi57b1 0 33910 1607818 1384225 2026-10-14T03:15:19Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607818 wikitext text/x-wiki {{Infobox President | Jina = John Atta-Mills | image = John Atta-Mills election poster.jpg | imagesize = 223px | order = wa 3 [[Rais wa Ghana]]<br />(4th Republic) | Makamo wa Rais = [[John Dramani Mahama]] | Urais_ulianza = 7 Januari 2009 | Urais_utaisha = | Aliyemtangulia = [[John Kufuor]] | Atakayemfuata = | order2 = wa 2 [[Makamu wa Rais wa Ghana]]<br />(4th Republic) | term_start2 = 7 Januari 1997 | term_end2 = 7 Januari 2001 | Rais2 = [[Jerry Rawlings]] | Aliyemtangulia2 = [[Kow Nkensen Arkaah]] | Aliyemfuata2 = [[Aliu Mahama]] | Alipo_zaliwa (siku) = {{bda|1944|7|21|df=y}} | Aliko_zaliwa (mahali) = [[Tarkwa]], [[Gold Coast (British colony)|Gold Coast]] | Kifo_siku = 24 Julai 2012 | Kifo_mahali = | Chama = [[National Democratic Congress (Ghana)|National Democratic Congress]] | Mke = Ernestina Naadu Mills | Makao = [[Golden Jubilee House]] | Taaluma = Profesa wa Sheria | Dini = [[Methodist]] | Tovuti = [http://www.attamills2008.com/] }} '''John Evans Atta Mills''' (21 Julai [[1944]] - 24 Julai [[2012]])<ref name="Rev">[http://www.ghanareview.com/Elect/NDCprof.html Profaili ya atta Mills,] {{Wayback|url=http://www.ghanareview.com/Elect/NDCprof.html |date=20070928032220 }} Ghanareview.com.</ref> alikuwa [[Rais]] wa [[Ghana]] kwa kuchaguliwa tarehe 7 Januari 2009, baada ya kumshinda mgombea wa chama tawala [[Nana Akufo-Addo]] kwa 50.23% - 49.77% katika [[uchaguzi]] wa [[2008]].<ref name="AP">{{cite news|last=Kokutse|first=Francis|title=Opposition leader wins presidency in Ghana|work=[[Associated Press]]|date=2009-01-03|accessdate=2009-01-04}}</ref> Alikuwa [[Makamu wa Rais]] 1997-2001 chini ya Rais [[Jerry Rawlings]], naye akasimama bila mafanikio katika [[uchaguzi wa rais]] wa mwaka [[2000]] na [[2004]] kama mgombea wa chama cha [[National Democratic Congress]] (NDC). ==Maisha ya awali, elimu na taaluma ya kazi== Mills alizaliwa katika [[Tarkwa]], iliyoko katika [[Mkoa wa Magharibi]] wa Ghana.<ref name="Rev" /> Alielimishwa katika [[shule ya Achimota]] ,ambapo yeye alihitimu shahada yake mwaka 1963, na [[Chuo Kikuu cha Ghana]], [[Legon]], ambapo yeye alipewa shahada na cheti taalamu katika sheria mwaka 1967. Wakati akisoma kiwango cha udaktari katika Sheria kutoka [[Shule ya Oriental and African Studies]] (SOAS) katika [[Chuo Kikuu cha London]], Mills alikuwa amechaguliwa kwa ugenini, kama msomi wa [[Fulbright]] katika [[Chuo cha Sheria cha Stanford]] huko [[Marekani]].<ref name="AP" /><ref name="NDC">{{cite web | url = http://www.attamills2008.com/site/?page_id=2 | title = John Atta Mills & John Mahama - The Change We Deserve | publisher = National Democratic Congress | accessdate = 2009-01-25 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150201181245/http://www.attamills2008.com/site/?page_id=2 | archivedate = 2015-02-01 }}</ref> Mills alihitimu masomo yake ya udaktari katika SOAS, baada ya kukamilisha makala yake ya [[Thesis]] katika eneo la ushuru na maendeleo ya kiuchumi. Kazi ya Mills rasmi ya kufunza ilikuwa kama mhadhili wa Kitivo cha Sheria katika [[Chuo Kikuu cha Ghana]], Legon. Alikaa karibu miaka ishirini na mitano akifunza katika Legon na taasisi nyingine za elimu ya juu, na akapanda cheo kuanzia mhadhili, mhadhili mkuu na Profesa, na ni mjumbe katika bodi na kamati mbalimbali. Zaidi ya hayo, yeye alisafiri kutembelea duniani kote kama mhadhili na profesa katika taasisi ya elimu kama vile [[LSE]], na kufafanua utafiti wake na majarida katika mikutano mbali mbali.<ref name="NDC" /> ==Machapisho:== Mills ametunga machapisho kadhaa, kama vile <ref name="NDC" /> * ''Taxation of Periodical or Deferred Payments arising from the Sale of Fixed Capital'' (1974) * ''Exemption of Dividends from Income taxation: A critical Appraisal '' (1977) Katika: Review of Ghana Law, 1997, 9: 1, pag.38-47 * ''Report of the Tax Review Commission, Ghana, parts 1,2&amp;3'' (1977) * ''Ghana's Income Tax laws and the Investor.'' (iliyochapishwa na Chuo Kikuu cha Ghana) * ''Ghana's new investment code : an appraisal '' (1993) Katika: University of Ghana Law Journal, 1993, vol. 18, pag.1-29 Yeye ameshikilia nafasi za mtahini katika taasisi kadhaa zenye uhusiano na fedha taasisi nchini Ghana, ikiwa ni pamoja na Taasisi ya Wahasibu, Taasisi ya wafanyikazi wa Benki, na Tume ya ushuru ya Ghana.<ref name="NDC" /> ==Mchango katika michezo== Amechangia katika shirika la Ghana la [[Hockey]], [[Shirika la kitaifa la Michezo nchini]], na klabu ya [[Accra Hearts of Oak]]. Yeye anafurahia [[Hockey]] na [[kuogelea]] ,na huchezea kwa mara [[timu ya taifa]] ya Hockey (yeye bado ni mwanachama wa timu ya Hockey Veterans).<ref name="NDC" /> ==Urais== Tarehe 21 Desemba 2006, Mills alichaguliwa na NDC kama mgombea wake kwa ajili ya [[uchaguzi wa rais]] wa [[2008]] kwa jumla ya 81.4% (kura 1,362), mbali akishinda wapinzani wake, [[Ekwow Spio-Garbrah]], [[Alhaji Mahama Iddrisu]], na [[Eddie Annan]].<ref name="NDC" /><ref>[http://www.modernghana.com/GhanaHome/NewsArchive/news_details.asp?t=mg&amp;id=VFZSSmQwNTZaM2c9&amp;menu_id=1&amp;sub_menu_id=0 "NDC CONGRESS RESULTS-Prof Wins",] Modernghana.com, 22 Desemba 2006.</ref> Mwaka 2008, alichaguliwa kuwa rais wa Ghana, baada ya uchaguzi wa pande tatu. ==Shughuli na miradi mingine== Mills amehusika katika shughuli na miradi mbalimbali kama vile <ref name="NDC" /> * Mwanachama wa [[soko la hisa]] la [[Ghana]] * Bodi ya Wadhamini, Mines Trust * Mjumbe wa Kamati ya usimamizi, Utawala wa ushuru ya Wataalam, [[Umoja wa Mataifa]] Kikundi cha Wataalam katika Ushirikiano wa Kimataifa katika Masuala ya ushuru, na Umoja wa Mataifa Mradi wa Sheria na Idadi ya Watu * Masomo juu kukodesha vifaa nchini Ghana * Kitabu kiandalizi juu ya ushuru ya Mapato ya Ghana * Mapitio ya Mkataba na [[Uingereza]] wa ushuru * Mwaka 1988, John Evans Atta Mills akawa kaimu Kamishna wa Mapato ya Ndani ya Humuma ya Ghana na aliteuliwa kamishna mwezi Septemba 1996. * Mwaka 1997, Profesa Mills alipata cheo kingine muhimu tarehe 7 Januari 1997, alipoapa kama Makamu wa Rais wa Jamhuri ya Ghana. * Katika 2002, Prof Mills alikuwa kutembelea Liu kama msomi mtalii katika Kituo cha Masomo ya Maswala ya Dunia, Chuo Kikuu cha British Columbia, Kanada. * Mnamo Desemba 2002, John Evans Atta Mills alichaguliwa na chama chake kuwa kiongozi na akawaongoza katika uchaguzi wa 2004. ==Maisha ya binafsi.== Alioa Ernestina Naadu Mills, mkufunzi na ana wana Sam Kofi Mills na Ruby Addo. Alikuwa rafiki mzuri wa Mchungaji [[T. B. Joshua]], mjini Lagos, na kutembelea kanisa lake mara kwa mara. Alisema kufuatia uzinduzi wake kwamba TB Joshua alitabiri kwamba kutakuwa na uchaguzi wa tatu, matokeo yatatolewa Januari, na ataweza kuibuka mshindi.<ref>{{cite news| first = Ademola | last = Adegbamigbe| title = Mill's Day At The Synagogue | url = http://thenewsng.com/article/1613 | work = The News| date = 2009-01-19}}</ref> ==Marejeo== {{Marejeo}} ==Viungo vya nje== *[http://www.AttaMills2008.com/ Profesa John Evans Atta Mills 2008] {{Wayback|url=http://www.attamills2008.com/ |date=20161219044907 }} ''tovuti rasmi ya kampeni'' *[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7804884.stm "Profile: Ghana Rais Yohana atta Mills"] [[BBC News]], 3 Januari 2009 *[http://english.aljazeera.net/news/africa/2009/01/200917174141182242.html Rais mpya wa Ghana aapishwa] [[Al-Jazeera]], 7 Januari 2009 *[http://www.economist.com/world/mideast-africa/displaystory.cfm?story_id=12898793 A damned close-run thing - and a fine example to the rest of Africa ] [[The Economist]], 8 Januari 2009 {{GhanaPresidents}} {{GhanaVPs}} {{Ghana order of precedence}} {{Persondata | name=John Evans Atta Mills | alternative names= | short description=President of Ghana | date of birth=21 Julai 1944 | place of birth=[[Tarkwa]], [[Ghana]] | date of death=Living | place of death= }} {{DEFAULTSORT:Mills, John Evans Atta}} [[Jamii:Waliozaliwa 1943]] [[Jamii:Waliofariki 2012]] [[Jamii:Makamu wa Rais wa Ghana]] [[Jamii:Marais wa Ghana]] [[Jamii:Wanasheria wa Ghana]] 0fdu4onir557ia8o3mgdu9hxczd7agw 0 33946 1607598 1580053 2026-10-14T02:39:06Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607598 wikitext text/x-wiki '''Intaneti''' (kutoka [[Kiingereza]] "Internet") ni mfumo mkubwa ambao mamilioni ya [[kompyuta]] na mifumo na uendeshaji wa mfumo wa aina zote yanaweza kuwaunganisha. Hii ina maana ya mahusiano ya dunia yote pamoja. [[Historia]] yake inaweza kuanza na uzinduzi wa [[Sputnik]] na [[USSR]] uliochochea Marekani kuanzisha shirika la utafiti wa juu wa miradi, iliyojulikana kama ARPA, katika mwezi Februari [[1958]] ili kuongoza kiteknolojia.<ref>{{cite web | url=http://www.darpa.mil/body/arpa_darpa.html | title=ARPA/DARPA | accessdate=2007-05-21 | publisher=Defense Advanced Research Projects Agency | archiveurl=https://web.archive.org/web/20070407064829/http://www.darpa.mil/body/arpa_darpa.html | archivedate=2007-04-07 }}</ref> <ref>{{cite web | url=http://www.darpa.mil/body/overtheyears.html | title=DARPA Over the Years | accessdate=2007-05-21 | publisher=Defense Advanced Research Projects Agency | archiveurl=https://web.archive.org/web/20070407182222/http://www.darpa.mil/body/overtheyears.html | archivedate=2007-04-07 }}</ref> ARPA ilitengeneza ofisi ya teknolojia za kuchambua habari (IPTO) ili kuendeleza utafiti wa programu inayojitekeleza ya mazingira ya chini (Sage), ambayo iliunganisha mifumo ya [[rada]] za nchi nzima kwa mara ya kwanza. [[J. C. R Licklider]] alichaguliwa kuwa kiongozi wa IPTO. Licklider alihama kutoka [[maabara]] ya masomo yanayochunguza jinsi [[ubongo]] wa binadamu unavyofasiri [[sauti]] katika [[Chuo Kikuu cha Harvard MIT]] mwaka [[1950]], baada ya kuvutiwa na [[teknolojia ya habari]]. Akiwa MIT, alikuwa kwenye [[kamati]] iliyoanzisha [[Maabara ya Lincoln]] na kufanya kazi ya mradi wa Sage. Mwaka wa [[1957]] akawa makamu wa rais katika [[BBN]], ambapo alinunua kompyuta ya kwanza ya [[PDP-1]] na kuongoza maonyesho ya kwanza ya [[ugawanaji muda]]. Akiwa IPTO, Licklider alimleta [[Lawrence Roberts]] ili aanzishe mradi wa kutengeneza mtandao, na Roberts alikita msingi wa teknolojia katika kazi ya [[Paulo Baran]], <ref>{{cite book|last=Baran|first=Paul|title=On Distributed Communications|date=1964|url=http://www.rand.org/pubs/research_memoranda/RM3767}}</ref> ambaye alikuwa ameandika masomo kamili kwa [[Wanajeshi wa waangani wa Marekani]] akipendekeza [[ubadilishaji pakiti]] (badala ya [[ubadilishaji mzunguko)]] ili kupata mtandao bora unaobadilika na unaoweza KUstahimili janga. [[Profesa]] wa UCLA [[Leonard Kleinrock]] alikuwa ametoa msingi wa [[nadharia]] ya [[pakiti]] za mitandao mwaka 1962, na baadaye, katika mwaka 1970, wa [[upitishaji wa kiviwango]], dhana ambazo zimekuwa msingi wa maendeleo ya intaneti ya leo. Baada ya kazi nyingi, sehemu mbili za kwanza ambazo zingekuwa [[ARPANET]] ziliunganishwa kati ya [[Shule ya Uhandisi na Sayansi Tumikizi]] ya UCLA na [[Taasisi ya Kimataifa ya Utafiti ya Stanford]] (SRI) katika [[bustani ya Menlo]], [[California]], tarehe [[29 Oktoba]] [[1969]]. ARPANET ilikuwa moja ya mitandao tangulizi ya mtandao wa intaneti ya leo. Kufuatia maonyesho kuwa ubadilishaji pakiti ulifanya kazi kwa ARPANET, kituo cha posta cha [[Uingereza]], [[Telenet]], TRANSPAC na [[DATAPAC]] zilishirikiana kuunda mtandao wa kwanza wa huduma ya ubadilishaji pakiti. Nchini Uingereza, hii ilikuwa inajulikana kama [[huduma ya kimataifa ya ubadilishaji pakiti]] (IPSS), mwaka [[1978]]. Mkusanyiko wa mitandao yenye msingi wa [[X.25]] ilikua kutoka [[Ulaya]] na Marekani na kutanda [[Kanada]], [[Hong Kong]] na [[Australia]] kufikia mwaka [[1981]]. Sheria ya ubadilishaji pakiti ya X.25 ilitengenezwa katika CCITT (sasa inaitwa [[ITU-T)]] mwaka [[1976]]. X.25 ilikuwa huru kutoka itifaki ya TCP/IP ambayo iliinuka kutokana na kuwa kazi ya majaribio ya [[DARPA]] kwenye ARPANET, mtandao wa Pakiti za Redio na Mtandao wa Pakiti ya Setilaiti wakati mmoja. [[Vinton Cerf]] na [[Robert Kahn]] walitengeneza maelezo ya kwanza ya itifaki ya TCP mwaka 1973 na kuchapisha karatasi kuhusu mada hii katika mwezi Mei 1974. Matumizi ya neno "Internet" kuelezea mtandao mmoja wa kiulimwengu wa TCP/IP yalianza katika mwezi Desemba 1974 na uchapishaji wa RFC 675, yakiwa maelezo kamili ya kwanza ya TCP iliyoandikwa na Vinton Cerf, Yogen Dalal na Carl Sunshine, waliokuwa katika [[Chuo Kikuu cha Stanford]]. Katika miaka tisa iliyofuata, kazi iliendelea kurekebisha itifaki hizo na kuzitekeleza katika mifumo ya oparesheni ya aina mbalimbali. Mtandao wa Kwanza wenye upana mkubwa wa msingi wa [[TCP / IP]] ulikuwa ukifanya kazi kufikia tarehe 1 Januari 1983 wakati ambapo viwekaji vyote vya ARPANET vilibadilishwa kutoka itifaki za hapo awali za NCP. Mwaka 1985, [[Wakfu wa Sayansi wa kitaifa Marekani]] (NSF) uliamuru ujenzi wa [[NSFNET]], [[uti wa mgongo]] wa mtandao wa [[chuo kikuu]] wenye [[kasi]] ya [[kilobaiti]] 56 kwa [[sekunde]] kwa kutumia kompyuta zilizoitwa "[[fuzzballs]]" na [[mvumbuzi]] wake, [[David L. Mills]]. Mwaka uliofuata, NSF ilifadhili ubadilishaji hadi mtandao wenye kasi ya juu zaidi ya [[megabaiti]] 1.5 kwa sekunde. Maamuzi muhimu kutumia itifaki za [[DARPA TCP/IP]] ulifanywa na [[Dennis Jennings]], aliyekuwa msimamizi wa programu ya kompyuta zenye nguvu huko NSF. Ufunguzi wa mtandao huo kwa maslahi ya kibiashara ulianza mwaka wa 1988. Baraza ya Mitandao ya Kimajimbo Marekani ilikubali ushikanishaji wa NSFNET na mfumo wa [[barua wa MCI]] katika mwaka huo, kiungo kilifanywa katika msimu wa joto wa mwaka wa 1989. Huduma zingine za kielektroniki za kibiashara zilishikanishwa zikiwemo: OnTyme, Telemail na Compuserve. Katika mwaka huo, watoaji wa huduma ya Intanet watatu waliundwa: [[UUNET, PSINet]] na CERFNET. Muhimu, mitandao tofauti iliyotoa viingilio, na baadaye kuungana na Intanet ilikuwa [[BITNET na Usenet]]. Mitandao mingine ya kibiashara na elimu kama [[Telenet]], [[Tymnet]], [[Compuserve]] na [[JANET]] iliunganishwa na Intanet iliyokuwa ikikua. [[Telenet]] (iliyoitwa Sprintnet baadaye) ulikuwa mtandao mkubwa wa kompyuta wa kitaifa uliofadhiliwa kibinafsi, wenye [[upigaji simu ya intaneti bure]]katika miji, kote Marekani na uliyokuwa ukifanya kazi tangu mwongo wa 1970. Hatimaye, mtandao huu uliunganishwa na mingine katika mwongo wa 1980 wakati ambapo itifaki ya TCP / IP iliendelea kuwa maarufu zaidi. Uwezo wa TCP/IP kufanya kazi kwa karibu mtandao wowote wa mawasiliano uliruhusu ukuaji rahisi, ingawa ukuaji wa haraka wa Intanet ulikuwa juu ya upatikanaji rahisi wa safu ya vielekezi vya kibiashara kutoka makampuni mengi, upatikanaji wa vifaa vya kibiashara vya [[Ethanet]] ya mitandao ya mitaa, na kuenea kwa utekelezaji na uwekaji sheria mkali wa TCP / IP katika [[UNIX]] na karibu kila mfumo mwingine wa oparesheni. Ingawa vifaa msingi na miongozo vinavyofanya uwezekanaji wa intanet vimekuwepo kwa karibu miongo miwili, mtandao huo haukupata kuona nyuso za umma mpaka mwongo wa 1990. Tarehe 6 Agosti 1991, [[CERN]], shirika ya Ulaya ya utafiti wa chembe, ulieleza umma kuhusu mradi mpya wa [[matandao wa dunia nzima]]. Mtandao ulizuliwa na mwanasayansi wa[[Kiingereza Tim Berners-Lee]] mwaka wa 1989. [[Kivinjari cha mtandao]] kilichokuwa cha kwanza na chenye umaarufu sana kilikuwa [[ViolaWWW]], iliyofuata mtindo wa [[HyperCard]] na kujengwa kwa kutumia [[mfumo wa X Window]]. Hatimaye ilichujwa na umaarufu wa [[tovuti ya Mosaic]]. Mwaka wa 1993, [[Kikao kikuu cha zana za kompyuta zenye nguvu]] katika [[Chuo Kikuu cha Illinois]] ilitoa aina ya kwanza 1.0 ya Mosaic, na mwisho wa mwaka wa 1994 hamu ya umma iliongezeka Intanet ambayo hapo awali ilikua ya taaluma na ufundi. Kufikia mwaka 1996 matumizi ya neno ''Intaneti'' yalikuwa kawaida, na kwa hiyo, hata matumizi yake kama [[kisawe]] cha mtandao wa ulimwengu mzima. Muongo huo ulipoendelea, intaneti ilifanikiwa kushughulikia mitandao mingi binafsi wa awali (ingawa baadhi ya mitandao, kama [[FidoNet]], vimebaki tofauti). Katika [[miaka ya 1990]], ilikuwa inakadiriwa kwamba intaneti ilikua kwa [[asilimia]] 100 kila mwaka, na kipindi kifupi cha mwaka wa 1996 na 1997 ukuaji wake ulilipuka. <ref>{{cite paper | url=http://www.dtc.umn.edu/~odlyzko/doc/internet.size.pdf |format=PDF| title=The size and growth rate of the Internet | accessdate=2007-05-21 | author=Coffman, K. G; [[Odlyzko]], A. M. | publisher=AT&T Labs | date=1998-10-02}}</ref> Ukuaji huo ulitokana na ukosefu wa utawala mkuu, ambao unaruhusu ukuaji wa kikaboni wa mtandao, na pia ukosaji ubinafsi na huru katika itifaki za intaneti, ambao unahamasisha ubadilishaji wauzaji na kuzuia [[kampuni]] yoyote kuwa na udhibiti mkubwa wa mtandao. <ref>{{cite book | last = Comer | first = Douglas | title = The Internet book | url = https://archive.org/details/internetbookever00come_0 | publisher = Prentice Hall | page = [https://archive.org/details/internetbookever00come_0/page/65 64] | isbn = 0132335530 | year = 2006}}</ref> Makadirio ya idadi ya [[watumiaji wa internet]] ni bilioni 1.67 kufikai 30 Juni 2009. <ref name="stats1">{{cite web |url=http://www.internetworldstats.com/stats.htm |title=World Internet Users and Population Stats |work=Internet World Stats |publisher=Miniwatts Marketing Group |date=2009-06-30 |accessdate=2009-11-06 |archive-date=2011-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110623200007/http://www.internetworldstats.com/stats.htm |url-status=dead }}</ref> ==Tanbihi== {{reflist}} {{mbegu-historia}} [[Jamii:Intaneti]] [[Jamii:Historia]] aco4ba85l4ch6rmk20cyhbmld1gqfsr 0 33984 1607924 1510619 2026-10-14T03:20:45Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607924 wikitext text/x-wiki '''Mpango wa Maendeleo ya Kitaifa ''' (National Development Plan-'''NDP''', kwa lugha ya kimombo) ni jina lililotolewa na Serikali ya Ayalandi kwa mfuko wa matumizimakubwa yaliyopangwa (hasa) kwa miundombinu ya kitaifa. Kipindi cha mpango huu ambao unachukua muda wa miaka saba unaendeshwa kuanzia mwaka wa 2000 hadi 2006. Mpango wa Maendeleo ya Kitaifa wa pili sasa unaendelea na inatarajiwa kuendeshwa mpaka mwaka wa 2013 (kutumia yuro(€) milioni 70 kila siku kuanzia mwaka wa 2007 hadi mwaka wa 2013). Mambo katika mpango wa awali ulikuwa maendeleo ya mtandao wa barabara wa Kitaifa (motorway kwa lugha ya [[Kiingereza]]) kati ya miji mikubwa katika Jamhuri ya Ayalandi. Kuboreshwa kwa mtandao wa [[reli]] ulikuwa mfuko wa sekondari. ==Maendeleo== ===Mtandao wa barabara=== [[File:DublinPortTunnelConstruction 2004 SeanMcClean.jpg|thumb|268px|Trafiki katika tovuti ya ujenzi wa Dublin Port Tunnel kwenye N1/M1.]] Kuanzia mwaka wa 2009 ,maendeleo mwafaka yalikuwa yamefanywa kwenye mtandao wa barabara, na sehemu zote za barabara 5 kuu kati ya miji kubwakubwa aidha ujenzi ulikuwa umeanza au umekamilika. Barabara ya M1 kutoka [[Dublin]] ikielekea Belfast imekamilika hadi kwenye mpaka wa [[Eire|Ireland]] na Northern Ireland. Sehemu ya mwisho ya msafara ya N1/M1 kukamilika ilikuwa barabara iliyoboreshwa na ambayo ilivuka mpaka na kuwa msafara uliyoboreka na umbali wake ulikuwa hadi Newry. Huu ulikuwa mradi wa kwanza wa barabara ya kuvuka mpaka na ulifunguliwa mnamo 2 Agosti 2007, hivyo basi kukamilisha msafara wa N1/M1. Barabara ya M7 kutoka Dublin ikielekea Limerick imekamilika upande wa kusini magharibi mwa Portlaoise. Mradi uliokamilika hivi karibuni katika misafara ulikuwa ule wa kuboresha barabara ya NAAS, ambao ulikamilika mwezi Agosti mwaka wa 2006. Hii ilihusisha upanuzi wa sehemu ya msafara kuwa na leni tatu katika kila mwelekeo na kuondolewa kwa "junctions" kadhaa. Kufikia Februari 2009,sehemu zote zilizobakia katika msafara mpya wa N7/M7 zililkuwa zimeanza kujengwa. Sehemu hizi ni mfuko wa M7 wa barabara ya kilomita 38 inayoanzia Limerick hadi Nenagh (inayotaarajiiwa kufunguliwa mwishoni mwa mwaka wa 2009), mfuko wa kilomita 36 kuanzia Castletown hadi Nenagh (inayotaarajiiwa kufunguliwa mwishoni mwa mwaka wa 2010) na mpfuko wa kilomita 28 kuanzia Portlaoise hadi Castletown ambao abiria watalipa ada kuitumia barabara hiyo(inayotaarajiiwa kufunguliwa mwishoni mwa mwaka wa 2010). Msafara wa M4/N4 kutoka Dublin kuelekea Sligo (na ambao huungana na msafara wa N6/M6 kwa Galway) umbali wake sasa unafika Midlands. Kufikia septemba mwaka wa 2008 barabara ya m6 ilikuwa inaendelea bila mkato wowote kutoka Kinnegad hadi Athlone. Sehemu iliyobaki ya msafara wa N6/M6 bado inajengwa na imefika Galway (ambako itaungana pamoja na mfuko wa msafara uliyopendekezwa wa M17/M18). Sehemu zote za barabara ya M9 kuelekea Waterford pia zimeanza kujengwa. "Bypass" ya Carlow ya M9 ilifunguliwa mnamo Mei mwaka wa 2008, ilhali mfuko wa Waterford-Knocktopher inatarajiwa kufunguliwa katika nusu ya pili ya mwaka wa 2009. Barabara ya M8 Dublin-Cork ilielekea kukamilika mwaka wa 2008 kufuatia ufunguzi wa mpango wa Cashel-Mitchelstown ambao una umbali wa kilomita 37 na kubuniwa upya kwa "bypass" ya Cashel kuwa barabara ya kawaida. Mnamo Desemba mwaka wa 2008, mfuko wa M8 Cullahill-Cashel ambao una umbali wa kilomita 40 ulifunguliwa kwa trafiki. Sehemu zinginezo za msafara huu zilikuwa bado zinajengwa kufikia mwishoni mwa 2007. Sehemu ya Fermoy hadi Mitchelstown ambayo ni kilomita 16 ilifunguliwa kwa trafiki tarehe 25 Mei 2009. Msafara wa N11/M1 inaboreshwa pamoja na barabara mpya ya M3 yenye utata na ambayo ina umbali wa kilomita 47. Mwaka 2009, kazi zinaendelea ili kuboresha barabara ya pete ya M50 mjini Dublin ambayo imekamilika sasa. Kuboreshwa kwa sehemu za M50 inatarajiwa kuongezwa katika NDP. Mradi wa M50 Dublin Port Tunnel ulikuwa moja kati ya maboresho ambayo ilihusisha kutengenezwa kwa "tunnel" ya msafara wa M1 kutoka kaskazini mwa kati ya jiji, kupitia kwa Docklands hadi mashariki mwa kati ya jiji. Tunnel lilifunguliwa rasmi na Taoiseach, Bertie Ahern, tarehe 20 Desemba 2006. Maboresho mengine yalijumuisha kubadilishwa kwa msafara wa N4/M50 kuwa na uhuru wa kuenda katika sehemu moja na uboresho wa barabara kuwa na leni tatu au nne katika kila mwelekeo. Kazi zinaendelea kuboresha "junctions" za N7/M50 na M1/M50 ili ziwe na uhuru wa kuenda katika sehemu moja, na kuboresha sehemu zilizobaki za msafara kuwa barabara za leni tatu au nne. Kufikia mapema 2009, baadhi ya maendeleo yalikuwa yamefanyika katika Atlantic Corridor, ambayo yalilenga kuunganisha Letterkenny na Waterford, kupitia maboresho ya N15, N17, N18, N20 na N25. Maboresho haya yangewezesha viungo vya barabara vyenye leni mbili kati ya Letterkenny na Sligo, Sligo na Galway, Galway na Limerick, Limerick na Cork na Cork na Waterford. Mnamo Novemba 2008 kazi ilianzia kwenye sehemu ya kilomita 22 ya N18 HQDC kutoka Crusheen hadi Gort. Sehemu zingine mbalimbali za msafara huu ziko katika hatua za mpango. Msafara wa M20 Cork-Limerick uko katika hatua ya kushauriana na umma na hatua ya EIS na uamuru wa barabara zinatarajiwa kuchapishwa Aprili mwaka ujao. Msafara wa M17 kutoka Galway hadi Tuam iko katika hatua za kwanza za ubuni. Msafara wa N18/M18 kutoka Oranmore-Gort (ambayo inaungana na M17 iliyotajwa hap awali) pia iko katika hatua ya kwanza ya ubuni. "Bypass" ya M25 katika mji wa Wateford imeanza kutengenezwa, na inatarajiwa kukamilika mwaka ujao. "Bypass" ya N25/M25 ya New Ross iko katika hatua ya kwanzaya ubuni. : ''Angalia pia: Barabara nchini Ireland'' : ''Angalia pia: Motorways in the Republic of Ireland'' ===Mtandao wa reli=== [[File:National Development Plan sign.jpg|thumb|right|Mpango wa Maendeleo ya Taifa ishara kwa Dublin Area Rapid Transit Dublin Connolly kuonekana katika kituo cha reli.]] Karibu uendeshaji wote wa mtandao wa reli katika Jamhuri ya Ireland umeboreshwa kuwa reli inayoendelea bila mkato- hata hivyo, kazi nyinigi zilianza kabla ya NDP kama sehemu ya programu ya kuboresha mtandao wa reli wa Ontrack Misafara ya sehemu ndogo za mji wa Dublin zimefaidika na kiasi kikubwa cha hisa mpya, katika fomu ya magari ya reli ya miji ndogo. Gari hizi za reli huendeshwa kutoka [[Dundalk]], kaskazini magharibi hadi Maynooth, kusini magharibi hadi Kildare na kusini hadi Arklow. Sehemu yenye stima ya msafara wa kaskazini-kusini kupitia Dublin ilikuwa na EMU ziadi iliyoletwa katika huduma. Dublin pia imeshuhudia ufunguzi wa mfumo mpya wa gari la moshi, Luas. Miradi kubwa kubwa zilizoratibiwa zilikuwa uboresho wa stesheni ya Heuston mjini Dublin kuwa jukwaa tisa na gari mpya la moshi katika Drogheda. Stesheni zinginezo nyingi, hasa kituo cha Dublin, zimeboreshwa na kuwekwa vifaa vipya. Hatua zinginezo za kuboresha upatikanaji uliolemaa zimetekelezwa Usafiri baina ya miji umefaidika kutokana na magari mapya ya reli na hivyo basi kukomboa hisa zilizokuwa zinatumika hapo awali. Magari moshi 67 zinazosafiri baina ya miji zilianzishwa. Magari ya moshi zaidi ya 100 katika eneo hilo pia yameorodheshwa.Magari haya ya moshi yatakuwa DMU yatakayo tumiwa katika huduma zisizo za abiria pekee. Huduma zimeongezwa katika misafara kama vile kutoka [[Limerick]] hadi [[Ennis]]. Maendeleo yaliyopangwa yanajumuisha kuimarisha reli katika sehemu ya Cork, sehemu ya reli ikiwa karibu kufunguliwa tena katika sehemu ya Midleton, mashariki mwa mji. Miradi mingine ambayo bado inajadiliwa, baadhi au yote ambayo yanaweza kuanzishwa katika hatua moja, ni pamoja na: * Reli kutoka Dublin hadi Navan * Kujenga reli inyounganishwa na [[uwanja wa ndege wa Dublin]] (kama inawezekana ipitie chini ya ardi) * Ufunguzi wa kituo cha reli katikati mwa mji wa Sligo na huduma za wakazi wa magharibi katika Spencer Dock. * Kuunda "Tunnel" unganishi kusini kutoka kituo cha reli cha Docklands katika Spencer Dock hadi kituo cha Pearse na magharibi mwa kituo cha Heuston. * Ufunguzi tena wa ukundar ya reli ya Magharibi kutoka Limerick hadi Sligo.Kazi za kwanza za kufunguliwa tena kwa Ennis hadi Athenry, na sehemu ya Athenry hadi Tuam, na vilevile kuhifadhi njia halali kaskazini mwa Tuam zimeanza. : ''Angalia pia: usafiri wa reli nchini Ireland'' ===Maendeleo Mengine=== Kampuni ya kitaifa inayoendesha shughuli za basi,Bus Éireann Fleet,ina basi ambazo zinamiaka tano au chini ya miaka tano. Kampuni hiyo sasa inafuatilia sera sawa na ya wamiliki wa baadhi ya magari; kustaafisha mabasi wakati umri wao bado ni mdogo na wakati baadhi ya mabasi haya bado yana thamana.Pia kuweka huduma ya kisasa. Hiki ni kipengele kinachoonekana cha NDP, mabasi mengi yalikuwa na umri wa miaka 20 hapo awali. == Angalia Pia == * Usafiri nchni Ireland * Usafiri 21 * Historia ya barabara nchini Ireland * Historia ya mabarabara nchini Ireland] == Marejeo == {{Marejeo}} == Viungo vya nje == * [http://www.ndp.ie/ Official website - Narional Development Plan ] {{Wayback|url=http://www.ndp.ie/ |date=20060704212137 }} * [http://www.platform11.org/ Platform 11] {{Wayback|url=http://www.platform11.org/ |date=20081010155628 }} * [http://www.transport21.ie Usafiri 21] {{Wayback|url=http://www.transport21.ie/ |date=20101121094808 }} [[Category:Uchumi wa Eire]] ktqoewrf0le68uu6xd5kvo41lbwthkl 0 34080 1607697 1426883 2026-10-14T02:55:31Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607697 wikitext text/x-wiki '''Aga Khan Academy, mjini [[Mombasa]]''' ni moja kati ya [[shule]] za [[Aga Khan Academy]], zinaozfunza elimu ya kiwango cha kimataifa na iliyo bora katika aina yoyote ya elimu. Shule hii hutoa elimu pana yenye masomo mengi, na husisitiza masomo ya sanaa. Wanafunzi hujifunza masomo mbalimbali ikiwemo, historia; fasihi; masomo ya sayansi kama fizikia, baiolojia na kemia; falsafa na maadili; ujuzi wa lugha ya kigeni na somo la tamaduni za kigeni; somo la dini; historia, nadharia na ukosoaji wa sanaa na sayansi ya kijamii, pamoja na sayansi ya siasa, serikali na uchumi wa kimataifa. Kujiunga na shule hii hutegemea mafanikio ya mwanafunzi. Pia ni kwa njia-kipofu - ambayo ni, uteuzi hautegemei uwezo wa kulipa karo lakini kwa usahihi wa vigezo anuwai, kama vile uwezo wa mwanafunzi kufaulu mtihani. ==Mfumo wa elimu== Shule ya Aga Khan Academy, Mombasa ni inatekeleza mfumo wa elimu inayojulikana kote duniani inayoitwa [[International Baccalaureate]] kwa [[Shule ya Msingi]]. Mfumo huu unafaa kwa wanafunzi wenye umri wa miaka 5-11 katika madarasa 1-6, inayolenga katika maendeleo ya mtoto, kwa kushughulikia maswala ya kijamii, kimwili, na mahitaji ya kitamaduni na kimaadili, na vilevile kuwapa wanafunzi msingi imara katika maeneo muhimu ya elimu. Mnamo Januari 2005, Aga Khan Academy (Shule ya msingi - madarasa ya chini), ilituzwa "Candidate School" kutoka kwa cham cha [[International Baccalaureate Organization]] (IBO). Wanafunzi walio katika Darasa za Kati, kwa umri 11-16, ni hutumbukizwa kwenye mazingira yenye changamoto ambayo husisitiza ustadi na ujuzi wa kazi za kawaida, uwezo wa kuchambua na kufikiri, uwezo wa kujitegemea na nidhamu ya kazi nzuri, na masomo ya kompyuta na ustadi katika ujuzi wa wanafunzi. Mfumo huu unatoa Key Stage 3 (Darasa 7-9) na [[International General Certificate of Secondary Education]] (IGCSE) (Darasa 10-11). IGCSE, mmoja ya mitihani inayotolewa na [[Cambridge International Examinations]], ni ya kutambulika kote duniani kama sawa na mtihani wa Uingereza wa GCSE na mtihani wa International GCE O level. IGCSE (mtaala msingi au wa kupanuliwa) huchukuliwa katika makundi ya masomo tano: lugha, sanaa, sayansi, hisabati na ubunifu, teknolojia na ufundi. Katika siku zijazo, Key Stage 3 na IGCSE itabadilishwa na kuitwa [[Middle Years Programme]] (MYP) ya IBO. Katika Shule ya Upili, Chuo hiki ni kinatumia [[Diploma]] ya [[International Baccalaureate]] (DP) kwa wanafunzi wenye umri wa miaka 16-18. Hii ni somo la miaka miwili mfululizo ambayo huandaa wanafunzi kwa chuo kikuu. Wanafunzi wote wa DP husoma lugha, sayansi ya kijamii, na sayansi ya majaribio, hisabati na somo la sanaa. Mafanikio ya kila mwanafunzi hutahiniwa na watahiniwa huru na hupimwa kulingana na maarifa na ujuzi wa mtahiniwa. Shule ya Aga Khan Academy, mjini Mombasa ni mojawapo ya IB Shule ya Dunia. Ilianzakufundisha Diploma ya IB mnamo Septemba 2005. IB imekuwa ya mtaala wa unaotumika katika shule za kimataifa kote duniani. Inakukubaliwa na vyuo vikuu zaidi ya 1700 kote duniani, ikiwemo [[Marekani]], [[Kanada]], [[Uingereza]], bara la [[Ulaya]], [[Australia]] na mikoa mengine mengi. IB imejulikana kuwa bora kielimu na vilevile kwa kuhamasisha huduma kwa jamii. ==Viungo vya nje== *{{Rejea tovuti | url=http://www.agakhanschools.org/kenya/akam/ | title = The Aga Khan Academy, Mombasa| accessdate=2006-11-14 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927020408/http://www.agakhanschools.org/kenya/akam/ | archivedate=2007-09-27 }} *{{Rejea tovuti | url=http://www.akdn.org/akes/MombasaBrochure.pdf | title = Brochure for the Aga Khan Academy, Mombasa| format=PDF | accessdate=2006-11-14 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20061004170712/http://www.akdn.org/akes/MombasaBrochure.pdf | archivedate=2006-10-04 }} *{{Rejea tovuti | url=http://www.akdn.org/akes/akes_mombasa.htm | title = Inauguration of the Aga Khan Academy, Mombasa| accessdate=2006-11-14 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20061111191013/http://www.akdn.org/akes/akes_mombasa.htm | archivedate=2006-11-11 }} *{{Rejea tovuti | url=http://www.agakhanschools.org/ | title = The Aga Khan Schools| accessdate=2006-11-14}} *{{Rejea tovuti | url=http://www.akdn.org/ | title = The Aga Khan Development Network| accessdate=2006-11-14}} [[Jamii:Elimu ya Kenya]] [[Jamii:Taasisi za elimu zilizoanzishwa mnamo mwaka 1961]] [[Jamii:Mombasa]] r9x9mbq4g1lgkp6hgq6hh8q1w61qhss 0 34202 1608017 1441895 2026-10-14T03:42:32Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1608017 wikitext text/x-wiki '''Chuo Kikuu cha Calabar''' (Unical) ni [[chuo kikuu]] mjini [[Calabar]], jimbo la Cross River, kusini mashariki mwa [[Nigeria]]. Ni mmoja ya vyuo vikuu vya Nigeria vya kizazi cha pili. Chuo Kikuu cha Clabar kilikuwa kampasi ya Chuo Kikuu cha Nigeria hadi mwaka wa 1975 . Kilianzishawa ili kutimiza agizo hili la jadi na msemo wake "Maarifa ya Huduma ". Makamu wa Chansela ni Bassey Asuquo. Msajili ni Bibi Julia Omang Dr. The chuo kikuu cha Calabar kilikuwa moja ya vyuo vikuu vya Nigeria kusajili wanafunzi kupitia potali ya Chuo <ref> www.myunical.net</ref> Wanafunzi wa kiume wanajulikana kama Malabites, wakati wanafunzi wa kike ni Malabresses. Vyumba vya kulala vya wanaume vinajukikana kama Malabor.Hii ilikuwa ni matokeo ya tatizo lililokabili wanafunzi ambalo lilikuwa sambamba na mateso yaliyowakaba Wanaigeria waliotoka Guinea (ambayo mji wake mkuu ni Malabor). ==Vitivo== Chuo kikuu ina vitivo vifuatavyo: * Chuo cha Sayansi ya Matibabu * Kitivo cha Usimamizi wa Sayansi * Kitivo cha Elimu * Kitivo cha Sayansi ya Kijamii * Kitivo cha Sanaa * Taasisi ya Sera za Umma na Utawala * Kitivo cha Sheria * Kitivo cha Sayansi * Kitivo cha Kilimo * Taasisi ya oceanografi * Shule ya wahitimu * Huduma za ushawishi za chuo kikuu cha Calabar == Malengo ya Uanzishaji wa Chuo Kikuu cha Calabar == (a) Kuhimiza maendeleo ya ujuzi wa kujifunza na kushughulikia kila mtu bila ubaguzi wa rangi, cheo, jinsia au kisiasa na kuwapa fursa ya kupata elimu huria. (b) Kutoa kozi ya mafundisho na vifaa vingine kwa ajili ya harakati za kujifunza katika matawi yake yote, na kuhakikisha vifaa vya kutosha katika hali nzuri ili watu kuweza kufaidika; (c) kuhamasisha na kuendeleza udhamini na kufanya utafiti katika nyanja zote za kujifunza na jitihada za binadamu. (d) kuhusisha shughuli zake katika kijamii mahitaji ya, kiutamaduni na kiuchumi kwa watu wa Nigeria, na (e) Kufanya shughuli nyingine yoyote inayofaa kwa Chuo Kikuu cha kiwango cha juu. ==Almunai Mashuhuri== Miongoni mwa Almunai wa Chuo Kikuu cha Calabar ni: * [[Celina Bissong]], ''aliyekuwa msichana mrembo zaidi Nigeria'' * [[Ini Edo]], ''Mwigizaji'' * [[Stephanie Okereke]], ''Mwigizaji'' * [[Andy Amaechi kikristo]], ''mwenelezaji wa bidhaa pepe'' * [[Reuben Abati]], ''Mwandishi wa magazeti, Mwandishi, Mwanasheria na Ustawi maoni'' * [[Joe Akawu Ushie]], ''mshairi, mwandishi na Mwalimu katika Chuo Kikuu (Chuo kikuu cha Uyo)'' * [[Christopher Ukadi Abeh]], ''Mwalimu katika Chuo Kikuu (Chuo Kikuu cha Calabar)'' * [[Daudi Imbua]] ''mwandishi na Mwalimu katika Chuo Kikuu (Chuo Kikuu cha Calabar)'' * [[Val Ashi]], ''Mwanasheria na msomi(Mwalimu, Kampasi ya shule ya sheria Nigeria Abuja)'' * [[Profesa Mkuu Dk Stacey B. Siku]] 1982-1985, alipewa kama [[Ntufam Ajan, Oban]] mwaka 1983. (Mwafrika wa pili kuteuliwa kama mkuu baada ya Dk Amaury Talbot Mkuu wa Chuo Kikuu cha Cambridge katika mwaka wa 1905, na Ntufam Ajan wa kwanza na Mbunge wa [[jamii ya Mgbe ]], Oban). ==Marejeo== {{Marejeo}} ==Viungo vya nje== * [http://www.unical.edu.ng/ Tovuti ya Chuo Kikuu cha Calabar] {{Wayback|url=http://www.unical.edu.ng/ |date=20131102023850 }} {{mbegu-elimu}} {{DEFAULTSORT:Calabar, University of}} [[Jamii:Vyuo vikuu vya Nigeria]] [[Category:Shirika la Vyuo Vikuu vya Jumuia ya Madola]] 7w9zwsqjgx40eaqo1i4veonlu1f6fv5 0 34231 1607599 1599536 2026-10-14T02:39:13Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607599 wikitext text/x-wiki [[Picha:University of Ibadan gate, Ibadan5.jpg|thumb|Muonekano wa nje wa Chuo Kikuu cha Ibadan]] [[Picha:Wiki club, University of Ibadan.jpg|thumb|Baadhi ya Wanachuo wa Ibadan]] [[Picha:Tekena Tamuno Building, University of Ibadan.jpg|thumb|Chuo kikuu cha Ibadan]] {{Infobox chuo kikuu |name = University of Ibadan |picha = [[Picha:Logoui.png]] |motto = |established = 1948 |chansela = |makamu_wa_chansela = Prof. Olufemi Adebisi Bamiro |mji = [[Ibadan]] |jimbo = [[Oyo State|Oyo]] |nchi = [[Nigeria]] |tovuti = http://www.ui.edu.ng |students = |undergrad = |postgrad = |colours = |aina = [[public university|Public]] |affiliations = }} '''Chuo Kikuu cha Ibadan''' ndio [[chuo kikuu]] kikongwe [[Nigeria]] na iko maili tano (kilomita 8) kutoka katikati ya mji wa [[Ibadan]], Magharibi mwa [[Nigeria]]. Chuo hiki kina zaidi ya wanafunzi 12,000. ==Historia== Chuo Kikuu kilianzishwa mahali pake tarehe 17 Novemba 1948. Eneo la Chuo hiki Lilikodishwa kwa mamlaka ya kikoloni na machifu wa Ibadan kwa miaka 999. Wanafunzi wa kwanza walianza kozi zao Januari ya mwaka ya mwaka huo. [[Arthur Creech Jones]], [[Katibu wa Jimbo ya makoloni]], alizindua taasisi hiyo mpya ya elimu. Chuo hiki awalitawi ya nje ya [[Chuo Kikuu]] cha [[London]], na kuitwa '''Chuo Kikuu Ibadan.''' Baadhi ya majengo ya awali yaliundwa na mafundi kutoka Uingereza [[Maxwell]] modernist [[Fry]] na [[Jane Drew]]. Hospitali ya vitanda 500 iliongezwa mwaka wa [[1957]]. Chuo Kikuu cha Ibadan kilikuwa chuo huru mwaka wa [[1962]]. Mwishoni wa mwaka wa 1963, katika uwanja wa chuo hicho wa michezo, pamoja na maadhimisho yaliyokuwa na [[ndarama]], Rt. Mhe. Bwana [[Abubakar Tafawa Balewa]], Waziri Mkuu wa kwanza wa [[Nigeria]], huru aliteuliwa Chansela wa kwanza wa chuo hicho. Makamu wa chansela wa kwanza kutoka Nigeria w alikuwa profesa [[Kenneth Dike]], ambaye maktaba ya Chuo Kikuu cha Ibadan imerithi jina lake. Licha ya Chuo cha Utabibu, sasa kuna vitivo vingine kumi: Sanaa, Sayansi, Kilimo na Misitu, Sayansi, Elimu, Utibabu wa wanyama, Teknolojia, Sheria, Afya ya Umma na Udaktari wa meno. Chuo Kikuu kina makazi na vifaa vya michezo kwa ajili ya wafanyakazi na wanafunzi katika kampasi, vilevile bustani za masomo ya wanyama na mimea. Chuo Kikuu cha Ibadan kinajivunia kuwa na wanafunzi wake kadhaa maarufu wa zamani ambao ni pamoja, [[Chinua Achebe]], mwandishi wa [[Things Fall Apart]]; Wole Soyinka, mshindi wa mwaka wa 1986 katika [[Tuzo ya Nobel ya Fasihi]]; Odia Ofeimun (mshairi maarufu wa Nigeria); [[Yakobo Ade Ajayi]] (moja wa wanahistoria kutoka Afrika); Paulo Iyogun (Profesa wa vitendo vya usimamizi), [[Abiola Irele]] na mwandishi [[Kole Omotosho]]. Kitivo chake pia kinajumuisha mshairi kutoka Nigeria [[Niyi Osundare]], ambaye ni Profesa wa Kiingereza huko. Inabakia kama mwanzilishi mkubwa katika maendeleo ya utafiti kusini mwa Jangwa la Sahara. ==Vitivo== * Kilimo na Misitu * Sanaa * Msingi wa Sayansi ya Matibabu * Sayansi ya Kliniki * Udaktari wa meno * Elimu * Sheria * Ujuzi wa dawa * Afya ya Umma * Sayansi * Sayansi ya Kijamii * Teknolojia * Utibabu wa Wanyama ==Viungo== * Msajili * Hazina * Kiungo cha Kazi na Ushawishi * Kiungo cha Wanafunzi wa kigeni * Baraza ya michezo * Maktaba * Kiyuo cha Kompyuta * Nkuru * Duka la Vitabu * Shamba la Ustadi wa Mimea * Bustani ya Ustadi wa Wanyama * Kituo cha Uwasilishaji cha Chuo Kikuu, ambacho kima kituo cha redio ya kampasi, Diamond 101.1 FM. * Kituo cha mawasiliano cha Abadina * Kituo cha maendeleo * Huduma za Afya za Chuo Kikuu * Kazi na Marekebisho * Mipango ya Elimu * Ukaguzi wa Ndani == Majumba ya makazi == Chuo Kikuu kimsingi kina Majumba ya makazi ya kuishi kwa wanafunzi wote wanaume na wanawake. Pia kuna malazi ya wanafunzi waliohitimu, Majumba haya yameorodheshwa hapa chini: * Jumba la Tedder ---- (Wanaume, bado kuhitimu) * Jumba la Malkia Elizabeth II ---- (Wanawake, bado Kuhitimu) * Jumba la Mellanby ---- (Wanaume, Bado kuhitimu) * Jumba la Sultani Bell---- (Mwanaume, Bado) * Jumba la Kuti ----- (Wanaume, Bado kuhitimu) * Jumba la Malkia Idia ----- (Wanamwake, Undergraduate) * Jumba la Obafemi Awolowo ----- (Mchanganyo, Bado kuhitimu &amp; Waliohitimu) * ----- Jumba la Nnamdi Azikiwe (Wanaume, Bado kuhitimu) * Jumba la Uhuru ----- (Wanaume, Bado kuhitimu) * Jumba la Tafawa Balewa ----- (Mchanganyo, Bado Kuhitimu) * Jumba la Alexander Brown ----- (Mchanganyo, wanafunzi wa kliniki ya matibabu ya meno &amp; tiba ya mwili) * Jumba la Mpya ----- (Mchanganyo, Waliohitimu) ==Alumni Mashuhuri== Miongoni mwa Alumnai wa Chuo Kikuu cha Ibadan, na taasisi nyingine ni: * [[Chinua Achebe]] * [[Yohana Pepper Clark]] * [[William F. Kumuyi]] * [[Christopher Okigbo]] * [[Gamalieli Onosode]] * [[Wole Soyinka]] * [[Martin I Uhomoibhi]] * [[Ken saro Wiwa]] ==Wafanyakazi mashuhuri wa zamani== * Profesa [[Robert Sidney Smith]] ==Viungo vya nje== * [http://www.ui.edu.ng Tovti Rasmi ] {{DEFAULTSORT:Ibadan, University of}} [[Jamii:Vyuo vikuu vya Nigeria]] [[Category:Ibadan]] [[Category:Shirika la Vyuo Vikuu vya Jumuia ya Madola]] nnedwm46iqe2egy38lwvczoczjrf6im 0 34318 1607859 1600496 2026-10-14T03:17:25Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607859 wikitext text/x-wiki [[Picha:Manga in Jp.svg|thumb|180px|Herufi ya lugha ya Kijapani kutoka kitabu ''Seasonal Passersby'' (''Shiki no Yukikai''), 1798, kilichotungwa na [[Santō Kyōden]] na [[Kitao Shigemasa]].]] '''Manga''' [[(ja:]] {{lang|ja|漫画}} [[kanji:]] {{lang|ja|まんが}} [[katakana:]] {{lang|ja|マンガ}} {{IPA-en|ˈmɑːŋɡə|lang}}) ni [[hadithi]] zinazotungwa kwa kutumia [[michoro]] (wakati mwingine pia hujulikana kama ''komikku'' katika lugha ya [[Kijapani]]). Hufuata jinsi ya kuchora ulioendelezwa [[Ujapani]] mwishoni mwa [[karne ya 20]]. Katika namna zake za kisasa, manga zilianza muda mfupi baada ya [[Vita vikuu vya pili]] <ref name="Kinsella">{{Harvnb|Kinsella|2000}}</ref>, lakini aina hii ya sanaa ina [[historia]] ndefu katika miaka awali ya [[sanaa]] ya Ujapani. Katika Ujapani, watu wa [[umri]] wote husoma manga. Manga ni aina ya sanaa inayojumuisha mapana ya mada kama vile: "action-adventure", mapenzi (kWa Kiingereza romance), michezo (sports and games), drama za kihistoria (historical dramas), vichekesho (comedy), bunilizi za kisayansi (science fiction), fumbo (mystery), hadithi ya kutisha (horror), ngono (sexuality), na biashara (business and commerce), miongoni mwa nyingine. <ref name="Gravett">{{Harvnb|Gravett|2004|p=8}}</ref> Tangu [[miaka ya 1950]], manga imekua na kujiendeleza; hadi sasa inawakilisha sehemu kubwa ya sekta ya kuchapisha humo Ujapani, ni sekta iliyowakilisha [[yen]] [[bilioni]] 406 katika [[soko]] nchini Japan mnamo mwaka 2007 (wastani wa [[dola]] bilioni 3.6). Manga imekuwa maarufu [[duniani]] kote pia. <ref name="Wong 2006"> {{Harvnb|Wong|2006}} {{Harvnb|Patten|2004}}</ref> Mwaka wa 2008, soko la manga katika nchi za [[Marekani]] na [[Kanada]] ilikuwa [[$]] [[milioni]] 175. Manga kwa kawaida huchapishwa bila [[rangi]], yaani huwa nyeusi-na-nyeupe, ingawa kuna baadhi ya manga zinazochapishwa kutumia rangi zote. Katika Ujapani, manga kawaida huchapishwa katika vitabu vyenye kurasa nyingi, huenda vitabu hivi huhusisha hadithi tofauti, na kila hadithi huendelezwa katika suala la kufuata. Mfululizo ukiwa na mafanikio, sura zilizokusanywa zinaweza kuchapishwa tena katika [[vitabu]] viitwayo ''[[tankōbon]].'' <ref name="GravettSchodt"> {{Harvnb|Gravett|2004|p=8}} {{Harvnb|Schodt|1986}}</ref> [[Msanii]] wa manga (''[[mangaka]]'' kwa Kijapani) kawaida hufanya kazi na wasaidizi wachache katika [[studio]] ndogo na pamoja na [[mhariri]] kutoka [[kampuni]] ya kuchapisha. <ref name="Kinsella"/> Manga ikiwa maarufu inaweza kubadilishwa kuwa kipindi kinachoweza kutazamwa katika [[runinga]] baada au hata wakati ambako inachapishwa, <ref>{{Harvnb|Kittelson|1998}}</ref> Wakati mwingine manga zinazohusisha filamu zilizopo awali hutunzwa (k.m. ''[[Star Wars]]''). Neno "Manga" hutumika nje ya Ujapani kumaanisha vitabu vya michoro viliyochapishwa nchini Ujapani. <ref name="Merriam-Webster">{{Harvnb|Merriam-Webster|2009}}</ref> Hata hivyo, vitabu vya michoro vilivyoshawishiwa kutoka manga vipo katika maeneo mengine ya [[dunia]], hasa katika [[Taiwan]] ([[manhua]]), [[Korea ya Kusini]] (manhwa) <ref>{{Harvnb|Webb|2006}}</ref> na Jamhuri ya Watu wa [[China]], hasa [[Hong Kong]] (manhua). <ref name="Wong 2002">{{Harvnb|Wong|2002}}</ref> Katika [[Ufaransa]], [[la Nouvelle manga]] ina maendeleo kama aina ya ''[[bande dessinée]]'' (yaani ''drawn strip)'' inayotolewa katika mitindo iliyoshawishiwa na manga kutoka Ujapani. Katika Marekani, watu hurejelea vitabu vinavyofanana na manga kama Amerimanga, manga ya dunia, au manga yenye asili ya lugha ya Kiingereza ("original english language manga" - OEL manga). == Asili ya jina == Neno la Kijapani ''manga,'' likitafsiriwa vizuri lina maana ya "whimsical pictures". Matumizi ya kawaida ya neno ya Kijapani '' Manga'' yalianza mwishoni mwa karne ya 18 wakati ambako kazi kama vile ''Shiji no yukikai'' iliyotunzwa na [[Santo Kyōden]] ilichapishwa mwaka [[1798]], na katika karne ya 19 wakati ambako kazi kama ''Manga Hyakujo'' (1814) iliyotunzwa na Aikawa Minwa ilichapishwa pamoja na manga iliyosifiwa jinale ''[[Hokusai Manga]]'' ikiwa na michoro kutoka msanii maarufu wa sanaa iitwayo ''ukiyo-e'' jinale Hokusai. <ref name="Hokusai">{{Harvnb|Bouquillard|Marquet|2007}}</ref>'' [[Rakuten Kitazawa]] (1876-1955) kwanza alitumia neno "manga" katika hali ya kisasa. <ref name="Manga no Jiten">{{Harvnb|Shimizu|1985|p=53–54, 102–103}}</ref> == Historia na sifa == Wanahistoria na waandishi wanaoelezea historia ya manga hutaja michakato mbili pana na nyongeza iliyochangia manga kisasa. Maoni yao yanatofautiana katika umuhimu wanayoipa nafasi ya matukio ya kiutamaduni na kihistoria zifuatazo Vita Kuu II dhidi ya jukumu la sanaa na utamaduni Kijapani zilizopo kabla ya Vita Kuu II [[Meiji]] na [[kabla ya Meiji]]. Oni moja inasisitiza matukio yanayotokea wakati wa na baada ya [[ukaazi wa Marekani katika Ujapani]] (1945-1952), na inasisitiza kuwa manga ilishawishiwa sana na utamaduni za Marekani, ikiwemo vitabu vya michoro kutoka Marekani (vilivyoletwa kwa Ujapani na wanajeshi) na picha na mandhari kutoka televisheni, filamu, na katuni (hasa [[Disney]]) kutoka Marekani <ref> {{Harvnb|Kinsella|2000}} {{Harvnb|Schodt|1986}}</ref> Aidha waandishi wengine kama [[Frederik Yale Schodt]], Kinko Ito, na Adam Yale Kern husisitiza mwendelezo wa utamaduni na mila estetika Kijapani kama kati ya historia ya manga. <ref> {{Harvnb|Schodt|1986}} {{Harvnb|Ito|2004}} {{Harvnb|Kern|2006}} {{Harvnb|Kern|2007}}</ref> Manga ya kisasa ina asili katika Ukaazi (1945-1952) na miaka baada ya Ukaazi wa Marekani(1952-miaka ya mapema ya 1960), wakati ambako Ujapani uliokuwa unautegemea sana utawala wa Jeshi na kusisitiza uaminifu kwa nchi hapo awali ulikuwa unajijenga upya katika miundombinu ya kisiasa na kiuchumi. Mlipuko wa ubunifu wa kisanaa ulitokea katika kipindi hiki, <ref> {{Harvnb|Schodt|1986}} {{Harvnb|Schodt|1996}} {{Harvnb|Schodt|2007}} {{Harvnb|Gravett|2004}}</ref> ulishirikisha wasanii wa manga kama vile [[Osamu Tezuka (Astro Boy)]] na [[Machiko Hasegawa (Sazae-san).]] [[Picha:Sazae-san kamishibai.jpg|thumb|left|Hadithi ya aina ya ''kami-shibai'' kutoka ''Sazae-san'' iliyotungwa na [[Machiko Hasegawa]]. Sazae anaonyeshwa akiwa amefunga nywele yake.]] ''Astro Boy'' ilipata (na inabakia kuwa na) umaarufu mkubwa katika Ujapani na mahali pengine, <ref> {{Harvnb|Kodansha|1999|pp=692–715}} {{Harvnb|Schodt|2007}}</ref> na marekebisho katika [[vibonzo]] viitwavyo [[anime]] ya ''Sazae-san'' inaendelea kuonyeshwa runingani mara huwa na watazamaji zaidi kuliko anime nyingine yoyote kwa televisheni Kijapani. Tezuka na Hasegawa wote walileta uvumbuzi katika ubunifu wa manga. Tezuka alitumia mbinu iitwalo "Cinematographic", ambako kila picha ilionyesha maelezo ya hatua kutoka mwendo wa polepole inayopakana na mwendo wa kasi na vilevile msongo kutoka picha inayonyesha umbali na karibu. Aina hii ya ubinifu ulifuatwa na wasanii wengine baadaye. <ref name="Schodt 1986">{{Harvnb|Schodt|1986}}</ref> Hasegawa ambaye alizingatia maisha ya kila siku na uzoefu wa wanawake pia alikuja baadaye kushawishi aina ya manga iitwalo ''[[shōjo manga]].'' <ref> {{Harvnb|Gravett|2004|p=8}} {{Harvnb|Lee|2000}} {{Harvnb|Sanchez|1997–2003}}</ref> Kati ya 1950 na 1969, mwongezeko mkubwa wa wasomaji wa manga ulijitokeza katika Ujapani baada ya uungano wa masoko kuu mawili ya wasomaji manga, yaani manga ya wasomaji kiume au ''[[shōnen]]'' manga na manga iliyokuwa na lengo ya wasomaji wasichana au ''shōjo'' manga. Katika mwaka wa 1969 kikundi cha wasanii wanawake wa manga (kiitwacho ''[[Year 24]]'' na kilichojulikana kama ''Magnificent 24s'' awali), walichapisha''shōjo'' manga yao ya kwanza ("mwaka 24" linatokana na jina Kijapani ya 1949, katika wasanii wengi hawa walizaliwa). <ref> {{Harvnb|Gravett|2004|pp=78–80}} {{Harvnb|Lent|2001|pp=9–10}}</ref> Kundi huu ulihusisha [[Hagio Moto]], [[Riyoko Ikeda]], [[Yumiko Oshima]], [[Keiko Takemiya]] na [[Ryoko Yamagishi]], waliokuwa wanawake wa kwanza kuingia dunia ya manga. <ref name="GravettSchodt"/> Baada ya hapo, hasa wasanii wanawake ndio waliochora ''shōjo'' manga kwa usomaji wa wasichana na wanawake vijana. <ref> {{Harvnb|Schodt|1986}} {{Harvnb|Toku|2006}} {{Harvnb|Thorn|2001}}</ref> Katika miongo zifuatazo (1975-hadi leo),''shōjo'' manga iliendelea kujiendeleza katika ubunifu na pia aina tofauti ya shojo manga zilijitokeza. Aina hizi ni kama vile hadithi vya mapenzi(romance), vya wanawake shujaa(suerheroines), na manga iiyolengwa kwa wanawake ((katika Kijapani, redisu, redikomi na josei). Romance ''shōjo'' manga kisasa huhusisha pendo kama mada kuu. Katika shojo manga inayohusu wanawake mashujaa, manga ya [[Naoko Takeuchi]] iitwalo ''[[Pretty Soldier Sailor Moon ilijitokeza]]'' ikawa maarufu kimataifa katika anime na manga. <ref> {{Harvnb|Allison|2000|pp=259–278}} {{Harvnb|Schodt|1996|p=92}}</ref> Makundi (au ''[[Sentai]])'' ya wasichana wanaofanya kazi pamoja pia yamekuwa maarufu ndani ya hii aina ya manga. <ref name="Poitras">{{Harvnb|Poitras|2001}}</ref> Manga kwa wasomaji wanaume ina mgawanyiko kulingana na umri wa wasomaji inayolengewa: wavulana hadi umri wa miaka 18 ''(shōnen'' manga) na wanaume vijana 18 - hadi umri wa miaka ''[[30-(seinen]]'' manga); <ref>{{Harvnb|Thompson|2007|pp=xxiii–xxiv}}</ref> pia manga hugawanyika kwa maudhui, kwa mfano manga yanayohusu "action-adventure" mara nyingi huwashirikisha wanaume mashujaa, ucheshi, mandhari ya heshima, na wakati mwingine kujamiiana. <ref name="Brenner">{{Harvnb|Brenner|2007|pp=31–34}}</ref> Kuna jinsi mbili ya kuandika neno seinen katika Kijapani- moja ambayo inayorejelea maana {{lang|ja|青年}} ya "vijana, kijana" na {{lang|ja|成年}} nyingine inayorejelea maana ya "watu wazima" - ya pili ikitumiwa kueleza manga zinazohusisha kujamiiana zilizolengwa kwa wanaume wazima wanaoitwa ''seijin''. ''Shōnen, seinen,'' na''seijin'' kwa kawaida yanashirikisha mada nyingi zinazofanana. Wavulana na wanaume vijana walikuwa baadhi ya wasomaji wa kwanza wa manga baada ya Vita Kuu II. Kuanzia miaka ya 1950, ''shōnen'' manga ililenga mada wasanii walidhani zingeridhisha wavulana kawaida kama vile hadithi kuhusu mashine (robots) na mashujaa<ref> {{Harvnb|Schodt|1986|pp=68–87}} {{Harvnb|Gravett|2004|p=52–73}}</ref> Mandhari maarufu ni [[sayansi]], teknolojia na michezo. Manga yaliyohusisha wahusika shujaa wasiojihusisha na shujaa wengie kama vile [[Superman]], [[Batman]], na [[Spider-Man]] hazikuwa maarufu hasa. <ref>{{Harvnb|Schodt|1986|pp=68–87}}</ref> Jukumu la wasichana na wanawake katika manga zinazolengwa kwa wasomaji wanaume imebadilika sana kuhusisha wasicha warembo''[[(bishōjo)]]'' <ref>{{Harvnb|Perper|Cornog|2002|pp=60–63}}</ref> kama vile [[Belldandy]] kutoka manga iitwayo'' [[Oh My goddess!]],'' hadithi ambapo wanawake na wasichana hawa warembo hujihusisha na mwanaume shujaa, kama katika ''[[Negima!: Magister Negi Magi|Negima]]'' na ''[[Hanaukyo Maid Team]],'' au makundi ya wanawake shujaa wanaobeba silaha ''(sento bishōjo)'' <ref>{{Harvnb|Gardner|2003}}</ref> Baada ya udhibiti katika Ujapani kupunguzwa katika miaka awali ya muongo wa 1990, aina mbalimbali za manga zilizohusisha mandhari ya ngono zilianza kuchapishwa, manga hizi zililengwa kwa wasomaji wanume, na kutafsiriwa katika Kiingereza. <ref name="PCmono">{{Harvnb|Perper|Cornog|2002}}</ref> Manga hizi zilihusu wahusika waliochorwa wakiwa katika hali ya kuwa na mavazi kidogo sana au uchi kabisa na wakiwa wanahusika katika ngono. Huenda mandhari kuhusu mazoezi mwiko ya ngono kama vile ubakaji, ngono baina ya watu wa familia moja na ngono baina ya binadamu na wanyama na kadhalika. Mtindo wa kuchora jinale ''[[Gekiga]]'' ni mtindo ambapo michoro hufanana sana na viumbe ambvyo vinachorwa. Manga zilizochorwa kufuata mtindo huu kwa kawaida hulenga maada kuhusu maisha ya kila siku <ref> {{Harvnb|Schodt|1986|p=68–73}} {{Harvnb|Gravett|2006}}</ref> ''Gekiga'' kama vile ''Chronicles of a Ninja's Military Accomplishments (Ninja Bugeichō)'' iliyolengwa na [[Sampei Shirato]] katika miaka ya 1959 hadi 1962, zilijitokeza mwishoni mwa miaka ya 1950 na 1960 kutoka wanafunzi na waliohusika katika uanaharakati wa kisiasa wa mrengo wa kushoto <ref name="SchodtG"> {{Harvnb|Schodt|1986|p=68–73}} {{Harvnb|Gravett|2004|pp=38–42}} {{Harvnb|Isao|2001}}</ref> na kiasi kidogo kutokana na kutoridhika kwa manga zilizopo na wasanii wa manga vijana kama [[Yoshihiro Tatsumi]] <ref> {{Harvnb|Isao|2001|pp=147–149}} {{Harvnb|Nunez|2006}}</ref> == Machapisho == Katika mwaka wa 2007 manga ilizalisha mapato ya dola mia nne na sita bilioni nchini Ujapani. Hivi karibuni, sekta ya manga imeenea kote duniani huku makampuni yakinunua leseni ya manga kutoka wachapishaji nchini Ujapani na kuzichapisha na kusambaza manga hizo katika lugha nyingine. Baada ya mfululizo wa manga moa kuchapishwa kwa muda, wachapishaji mara nyingi hukusanya hadithi zote za manga hiyo pamoja katika vitabu, viitwavyo ''tankōbon.'' Vitabu hivi vinafanana kiumbo na riwaya. Tankobon hutumia karatasi bora zaidi, na ni muhimu kwa wale ambao wanataka kufuata manga inayochapishwa magazetini ikiwa hawakusoma machapisho ya awali au kama wao hupata gharama ya manga inayochapishwa katika magazeti kila wiki au mwezi kuwa kizuizi. Hivi karibuni, tankobon ziitwazo "Deluxe" zimechapishwa na hulengwa wa wasomaji wazima. Manga kutoka miaka yaliyopita pia zimechapishwa kutumia karatasi ya kiwango ya chini na ambayo huuzwa kwa dola $1 ili kushindana na sekta ya uuzaji wa vitabu vilivyotumika. Kimsingi manga hutenganishwa kutegemea umri na jinsia ya wasomaji. <ref name="Schodt 1996">{{Harvnb|Schodt|1996}}</ref> Hasa, vitabu na majarida yaliolengwa kwa wavulana ''(shōnen)'' na wasichana ''(shōjo)'' huwekwa kwenye rafu tofauti katika maduka ya vitabu vingi. Wasomaji huenda husoma manga ambazo zinalengwa kwa wasomaji wa umri au jinsia nyingie kwa ajili hii mwitikio wa wanunuzi wa manga haudhibitishwi na umri au jinsia ya wasomaj. Kwa mfano, wasomaji wa kiume wakisoma shojo manga. Ujapani pia ina mikahawa iitwayo [[manga café]], au ''manga kissa'' (kifupisho cha ''[[kissaten]]). Katika ''manga kissa,'' watu hunywa [[kahawa]] na kusoma manga, na wakati mwingine hukaa huko usiku kucha. Kumekuwa na ongezeko katika kiasi cha [[webmanga]] au manga yanayochapishwa ili kusomwa katika mtandao. Huchorwa na mashabiki wa ngazi zote wa uzoefu. Inaweza kuamuriwa katika fomu ya riwaya. === Magazeti === [[Picha:Eshibun Nipponchi.jpg|thumb|250px|Eshinbun Nipponchi; Inayojulikana kama gazeti la manga la kwanza]] Magazeti ya manga kawaida huwa na mfululizo ya hadithi nyingi ambazo huchukua kurasa 20-40 zilizotengwa kwa kila hadithi kwa chapisho hilo. Magazeti mengine kama vile moja liitwalo ''[[Newtype]]'' huchapisha sura moja moja katika machapisho yao yanayosambazwa kila mwezi. Magazeti mengine kama ''[[Nakayoshi]]'' yanachapisha hadithi nyingi zilizoandikwa na wasanii mbalimbali, haya magazeti (au "anthology magazines" kama yanajulikana), kwa kawaida huchapishwa kwa kwa karatasi ya kiwango ya chini na yanaweza kuwa na kurasa 200 hadi hata 850. Magazeti haya pia yana hadithi ambazo hukamilika katika chapisho moja ([[one-shot]]) na aina mbalimbali ya hadithi ya michoro fupi mno ziitwazo ''[[yonkoma]]''. Manga huweza kuchapishwa kwa miaka mingi kama ina mafanikio. Wasanii wa manga huanza kwa kutenga manga michache ya aina ya "one-shot" ili kupata kutambuliwa katika sekta ya manga. Kama hadithi haya mifupi yana mafanikio na hupokea hakiki mema, yanaendelezwa katika magazeti. ==== Historia ==== Kanagaki Robun na Kawanabe Kyosai waliumba gazeti la manga la kwanza katika mwaka wa 1874 jinale ''Eshinbun Nipponchi.'' Mwingereza mmoja aitwaye Charles Wargman alianzisha ''Japan Punch,'' ambalo lilishawishi gazeti hilo. ''Eshinbun Nipponchi'' ulitumia mtindo wa kuchora ambao haukupendeza na haukuwa maarufu kwa watu wengi. ''Eshinbun Nipponchi'' ulikamilishwa baada ya masuala matatu tu. Gazeti liitwalo''Kisho Shimbun'' ulitokana na ''Eshinbun Nipponchi,'' mnamo mwaka wa 1875 ilifuatiliwa na ''Marumaru Chinbun'' katika mwaka wa 1877, na kisha ''Garakuta Chinpo'' katika mwaka wa 1879. <ref> [[Eshinbun Nipponchi]]</ref> ''[[Shōnen sekai]]'' lilikuwa gazeti la kwanza lililohusisha manga iliyolengwa kwa wasomaji wanaume na liliumbwa mwaka wa 1895 na Iwaya Sazanami, aliyekuwa mwandishi maarufu ya fasihi ya watoto Kijapani. ''Shōnen sekai'' ilizingatia mno vita baina ya Uchina na Ujapani kutoka mwaka wa 1894 hadi 1895 <ref name="JapanFocus">{{Harvnb|Griffiths|2007}}</ref> Mwaka wa 1905 uchapishaji wa magazeti ya manga ilienea mno kufuatilia [[Vita baina ya Urusi na Ujapani]], <ref name="Poten"> [[Poten]]</ref> ''Tokyo Pakku'' liliundwa na lkawa maarufu sana. <ref name="Pakku"> [[Shonen Pakku]]</ref> Baada ya ''Tokyo Pakku'' k katika mwaka wa 1905, toleo la ''Shōnen sekai'' lililolengwa kwa wanawake liitwalo ''[[Shōjo sekai/1} lilichapishwa na kufikiriwa kama gazeti la kwanza la shojo manga. |Shōjo sekai/1} lilichapishwa na kufikiriwa kama gazeti la kwanza la shojo manga. <ref name="Wartime Asia">{{Harvnb|Lone|2007|p=75}}</ref>]]'' ''Shōnen Pakku'' liliundwa na hadi sasa hufikiriwa kuwa gazeti la kwanza lililolengwa kwa watoto (''[[kodomo]]'' katika kijapanai). Aina ya manga iliyolengwa kwa ''kodomo'' ilikuwa katika hatua mapema ya maendeleo katika [[kipindi ya Meiji.]] Mwaka wa 1924, ''Kodomo Pakku'' ilizinduliwa kama gazeti la ''kodomo'' nyingine baada ya ''Shōnen Pakku.'' <ref name="Pakku"/> Katika kipindi hiki cha uchapishaji wa magazeti mengi ya manga, gazeti liitwalo ''Poten'' lililochapishwa katika mwaka wa 1908. Kurasa zote katika gazeti hili yalitiwa rangi kufuatilia mtindo wa magazeti ya ''Tokyo Pakku'' na ''Osaka Pakku.'' Haijulikani kama kuna masuala mengine yoyote zaidi kuliko ya kwanza. <ref name="Poten"/> ''Kodomo Pakku'' ilizinduliwa mwezi wa Mei mwaka wa 1924 na Tokyosha. Ilihusisha michoro ya kiwango cha juu kutoka wasanii wengi katika jamii la usaani wa Manga kama Takei Takeo, Takehisa Yumeji na Aso Yutaka. Majadiliano ya wahusika kwenye baadhi ya manga haya yalionyeshwa kwa njia ya viputo vya maneno na jinsi hii ya kuwakilisha hadithi ilitofautiana na Manga yaliyochorwa awali ambazo hazikutumia viputo na hasa zilikuwa "kimya". ''Manga no Kuni'', gazeti lililoanzia mwezi wa Mei katika mwaka wa 1935 hadi mwezi wa Januari mwaka wa 1941 lilihusisha habari kuhusu jinsi ya kuwa msaani wa Manga yaani [[mangaka]] na pia habari kuhusu viwanda vingine vya vibonzo duniani kote. ''Manga no Kuni'' lilipatia jina lake kwa gazeti jingine lililojulikana kama ''Sashie Manga Kenkyū'' mwezi Agosti mwaka wa 1940. <ref name="MangaKuni"> [[Manga no Kuni]]</ref> === ''Dōjinshi'' === ''Dōjinshi'' ni aina ya manga zilizotayarishwa na wachapishaji wasiostadi na ambazo hasa huanguka nje ya mkondo mkuu wa biashara ya uchapishaji wa manga. [[Comiket]], ni mkutano mkuu ya mashabiki wa manga (wasomaji na wasanii)ambao huvutia idadi ya watu inayopita 510,000 kila mwaka. Hasa mkutano huh hujishugulisha na ''dojinshi''. Mara nyingi hadithi zilizohusishwa katika dojinshi yana asili huru lakini kuna baadhi ya hadithi ambazo zimeshawishiwa na manga na anime zilizoimarishwa awali. Baadhi ya ''dōjinshi'' huendeleza hadithi fulani au huhusisha wahusika wa hadithi fulani katika tunzo nyingine na huwa kama [[fan fiction]] yaani hadithi iliyotunzwa na mashabiki. Mwaka wa 2007, ''dōjinshi'' ziliuzwa kwa bilioni za yen 27.73(milioni za dola 245). == Masoko ya kimataifa == Kutoka mwaka wa 2007 ushawishi wa manga katika sekta ya usanii wa komiki(kutoka Kiing. comic)duniani ulikuwa umezidi katika miongo miwili awali. <ref> {{Harvnb|Pink|2007}} {{Harvnb|Wong|2007}}</ref> Ushawishi inahusu jinsi manga zilivyoathiri masoko ya komiki nje ya Ujapani na pia jinsi zilivyoathiri [[estetika]] (kutoka Kiingereza aesthetic) ya wasanii kimataifa. [[Picha:Manga reading direction.svg|thumb|150px|Mwelekeo wa kusoma Manga]] Kijadi, mtiririko wa hadithi katika manga hutoka juu hadi chini na upande wa kulia hadi wa kushoto, kufuatia muundo wa jadi katika uandishi wa lugha ya Kijapani. Baadhi ya wachapishaji ya manga iliyotafsiriwa hubadilisha muundo ili mwelekeo wa kusoma ni wa kushoto kwenda kulia, ili kutochanganyisha wasomaji wageni. Mazoezi haya hujulikana kama "flipping". <ref name="Farago">{{Harvnb|Farago|2007}}</ref> Ukosoaji kuhusu ubadilishaji wa mwelekeo asili ya manga ni kama vile kuwa ubadilishaji huenda kinyume na matakwa ya mangaka kwa mfano: Ikiwa neno lilioandikwa kwa shati la mhusika lilikuwa "MEI", baada ya ubadilishaji huenda neno hilo hubadilika kuwa "IEM". Pia husababisha michanganyik kwa vitu, kama vile shati kuwa na vifungo kwa upande hazifai kuwa. === Marekani === Manga ilijiingiza polepole tu katika masoko ya Marekani, kwanza katika muungano na anime na kisha kujitegemea huru. <ref name="Patten">{{Harvnb|Patten|2004}}</ref> Baadhi ya [[mashabiki]] Marekani walikuwa na fahamu ya manga katika miaka ya 1970 na miaka ya 1980. Hata hivyo awali, anime ilipatikana zaidi kuliko manga katika mashabiki nchini Marekani, <ref> {{Harvnb|Napier|2000|pp=239–256}} {{Harvnb|Clements|McCarthy|2006|pp=475–476}}</ref> wengi ambao walikuwa na umri wa 18 hadi 22. Kupata, kutafsiri na kuonyesha kanda za anime kulikuwa rahisi kuliko kutafsiri, kutoa nakala na kusambaza ''tankōbon'' vya manga. Manga ya kwanza kutafsiriwa katika Kiingereza na kuuzwa katika Marekani ni '' [[Barefoot Gen]]'' kutoka msanii jinale [[Keiji Nakazawa]] ni ambalo lilikuwa hadithi tawasifu kuhusu Mlipuko wa mabomu chembe(yaani Atomic) katika Hiroshima, iliyotolewa na wachapishaji Leonard Rifas na Educomics (1980-1982). Manga nyingine zilizotafsiriwa kati ya katikati ya miaka ya 1980 na 1990 ni kama vile, ''[[Golgo 13]]'' (1986), ''[[Lone Wolf and Cub]]'' kutoka [[First Comics]] (1987). ''[[Kamui, Area 88]],'' na ''[[Mai the Psychic Girl]],'' yalichapishwa mwaka wa 1987 kutoka [[Viz Media-Eclipse Comics.]] <ref> {{Harvnb|Patten|2004|pp=37, 259–260}} {{Harvnb|Thompson|2007|p=xv}}</ref> Manga nyingine zilizofuata ni ''[[Akira]]'' kutoka [[Marvel Comics]] - [[Epic Comics]] na ''[[Appleseed]]'' kutoka Vibe Comics mwaka wa 1988, na baadaye ''Iczer-1'' [[kutoka Antarctic Press]] (1994) na baadaye ''F-111 Bandit'' iliyoandikwa na kuchorwa na [[Ippongi Bang]] iliyochapishawa na Antarctic Press (1995). Katika miaka ya 1980 hadi katikati ya miaka ya 1990, anime kama ''[[Akira, Dragon Ball, Neon Genesis Evangelion]],'' na ''[[Pokémon]],'' zilikuwa na athiri kubwa zaidi katika uzoefu wa mashabiki na katika soko kuliko manga. <ref> {{Harvnb|Leonard|2004}} {{Harvnb|Patten|2004|pp=52–73}} {{Harvnb|Farago|2007}}</ref> Masuala yalibadilika wakati mtafsiri na mjasiriamali Toren Smith alianzisha kampuni liitwalo Proteus Studio mwaka wa 1986. Smith na Studio Proteus walijifanya kama kikali na watafsiri wa manga nyingi, kama vile ''Appleseed'' kutoka [[Masamune Shirow]] na ''[[Oh My goddess!]]'' kutoka [[Kosuke Fujishima]] kwa niaba ya wachapishaji wa [[Dark Horse]] na [[Eros Comix]], ili kuondoa haja ya wachapishaji hawa kutafuta mawasiliano yao binafsi katika Ujapani. <ref> {{Harvnb|Schodt|1996|pp=318–321}} {{Harvnb|Dark Horse Comics|2004}}</ref> [[File:Young boy reading manga.jpg|thumb|left|Kijana akisoma manga jinalo ''Black Cat'' katika duka moja ya Barnes and Noble nchini Marekani.]] Soko la manga nchini Marekani lilipata usaidizi katikati ya miaka ya 1990 ambamo manga na anime ya Masamune Shirow jinale ''[[Ghost in the Shell]]'' (iliyotafsiriwa na [[Frederik Yale Schodt]] na [[Toren Smith)]] ilipata umaarufu sana miongoni mwa mashabiki Marekani. Manga nyingine iliyopata mafanikio katikati ya miaka ya 1990 ilikuwa ''[[Sailor Moon.]]'' <ref> {{Harvnb|Patten|2004|pp=50, 110, 124, 128, 135}} {{Harvnb|Arnold|2000}}</ref> Katika miaka ya 1995 hadi 1998, manga ya ''[[Sailor Moon]]'' iliuzwa katika nchi zaidi ya 23 kama vile Uchina, Urusi, Uitaliani na Amerika Kaskazini. <ref>{{Harvnb|Schodt|1996|p=95}}</ref> Mwaka wa 1997, jumba la uchapishaji jinale Mixx Entertainment ilianza kuchapisha, ''Sailor Moon,'' pamoja na manga kutoka jumba la uchapisaji nchini Ujapani [[CLAMP ]]iitwayo [[Magic Knight Rayearth, Parasyte iliyotunzwa na Hitoshi Iwaaki na Ice Blade iliyotunzwa na Tsutomu Takahashi, katika gazeti la manga lililotolewa kila mwezi jinalo MixxZine.|''Magic Knight Rayearth,'' ''[[Parasyte]]'' iliyotunzwa na [[Hitoshi Iwaaki]] na ''[[Ice Blade]]'' iliyotungwa na [[Tsutomu Takahashi]], katika gazeti la manga lililotolewa kila mwezi jinalo ''[[MixxZine.]]'' ]] Miaka miwili baadaye, ''MixxZine'' lilipewa jina ''Tokyopop'' kabla ya kukamilishwa mwaka wa 2000. Katika miaka iliyofuata, manga ilipata umaarufu, wachapishaji wapya waliingia soko. <ref>{{Harvnb|Schodt|1996|pp=308–319}}</ref> {{asof|2008}} Soko ya manga nchini Marekani na Kanada yalizoa mapato ya milioni ya dola 175 kwa mauzo ya mwaka. <ref>{{Harvnb|Reid|2009}}</ref> Sambamba, mkondo mkuu wa habari nchini Marekani ilianza kujadili manga, katika makala katika magazeti kama [[The New York Times, Time magazine, The Wall Street Journal,|''The New York Times, Time'' magazine, ''The Wall Street Journal,'']] na ''[[Wired]]'' magazine. <ref> {{Harvnb|Glazer|2005}} {{Harvnb|Masters|2006}} {{Harvnb|Bosker|2007}} {{Harvnb|Pink|2007}}</ref> === Uropa === Manga kilifunguliwa katika soko la Ulaya katika miaka ya 1970 ambako Italia na Ufaransa yalionyesha anime katika runinga. <ref name="Euromanga">{{Harvnb|Fishbein|2007}}</ref> Sanaa ya Kifaransa imekopa kutoka Ujapani tangu karne ya 19 ([[Japonisme]]), <ref name="Japonisme">{{Harvnb|Berger|1992}}</ref> Manga umeonyesha umaarufu sana kwa upana wa wasomaji, karibu asilimia 30% ya mauzo ya komiki nchini Ufaransa ni ya manga tangu mwaka wa 2004. <ref> {{Harvnb|Mahousu|2005}} {{Harvnb|ANN|2004}} {{Harvnb|Riciputi|2007}}</ref> Kulingana na Shirika la Biashara inyotendeka nje ya Ujapani, mauzo ya manga yalifika milioni za dola 212.6 ndani ya Ufaransa na Ujerumani pekee mwaka wa 2006. <ref name="Euromanga"/> Wachapishaji Ulaya pia hutafiri manga katika lugha nyingine kama vile Kijerumani, Kiitaliano, Kiholanzi, na kadhalika. Wachapishaji wa manga waptikanako nchini Uingereza ni Titan pamoja na [[Gollancz]] Books. Wachapishaji wa manga kutoka Marekani pia wana nguvu katika masoko ya Uingereza, kwa mfano, Tanoshimi kutoka jumba la uchapishaji jinalo Random House. == Tuzo == Kuna Tuzo za aina tofauti katika sekta la usanii wa Manga zinazotolewa kwa wasanii stadi kila mwaka. Mifano ya tuzo hizi ni kama vile: * [[Akatsuka]] tuzo inayotoewa kwa manga inayochekesha kuliko zote nyingine. * [[Dengeki Grand Prix Comic]] inyotolewa kwa manga ya aina ya "one-shot". * [[Kodansha]] (tuzo inayotolewa kwa manga inayohusisha maada ya aina tofauti) * [[Seiun]](Tuzo la manga inayohusu hadithi chuku za sayansi (Katika Kiing. "Science Fiction") * [[Shogakukan]] (inayotolewa kwa manga inayohusisha maada tofauti) * [[Tezuka]] (inayotolewa kwa manga bora inayochapishwa kwa mfululizo) * [[Tezuka Osamu]] [["Cultural Prize"]](inayotolewa kwa manga inayohusisha maada tofauti) Kutokea mwaka wa 2007, Wizara ya Masuala ya Kigeni hutoa tuzo iitwayo "International Manga Award". == Tazama pia == * [[Anime]] * [[Emakimono]] * [[Etoki]] * [[Utamaduni wa Japani]] * [[Lianhuanhua]] * [[Oekaki]] * [[Omake]] == Tanbihi== {{Reflist|3}} == Marejeo == * {{cite book | last = Allison | first = Anne | authorlink = Anne Allison | year = 2000 | contribution = Sailor Moon: Japanese superheroes for global girls | editor-last = Craig | editor-first = Timothy J. | title = Japan Pop! Inside the World of Japanese Popular Culture | url = https://archive.org/details/japanpopinsidew00crai | location = Armonk, New York | publisher = M.E. Sharpe | isbn = 978-0765605610}} * {{cite web | last = Arnold | first = Adam | year = 2000 | title = Full Circle: The Unofficial History of MixxZine | url = http://www.animefringe.com/magazine/00.06/feature/1/index.php3 | accessdate = 19 Desemba 2007}} * {{cite web | last = Bacon | first = Michelle | date = 14 Aprili 2005 | title = Tangerine Dreams: Guide to Shoujo Manga and Anime | url = http://tangerine.astraldream.net/tokyopop.html | accessdate = 1 Aprili 2008 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080304062655/http://tangerine.astraldream.net/tokyopop.html | archivedate = 2008-03-04 }} * {{cite book | last = Berger | first = Klaus | year = 1992 | title = Japonisme in Western Painting from Whistler to Matisse | url = https://archive.org/details/japonismeinweste0000berg | location = Cambridge | publisher = Cambridge University Press | isbn = 0521373212}} * {{cite book | last = Boilet | first = Frédéric | year = 2001 | title = Yukiko's Spinach | location = Castalla-Alicante, Spain | publisher = Ponent Mon | isbn = 8493309346}} * {{cite book | last = Boilet | first = Frédéric | last2 = Takahama | first2 = Kan | year = 2004 | title = Mariko Parade | location = Castalla-Alicante, Spain | publisher = Ponent Mon | isbn = 84-933409-1-X}} * {{cite news | last = Bosker | first = Bianca | date = 31 Agosti 2007 | title = Manga Mania | url = http://online.wsj.com/article/SB118851157811713921.html | newspaper = The Wall Street Journal | accessdate = 1 Aprili 2008}} * {{cite book | last = Bouquillard | first = Jocelyn | last2 = Marquet | first2 = Christophe | date = 1 Juni 2007 | title = Hokusai: First Manga Master | url = https://archive.org/details/hokusaifirstmang0000bouq | location = New York | publisher = Abrams | isbn = 0810993414}} * {{cite book | last = Brenner | first = Robin E. | year = 2007 | title = Understanding Manga and Anime | url = https://archive.org/details/understandingman0000bren | location = Westport, Connecticut | publisher = Libraries Unlimited/Greenwood | isbn = 978-1591583325}} * {{cite book | last = Clements | first = Jonathan | last2 = McCarthy | first2 = Helen | year = 2006 | title = The Anime Encyclopedia: A Guide to Japanese Animation Since 1917, Revised and Expanded Edition | url = https://archive.org/details/animeencyclopedi00clem_0 | location = Berkeley, California | publisher = Stone Bridge Press | isbn = 1933330104}} * {{cite web | last = Crandol | first = Mike | date = 14 Januari 2002 | title = The Dirty Pair: Run from the Future | url = http://www.animenewsnetwork.com/review/the-dirty-pair/run-from-the-future | work = Anime News Network | accessdate = 4 Machi 2008}} * {{cite web | last = Cube | date = 18 Desemba 2007 | title = 2007年のオタク市場規模は1866億円―メディアクリエイトが白書 | url = http://www.inside-games.jp/article/2007/12/18/25855.html | publisher = Inside for All Games | accessdate = 18 Desemba 2007 | language = Japanese}} * {{cite press release | publisher = Dark Horse Comics | date = 6 Februari 2004 | title = Dark Horse buys Studio Proteus | url = http://www.animenewsnetwork.com/press-release/2004-02-06/dark-horse-buys-studio-proteus}} * {{cite book | last = Drazen | first = Patrick | year = 2003 | title = Anime Explosion! The What? Why? & Wow! of Japanese Animation | url = https://archive.org/details/animeexplosionwh00draz | location = Berkeley, California | publisher = Stone Bridge | isbn = 978-1880656723}} * {{cite web | last = Farago | first = Andrew | date = 30 Septemba 2007 | title = Interview: Jason Thompson | url = http://www.tcj.com/index.php?option=com_content&task=view&id=697&Itemid=70 | publisher = The Comics Journal | accessdate = 4 Machi 2008}} * {{cite journal | last = Fishbein | first = Jennifer | date = 26 Desemba 2007 | title = Europe's Manga Mania | url = http://www.businessweek.com/globalbiz/content/dec2007/gb20071226_346610.htm | journal = BusinessWeek | accessdate = 29 Desemba 2007 | archive-date = 2007-12-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071230113428/http://www.businessweek.com/globalbiz/content/dec2007/gb20071226_346610.htm | url-status = dead}} * {{cite journal | last = Gardner | first = William O. | year = 2003 | month = Novemba | title = Attack of the Phallic Girls | url = http://www.depauw.edu/sfs/review_essays/gardner88.htm | journal = Science Fiction Studies | issue = 88 | accessdate = 5 Aprili 2008 | archive-date = 2009-12-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20091211183932/http://www.depauw.edu/sfs/review_essays/gardner88.htm | url-status = dead }} * {{cite news | last = Glazer | first = Sarah | date = 18 Septemba 2005 | title = Manga for Girls | url = http://www.nytimes.com/2005/09/18/books/review/18glazer.html | newspaper = The New York Times | accessdate = 4 Machi 2008}} * {{cite book | last = Gravett | first = Paul | year = 2004 | title = Manga: Sixty Years of Japanese Comics | url = https://archive.org/details/mangasixtyyearso0000grav | location = New York | publisher = Harper Design | isbn = 1856693910}} * {{cite web | last = Gravett | first = Paul | date = 15 Oktoba 2006 | title = Gekiga: The Flipside of Manga | url = http://www.paulgravett.com/index.php/articles/article/gekiga/ | accessdate = 4 Machi 2008}} * {{cite journal | last = Griffiths | first = Owen | date = 22 Septemba 2007 | title = Militarizing Japan: Patriotism, Profit, and Children's Print Media, 1894–1925 | url = http://www.japanfocus.org/-Owen-Griffiths/2528 | journal = Japan Focus | accessdate = 16 Desemba 2008}} * {{cite book | last = Isao | first = Shimizu | year = 2001 | contribution = Red Comic Books: The Origins of Modern Japanese Manga | editor-last = Lent | editor-first = John A. | title = Illustrating Asia: Comics, Humor Magazines, and Picture Books | url = https://archive.org/details/illustratingasia0000unse | location = Honolulu, Hawaii | publisher = University of Hawai'i Press | isbn = 978-0824824716}} * {{cite journal | last = Ito | first = Kinko | year = 2004 | title = Growing up Japanese reading manga | journal = International Journal of Comic Art | pages = 392–401 | issue = 6}} * {{cite journal | last = Ito | first = Kinko | year = 2005 | title = A history of manga in the context of Japanese culture and society | url = http://www.ingentaconnect.com/content/bpl/jpcu/2005/00000038/00000003/art00002 | journal = [[The Journal of Popular Culture]] | volume = 38 | issue = 3 | pages = 456–475 | accessdate = 5 Aprili 2008}} * {{cite web | last = Johnston-O'Neill | first = Tom | date = 3 Agosti 2007 | title = Finding the International in Comic Con International | url = http://parobs.org/index.php?module=article&view=279&lay_quiet=1&8dced886a4bd24eb30fc46843fb4287a=23679635f7832235dae9949749a76f35 | publisher = The San Diego Participant Observer | accessdate = 5 Aprili 2008 | archivedate = 2011-08-22 | archiveurl = https://www.webcitation.org/617dUlIDW?url=http://parobs.org/index.php?module=article }} * {{cite book | last = Katzenstein | first = Peter J. | last2 = Shiraishi | first2 = Takashi | year = 1997 | title = Network Power: Japan in Asia | url = https://archive.org/details/networkpowerjapa0000unse | location = Ithaca, New York | publisher = Cornell University Press | isbn = 978-0801483738}} * {{cite book | last = Kern | first = Adam | year = 2006 | title = Manga from the Floating World: Comicbook Culture and the Kibyōshi of Edo Japan | location = Cambridge | publisher = Harvard University Press | isbn = 978-0674022669}} * {{cite journal | last = Kern | first = Adam | year = 2007 | title = Symposium: Kibyoshi: The World's First Comicbook? | journal = International Journal of Comic Art | issue = 9 | pages = 1–486}} * {{cite book | last = Kinsella | first = Sharon | year = 2000 | title = Adult Manga: Culture and Power in Contemporary Japanese Society | url = https://archive.org/details/adultmangacultur00kins | location = Honolulu, Hawaii | publisher = University of Hawai'i Press | isbn = 978-0824823184}} * {{cite book | last = Kittelson | first = Mary Lynn | year = 1998 | title = The Soul of Popular Culture: Looking at Contemporary Heroes, Myths, and Monsters | url = https://archive.org/details/soulofpopularcul0000unse | location = Chicago | publisher = Open Court | isbn = 978-0812693638}} * {{cite book | last = Lee | first = William | year = 2000 | contribution = From Sazae-san to Crayon Shin-Chan | editor-last = Craig | editor-first = Timothy J. | title = Japan Pop!: Inside the World of Japanese Popular Culture | url = https://archive.org/details/japanpopinsidew00crai | location = Armonk, New York | publisher = M.E. Sharpe | isbn = ISBN 978-0-7656-0561-0}} * {{cite book | last = Lent | first = John A. | year = 2001 | title = Illustrating Asia: Comics, Humor Magazines, and Picture Books | url = https://archive.org/details/illustratingasia0000unse | location = Honolulu, Hawaii | publisher = University of Hawaii Press | isbn = 0824824717}} * {{cite web | last = Leonard | first = Sean | date = 12 Septemba 2004 | title = Progress Against the Law: Fan Distribution, Copyright, and the Explosive Growth of Japanese Animation | url = http://web.mit.edu/seantek/www/papers/progress-columns.pdf | accessdate = 19 Desemba 2007}} * {{cite book | last = Lone | first = Stewart | year = 2007 | title = Daily Lives of Civilians in Wartime Asia: From the Taiping Rebellion to the Vietnam War | url = http://books.google.com/books?id=qmSnTIAPnoUC&pg=PA75&lpg=PA75&dq=shonen+sekai&source=web&ots=excXy5LAlj&sig=5bgeEzw1drhDAx_mSsngaRT5hgA&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=3&ct=result#PPA75,M1 | publisher = [[Greenwood Publishing Group]] | location = Westport, Connecticut | isbn = 0313336849}} * {{cite web | author = Mahousu | year = 2005 | month = Januari | title = Les editeurs des mangas | url = http://home.comcast.net/~mahousu/editeurs.html | publisher = self-published | accessdate = 19 Desemba 2007 | archivedate = 2013-06-21 | archiveurl = https://www.webcitation.org/6HXJINPfd?url=http://home.comcast.net/~mahousu/editeurs.html }}{{Verify credibility|date=Septemba 2009}} * {{cite book | last = Massé | first = Rodolphe | year = 2006 | chapter = La musique dans Gunslinger Girl | title = Gunslinger Girl | volume = 7 | pages = 178–179 | location = Paris | publisher = Asuka Éditions}} * {{cite journal | last = Masters | first = Coco | date = 10 Agosti 2006 | title = America is Drawn to Manga | journal = Time Magazine}} * {{cite press release | publisher = Ministry of Foreign Affairs of Japan | date = 29 Juni 2007 | title = First International MANGA Award | url = http://www.mofa.go.jp/announce/announce/2007/6/1174276_828.html}} * {{cite book | last = Napier | first = Susan J. |authorlink=Susan J. Napier | year = 2000 | title = [[Anime from Akira to Princess Mononoke: Experiencing Contemporary Japanese Animation|Anime: From ''Akira'' to ''Princess Mononoke'']] | location = New York | publisher = Palgrave | isbn = 0312238630}} * {{cite news | last = Nunez | first = Irma | date = 24 Septemba 2006 | title = Alternative Comics Heroes: Tracing the Genealogy of Gekiga | newspaper = The Japan Times | url = http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/fb20060924a1.html | accessdate = 19 Desemba 2007 | archiveurl = https://archive.today/20121205044658/http://www.japantimes.co.jp/text/fb20060924a1.html | archivedate = 2012-12-05 }} * {{cite journal | last = Ōgi | first = Fusami | year = 2004 | title = Female subjectivity and ''shōjo'' (girls) manga (Japanese comics): ''shōjo'' in Ladies' Comics and Young Ladies' Comics | journal = The Journal of Popular Culture | volume = 36 | issue = 4 | pages = 780–803}} * {{cite book | last = Patten | first = Fred |authorlink=Fred Patten | year = 2004 | title = Watching Anime, Reading Manga: 25 Years of Essays and Reviews | url = https://archive.org/details/watchinganimerea0000patt | location = Berkeley, California | publisher = Stone Bridge Press | isbn = 978-1880656921}} * {{cite journal | last = Perper | first = Timothy | last2 = Cornog | first2 = Martha | year = 2002 | title = Eroticism for the masses: Japanese manga comics and their assimilation into the U.S. | journal = Sexuality & Culture | volume = 6 | issue = 1 | pages = 3–126}} * {{cite book | last = Perper | first = Timothy | last2 = Cornog | first2 = Martha | year = 2003 | contribution = Sex, love, and women in Japanese comics | editor-last = Francoeur | editor-first = Robert T. | editor2-last = Noonan | editor2-first = Raymond J. | title = The Comprehensive International Encyclopedia of Sexuality | url = https://archive.org/details/continuumcomplet0000unse | location = New York | publisher = Continuum | isbn = 978-0826414885}} * {{cite journal | last = Pink | first = Daniel H. | date = 22 Oktoba 2007 | title = Japan, Ink: Inside the Manga Industrial Complex | url = http://www.wired.com/techbiz/media/magazine/15-11/ff_manga | journal = Wired | volume = 15 | issue = 11 | accessdate = 19 Desemba 2007}} * {{cite book | last = Poitras | first = Gilles | authorlink = Gilles Poitras | year = 2001 | title = Anime Essentials: Every Thing a Fan Needs to Know | url = https://archive.org/details/animeessentialse0000poit | location = Berkeley, California | publisher = Stone Bridge | isbn = 978-1880656532}} * {{cite journal | last = Reid | first = Calvin | date = 28 Machi 2006 | title = HarperCollins, Tokyopop Ink Manga Deal | url = http://www.publishersweekly.com/article/CA6319467.html | journal = Publishers Weekly | accessdate = 4 Machi 2008}} * {{cite journal | last = Reid | first = Calvin | date = 6 Februari 2009 | title = 2008 Graphic Novel Sales Up 5%; Manga Off 17% | url = http://www.publishersweekly.com/article/CA6430330.html?nid=2789 | journal = Publishers Weekly | accessdate = 7 Septemba 2009}} * {{cite web | last = Riciputi | first = Marco | date = 25 Oktoba 2007 | title = Komikazen: European comics go independent | url = http://www.cafebabel.com/eng/article/22681/komikazen-european-comics-go-independent.html | publisher = Cafebabel.com | accessdate = 4 Machi 2008 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20081011141705/http://www.cafebabel.com/eng/article/22681/komikazen-european-comics-go-independent.html | archivedate = 2008-10-11 }}{{Verify credibility|date=Septemba 2009}} * {{cite journal | last = Rifas | first = Leonard | year = 2004 | title = Globalizing Comic Books from Below: How Manga Came to America | journal = International Journal of Comic Art | volume = 6 | issue = 2 | pages = 138–171}} * {{cite web | last = Sanchez | first = Frank | year = 1997–2003 | title = Hist 102: History of Manga | url = http://www.animeinfo.org/animeu/hist102.html | publisher = AnimeInfo | accessdate = 11 Septemba 2007 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080205123443/http://www.animeinfo.org/animeu/hist102.html | archivedate = 2008-02-05 }} * {{cite book | last = Schodt | first = Frederik L. | year = 1986 | title = [[Manga! Manga! The World of Japanese Comics]] | location = Tokyo | publisher = Kodansha | isbn = 978-0870117527}} * {{cite book | last = Schodt | first = Frederik L. | year = 1996 | title = [[Dreamland Japan: Writings on Modern Manga]] | location = Berkeley, California | publisher = Stone Bridge Press | isbn = 978-1880656235}} * {{cite book | last = Schodt | first = Frederik L. | year = 2007 | title = The Astro Boy Essays: Osamu Tezuka, Mighty Atom, and the Manga/Anime Revolution | location = Berkeley, California | publisher = Stone Bridge Press | isbn = 978-1933330549}} * {{cite book | last = Shimizu | first = Isao | year = 1985 | month = Juni | title = 日本漫画の事典 : 全国のマンガファンに贈る (Nihon Manga no Jiten - Dictionary of Japanese Manga) | publisher = Sun lexica | language = Japanese | isbn = 4385155860}} * {{cite journal | last = Stewart | first = Bhob | year = 1984 | month = Oktoba | title = Screaming Metal | journal = The Comics Journal | issue = 94}} * {{cite news | last = Tai | first = Elizabeth | date = 23 Septemba 2007 | title = Manga outside Japan | url = http://thestar.com.my/lifestyle/story.asp?file=/2007/9/23/lifebookshelf/18898783&sec=lifebookshelf | newspaper = Star Online | accessdate = 19 Desemba 2007 | archivedate = 2007-10-12 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20071012143933/http://thestar.com.my/lifestyle/story.asp?file=%2F2007%2F9%2F23%2Flifebookshelf%2F18898783&sec=lifebookshelf }} * {{cite web | last = Tchiei | first = Go | year = 1998 | title = Characteristics of Japanese Manga | url = http://www.dnp.co.jp/museum/nmp/nmp_i/articles/manga/manga2.html | accessdate = 5 Aprili 2008 | archivedate = 2011-08-10 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110810150158/http://www.dnp.co.jp/museum/nmp/nmp_i/articles/manga/manga2.html }} * {{cite book | last = Thompson | first = Jason | year = 2007 | title = [[Manga: The Complete Guide]] | location = New York | publisher = Ballantine Books | isbn = 978-0345485908}} * {{cite journal | last = Thorn | first = Matt | authorlink = Matt Thorn | year = 2001 | month = Julai-Septemba | title = Shôjo Manga—Something for the Girls | url = http://matt-thorn.com/shoujo_manga/japan_quarterly/ | journal = The Japan Quarterly | volume = 48 | issue = 3 | accessdate = 5 Aprili 2008 | archive-date = 2011-06-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110606180532/http://www.matt-thorn.com/shoujo_manga/japan_quarterly/ | dead-url = yes }} * {{cite journal | last = Toku | first = Masami | year = 2006 | month = Spring | title = Shojo Manga: Girl Power! | url = http://www.csuchico.edu/pub/cs/spring_06/feature_03.html | publisher = California State University, Chico | journal = Chico Statements | isbn = 1886226105 | accessdate = 5 Aprili 2008 | archive-date = 2008-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080411053104/http://www.csuchico.edu/pub/cs/spring_06/feature_03.html | dead-url = yes }} * {{cite journal | last = Vollmar | first = Rob | date = 1 Machi 2007 | title = Frederic Boilet and the Nouvelle Manga revolution | url = http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-6318937/Frederic-Boilet-and-the-Nouvelle.html | journal = World Literature Today | accessdate = 14 Septemba 2007 | archive-date = 2011-06-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110615141406/http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-6318937/Frederic-Boilet-and-the-Nouvelle.html | dead-url = yes }} * {{cite news | last = Webb | first = Martin | date = 28 Mei 2006 | title = Manga by any other name is... | url = http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/fl20060528x1.html | newspaper = [[The Japan Times]] | accessdate = 5 Aprili 2008 | archiveurl = https://archive.today/20120719202730/http://www.japantimes.co.jp/text/fl20060528x1.html%23.UAhtoago9Rw | archivedate = 2012-07-19 }} * {{cite book | last = Wong | first = Wendy Siuyi | year = 2002 | title = Hong Kong Comics: A History of Manhua | url = https://archive.org/details/hongkongcomicshi0000wong | location = New York | publisher = Princeton Architectural Press | isbn = 978-1568982694}} * {{cite news | last = Wong | first = Wendy Siuyi | year = 2006 | title = Globalizing manga: From Japan to Hong Kong and beyond | work = [[Mechademia|Mechademia: an Annual Forum for Anime, Manga, and the Fan Arts]] | pages = 23–45}} * {{cite journal | last = Wong | first = Wendy | year = 2007 | month = Septemba | title = The Presence of Manga in Europe and North America | url = http://www.rthk.org.hk/mediadigest/20070913_76_121564.html | journal = Media Digest | accessdate = 19 Desemba 2007 | archive-date = 2013-06-21 | archive-url = https://www.webcitation.org/6HXJ51BC8?url=http://www.rthk.org.hk/mediadigest/20070913_76_121564.html | dead-url = yes }} * {{cite web | title = About Manga Museum: Current situation of manga culture | url = http://www.kyotomm.com/HP/international/english/about_genjo.html | publisher = Kyoto Manga Museum | accessdate = 6 Septemba 2009 | ref = CITEREFManga Museum2009 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20090528115502/http://www.kyotomm.com/HP/international/english/about_genjo.html | archivedate = 2009-05-28 }} * {{cite web | title = Correction: World Manga | url = http://www.animenewsnetwork.com/news/2006-05-10/correction-world-manga | work = Anime News Network | date = 10 Mei 2006 | accessdate = 19 Desemba 2007 | ref = CITEREFANN10 Mei 2006}} * {{cite web | title = I.C. promotes AmeriManga | url = http://www.animenewsnetwork.com/news/2002-11-27/i.c-promotes-amerimanga | work = Anime News Network | date = 11 Novemba 2002 | accessdate = 4 Machi 2008 | ref = CITEREFANN2002}} * {{cite web | title = Interview with Tokyopop's Mike Kiley | url = http://www.icv2.com/articles/home/11249.html | work = ICv2 | date = 7 Septemba 2007 | accessdate = 19 Desemba 2007 | ref = CITEREFICv22007}} * {{cite book | title = Japan: Profile of a Nation, Revised Edition | url = https://archive.org/details/japanprofileofna0000unse_d3e2 | location = Tokyo | publisher = Kodansha International | year = 1999 | isbn = 4770023847 | ref = CITEREFKodansha1999}} * {{cite web | title = Japan's Foreign Minister Creates Foreign Manga Award | url = http://www.animenewsnetwork.com/news/2007-05-22/international-manga-award | date = 22 Mei 2007 | work = Anime News Network | accessdate = 5 Oktoba 2009 | ref = CITEREFANN2007}} * {{cite web | title = manga | url = http://www.merriam-webster.com/dictionary/manga | publisher = Merriam-Webster Online Dictionary | accessdate = 6 Septemba 2009 | ref = CITEREFMerriam-Webster2009}} * {{cite web | title = Manga-mania in France | url = http://www.animenewsnetwork.com/news/2004-02-04/manga-mania-in-france | work = Anime News Network | date = 4 Februari 2004 | accessdate = 19 Desemba 2007 | ref = CITEREFANN2004}} * {{cite web | title = 'Manga no Kuni': A manga magazine from the Second Sino-Japanese War period | url = http://mmsearch.kyotomm.jp/infolib/search/CsvSearch.cgi?DEF_XSL=eng&GRP_ID=G0000002&DB_ID=G0000002GALLERY&IS_DB=G0000002GALLERY&IS_TYPE=csv&IS_STYLE=eng&SUM_KIND=CsvSummary&SUM_NUMBER=10&IS_SCH=CSV&META_KIND=NOFRAME&IS_KIND=CsvDetail&IS_NUMBER=1&SUM_TYPE=normal&IS_START=4&IS_KEY_A1=%22GALLERY%22&IS_TAG_A1=Cul11&IS_ADDSCH_CNT=1&VIEW_FLG=0 | publisher = Kyoto International Manga Museum | accessdate = 21 Desemba 2008 | ref = Manga no Kuni | archiveurl = https://web.archive.org/web/20090409073253/http://mmsearch.kyotomm.jp/infolib/search/CsvSearch.cgi?DEF_XSL=eng&GRP_ID=G0000002&DB_ID=G0000002GALLERY&IS_DB=G0000002GALLERY&IS_TYPE=csv&IS_STYLE=eng&SUM_KIND=CsvSummary&SUM_NUMBER=10&IS_SCH=CSV&META_KIND=NOFRAME&IS_KIND=CsvDetail&IS_NUMBER=1&SUM_TYPE=normal&IS_START=4&IS_KEY_A1=%22GALLERY%22&IS_TAG_A1=Cul11&IS_ADDSCH_CNT=1&VIEW_FLG=0 | archivedate = 2009-04-09 }} * {{cite web | title = 'Poten': a manga magazine from Kyoto | url = http://mmsearch.kyotomm.jp/infolib/search/CsvSearch.cgi?DEF_XSL=eng&GRP_ID=G0000002&DB_ID=G0000002GALLERY&IS_DB=G0000002GALLERY&IS_TYPE=csv&IS_STYLE=eng&SUM_KIND=CsvSummary&SUM_NUMBER=10&IS_SCH=CSV&META_KIND=NOFRAME&IS_KIND=CsvDetail&IS_NUMBER=1&SUM_TYPE=normal&IS_START=3&IS_KEY_A1=%22GALLERY%22&IS_TAG_A1=Cul11&IS_ADDSCH_CNT=1&VIEW_FLG=0 | publisher = Kyoto International Manga Museum | accessdate = 21 Desemba 2008 | ref = Poten | archiveurl = https://web.archive.org/web/20090410081554/http://mmsearch.kyotomm.jp/infolib/search/CsvSearch.cgi?DEF_XSL=eng&GRP_ID=G0000002&DB_ID=G0000002GALLERY&IS_DB=G0000002GALLERY&IS_TYPE=csv&IS_STYLE=eng&SUM_KIND=CsvSummary&SUM_NUMBER=10&IS_SCH=CSV&META_KIND=NOFRAME&IS_KIND=CsvDetail&IS_NUMBER=1&SUM_TYPE=normal&IS_START=3&IS_KEY_A1=%22GALLERY%22&IS_TAG_A1=Cul11&IS_ADDSCH_CNT=1&VIEW_FLG=0 | archivedate = 2009-04-10 }} * {{cite web | title = 'Shonen Pakku'; Japan's first children's manga magazine | url = http://mmsearch.kyotomm.jp/infolib/search/CsvSearch.cgi?DEF_XSL=eng&GRP_ID=G0000002&DB_ID=G0000002GALLERY&IS_DB=G0000002GALLERY&IS_TYPE=csv&IS_STYLE=eng&SUM_KIND=CsvSummary&SUM_NUMBER=10&IS_SCH=CSV&META_KIND=NOFRAME&IS_KIND=CsvDetail&IS_NUMBER=1&SUM_TYPE=normal&IS_START=2&IS_KEY_A1=%22GALLERY%22&IS_TAG_A1=Cul11&IS_ADDSCH_CNT=1&VIEW_FLG=0 | publisher = Kyoto International Manga Museum | accessdate = 21 Desemba 2008 | ref = Shonen Pakku | archiveurl = https://web.archive.org/web/20090410081500/http://mmsearch.kyotomm.jp/infolib/search/CsvSearch.cgi?DEF_XSL=eng&GRP_ID=G0000002&DB_ID=G0000002GALLERY&IS_DB=G0000002GALLERY&IS_TYPE=csv&IS_STYLE=eng&SUM_KIND=CsvSummary&SUM_NUMBER=10&IS_SCH=CSV&META_KIND=NOFRAME&IS_KIND=CsvDetail&IS_NUMBER=1&SUM_TYPE=normal&IS_START=2&IS_KEY_A1=%22GALLERY%22&IS_TAG_A1=Cul11&IS_ADDSCH_CNT=1&VIEW_FLG=0 | archivedate = 2009-04-10 }} * {{cite web | title = The first Japanese manga magazine: Eshinbun Nipponchi | url = http://mmsearch.kyotomm.jp/infolib/search/CsvSearch.cgi?DEF_XSL=eng&GRP_ID=G0000002&DB_ID=G0000002GALLERY&IS_DB=G0000002GALLERY&IS_TYPE=csv&IS_STYLE=eng&SUM_KIND=CsvSummary&SUM_NUMBER=10&IS_SCH=CSV&META_KIND=NOFRAME&IS_KIND=CsvDetail&IS_NUMBER=1&SUM_TYPE=normal&IS_START=1&IS_KEY_A1=%22GALLERY%22&IS_TAG_A1=Cul11&IS_ADDSCH_CNT=1&VIEW_FLG=0 | publisher = Kyoto International Manga Museum | accessdate = 21 Desemba 2008 | ref = Eshinbun Nipponchi | archiveurl = https://www.webcitation.org/617dlBFZi?url=http://mmsearch.kyotomm.jp/infolib/search/CsvSearch.cgi?DEF_XSL=eng | archivedate = 2011-08-22 }} * {{cite web | title = Tokyopop To Move Away from OEL and World Manga Labels | url = http://www.animenewsnetwork.com/news/2006-05-05/tokyopop-to-move-away-from-oel-and-world-manga-labels | work = Anime News Network | date = 5 Mei 2006 | accessdate = 19 Desemba 2007 | ref = CITEREFANN5 Mei 2006}} == Marejeleo zaidi == * {{cite web | title = Japanese Manga Market Drops Below 500 Billion Yen | url = http://comipress.com/news/2007/03/10/1622 | publisher = ComiPress | date = 10 Machi 2007}} * {{cite web | title = Un poil de culture - Une introduction à l'animation japonaise | url = http://www.metalchroniques.fr/guppy/articles.php?lng=fr&pg=437 | date = 11 Julai 2007 | language = French | accessdate = 2010-01-03 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080108163613/http://www.metalchroniques.fr/guppy/articles.php?lng=fr&pg=437 | archivedate = 2008-01-08 }} == Viungo vya nje == {{Commons category}} <!--===========================({{NoMoreLinks}})===============================--> <!--| DO NOT ADD MORE LINKS TO THIS ARTICLE. WIKIPEDIA IS NOT A COLLECTION OF |--> <!--| LINKS. If you think that your link might be useful, do not add it here, |--> <!--| but put it on this article's discussion page first or submit your link |--> <!--| to the appropriate category at the Open Directory Project (www.dmoz.org)|--> <!--| and link back to that category using the {{dmoz}} template. |--> <!--| |--> <!--| Links that have not been verified WILL BE DELETED. |--> <!--| See [[Wikipedia:External links]] and [[Wikipedia:Spam]] for details |--> <!--===========================({{NoMoreLinks}})===============================--> <!-- See Discussion for more details: Do Not Add Links --> [[Jamii:Katuni]] [[Jamii:Utamaduni wa Japani]] iyxn4911ekda84gfi8sea794edf3h7u 0 34329 1607879 1426881 2026-10-14T03:18:26Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607879 wikitext text/x-wiki '''Afya ya msingi''' ([[kifupi]] cha [[Kiingereza]] ni PHC) ni mbinu mpya ya [[huduma za afya]] baada ya mkutano wa kimataifa katika [[Alma Ata]] [[mwaka]] wa [[1978]] ulioandaliwa na [[Shirika la Afya Duniani]] na [[UNICEF]]. Afya ya msingi ilikubaliwa na nchi wanachama wa WHO kama hatua muhimu kufikia lengo la [[Afya kwa wote]]. Kwa vile [[watu]] [[duniani]] kote wanakufa moyo zaidi na zaidi katika utowajibikaji wa mifumo ya afya ya leo na huduma za kukidhi mahitaji yao, wito wa mfumo mpya wa afya ya msingi - na afya kwa wote - unaongezeka. == Vipengele muhimu vya afya ya msingi == # Kuhakikisha usambazaji wa madawa ya kutosha na huduma; kuondoa vikwazo vya fedha na kuhakikisha upatikanaji wa ulinzi wa afya ya kijamii # Kubadilisha huduma ya afya ya jadi mifano (Mtaalamu, utaratibu au Makao ya hospitali) katika vituo vya watu vya huduma za msingi # Kuhama kutoka mbinu ya "amri-na-udhibiti" , kuongeza ushiriki wa wadau wote na kuhama kutoka ugavi hadi sera za mahitaji na programu # Kuhakikisha kwamba sekta zote husika (mfano ajira, mazingira, elimu) kuwa na cha kipengele afya katika ajenda yao. ==Angalia pia== * [[Huduma za afya]] * [[Malengo ya Maendeleo ya Milenia]] * [[Shirika la Afya ya Msingi]] * [[Afya ya umma]] ==Marejeo== {{Marejeo}} {{refbegin}} *{{Rejea jarida|author=WHO|year=1978| title = Alma Ata 1978: Primary Health Care|journal=HFA Sr.|issue=1}} *{{Rejea jarida| title = The Quest for Health and Wholeness|url=https://archive.org/details/questforhealthwh0000macg|first=James C.|last=McGilvray|publisher=German Institute for Medical Missions|location=Tübingen|year=1981|isbn=0728900149}} *{{Rejea jarida|author=Socrates Litsios| title = The Long and Difficult Road to Alma-Ata: A Personal Reflection| International Journal of Health Services|volume=32|issue=4|pages=709–732|pmid=12456122}} *{{Rejea jarida|author=Socrates Litsios| title = The Christian Medical Commission and the Development of WHO's Primary Health Care Approach|journal=American Journal of Public Health|month=Novemba|year=1994|issue=11|pages=1884–1893|pmid=15514223}} * {{Rejea kitabu|author=WHO| title = The World Health Report 2008: Primary Health Care, Now More Than Ever|year=2008|url=http://www.who.int/whr/2008/en/index.html|access-date=2010-01-03|archive-date=2013-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20131125082533/http://www.who.int/whr/2008/en/index.html|dead-url=yes}} *{{Rejea jarida|author=Julia A. Walsh and Kenneths. Warren| title = Selective Primary Health Care: An Interim Strategy for Disease Control in Developing Countries*| SW. S‘i. & Md. Vol. 14C. pp. 145 to 163 lbpnon Pras Lid 19x0. Prmtcd in Great Brilm}} {{refend}} == Viungo vya nje == {{Wikisource|Declaration of Alma-Ata}} * [http://www.paho.org/English/DD/PIN/alma-ata_declaration.htm Azimio la Alma-Ata.] {{Wayback|url=http://www.paho.org/English/DD/PIN/alma-ata_declaration.htm |date=20071024124536 }} *[http://www.euro.who.int/observatory/Studies/20040302_9 WHO: Afya ya huduma ya nje ya hospitali ya kupata huduma ya kawaida na wataalamu katika nchi nane.] {{Wayback|url=http://www.euro.who.int/observatory/Studies/20040302_9 |date=20100105143834 }} * [http://www.latrobe.edu.au/aipc/ajph Rasilimali PHC] {{Wayback|url=http://www.latrobe.edu.au/aipc/ajph |date=20100126051903 }} {{mbegu-tiba}} [[Jamii:Afya]] i1af5x0amez6hvpxilxvwhwr61d2rkv 0 34330 1607908 1513691 2026-10-14T03:19:54Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607908 wikitext text/x-wiki {{Infobox Website | name = Hi5 | logo = | screenshot = | caption = | url = [http://www.hi5.com/ Hi5.com] | commercial = yes | type = [[Social Networking]] | language = Multilingual | registration = Required | owner = [[Sona Networks]] | author = [[Ramu Yalamanchi]] | launch date = 27 Juni 2003 | current status = Active | revenue = | slogan = | alexa = 51<ref>{{cite web| url=http://www.alexa.com/siteinfo/hi5.com| title=hi5.com - Traffic Details from Alexa| publisher=[[Alexa Internet]], Inc| accessdate=2009-10-17| archivedate=2015-04-24| archiveurl=https://web.archive.org/web/20150424174532/http://www.alexa.com/siteinfo/hi5.com}}</ref> }} '''Hi5''' ni [[tovuti]] ya [[mitandao ya kijamii]]. [[Kampuni]] ilianzishwa mwaka wa 2003 na [[Ramu Yalamanchi]] ambaye pia ni [[Mkurugenzi Mkuu]] wa sasa. <ref>{{citation|url=http://www.abqtrib.com/news/2007/apr/27/young-hispanics-online/|title=Young Hispanics online|publisher=Albuquerque Tribune|date=27 Aprili 2007|access-date=2010-01-03|archive-date=2008-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20080329082805/http://www.abqtrib.com/news/2007/apr/27/young-hispanics-online/|dead-url=yes}}</ref> Kwanzia Januari 2009, Hi5 inadai kuwa na zaidi ya wafuasi [[milioni]] 60. <ref>{{citation|url=http://www.usatoday.com/money/industries/technology/2008-02-10-social-networking-global_N.htm|title=Social-networking sites going global|publisher=USA Today|date=10 Februari 2008}}</ref> == Vipengele == Katika Hi5, watumiaji huunda kurasa zao ili kuonyesha habari kama vile maslahi, umri na [[mji]] wa nyumbani na pia picha ya mtumiaji ambapo watumiaji wengine wanaweza kuandikachochote wanafikiria. Hi5 pia inaruhusu mtumiaji kuunda albamu binafsi ya picha na kuanzisha chombo cha kuchezea muziki katika ukurasa wake. Watumiaji wanaweza pia kutuma maombi ya rafiki kutumia [[Barua pepe]] kwa watumiaji wengine. Wakati mtu anapata ombi urafiki, anaweza kukubali au kukataa, au kuzuia mtumiaji kabisa. Wakati mtumiaji anakubali ombi la urafiki kutoka mtumiaji mwingine, wao wawili wataunganishwa mara hiyo au katika shahada ya 1. Mtumiaji huyo ataweza kuwa katika orodha ya marafiki ya mtumiaji huyu mwingine. Baadhi ya watumiaji hupendelea kurasa zao kutazamwa na kila mtu kwenye Hi5 . Watumiaji wengine uchagua kufanya kurasa zao kutazamwa tu na wale watu walio katika mtandao wao. Mtandao huu una marafiki wa kwanza wa mtumiaji (shahada ya Kwamza), na marafiki wa wa marafiki wake wa kwanza (Shahada ya pili) na marafiki wa marafiki wa marafiki wake wa Kwanza (Shahada ya tatu). <ref>{{citeweb|url=http://www.jamaicaobserver.com/magazines/TeenAge/html/20050502T210000-0500_79775_OBS_ENTERTAIN_YOURSELF_ONLINE_.asp |title=Entertain yourself online|author=Allwood, Brandon|publisher=Jamaica Observer|date=3 Mei 2005|archiveurl=http://web.archive.org/web/20050507061117/http://www.jamaicaobserver.com/magazines/TeenAge/html/20050502T210000-0500_79775_OBS_ENTERTAIN_YOURSELF_ONLINE_.asp|archivedate=2005-05-07}}</ref> == Hisa za Soko == Kulingana comScore, mwaka wa 2008 Hi5 ilikuwa Tovuti ya mtandao wa kijamii ya tatu katika kutembelewa kila mwezi. <ref>{{citation|url=http://www.comscore.com/press/release.asp?press=2396|title=Social Networking Explodes Worldwide as Sites Increase their Focus on Cultural Relevance|access-date=2010-01-03|archive-date=2009-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20090204212650/http://www.comscore.com/press/release.asp?press=2396|dead-url=yes}}</ref> Ingawa iliundiwa na makao yake makuu yako nchini [[Marekani]], ni maarufu zaidi katika nchi nyingine, hasa katika Latin Amerika, kuchukua nafasi ya 37 katika dunia tu miongoni mwa watu ambao wana chombo cha Alexa kilichowekwa katika mitandao yao <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.alexa.com/site/ds/top_sites?ts_mode=global&lang=none |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2022-01-07 |archivedate=2007-12-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071221013528/http://www.alexa.com/site/ds/top_sites?ts_mode=global&lang=none }}</ref> lakini 84 tu katika Marekani <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.alexa.com/site/ds/top_sites?cc=US&ts_mode=country&lang=none |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2021-12-26 |archivedate=2009-02-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090216145621/http://www.alexa.com//site//ds//top_sites?cc=US&ts_mode=country&lang=none }}</ref> == Ukosoaji == === Ulaghai mtandaoni === Kumekuwa na barua pepe za [[ulaghai]] zinazofanana na vialiko katika Hi5. <ref>{{citation |url=http://securitylabs.websense.com/content/Alerts/3205.aspx |title=Hi5 "Add Friend" Malicious Spam |accessdate=2009-01-04 |archive-date=2008-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121030125/http://securitylabs.websense.com/content/Alerts/3205.aspx |dead-url=yes }}</ref> <ref>{{citation|url=http://www.sophos.com/security/blog/2008/12/2214.html |title=Great, One More Friend Or So You Think. |accessdate=2009-01-04 |publisher=Sophos}}</ref> === Spam === Hi5 imekuwa ikitumia mbinu spam ili kupata watumiaji zaidi. Hutuma mwaliko katika anwani yako ya Gmail kama haukuwa makini katika usajili. == Angalia pia == * [[Orodha ya mitandao ya kijamii]] == Marejeo == {{Marejeo}} == Viungo vya nje == * [http://www.hi5.com hi5] - Tovuti Rasmi * [http://www.ebizmba.com/articles/social-networking Trafiki Stats] {{Wayback|url=http://www.ebizmba.com/articles/social-networking |date=20090807003403 }} - Maelezo kuhusu Tovuti 20 [[Jamii:Intaneti]] gxx4mek1kubf3t9n399mjc4y23u2oc8 0 34389 1607798 1262785 2026-10-14T03:14:18Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607798 wikitext text/x-wiki [[picha:Sebastian Giovinco 2015-05-23 Toronto FC.jpg|thumbnail|right|200px|Sebastian Giovinco mwaka 2015]] '''Sebastian Giovinco''' (alizaliwa mnamo [[26 Januari]] [[1987]] mjini [[Turin]]) ni mwanakandanda mwenye uraia wa Italia anayeichezea klabu ya Serie A ya Juventus. Giovinco ni mchezaji wa kiungo kati anayeshambulia na mwenye ujuzi wa kuchenga na kutengeneza mchezo unaovutia. Kutokana na kimo na ujuzi wake, Giovinco alipewa jina ''formica atomica'' ("mdudu wa kinyuklia", baada ya mhusika wa kipingi cha runinga cha Hanna-Barbera) na ingawa alikuwa katika hatua za kwanza za wasifu wake wa kandanda, leo anafikiriwa kama mmoja wa wanakandanda wa Kiitaliano wenye ahadi. == Wasifu == === Maisha ya Awali === Giovinco alizaliwa mjini Turin kwa wavyele wahamiaji wa Italia ya kusini; mama yake anatoka Catanzaro, Calabria na baba yake anatoka Palermo, Sicily. Alilelewa akiwa na hamu sana ya kucheza kandanda na mchezo wake wa kusisimua uliivutia klabu ya [[Juventus]] ambao ilimleta katika mfumo wao wa mwaka wa 2001, akiwa na umri wa miaka 14. Kisha akapanda safu za klabu za mfumo wao wa vijana, na alisisimua kwa kushinda ''Campionato Primavera'' na ''bianconeri'' katika kampeni yao msimu wa 2005-06. === Mchezo wake wa kwanza katika timu ya kwanza ya Juventus === Giovinco alifaulu kujumuishi katika timu ya Juventus ya kwanza na akacheza mechi yake ya kwanza mnamo 12 Mei 2007 katika ligi ya [[Serie B]] dhidi ya [[Bologna]], kuingia kama mbadala wa Raffaele Palladino, na kuashiria mara moja ujuzi wake kwa kumwadalia [[David Trezeguet]] pasi safi ambayo aliifunga. === Mkopo katika klabu ya Empoli === Mnamo 4 Julai 2007 alikopwa nje kwa klabu ya [[Empoli]] timu ya Serie A ya Tuscan ambayo pia ilishiriki katika [[Kombe la UEFA]] la msimu wa 2007-08. Giovinco alifunga bao lake la kwanza la Serie A mnamo 30 Septemba 2007 wakati Empoli iliicharaza [[Palermo]] mabao 3 kwa 1. Bao lake ndilo lililosababisha ushindi. Giovinco alisababisha riba kutoka kwa vyombo vya habari wakati alifunga bao lake la pili wiki chache baadaye, mnamo 4 Novemba. Bao hilo lilikuwa la kusawazisha katika dakika ya mwisho dhidi ya [[AS Roma]], lilikuwa kombora ndefu lililokunjwa la "free kick" kutoka upande wa kulia, bao ambalo lililinganishwa na baadhi ya wapenda kandanda kama la [[Ronaldinho]] dhidi ya Uingereza katika kombe la dunia la mwaka wa 2002. === Kurejea Juventus === Mnamo 26 Juni 2008 ilithibitisha kuwa Giovinco angerudi Juventus kwa kampeni ya 2008-2009 , kumpatia nafasi ya kucheza katika kiwango cha kombe la mabingwa barani Ulaya vilevile. Giovinco alicheza mechi yake ya kwanza ya Juventus dhidi ya Catania mnamo 24 Septemba 2008. Giovinco aliingia kama mbadala wa mchezaji mwenzake wa timu ya Juventus,Pavel Nedved, mwisho wa nusu ya pili, na kucheza mchezo wa kusisimua kwa kumwandalia Amauri pasi safi aliofunga katika ushindi wa Juventus wa 1-0. Alifunga bao lake la kwanza katika Jesi ya Juventus dhidi ya wapinzani Lecce tarehe 7 Desemba 2008 kutoka kwa "FreeKick". Giovinco pia amefunga mabao dhidi ya [[Catania]] katika [[Coppa Italia]] na nyingine dhidi ya Bologna katika maonyesho ya mchezaji bora wa mechi. === Wasifu wa Kimataifa === Giovinco ameiwakilishwa Italia katika kila kiwango ya vijana kuazia mika chini ya 16 ikiendelia juu. Alitajwa katika kikosi cha [[Italia]] ch vijana wasiozidi umri wa miaka 21 na kocha mkuu Pierluigi Casiraghi tarehe 1 Juni 2007 ilikucheza mechi yake ya kwanza katika kiwango hicho katika mechi ya kufuzu dhidi ya Albania. Yeye ndiye aliyemwandalia Acquafresca pasi safi ambaye alifunga. Timu hiyo ya Italia ya vijana wasiozidi umri wa miaka 21 ilishinda mechi hiyo 0-1. Pia alishiriki katika shindano la Toulon mwaka wa {2008 ambapo aliteuliwa kama mchezaji mwenye thamana zaidi au ukipenda mchezaji bora zaidi katika shindano hilo, kwa kufunga mabao mawili katika mechi ya ufunguzi dhidi ya Ivory Coast, na kufunga penalti ya ushindi katika mechi ya nusu fainali dhidi ya Japani. Italia hatimaye ilishinda shindano hilo, kwa kuicharaza Chile 1-0 katika fainali. Giovinco kisha alishiriki katika [[Michezo ya Olimpiki]] ya mwaka wa 2008 kwa ajili ya timu ya Kiitaliano. Alifunga bao la kwanza katika ushindi wa 3-0 dhidi ya Honduras katika mechi ya ufunguzi ya shindano hilo ambapo alifunga bao hilo kutoka nje ya boksi kwa mguu wake wa kushoto. Pia alionyesha mchezo wa kuvutia katika mechi ya pili dhidi ya Korea Kusini. Ndoto yake ya kushinda taji la Olimpiki lilitumbukia nyongo baada ya Italia kupoteza 3-2 dhidi ya Ubelgiji katika robo-fainali. == Tuzo == === Klabu === [[Juventus:]] * 2005-06 Torneo di Viareggio * 2005-06 Campionato Primavera * 2006-07 Serie B === Timu ya Kitaifa === Vijana wasiozidi umri wa miaka 21 ya Italia * 2008 International Tournament of Toulon == Marejeo == {{Marejeo}} == Viungo vya nje == * [http://juventus.com/site/eng/TAS_schedagiocatoreprimasquadra_45E3C45C40F44E93AF994B77CE36844F.asp Giovinco's profile at Juventus Official Website] {{Italy Squad 2008 Summer Olympics}} {{Persondata | name= Giovinco, Sebastian | alternative names= Giovinco, Sebastian | short description=football (soccer) player | date of birth= 1987-1-26 | place of birth= [[Turin]], [[Italy]] | date of death= | place of death= }} {{DEFAULTSORT:Giovinco, Sebastian}} [[Jamii:Waliozaliwa 1987]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wachezaji mpira wa Italia]] ravnrq5jvxcbphli49otzq2slps18gg 0 34832 1607600 1140153 2026-10-14T02:39:20Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607600 wikitext text/x-wiki {{Infobox record label | shina la studio = [[Sony Music Entertainment]] | picha = [[Picha:frecords.jpg]] | imeanzishwa = 1999 | mwanzilishi = [[Audio Adrenaline]] | ilivyo sasa = | Usambazaji wa studio = EMI | aina za muziki = | nchi = {{Flag icon|USA}}[[Marekani]] | mahala = [[Franklin, Tennessee|Franklin]], [[Tennessee]] | tovuti = [http://www.flickerrecords.com/ www.flickerrecords.com] }} == Historia == '''Flicker Records''' ni studio ya kurekodimuziki ya Kikristo ambayo ina makao yao mjini [[Franklin]], [[Tennessee]]. Ilianzishwa na wanachama wa kundi la Kikristo la Audio Adrenaline. Hasa studio hii inalenga wasanii wanaoimba nyimbo za aina ya ''mwamba'', ingawa pia ina sehemu ya, Big House Kids,inayorekodi nyimbo za watoto za Kikristo.<ref>[http://www.bizjournals.com/nashville/stories/2003/09/22/daily1.html Flicker Records yaanzisha Studio ya Kikristo]. ''[[Nashville Business Journal]]'', 22 Septemba 2003.Ilipatikana 9 Septemba 2007.</ref> Nyimbo za studio hii zilisambazwa na EMI tangu mwaka wa 1999.<ref>[http://www.cmspin.com/newsmanager/anmviewer.asp?a=168&z=13 Flicker Records] {{Wayback|url=http://www.cmspin.com/newsmanager/anmviewer.asp?a=168&z=13 |date=20071006023606 }}. CMSpin.com.Ilipatikana 9 Septemba 2007.</ref> Tangu 24 Machi 2006, Flicker imekuwa mwanachama wa Kundi la Provident Label, sehemu ndogo ya Sony Music Entertainment.<ref>[http://christianmusic.about.com/od/musicnews/a/nevrthelesssign.htm Flicker yaunda mkataba na Nevertheless] {{Wayback|url=http://christianmusic.about.com/od/musicnews/a/nevrthelesssign.htm |date=20090411051628 }}. Ilipatikana 9 Septemba 2007.</ref> ==Wasanii== * Riley Armstrong (mwimbaji) * eleventyseven (mwimbaji) * Fireflight (mwimbaji) * Flatfoot 56 (mwimbaji,sasa amejiunga na Old Shoe Records) * [[Everyday Sunday]] ((mwimbaji),amejiunga na [[Inpop Records]]) * Kids in the Way (Waliungana tena, wanaimba katika tamasha ndogondogo) * Monk and Neagle (Wanaimba) * Mortal Treason (Waliachana) * Nevertheless (bendi)(Waliachana) * Phat Chance * Pillar (bendi) (Wanaimba, walijiunga na [[Essential Records]]) * Royal Ruckus * Staple (bendi) (Waliungana tena) * Stereo Motion * Subseven (Waliachana) * The Swift (Waliachana) * T-Bone (mwimbaji) * Until June (Wanaimba, on [[SonyBMG]]/[[Authentik Artists]]) * Wavorly ==Angalia Pia== * [[Orodha ya studio]] ==Marejeo== {{Marejeo}} ==Viungo vya nje== * [http://www.flickerrecords.com/ Tovuti Rasmi] {{Wayback|url=http://www.flickerrecords.com/ |date=20060326145643 }} [[Category:Studio za Marekani]] [[Category:Studio za Kikristo]] [[Category:Sony Music Entertainment]] 13tjcobw2a5tfqpwjmtdfjk525y9wmk 0 34972 1607799 1144153 2026-10-14T03:14:21Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607799 wikitext text/x-wiki [[Picha:River Hull tidal barrier 1.jpg|thumb|200px|Kikwazo cha mawimbi ya mto hull. Iko mwishoni mwa Mto Hull ambapo hukutana na Humber .]] '''Mto Hull''' ni [[mto]] unaopita [[Mashariki ya Yorkshire]] katika [[kaskazini]] ya [[Uingereza]]. ==Mwendo== Una [[Chanzo (mto)|chanzo]] katika [[Yorkshire Wolds]]. Unaweza kupitika kwanzi mkutano wake na [[Driffield Navigation]] katika [[Aike Beck]], na inaendelea kupitia makutano na mtaro wa [[leven]], [[Arram Beck]] na [[Beverley Beck]]. Inajiunga na [[mto Humber]] katikati ya [[Kingston juu ya Hull]]. Mkondo wake umegawanyisha eneo la viwanda la mji, na madaraja kadhaa yamejengwa. Hizi zimeendelea kusababisha ucheleweshaji wa trafiki wakati mawimbi ya juu, ingawa trafiki katika mto zimepungua katika miaka ya karibuni. Kuna mipango ya kujenga [[kiziuzi]] katika kinywa cha Hull ambapo inajiunga na [[Mto Humber]] ili kudumisha kiwango cha maji unapopita mjini. Mto Hull tangu jadi huonekana kama laini inayogawanyisha Magharibi na Mashariki ya Hull, makao ya mashabiki wa [[Hull FC]] na [[Hull Kingston Rovers]]. == Madaraja == Haya ni madaraja ambayo yanavuka mto Hull: * Daraja la Miguu kuelekea [[kina]] * Daraja la Myton katika barabara ya Garrison [[A63]] * Daeaja la Drypool * Daraja la kaskazini lililorodheshwa kama gradi II 1994 * Daraja la Scott Street lililoorodheshwa kama gradi II mwaka wa 1994 (iliyoundwa kwa ajili ya ya kutofanya kwa haidroliki za antiki) * Daraja la Sculcoates lililorodheshwa kama gradi II 1994(Daraja kongwe mjini huu) * Daraja la Wilmington Swing lililorodheshwa kama gradi II (zamani ilikuwa ya reli, sasa hutumika kwa miguu na baiskeli). Ilijengwa na [[Reli ya Kaskazini Mashariki]] katika mwaka wa 1907. * Daraja la reli la mto Hull lililorodheshwa kama gradi II 1994.Lilijengwa na [[Shirika la reli ya Hull na Barnsley]]katika 1885, bado inatumika na magari ya moshi ya mizigo. * Madaraja ya Stoneferry * Daraja la barabara ya Sutton * Madaraja ya Ennerdale ya kuunganisha katika njia ya Raich Carter. Madaraja ya karibuni zaidi,kuchukua nafasi ya jaribio la kujenga njia chini ya mto. == Picha == <gallery> File:NER Wilmington Bridge.jpg|Wilmington Bridge File:Hull And Barnsley River Hull Bridge.jpg|Daraja la reli la Hull na Barnsley File:River Hull at Wawne.jpg|Mto Hull katika Wawne </gallery> ==Angalia Pia== *[[Mito ya Uingereza]] == Viungo vya nje == {{Commons category|River Hull}} * [http://www.driffieldnavigation.co.uk/history/old-guide-info/history-old-guide.htm Historia ya Driffield ] {{Wayback|url=http://www.driffieldnavigation.co.uk/history/old-guide-info/history-old-guide.htm |date=20081201162016 }} * [http://www.tuesdaynightclub.co.uk/Tour_02/Tour02_4.html Ziara ya Mto Hull kwa mashua] * [http://maps.google.com/?ie=UTF8&amp;z=17&amp;ll=53.739711,-0.330443&amp;spn=0.003268,0.009978&amp;t=k&amp;om=1 Rmani za Google ] {{coord|53|44|20.17|N|0|19|52.3|W|display=title|region:GB_type:river_source:GNS-enwiki}} {{mbegu-jio-Uingereza}} [[Jamii:Mito ya Uingereza|H]] sdw0m2vovjcrc7pokcv5xc5cpkzgbrw 0 35031 1607800 1601119 2026-10-14T03:14:24Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607800 wikitext text/x-wiki {{Mto | jina = River Kinder | picha = RiverKinder.JPG | caption = The River Kinder above Kinder Reservoir. | chanzo = [[Kinder Scout]]<br /> SK089881 {{Coord|53.38950|-1.86770|display=inline,title|format=dms}} | mdomo = [[River Sett]]<br /> SK050870 {{Coord|53.37990|-1.92630|display=inline|format=dms}} | Eneo la beseni= [[England]] | urefu = {{convert|3|mi|km|1}} | elevation = 636m | mouth_elevation =220m | discharge = | watershed = }} '''Kinder Mto''' ni [[mto]] mdogo ambao una [[urefu]] wa {{convert|3|mi|km|1}}, katika Kaskazini magharibi ya [[Derbyshire, Uingereza]]. Umeanzia katika platu ya Peat moorland ya [[Kinder Scout]], na unatiririka kuelekea magharibi katika makutano yake na [[Mto Sett]] katika daraja la Bowden. inatiririka katika miamba ya milango ya Kinder, juu ya maporomoko ya maji ya Kinder na kupitia hifadhi katika Kinder, iliyojengwa katika mwaka wa 1911 na Shirika la [[Stockport]] la Ujenzi ma.<ref name="Brocross1740109">http://www.brocross.com/iwps/pages/174/1740109.htm {{Wayback|url=http://www.brocross.com/iwps/pages/174/1740109.htm |date=20110607153411 }} # Kinder Kinder hifadhi na Reli.</ref> ==Maporomoko ya Kinder == [[Picha:Kinder Downfall in spate.jpg|thumb|150px|left|Mporomoko wa Kinder]] '''Maporomoko ya Kinder''' ndiyo [[maporomoko ya maji]] makubwa zaidi katika [[waterfall]] ya Wilaya, yakiwa na mita 30 za kuanguka. Maporomoko hayo yalijulikana kama ''Kinder Scut,'' na ni kutokana na jina hilo kwamba Platuu hii ilipata jina. Ingawa katika majira ya joto huwa na maji kiasi, huweza kuvutia. Katika baadhi ya hali za upepo (hasa wakati kuna upepo mkubwa kutoka magharibi), maji hupulizwa nyuma, na wingu la manyunyuzi huweza kuonekana kutoka maili kadhaa mbali. [[Njia]] ya [[Pennine]] huvuka Mto Kinder katika maporomoko ya Kinder. {{-}} ==Hifadhi ya Kinder == [[Picha:KinderReservoir.JPG|thumb|150px|left|Hifadhi ya Kinder kutoka White brow]] Mwaka 1899, [[Stockport]] ilipata Stockport na Shirika la Waterworks la Wilaya ,na kupata udhibiti wa majimjini. Walianzisha chanzo mpya cha maji. Waliamua kujenga hifadhi mpya maili mbili juu ya mto katika kijiji cha [[Hayfield]] mwanzoni mwa bonde la Kinder. Abramu Ealing kutoka Kellett alipewa mkataba wa kujenga hifadhi hilo. Kiwango cha reli kilihitaji kupitishwa mara mbili na Bunge.. Matatizo ya kijografia yalisababisha mabadiliko katika mtindo kutoka bwawa la mawe hadi bwawa la udongo / ardhi. Mhandisi mshauri wa kwanza alikufa na mwana wake alichukua jukumu lake. Kisha alijiuzulu. Shirika la Stockport na wahandisi walienda mahakama juu ya masuala ya fedha pamoja na shirika kuvunja mkataba na kuendelea na ujenzi wenyewe. Mradi huu ulihitaji ajira na makazi ya jeshi 700 na kusafirishwa kutoka Hayfield hadi kwenye eneo la ujenzi katika reli maalum. Mradi huu ulichukua miaka tisa kukamilika. Wakazi wa eneo hili hawakupendelea mradi huo; kulikuwa na zogo kubwa katika kijiji hiki, lakini hatimaye ulifanikiwa kutokana na ushauri kutoka kwa Wahandisi, na uwezo wake mkubwa na ushauri wa usimamizi. [4] ==Angalia Pia== *[[Mito ya Uingereza]] ==Marejeo== {{reflist}} ==Viungo vya nje== {{commonscat|Kinder Scout|River Kinder}} {{Derbyshire}} {{DEFAULTSORT:Kinder}} [[Jamii:Mito ya Derbyshire]] [[Jamii:Mito ya Uingereza]] d1to80hhw55o68v0kvr8aoqbjchb17u 0 35063 1608007 1600269 2026-10-14T03:42:00Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1608007 wikitext text/x-wiki {{tafsiri kompyuta}} '''Madhara ya mabadiliko ya hali ya hewa''', likiwa pamoja na ongezeko la [[joto]] [[duniani]], ni mada muhimu sana, hasa kwa [[mazingira]] na [[maisha]] ya [[binadamu]]. Ushahidi unaoonyesha mabadiliko ya [[hali ya hewa]] ni pamoja na [[Kupanda kwa halijoto duniani|rekodi muhimu ya kipimo joto]], kupanda kwa [[maji]] ya [[bahari]], na kupungua kwa kiwango kilichofunikwa na [[theluji]] katika [[ulimwengu]].<ref name="WGI AR4 SPM" /> Kulingana na Ripoti ya Uchunguzi ya Nne ya IPCC, mengikati ya maongezeko ya vipimo vya joto vya wastani [[duniani]] tangu katikati ya [[karne ya 20]] ''huenda'' ni kwa sababu ya ongezeko la wingi wa [[Dioksidi kabonia|hewaukaa]] inayotokana na binadamu. Inatabiriwa kuwa mabadiliko ya hali ya hewa katika siku za usoni yatahusisha ongezeko kubwa zaidi la joto duniani, kupanda kwa kiwango cha [[maji]] baharini, na uwezekano wa kupanda kwa wingi wa matukio ya hali mbaya ya [[hewa]]. [[Mazingira]] huonekana kuwa na uwezekano mkubwa wa kuathiriwa na mabadiliko ya hali ya hewa. Mifumo ya kibinadamu huonekana kama yenye kubadilika katika uwezo wa kukabiliana na mabadiliko ya hali ya hewa ya siku za usoni.<ref name="WG2 AR4 SPM" /> Ili kupunguza hatari hizo, nchi nyingi zimebuni sera zinazolenga kupunguza [[uzalishaji]] wao wa gesi chafu. ==Muhtasari== Katika kipindi cha miaka mia hivi kilichopita, rekodi ya joto imeonyesha mwelekeo wa hali ya anga ambapo kipimo cha joto kimepanda, yaani, ongezeko la joto Duniani. Mabadiliko mengine ambayo yameonekana ni pamoja na [[kupunguka kwa eneo la Aktiki]], [[Kutolewa kwa gesi ya metheni katika eneo la Aktiki]], kutolewa kwa gesi ya Kaboni iliyo ardhini katika maeneo yenye mchanga uliofanywa kuwa kama barafu na [[Kutolewa kwa gesi ya metheni]] katika madongedonge ya [[pwani]], na kupanda kwa [[uwiano wa bahari]].<ref>{{Rejea tovuti |url=http://newscenter.lbl.gov/feature-stories/2008/09/17/impacts-on-the-threshold-of-abrupt-climate-changes/ |title= IMPACTS: On the Threshold of Abrupt Climate Changes |accessdate=2008-10-14 |work= IMPACTS: On the Threshold of Abrupt Climate Changes |publisher= [[U.S. Department of Energy]]’s Office of Biological and Environmental Research |month= Septemba |year= 2008}}</ref><ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.independent.co.uk/news/science/hundreds-of-methane-plumes-discovered-941456.html |title= Hundreds of methane 'plumes' discovered |accessdate=2008-10-14 |work= Hundreds of methane 'plumes' discovered |publisher= [[The Independent]] |month= Septemba |year= 2008}}</ref> Kipimo cha joto cha wastani duniani kinatabiriwa kupanda, pamoja na uwezekano wa visa vya matukio mabaya ya hali ya hewa, na mabadiliko ya ruwaza za [[mvua]]. Tukisonga kutoka hali ya maeneo makubwa Duniani hadi hali ya maeneo madogo, kuna ongezeko la uhakika kuhusu jinsi hali ya hewa itakavyobadilika. Uwezekano wa ongezeko la joto kuwa na matokeo ambayo hayakuwa yametarajiwa awali, unaongezeka na kiwango, ukubwa na muda wa mabadiliko ya hali ya hewa.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=10136&page=1 |title= Executive Summary |accessdate=2007-05-07 |format= [[PHP]] |work= Abrupt Climate Change: Inevitable Surprises |publisher=[[United States National Academy of Sciences]] |month= Juni |year= 2002}}</ref> Some of the physical impacts of climate change are irreversible at continental and global scales.<ref name="noaanews.noaa.gov">{{Cite pressrelease |title=New Study Shows Climate Change Largely Irreversible |url=http://www.noaanews.noaa.gov/stories2009/20090126_climate.html |publisher=[[NOAA]] |year=2009 |day=26 |month=Jan |access-date=2010-01-15 |archivedate=2009-08-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090825053534/http://www.noaanews.noaa.gov/stories2009/20090126_climate.html |deadurl=yes }}</ref> Eneo la bahari lenye maji linatarajiwa kupanda hadi kati ya sentimita 18 na 59 (inchi 7.1 hadi 23.2) kufikia mwwisho wa karne ya 21. Kwa sababu ya ukosefu wa maarifa ya kutosha ya kisayansi, makisio haya ya kupanda huku kwa kiwango cha bahari chenye maji hayajumuishi mchango utakaofanywa na mabati ya barafu.<ref name="WGI AR4 SPM">{{Rejea tovuti |url=http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-spm.pdf |title=Summary for Policymakers |work=Climate Change 2007: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change |accessdate=2007-02-02 |date=2007-02-05 |publisher=[[Intergovernmental Panel on Climate Change]]}}</ref> Kupunguka kwa Slowing of the [[Mzunguko wa Joto na vyuma|Mzunguko wa Kimeridia wa Kupinduka]] una uwezekano mkubwa wa kufanyika katika karne hii, lakini vipimo vya joto katika eneo la Atlantiki na Ulaya huenda vikawa vikubwa zaidi kwa sababu ya ongezeko la joto duniani.<ref name="WG2 AR4 SPM" /> Kwa joto duniani kuongezeka kwa kiwango cha 1-4°C (ikilinganisha kipindi cha kati ya mwaka wa 1990 hadi mwaka wa 2000), kuna uwezekano wa wastani kwamba kuyeyuka kwa sehemu kwa [[Bati la barafu la Greenland]] kutatendeka kwa kipindi cha karne nyingi na milenia. Ikihusisha uwezekano wa mchango wa kuyeyushwa kwa sehemu ya [[Bati la barafu la eneo la Magharibi mwa Antaktiki]], eneo lenye maji baharini litapanda kwa kiwango cha kati ya mita 4 na 6 au zaidi.<ref name="WG2 AR4 SPM" /> Matokeo yatakaodhihirika katika mifumo ya kibinadamu ya mabadiliko ya hali ya anga pengine yatazambazwa kwa pamoja. Baadhi ya maeneo na sekta yanatarajiwa kufaidika ilhali mengine yataathirika na gharama. Huku kukiwa na idadi zaidi za ongezeko la joto (zaidi ya 2-3°C, ikilinganishwa na viwango vya mwaka wa 1990), kuna uwezekano kuwa faida zitapungua na gharama kuongezeka.<ref name="WG2 AR4 SPM">{{Rejea kitabu | url=http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-spm.pdf | format=[[Portable Document Format|PDF]] | title=Summary for Policymakers. Climate Change 2007: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change | accessdate=2007-11-30 | year=2007 | author=[[Intergovernmental Panel on Climate Change]] | editors=M.L. Parry, O.F. Canziani, J.P. Palutikof, P.J. van der Linden and C.E.Hanson | publisher=[[Cambridge University Press]], Cambridge, UK | pages=7–22 | archive-date=2018-01-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180113141313/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-spm.pdf | dead-url=yes }}</ref> Maeneo ya [[urefu]] wa chini na maeneo ambayo hayajaendelea sana pengine yamo katika hatari kuu ya mabadiliko ya hali ya anga. Huku uwezo wa mifumo ya kibinadamu [[kukabiliana na kubadilika kwa hali ya anga|kukabiliana]] na athari za kubadilika kwa hali ya anga ni mkubwa, ingawa bei ya kufanya mabadiliko hayaeleweki kwa kina na yana uwezekano wa kuwa makubwa.<ref name=ipccwg2c19>{{Rejea tovuti |date=2007 |title=Assessing key vulnerabilities and the risk from climate change. ''Climate Change 2007: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change'' |publisher=[[Cambridge University Press]] |author=Schneider, S.H., S. Semenov, A. Patwardhan, I. Burton, C.H.D. Magadza, M. Oppenheimer, A.B. Pittock, A. Rahman, J.B. Smith, A. Suarez and F. Yamin. M.L. Parry, O.F. Canziani, J.P. Palutikof, P.J. van der Linden and C.E. Hanson, Eds. |url=http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-chapter19.pdf |accessdate=2009-05-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140923002713/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-chapter19.pdf |archivedate=2014-09-23 }}</ref> Kuna uwezekano kuwa mabadiliko ya hali ya anga yatasababisha kupungua katika utofauti wa mifumo ya kiikolojia na kupotea kwa spishi nyingi. Uwezo wa kufanya mabadiliko wa mifumo ya [[kibaiolojia]] na mifumo ya [[Kijiofizikia]] inakadiriwa kuwa ya chini kuliko ya mifumo ya kibinadamu. ==Athari za kimwili== ===Athari katika hali ya hewa=== Kuongezeka kwa joto huenda kukaongeza kiasi cha usimbishaji <ref name="ar4wg1a">{{Rejea tovuti |publisher= [[Intergovernmental Panel on Climate Change]] |author= Houghton, J.T.,Y. Ding, D.J. Griggs, M. Noguer, P.J. van der Linden, X. Dai, K.Maskell, and C.A. Johnson |title= Climate Change 2001: The Scientific Basis. Contribution of Working Group I to the Third Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Human influences will continue to change atmospheric composition throughout the 21st century. |url= http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/008.htm |accessdate= 2007-12-03 |year= 2001 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20071231162245/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/008.htm |archivedate= 2007-12-31 }}</ref><ref>{{Rejea tovuti |publisher= [[Intergovernmental Panel on Climate Change]] |editor= Houghton, J.T.,Y. Ding, D.J. Griggs, M. Noguer, P.J. van der Linden, X. Dai, K.Maskell, and C.A. Johnson |title= Climate Change 2001: The Scientific Basis. Contribution of Working Group I to the Third Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Precipitation and Convection. |author= U. Cubasch, G.A. Meehl, et al. |url= http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/365.htm |accessdate= 2007-12-03 |accessyear= |year= 2001 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20071122014937/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/365.htm |archivedate= 2007-11-22 }}</ref> Lakini haijulikani kwa kweli jinsi ongezeko la joto litakavyoathiri dhoruba. Dhoruba zinazopatikana nje ya maeneo ya Kitropiki hutegemea [[gredienti ya kipimo cha joto]], ambacho kinatabiriwa kuwa dhaifu kuzidi katika Ulimwengu wa kaskazini huku kanda la ncha ya eneo la kaskazini mwa Ulimwengu likizidi kuwa na joto jingi kuliko maeneo mengine katika ulimwengu wa kasakazini.<ref>{{Rejea tovuti |publisher= [[Intergovernmental Panel on Climate Change]] |editor= Houghton, J.T.,Y. Ding, D.J. Griggs, M. Noguer, P.J. van der Linden, X. Dai, K.Maskell, and C.A. Johnson |title= Climate Change 2001: The Scientific Basis. Contribution of Working Group I to the Third Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Extra-tropical storms. |author= U. Cubasch, G.A. Meehl, et al. |url= http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/366.htm |accessdate= 2007-12-03 |accessyear= |year= 2001 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20071123190203/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/366.htm |archivedate= 2007-11-23 }}</ref> ====Hali kali za hewa ==== [[Image:Trends in natural disasters.jpg|thumb|right|Ongezeko la joto Duniani huenda limechangia mienendo ya majanda ya kimaumbile kama vile [[hali kali ya hewa]].]] Kulingana na makadirio ya siku zijazo ya mabadiliko ya hali ya hewa, ripoti ya IPCC imetabiri mengi.<ref name="WGI AR4 SPM" /> Imetabiriwa kuwa katika maeneo mengi ya nchi, idadi ya vipindi vya joto au [[mawimbi ya joto]] yana uwezekano mkubwa wa kupanda. Kuna uwezekano kuwa: * Maeneo mengi zaidi yataathirika na [[ukame]] * Pia kutakuwa na matukio ya [[saikloni za Kitrpiki]] mengi * Pia matukio ya kukithiri kwa kiwango cha kiwango chenye maji baharini (bila kuhesabu [[tsunami]]) Nguvu ya dhoruba itakayosababisha hali kali ya hewa inazidi kuongezeka, kama vile kipimo cha nguvu zinazotolewa na harikeni.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.realclimate.org/index.php?p=181 |title=Hurricanes and Global Warming - Is There a Connection?|publisher=Real Climate|accessdate=2007-12-03|author=Stefan Rahmstorf, Michael Mann, Rasmus Benestad, Gavin Schmidt, and William Connolley}}</ref> [[Kerry Emanuel]] anaandika kuwa nguvu zinazotokana na harikeni zinategemea sana kiwango cha joto, hivyo kuashiria ongezeko la joto Duniani.<ref>{{Rejea jarida |url=ftp://texmex.mit.edu/pub/emanuel/PAPERS/NATURE03906.pdf |title=Increasing destructiveness of tropical cyclones over the past 30 years |last=Emanuel |first=Kerry |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |year=2005 |volume=436 |pages=686–688 |doi=10.1038/nature03906 |format=PDF |archive-date=2013-05-02 |access-date=2010-01-15 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20130502230716/ftp://texmex.mit.edu/pub/emanuel/PAPERS/NATURE03906.pdf |url-status=dead }}</ref> Hata hivyo, masomo zaidi yaliyofanywa na Emanuel kwa kutumia mifano zaidi ya mapato yalihitimisha kuwa kuongezeka huku kwa nguvu zinazotokana na na dhoruba katika miongo ya hivi karibuni hakuwezi kuhusishwa kwa kipekee na ongezeko la joto Duniani.<ref>{{Rejea jarida |url=ftp://texmex.mit.edu/pub/emanuel/PAPERS/Emanuel_etal_2008.pdf |title=Hurricanes and global warming: Results from downscaling IPCC AR4 simulations|last=Emanuel|first=Kerry |journal=[[Bulletin of the American Meteorological Society]] |year=2008 |volume=89 |pages=347–367 |doi=10.1175/BAMS-89-3-347|format=PDF |first2=Ragoth |first3=John}}</ref> Kufanywa kwa mifano ya harikeni pia kumetoa matokeo yanayofanana, kupata kuwa harikeni, zikundwa katika maeneo yanayotoa viwango vingi zaidi vya Kaboni monoksaidi (CO₂), vina nguvu zaidi, hata hivyo, idadi ya harikeni itapungua.<ref>{{Rejea jarida|doi=10.1038/ngeo202|title=Simulated reduction in Atlantic hurricane frequency under twenty-first-century warming conditions|year=2008|author=Knutson, Thomas R.|journal=Nature Geoscience|volume=3|pages=11|first2=Joseph J.|first3=Stephen T.|first4=Gabriel A.|first5=Isaac M.}}</ref> Ulimwenguni kote, uwiano wa [[harikeni]] zinazofikia [[Kipimo cha Saffir–Simpson cha Harikeni|kiwango cha 4 au 5]] – kikiambatana na kasi za upepo za zaidi ya mita 56 kila sekunde – umepnada kutoka 20% katika miaka ya 1970 hadi 35% katika miaka ya 1990.<ref>{{Rejea habari |url=http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn8002 |title=Warming world blamed for more strong hurricanes |first=Fred |last=Pearce |publisher=[[New Scientist]] |date=2005-09-15 |accessdate=2007-12-03 |archivedate=2006-05-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060509072619/http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn8002 }}</ref> Usimbishaji nchini Marekani kutokana na harikeni umepanda kwa zaidi ya 7% katika karne ya ishirini.<ref>{{Rejea habari| url=http://www.newscientist.com/channel/earth/climate-change/mg18625054.800 |title=Global warming will bring fiercer hurricanes|publisher=New Scientist Environment |date= 2005-06-25 |accessdate=2007-12-03}}</ref><ref>{{Rejea habari| url=http://www.noaanews.noaa.gov/stories2006/s2622.htm |title=Area Where Hurricanes Develop is Warmer, Say NOAA Scientists |publisher=[[NOAA]] News Online |date=2006-05-01 |accessdate=2007-12-03}}</ref><ref>{{Rejea habari |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1109337,00.html |title=Global Warming: The Culprit? |last=Kluger |first=Jeffrey |publisher=[[Time (magazine)|Time]] |date=2005-09-26 |accessdate=2007-12-03 |archivedate=2009-03-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090311061211/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1109337,00.html }}</ref> Kiwango ambacho hili limesababishwa na ongezeko la joto Duniani kinyume na [[Kuyumbayumba kwa Miongo mingi wa Kiatlantiki]] hauleweki vizuri. Baadhi ya utafiti umepata kuwa ongezeko la [[joto la uso wa bahari]] unaweza kuanzishwa na ongezeko la [[upepo wa kukata]], hivyo basi kusababisha mabadiliko madogo au hata kutosababisha mabadiliko yoyote ya shughuli za harikeni.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.livescience.com/environment/070417_wind_shear.html |title=Study: Global Warming Could Hinder Hurricanes|author=Thompson, Andrea|publisher=LiveScience|date= 2007-04-17|accessdate=2007-12-06}}</ref> Hoyos ''pamoja na watafiti wengine.'' (2006) wamehusisha mwenendo wa ongezeko wa iadi ya harikeni za jamii ya 4 na 5 kwa kipindi kati ya 1970-2004 moja kwa moja na mwenendo wa vipimo vya joto vya uso wa bahari.<ref name="Hoyos2006">{{Rejea jarida |last=Hoyos |first=Carlos D. |authorlink= |coauthors= |year=2006 |month= |title=Deconvolution of the Factors Contributing to the Increase in Global Hurricane Intensity |journal=Science |volume=312 |issue=5770 |pages=94&ndash;97 |doi=10.1126/science.1123560 |url=https://archive.org/details/sim_science_2006-04-07_312_5770/page/94|accessdate= |quote=|pmid=16543416 |first2=PA |first3=PJ |first4=JA }}</ref> Ongezeko la majanga yanayotokana na hali kali ya hewa husababishwa hasa na ongezeko la idadi ya watu katika kila eneo mraba, na matarajio ya kuongezeka kwingi zaidi katika katika siku za usoni.<ref name="Pielke2008">{{Rejea jarida | last = Pielke | first = Roger A., Jr. | authorlink = | coauthors = ''et al.'' | year = 2008 | month = | title = Normalized Hurricane Damage in the United States: 1900–2005 | journal = Natural Hazards Review | volume = 9 | issue = 1 | pages = 29&ndash;42 | doi = 10.1061/(ASCE)1527-6988(2008)9:1(29) | url = http://forecast.mssl.ucl.ac.uk/shadow/docs/Pielkeetal2006a.pdf | accessdate = | quote = | format = PDF | archive-date = 2009-03-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090325193610/http://forecast.mssl.ucl.ac.uk/shadow/docs/Pielkeetal2006a.pdf | dead-url = yes }}</ref> [[Shirika la Dunia la Somo la Hali ya Hewa]] linaelezea kuwa “ingawa kuna ushahidi wa na dhidi ya kuwa na ishara inayoweza kupimika ya kianthropojeniki katika hali ya anga ya rekodi ya saikloni ya kitropiki hadi wa leo, hakuna hitimisho maalum linaloweza kufanywa kuhusu hoja hii.”<ref name="WMO-IWTC">{{Cite press release |title=Summary Statement on Tropical Cyclones and Climate Change |publisher=World Meteorological Organization |date=2006-12-04 |url=http://www.wmo.int/pages/prog/arep/press_releases/2006/pdf/iwtc_summary.pdf |format=PDF |language= |accessdate= |quote= }}</ref> Pia waliifanya kuwa wazi kuwa “hakuna saikloni moja ya kitropiki ambayo inayoweza kuhusishwa moja kwa moja na mabadiliko ya hali ya anga.”<ref name="WMO-IWTC" /> [[Thomas Knutson]] na Robert E. Tuleya wa [[NOAA]] walisema mnamo mwaka wa 2004 kuwa ongezeko la joto uliowezeshwa na [[gesi za nyumba za kijani kibichi]] huenda zikasababisha ongezeko la matukio ya dhoruba za jamii ya 5 ambazo husababisha uharibifu mwingi.<ref>{{Rejea jarida|author = Knutson, Thomas R. and Robert E. Tuleya|title= Impact of CO₂-Induced Warming on Simulated Hurricane Intensity and Precipitation:Sensitivity to the Choice of Climate Model and Convective Parameterization|journal=Journal of Climate|volume=17|issue=18|year=2004|pages=3477–3494 |url=http://www.gfdl.noaa.gov/reference/bibliography/2004/tk0401.pdf|doi=10.1175/1520-0442(2004)017<3477:IOCWOS>2.0.CO;2|format=PDF}}</ref> Mnamo mwaka wa 2008, Knutson ''pamoja na watafiti wengine.'' Alipata kuwa idadi ya harikeni za Kiatlantiki na dhoruba za Kitropiki zingepungua kufuatia ongezeko la joto litakalosababishwa na gesi za nyumba za kijani kibichi katika siku za usoni.<ref name="Knutson2008">{{Rejea jarida |last=Knutson |first=Thomas |authorlink= |coauthors=''et al.'' |year=2008 |month= |title=Simulated reduction in Atlantic hurricane frequency under twenty-first-century warming conditions |journal=[[Nature Geoscience]] |volume=1 |issue=6 |pages=359–364 |doi=10.1038/ngeo202 |url= |accessdate= |quote= }}</ref> Vecchi na Soden wanapata kuwa makadirio ya [[upepo wa kukata]], ambayo yanapoongezeka yanapunguza [[saikloni za kitropiki]], pia kunabadilisha mifano iliyotabiriwa ya ongezeko la joto. Kuna makadirio ya ongezeko la idadi ya [[upepo wa kukata]] katika Atlantiki ya Kitropiki na Pasifiki ya Mashariki inayohusishwa na kupungua kwa kipimo cha [[Mzunguko wa Walker]], na pia kupungua kwa kukata kwa upepo katika eneo la magharibi na kati la Pasifiki.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.gfdl.noaa.gov/~gav/ipcc_shears.html |title=IPCC Projections and Hurricanes |publisher=Geophysical Fluids Dynamic Laboratory|accessdate=2007-12-06|author=Brian Soden and Gabriel Vecchi}}</ref> Utafiti huo haufanyi makadirio kuhusu madhara kwa harikeni za eneo la Atlantiki na Pasifiki ya mashariki kuhusu anga inayozidi kuwa na joto na unyevunyevu, na mfano uliotaboriwa unaongezeka katika upepo wa kukata wa eneo la Atlantiki.<ref>{{Rejea jarida |last= Vecchi |first= Gabriel A. |coauthors= Brian J. Soden |date= 2007-04-18 |title= Increased tropical Atlantic wind shear in model projections of global warming |journal= [[Geophysical Research Letters]] |volume= 34 |issue= L08702 |pages= 1–5 |doi= 10.1029/2006GL028905 |url= http://www.gfdl.noaa.gov/reference/bibliography/2007/gav0701.pdf |format= PDF |accessdate= 2007-04-21}}</ref> Hatari kubwa zaidi ya hali kali ya hewa haimaanishi hatari kubwa iliyo wazi ya hali ya hewa ambayo haifanani na ile ya wastani.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.climateprediction.net/science/pubs/ccs_allen.pdf |author=Myles Allen |authorlink=Myles Allen |publisher=climateprediction.net |accessdate=2007-11-30 |title=The Spectre of Liability |format=PDF |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071128074237/http://www.climateprediction.net/science/pubs/ccs_allen.pdf |archivedate=2007-11-28 }}</ref> Hata hivyo, ushahidi ni wazi kuwa hali kali ya hewa na mvua ya wastani pia vinaongezeka. Kuongezeka kwa joto kunatarajiwa kuzalisha mawimbi makali zaidi juu ya ardhi na idadi kubwa zaidi ya dhoruba kali sana.<ref>{{Rejea jarida|last = Del Genio | first = Tony | coauthors = ''et al.''|title=Will moist convection be stronger in a warmer climate?|journal = Geophysical Research Letters | volume = 34 | doi = 10.1029/2007GL030525|year=2007|pages=L16703}}</ref> ====Kuongezeka kwa uvukizi==== [[Image:BAMS climate assess boulder water vapor 2002 - 2.png|thumb|left|200px|Kuongezeka kwa maji yanayotokana na uvukizi katika eneo la Boulder, Colorado.]] Katika kipindi cha karne ya 20th, viwango vywa uvukizi vimepungua duniani kote <ref>{{Rejea jarida | url=http://www.nature.com/nature/journal/v377/n6551/abs/377687b0.html| title=Evaporation losing its strength |first=T. C. |last=Peterson |coauthors= V. S. Golubev, P. Ya. Groisman |journal= [[Nature (journal)|Nature]]|date= 26 Oktoba 2002|volume=377|pages=687–688| doi=10.1038/377687b0| format=abstract}}</ref>; hili linadhaniwa na wengi kuweza kuelezewa kupitia [[kufifia Duniani]]. Kadiri hali ya anga inavyozidi kuwa moto na sababu za kufifia Duniani kunapunguzwa, [[uvukizi]] utazidi kwa sababu ya bahari yenye joto zaidi. Kwa sababu Dunia ni mfumo uliofungwa hili litasababisha viwangi vingi zaidi vya [[mvua]], pamoja na [[mmomonyoko]]. Mmomonyoko huu, kwa upande mwingine, unaweza katika maeneo ya kitropiki ambao yamo hatarini (hasa Barani Afrika) kusababisha [[kuenea kwa majangwa]]. Kwa upande mwingine, katika maeneo mengine, ongezeko la mvua litasababisha kukuwa kwa misitu katika maeneo kavu yenye majangwa. Wanasayansi wamepata ushahidi kuwa ongezeko la uvukizi kunaweza kusababisha [[hali ya hewa]] kali zaidi kadiri ongezeko la joto Duniani linapoendelea. Ripoti ya kila mwaka ya tatu ya IPCC inasema: "...wingi wa wastani Duniani wa mvuke na usimbishaji unakadiriwa kuongezeka katika karne ya 21. Kufikia nusu ya pili ya karne ya 21, kuna uwezekano kuwa usimbishaji utakuwa umeongezeka katika maeneo ya kilatitudo ya kati na ya juu ya kaskazini na [[Antaktika]] katika majira ya baridi. Katika latitiudi za chini ikuna kupunguka na kuongezeka katika maeneo juu ya ardhi. Tofauti kubwa zaidi za mwaka mmoja hadi mwingine za usimbishaji ina uwezekano wa kufanyika katika maeneo mengi ambapo ongezeko la usimbishaji wa wastani umetabiriwa."<ref name="ar4wg1a" /><ref>{{Rejea tovuti |publisher= [[Intergovernmental Panel on Climate Change]] |editor= Houghton, J.T.,Y. Ding, D.J. Griggs, M. Noguer, P.J. van der Linden, X. Dai, K.Maskell, and C.A. Johnson |title= Climate Change 2001: The Scientific Basis. Contribution of Working Group I to the Third Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Precipitation and Convection. |author= U. Cubasch, G.A. Meehl, et al. |url= http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/364.htm |accessdate= 2007-12-03 |accessyear= |year= 2001 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20071209083441/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/364.htm |archivedate= 2007-12-09 }}</ref> ====Gharama itakayotokana na hali kali zaidi ya hewa==== Kwa mujibu wa maelezeo ya [[Shirika la Kimataifa la Somo la Hali ya Hewa]], “Ongezeko la hivi karibuni la athari ya kijamii kutokana na saikloni za kitropiki imesababishwa hasa na ongezeko la ukolezi wa idadi ya watu na miundombinu katika maeneo ya pwani.”<ref name="WMO-IWTC" /> Pielke ''pamoja na watafiti wengine.'' (2008) alilinganisha uharibifu wa harikeni za Marekani wa kati ya miaka 1900–2005 na viwango vywa mwaka wa 2005 na alipata kuwa hakukuwa na mwenendo uliobaki wa uharibifu uliobaki. Miaka ya 1970 na 1980 ilijulikana hasa kwa sababu idadi yao ndogo ya uharibifu ikilinganishwa na miongo ya awali. [[Muongo]] wa 1996–2005 una idadi ya pili ya uharibifu ikilinganishwa na miongo 11 ya awali, huku muongo wa miaka ya 1926–1935 pekee ukiipita kwa kigharama. Dhoruba iliyosababisha uharibifu mwingi zaidi ni [[harikeni ya Miami ya mnamo mwaka wa 1926]], ikiwa na uharibifu takriban dola bilioni 157 bilioni.<ref name="Pielke2008" /> ''Jarida la Bima'' la Marekani lilitabiri kuwa “hasara zinazotokna na majanga zinafaa kutarajiwa kuongezeka maradufu kila miaka 10 kwa sababu ya ongezeko la gharama ya ujenzi, ongezeko la idadi ya mijengo, na mabadiliko ya tabia zao.”<ref>Insurance Journal: [http://www.insurancejournal.com/news/national/2006/04/18/67389.htm Sound Risk Management, Strong Investment Results Prove Positive for P/C Industry], 18 Aprili 2006.</ref> Chama cha Watoaji Bima cha Uingereza (ABI) limetaja kuwa kupunguza uzalisaji wa kabini kunaweza kupungua 80% ya gharama za nyongeza za kila mwaka zinazotokana na saikloni za kitropiki kufikia miaka ya 2080. Gharama pia inapanda kwa sababu ya kujenga katika maeneo wazi kama vile pwani na maeneo tambarare yaliyofurika. ABI inadai kuwa kupunguza kwa udhaifu dhidi ya baadhi ya madhara ya mabadiliko ya hali ya anga, kwa mfano kupitia mijengo dhabiti zaidi na ulinzi dhidi ya mafuriko ulioboreshwa zaidi, pia kunaweza sababisha kupunguza matumizi ya pesa baada ya muda mrefu.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.abi.org.uk/Display/File/Child/552/Financial_Risks_of_Climate_Change.pdf |title=Financial risks of climate change |publisher=Association of British Insurers |month=Juni |year=2005 |format=PDF |accessdate=2010-01-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051028161015/http://www.abi.org.uk/Display/File/Child/552/Financial_Risks_of_Climate_Change.pdf |archivedate=2005-10-28 }}</ref> ====Mabadiliko ya hali ya anga katika maeneo madogo==== [[Image:Catarina 2004-03-27 1630Z (cropped).jpg|thumb|right|Harikeni ya kwanza iliyorekodiwa katika eneo la Kusini la Kiatlanitiki, [[Saikiloni Catarina|"Catarina"]], iliyoathiri Brazil mnamo Machi mwaka wa 2004]] Katika Ulimwengu wa kaskazini, eneo la kaskazini la kana ya [[Aktiki]] ambayo ni nyumbani kwa watu 4,000,000 imekuwa na ongezeko la joto la kati ya 1°C na 3°C (1.8°F na 5.4°F) katika kipindi cha miaka 50 iliyopita. Kanada, [[Alaska]] na Urusi hivi sasa zinapitia hatua ya uyeyukaji wa [[mchanga ambao ni kama barafu]]. Hili linaweza kuharibu mifumo ya kiikolojia na kwa kuongeza shghuli za bacteria katika udongo zinaweza kusababisha maeneo haya kuwa vyanzo vya kaboni badala ya [[vitumiaji vya kaboni]].<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.arctic.noaa.gov/essay_romanovsky.html |title=How rapidly is permafrost changing and what are the impacts of these changes? |author=Vladimir Romanovsky |publisher= NOAA|accessdate=2007-12-06}}</ref> Utafiti (ulichapishwa katika jarida la ''Sayansi'') kuhusu mabadiliko katika udongo uliofanywa kuwa kama barafu wa eneo la magharibi la [[Siberia]] unaonyesha kwamba inazidi kupungua katika maeneo ya kusini, hivyo kupelekea kwa hasara ya kupotea kwa kariibu 11% ya takriban mito 11,000 ya Siberia tangu mwaka wa 1971.<ref>{{Rejea habari |url=http://www.guardian.co.uk/international/story/0,,1503170,00.html |title=Shrinking lakes of Siberia blamed on global warming|author=Nick Paton Walsh |publisher=The Guardian |date=2005-06-10}}</ref> Wakati uo huo, Siberia ya magharibi ipo katika hatua ya kwanza ambapo udongo ulikuwa kama barafu unaunda maziwa mapya, ambayo mwishow yanaanza kupotea kama katika eneo la mashariki. Isitoshe, kuyeyuka kwa udongo ambao umekuwa kama barafu mwishowe kutasababisha kutolewa kwa gesi ya metheni kutoka kwa maeneo majimaji yaliyofanywa kuwa kama mawe na barafu. Kabla ya mwezi Machi mwaka wa 2004, hakuna [[saikloni ya kitropiki]] ambayo ilikuwa imewahi kuonekana katika bahari ya Kusini ya Atlantiki. [[Saikloni Catarina|Saikloni ya Atlantiki]] ya kwanza kutokea kusini mwa [[ikweta]] iliathiri [[Brazil]] mnamo tarehe 28 Machi, mwaka wa 2004 ikiwa na upepo wa kasi la 40&nbsp;m/s (Kilomita 144 kwa kila saa), ingawa baadhi ya wasomi wa Kibrazili wa hali ya anga wanakana kuwa ilikuwa harikeni.<ref>{{Rejea habari |url=http://www.usatoday.com/weather/news/2004-03-28-brazil-storm_x.htm |title=First South Atlantic hurricane hits Brazil |publisher= [[USA Today]] |date= 2004-03-28}}</ref> Mifumo ya ufuatiliaji ingeongezwa hadi kilomita 1,600(maili 1,000) zaidi kulekea upande wa kusini. Hakuna makubaliano kuhusu ikiwa harikeni hii inahusishwa na mabadiliko ya hali ya anga,<ref name="Henson2005">{{Rejea tovuti |url=http://www.ucar.edu/communications/quarterly/summer05/catarina.html |title=What was Catarina? |accessdate=2008-06-22 |last=Henson |first=Bob |coauthors= |year=2005 |work=UCAR Quarterly |publisher= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160603153603/http://www.ucar.edu/communications/quarterly/summer05/catarina.html |archivedate=2016-06-03 }}</ref><ref>{{Rejea jarida |last=Pezza |first=Alexandre B. |coauthors=Simmonds, Ian |date=2006-04-28 |title=Catarina: The first South Atlantic hurricane and its association with vertical wind shear and high latitude blocking |journal=Proceedings of 8th International Conference on Southern Hemisphere Meteorology and Oceanography |pages=353–364 |isbn=85-17-00023-4 |accessdate= |ISBN-status=May be invalid - please double check}}</ref> lakini muundo mmoja wa hali ya anga unaonyesha kuongezeka kwa kuanza kwa saikloni za kitropiki katika eneo la Kusini la Atlantiki kwa sababu ya ongezeko la joto Duniani kufikia mwisho wa karne ya 21.<ref>{{Rejea tovuti|url=http://www2.metoffice.gov.uk/weather/tropicalcyclone/catarina.html|title=South Atlantic Hurricane breaks all the rules|publisher=U. K. [[Met Office]]|accessdate=2007-12-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070929091040/http://www2.metoffice.gov.uk/weather/tropicalcyclone/catarina.html|archivedate=2007-09-29}}</ref> ===Kupungua na kukoma kwa theluji=== [[Image:Glacier Mass Balance Map.png|250px|left|thumb|Mapu ya mabadiliko ya upana wa theluji milimani tangu mwaka wa 1970. Kupungua kwa upana kumeonyeshwa katika rangi ya machungwa na rangi nyekundu, kuongezeka kumeonyeshwa kwa rangi ya bluu.]] Katika nyakati za kihistoria, theluji ilikuwa katika wakati wenye kipindi cha baridi kati ya mwaka wa 1550 na mwaka wa 1850, kipindi kinachojulikana kama [[Enzi ndogo ya Barafu]]. Baada ya hapo, hadi mwaka wa 1940, theluji Duniani kote ilizidi kurudi nyuma kadiri hali ya anga ilipozidi kuwa moto. [[Kurudi nyuma kwa theluji tangu mwaka wa 1850|Kurudi nyuma kwa theluji]] kulipungua na mara nyingi kufanya kinyume na kuanza kusonga mbele kati ya mwaka wa 1950 na mwaka wa 1980 Dunia ilipopoa kidogo. Tangu mwaka wa 1980, kurudi nyuma kwa theluji kumezidi na sasa kumeonekana katika kila pemebe Duniani, huku kukitishia kuwepu kwa theluji kokote Duniani. Utaratibu huu umefanyika kwa kasi zaidi tangu mwaka wa 1995.<ref>{{Rejea tovuti | author=World Glacier Monitoring Service | title=Home page | work= | url=http://www.geo.unizh.ch/wgms/fog.html | accessdate=20 Desemba 2005 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20051218105620/http://www.geo.unizh.ch/wgms/fog.html | archivedate=2005-12-18 }}</ref> Bila kuhesabu [[kofia za barafu]] na [[mabati ya barafu]] ya Aktiki na Antaktiki, eneo la jumla la [[theluji]] Duniani kote imepungua kutoka 50% tangu mwisho wa karne ya 19.<ref name="munichre">{{Rejea tovuti | url=http://www.munichre.com/en/ts/geo_risks/climate_change_and_insurance/retreat_of_the_glaciers/default.aspx | title=Retreat of the glaciers | publisher=Munich Re Group | accessdate=2007-12-12 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080117092159/http://www.munichre.com/en/ts/geo_risks/climate_change_and_insurance/retreat_of_the_glaciers/default.aspx | archivedate=2008-01-17 }}</ref> Kwa sasa viwango vya kupungua kwa theluji na urari wa hasara ya kiwango umekuwa ukiongezeka katika maeneo ya [[Andes]], [[Alps]], [[Pyrenees]], [[Himalayas]], [[Milima ya Rocky]] na [[Cascades za Kasakazini]]. Kupotea kwa theluji hausababishi tu kuanguka kwa ardhi, mafuriki ya haraka na kufurika kwa [[maziwa ya theluji]],<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.rrcap.unep.org/issues/glof/ |title=Glacial Lake Outburst Flood Monitoring and Early Warning System |publisher=[[United Nations Environment Programme]] |accessdate=2007-12-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060717213108/http://www.rrcap.unep.org/issues/glof/ |archivedate=2006-07-17 }}</ref> lakini pia kunasababisha mabadiliko ya mitiririko ya maji katika mito. Maji kutokana na theluji yanapungua katika msimu wa jua wakati ambapo ukubwa wa theluji unapungua, upungufu huu tayari unaonekana katika maeneo mengi.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.nichols.edu/departments/glacier/glacier.htm |title=Recent retreat of North Cascade Glaciers and changes in North Cascade Streamflow |publisher=North Cascade Glacier Climate Project |author=Mauri S. Pelto |accessdate=2007-12-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060307121854/http://www.nichols.edu/departments/glacier/glacier.htm |archivedate=2006-03-07 }}</ref> Theluji inabaki na maji milimani katika miaka yenye usimbishaji, kwa sababu barafu inayofunika theluji inafanya jiwe la barafu lisiyeyuke. Katika miaka kavu na yenye joto jingi, theluji inabadilisha idadi ndogo zaidi za usimbishaji kwa kutoa maji mengi zaidi yaliyoyeyushwa.<ref name="munichre" /> Kuyeyuka kwa theluji ya maeneo ya [[Hindu Kush]] na [[Himalaya]] ambayo ni chanzo cha maji cha mito mikuu ya [[Asia ya Kati|Kati]], [[Asia ya Kusini|Kusini]], [[Asia ya Mashariki|Mashariki]] na [[Asia ya Kusini Mashariki]] wakati wa ukame. Kuongezeka kwa uyeyushaji kungesababisha mitiririko mingi zaidi kwa kipindi cha miongo mingi zaidi, ambapo "baadhi ya maeneo yenye watu wengi zaidi Duniani yataishiwa na maji'" kadiri theluji ambayo ni vyanzo vya mito inayeyushwa.<ref>{{Rejea jarida | journal=[[Nature (journal)|Nature]] | last=Barnett | first=T. P. | coauthors=J. C. Adam, D. P. Lettenmaier | title= Potential impacts of a warming climate on water availability in snow-dominated regions | url=http://www.nature.com/nature/journal/v438/n7066/full/nature04141.html | date=17 Novemba 2005 | volume=438 | pages=303–309 | accessdate=2008-02-18 | doi= 10.1038/nature04141 }}</ref> [[Muinuko wa Kitibeti]] una hifadhi ya ukubwa wa tatu zaidi Duniani. Vipimo vya joto pale vinaongezeka mara nne haraka kuliko katika eneo lingine nchini Uchina, na kurudi nyuma kwa theluji unafanyika kwa kasi ikilinganishwa na mahali pengine Duniani.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5g1eE4Xw3njaW1MKpJRYOch4hOdLQ |title=Global warming benefits to Tibet: Chinese official. Reported 18/Aug/2009. |accessdate=2010-01-15 |archivedate=2010-01-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100123192540/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5g1eE4Xw3njaW1MKpJRYOch4hOdLQ }}</ref> Kulingana na ripoti ya Reuters, theluji za [[Himalayas|Himalaya]] ambazo ndizo vyanzo vya mito mikubwa zaidi Barani Asia, mito [[Ganges]], [[Indus]], [[Brahmaputra]], [[Yangtze]], [[Mekong]], [[Salween]] na [[Manjano]] – inaweza kupungua kadiri vipimo vya joto vinavyoongezeka.<ref>{{Rejea tovuti | author= | title=Vanishing Himalayan Glaciers Threaten a Billion | publisher=[[Reuters]] | url=http://www.planetark.com/dailynewsstory.cfm/newsid/42387/story.htm | date=2007-06-05 | accessdate=21 Desemba 2007 }}</ref> Takriban watu bilioni 2.4 wanaishi katika [[bonde la mifereji]] wa mito ya Himalaya<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.peopleandplanet.net/pdoc.php?id=3024 |title=Big melt threatens millions, says UN |publisher=People and the Planet |date=2007-06-24 |accessdate=2007-12-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070819200515/http://www.peopleandplanet.net/pdoc.php?id=3024 |archivedate=2007-08-19 }}</ref> Uhindi, Uchina, [[Pakistan]], [[Bangladesh]], [[Nepal]] na [[Myanmar]] huenda zikawa na mafuriko yakifuatiwa na [[ukame]] katika miongo ijayo. Nchini Uhindi pekee, mto wa Ganges unatoa maji ya kunywa na kilimo kwa zaidi ya watu milioni 500 million.<ref>{{Rejea tovuti | author= | title=Ganges, Indus may not survive: climatologists | publisher=Rediff India Abroad | url=http://www.rediff.com/news/2007/jul/24indus.htm | date=2007-07-25 | accessdate=21 Desemba 2007 }}</ref><ref>{{Rejea tovuti | author=China Daily | title=Glaciers melting at alarming speed | publisher=People's Daily Online | url=http://english.peopledaily.com.cn/90001/90781/90879/6222327.html | date=2007-07-24 | accessdate=21 Desemba 2007 }}</ref><ref>{{Rejea tovuti | author=Navin Singh Khadka | title=Himalaya glaciers melt unnoticed | publisher=[[BBC]] | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3998967.stm | date=2004-11-10 | accessdate=21 Desemba 2007 }}</ref> Imekubalika, hata hivyo, kuwa ongezeko la maji kutoka theluji za Himalaya kila msimu ulisababisha ongezeko la uzalishaji wa kilimo katika eneo la Uhindi ya kasakazini katika kipindi chote cha karne ya 20.<ref>{{Rejea jarida |last=Rühland |first=Kathleen |authorlink= |coauthors=''et al.'' |year=2006 |month= |title=Accelerated melting of Himalayan snow and ice triggers pronounced changes in a valley peatland from northern India |journal=Geophysical Research Letters |volume=33 |issue= |pages=L15709 |doi=10.1029/2006GL026704 |url= |accessdate= |quote= }}</ref> Kurudi nyuma kwa theluji ya milima, hasa katika eneo la magharibi kaskazini la Marekani, Ardhi ya Franz-Josef Land, Asia, the Alps, the Pyrenees, Indonesia na Afrika, na maeneo ya kitropiki na yanayokaribia kuwa ya kitropiki katika Bara la Marekani Kusini, imetumika kama ushahidi wa ongezeko la joto Duniani tangu mwisho wa karne ya 19. Theluji nyingi zinapotea kwa sababu ya kuyeyuka na hivyo kusababisha wasiwasi zaidi kuhsu rasilimali za maji katika maeneo haya yenye theluji katika siku zijazo. Katika eneo la Magharibi la Marekani ya Kaskazini theluji katika laini ya 47 zimeonekana kurudi nyuma.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.nichols.edu/departments/glacier/glacier.htm |title=North Cascade Glacier Climate Project |publisher=North Cascade Glacier Climate Project |author=Mauri S. Pelto |accessdate=2007-12-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060307121854/http://www.nichols.edu/departments/glacier/glacier.htm |archivedate=2006-03-07 }}</ref> [[Image:Retreat of the Helheim Glacier, Greenland.jpg|thumb|200px|right|Kurudi nyuma kwa theluji la Helheim, nchini Greenland]] Ijapokuwa ya kuwa karibu na umuhimu wao kwa [[idadi ya watu Duniani|Idadi ya watu]], theluji za milima na mabonde za latititudi zenye joto jingi zinchangia kiwango kidogo cha barafu ya theluji Duniani. Takriban 99% inapatikana katika mabati makuu ya barafu ya maeneo ya Kipola na chini ya kipola ya Antaktika na Greenland. Mabati haya yanayoendelea mfululizo huwa katika eneo la kilomita 3 (maili 1.9) au zaidi kwa upana, hufunika maeneo ya kipola na chini ya kipola ya ardhi. Kama mito inayotoka katika mito mikubwa, theluji nyingi za kutoka hubeba barafu kutoka sehemu za mwisho za bati la barafu hadi baharini. Kusonga nyuma kwa theluji kumeonekana katika theluji hizi za kutoka, hivyo kusababisha ongezeko la kiwango cha barafu inayotoka katika theluji. Katika [[Greenland]] wakati tangu mwaka wa 2000 umefanya kurudi nyuma kwa theluji nyingi kubwa amabazo hapo awali hazikuwa hazisongi. Theluji tatu zimefanyiwa utafiti: Helheim, [[Jakobshavn Isbræ]] na Kangerdlugssuaq, ambazo zinaondoa maji katika 16% ya [[Bati la Barafu la Greenland]]. Picha za setelaiti na picha zilizochukuliwa kutoka juu angani kutoka miaka ya 1950 na 1970 zinaonyesha kuwa sehemu ya mbele ya theluji ilikuwa imebaki katika eneo moja kwa miongo mingi.Katika miaka ya 2001 ilikuwa imeanza kurudi nyuma kwa haraka sana, kiwango cha kilomita 7.2 (maili 4.5) kati ya mwaka wa 2001 na mwaka wa 2005. Pia imeongeza kasi yake ya kurudi nyuma kutoka mita 20(futi 66) kwa siku hadi mita 32(futi 100) kwa siku.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://currents.ucsc.edu/05-06/11-14/glacier.asp |title=Rapidly accelerating glaciers may increase how fast the sea level rises|author=Emily Saarman|publisher=UC Santa Cruz Currents |date= 2005-11-14 |accessdate=2007-12-28}}</ref> Jakobshavn Isbræ katika eneo la Greenland magharibi ilikuwa ikisonga katika kasi ya zaidi ya mita 24(futi 79 kila siku) tangu mwaka wa 1950 bila kuvunjika. Ulimi wa theluji ulianza kuvunjika mnamo mwaka wa 2000, na kusababisha kuvunjika kabisa kwa mnamo mwaka wa 2003, ingawa kiwango cha kurudi nyuma kiliongezeka maradufu mnamo hadi mita 30 (futi 98) kila siku.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.nasa.gov/vision/earth/lookingatearth/jakobshavn.html |title=Fastest Glacier in Greenland Doubles Speed |publisher=[[NASA]] |date=2004-12-01 |author=Krishna Ramanujan |accessdate=2007-12-28 |archivedate=2006-06-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060619191601/http://www.nasa.gov/vision/earth/lookingatearth/jakobshavn.html }}</ref> ===Bahari === Jukumu la bahari katika ongezeko la joto Duniani ni la utata. Bahari hutumika kama eneo ambapo kaboni monoksaidi huingia, na kuchukua nyingi ambayo ingebaki katika anga, lakini ongezeko la CO₂ limesababisha [[aside kuongezeka baharini]]. Aidha, kadiri kiwango cha joto cha bahari kinavyongezeka, zinashindwa kuchukua ndani CO₂ nyingi. Ongezeko la joto Duniani inatabiriwa kuwa na athari nyingi kwa bahari. Baadhi ya athari zinazoendelea ni ongezeko la eneo la bahari lenye maji kwa sababu ya upanuzi unaosababishwa na joto na kuyeyuka kwa theluji na mabati ya barafu, na kuongezeka kwa joto katika uso wa bahari, hivyo kusababisha ongezeko la tofauti za vipimo vya joto. Athari zingine zinazowezekana ni kubadilika kwa mzunguko wa bahari katika eneo kubwa. ====Kupanda kwa usawa wa bahari==== {{Main|Kupanda kwa usawa wa bahari}} Huku kipimo cha joto cha wastani kikipanda, kiasi cha [[maji]] katika bahari kinapanuka, na maji zaidi yanaingia ambapo hapo awali yalikuwa yamefungiwa katika thluji za ardhi, kwa mfano, [[Mabati ya barafu ya Greenland|Greenland]] na [[mabati ya barafu ya Antaktiki]]. Kwa theluji nyingi Ulimwenguni kote, kupoteza kiasi cha 60% hadi mwaka wa 2050 umetabiriwa.<ref name="Schneeberger2993">{{Rejea jarida |last=Schneeberger |first=Christian |authorlink= |coauthors=''et al.'' |year=2003 |month= |title=Modelling changes in the mass balance of glaciers of the northern hemisphere for a transient 2×CO₂ scenario |journal=Journal of Hydrology |volume=282 |issue=1&ndash;4 |pages=145&ndash;163 |doi=10.1016/S0022-1694(03)00260-9 |url= |accessdate= |quote= }}</ref> Wakato uo huo, makadirio ya jumla kiwango cha kuyeyuka kwa barafu katika eneo la Greenland ni {{|239|+/-|23|Kilomita za kikiubi}} kila mwaka, hasa katika Greenland ya Mashariki.<ref name="Chen2006">{{Rejea jarida |last=Chen |first=J. L. |authorlink= |coauthors=Wilson, C. R.; Tapley, B. D. |year=2006 |month= |title=Satellite Gravity Measurements Confirm Accelerated Melting of Greenland Ice Sheet |journal=Science |volume=313 |issue=5795 |pages=1958&ndash;1960 |doi=10.1126/science.1129007 |url=https://archive.org/details/sim_science_2006-09-29_313_5795/page/1958|accessdate= |quote= |pmid=16902089 }}</ref> Bati la barafu la eneo la Antaktiki, hata hivyo, linatarajiwa kuwa kati karne ya 21 kwa sababu ya ongezeko la usimbishaji.<ref name="ar4wg1ch5" /> Chini ya Ripoti Maalum ya IPCC kuhusu Matukio ya Uzalishaji (SRES) A1B, kufikia miaka ya kati ya 2090 eneo lenye maji baharini kitafikia kati ya mita 0.22 na 0.44 (incha 8.7 hadi 17) juu ya viwango vya mwaka 1990, na hivi sasa vinaongezeka kwa kiwango cha milimita 4 (incha 0.16) kila mwaka.<ref name="ar4wg1ch5">{{Rejea tovuti |publisher= Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA. |author= Bindoff, N.L., J. Willebrand, V. Artale, A, Cazenave, J. Gregory, S. Gulev, K. Hanawa, C. Le Quéré, S. Levitus, Y. Nojiri, C.K. Shum, L.D. Talley and A. Unnikrishnan |editor= Solomon, S., D. Qin, M. Manning, Z. Chen, M. Marquis, K.B. Averyt, M. Tignor and H.L. Miller |title= Observations: Oceanic Climate Change and Sea Level. In: Climate Change 2007: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change |url= http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter5.pdf |format= PDF |accessdate= 2007-12-29 |accessyear= |year= 2007 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20170513164252/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter5.pdf |archivedate= 2017-05-13 }}</ref> Tangu mwaka wa 1900, ongezeko la kiwango cha maji baharini kimepanda kwa kiwango cha wastani cha milimita 1.7 (Incha 0.067) kila mwaka;<ref name="ar4wg1ch5" /> tangu mwaka wa 1993, picha za anga za [[setalaiti]] za [[TOPEX/Poseidon]] zinaonyesha kiwango cha karibu milimita 3(incha 0.03) kila mwaka.<ref name="ar4wg1ch5" /> Kiwango chenye maji baharini kimepanda zaidi ya mita 120 (futi 390) tangu [[kiwango cha juu zaidi cha mwisho cha Kitheluji]] takriban miaka 20,000 iliyopita. Kiasi kikubwa cha hayo kilifanuika kabla ya miaka 7000 iliyopita.<ref name="Fleming1998">{{Rejea jarida |last=Fleming |first=Kevin |authorlink= |coauthors=''et al.'' |year=1998 |month= |title=Refining the [[eustatic]] [[sea-level curve]] since the Last Glacial Maximum using far- and intermediate-field sites |journal=Earth and Planetary Science Letters |volume=163 |issue=1&ndash;4 |pages=327&ndash;342 |doi=10.1016/S0012-821X(98)00198-8 |url= |accessdate= |quote= }}</ref> Kiwango cha joto cha Dunia kilipungua baada ya [[Kiwango cha Juu zaidi cha Hali ya Anga cha Holocene]], kusababisha kupunguka kwa kiwango cha maji baharini cha mita 0.7+/0.1 au Incha 28+/3.9 kati ya miaka 4000 na 2500 kabla ya wakati wa leo.<ref name="Goodwin1998">{{Rejea jarida |last=Goodwin |first=Ian D. |authorlink= |coauthors= |year=1998 |month= |title=Did changes in Antarctic ice volume influence late Holocene sea-level lowering? |journal=Quaternary Science Reviews |volume=17 |issue=4&ndash;5 |pages=319&ndash;332 |doi=10.1016/S0277-3791(97)00051-6 |url= |accessdate= |quote= }}</ref> Kutoka kipindi cha miaka 3000 iliyopita hadi mwanzo wa karne ya 19, kiwango cha maji baharini hakikubadilika, kikiwa kinaymbayumba kwa sehemu ndogo tu. Hata hivyo, [[Kipindi cha Kati chenye Joto]] huenda kilisababishamay kupanda kidogo kwa kiwango cha maji baharini; ushahidi umepatikana katika Bahari ya Pasifiki wa ongezeko wa pengine mita 0.9 (Futi 2 incha 11) juu ya viwango vya sasa katika 700 BP.<ref>{{Rejea jarida |last=Nunn |first=Patrick D. |authorlink= |coauthors= |year=1998 |month= |title=Sea-Level Changes over the Past 1,000 Years in the Pacific |journal=Journal of Coastal Research |volume=14 |issue=1 |pages=23&ndash;30 |doi=10.2112/0749-0208(1998)014[0023:SLCOTP]2.3.CO;2 |url= |accessdate= |quote= |doi_brokendate=2009-01-29 }}</ref> Katika jarida lililochapishwa mnamo mwaka wa 2007, mtafiti wa hali ya anga [[James Hansen]] '' pamoja na watafiti wengineo.'' Alidai kuwa barafu katika fito haiyeyuki katika njia ya kufuata utaratibu au kwa kuelekea upande mmoja maalum, lakini kwa mujibu wa rekodi ya kijiolojia, [[mabati ya barafu]] huweza kuwacha kuwa dhaifu ghafla wakati ambapo kiwango fulani maalum kinapitwa.Katika jarida hili Hansen ''pamoja na watafiti wengine.'' wanasema: <blockquote>Hofu yetu kuwa visa vya BAU GHG vinaweza kusababisha ongezeko kubwa la kiwango cha maji baharini katika karne hii (Hansen 2005) linatofautiana na makadirio ya IPCC (2001,2007) yanayotabiri mchango mdogo au mchango usiokuwepo wa kupanda kwa kiwango cha maji baharini katika karne ya ishirini na mbili katika Greenland na Antaktika. Hata hivyo, uchambuzi na makadirio ya IPCC yanatofautiana na makadirio ya (2001, 2007), ambayo yanatazamia kuwa na mabadiliko kidogo au hata kutokuwa na mabadiliko yoyote ya ongezeko la kiwango cha maji baharini katika karne ya ishirini na mbili kutoka eneo la Greenland na Antaktika. Hata hivyo, IPCC uchambuzi na makadiro ya IPCC hayaelezei vizuri kwa fizikia isoyofuata njia moja ya barafu majimaji ya kuvunjika kwa bati la barafu, vijito vya barafu na kabati za barafu ambazo husababisha mmomoyoko, na pia haziambatani na ushahidi wa anga wa palaeo ambao tumewasilisha kuhusu ukosefu wa tofauti kati ya kulazimisha kwa mabati ya barafu na kupanda kwa kiwamgo cha maji baharini.<ref>{{Rejea jarida | last = Hansen | first = James | coauthors = ''et al.'' | year = 2007 | url = http://pubs.giss.nasa.gov/docs/2007/2007_Hansen_etal_2.pdf | title = Climate change and trace gases | journal = Phil. Trans. Roy. Soc. A | volume = 365 | pages = 1925–1954 | format = [[Portable Document Format|PDF]] | doi = 10.1098/rsta.2007.2052 | access-date = 2010-01-15 | archive-date = 2011-10-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111022020035/http://pubs.giss.nasa.gov/docs/2007/2007_Hansen_etal_2.pdf | dead-url = yes | = https://web.archive.org/web/20111022020035/http://pubs.giss.nasa.gov/docs/2007/2007_Hansen_etal_2.pdf }}</ref></blockquote> Kupanda kwa kiwango cha maji baharini kwa sababu ya kuanguka kwa bati lingesambazwa katika njia isiyo sawa duniani kote. Kupoteza kiwango cha barafu katika eneo linalozunguka mabati ya barafu yatapungua kutokana na mvuto katika eneo hilo, hivyo kupunguza kiwango cha kupanda kwa maji baharini au hata kusababisha kiwango cha maji baharini kushuka. Kupungua kwa kiwango katika eneo fulani kutasababisha pia wakati wa kutosonga wa Dunia, kadiri kusonga kwa maeneo ndani ya Dunia yatahitaji miaka eelfu 10-15 ili kuweza kurudisha kiwango kilichopotea. Mabadiliko haya ya wakati wa kutosonga wa Dunia, kunasababisha kusonga kwa kweli kwa ncha za Dunia, ambapo laini ya kuzunguka ya Dunia inabaki bila kusonga ikilinganishwa na jua, lakini mpira usiobadilika umbo wa Dunia unazunguka kwa kuufuata. Hili linabadilisha eno la kufura kwa ikweta Duniani na inaathiri zaidi geoid, au eneo la nguvu Duniani. Utafiti wa mwaka wa 2009 kuhusu madhara ya kuharibika kwa bati la barafu la Antaktiki ya Magharibi unaonyesha matokeo ya matokeo haya mawili. Badala ya kupanda kwa mita 5 Duniani, Antaktika ya magharibi itakuwa na kupungua kwa kiwango cha maji baharini kwa takriban sentimita 25, huku Marekani, sehemu za Kanada, na Bahari ya Uhindi ikiwa a ongezeko la mita 6.5 la kiwango cha maji baharini.<ref>{{Rejea jarida|doi=10.1126/science.1166510|title=The Sea-Level Fingerprint of West Antarctic Collapse|year=2009|last1=Mitrovica|first1=J. X.|first2=N.|first3=P. U.|journal=Science|volume=323|pages=753}}</ref> Jarida lililochapishwa mnamo mwaka wa 2008 na kikundi cha watafiti katika Chuo Kikuu cha Wisconsin wakiongozwa na Anders Carlson walitumia mfano wa kuyeyeka kwa theluji katika miaka 9000 kabla ya wakati wa sasa kama njia ya swa ya kutabiri kupanda kwa kiwango cha maji baharini kwa urefu wa mita 1.3 katika karne ijayo<ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.newscientist.com/article/dn14634-sea-level-rises-could-far-exceed-ipcc-estimates.html|title=Sea level rises could far exceed IPCC estimates|accessdate=2009-01-24|publisher=New Scientist}}</ref><ref>{{Rejea jarida|doi=10.1038/ngeo285|title=Rapid early Holocene deglaciation of the Laurentide ice sheet|year=2008|author=Carlson, Anders E.|journal=Nature Geoscience|volume=1|pages=620|first2=Allegra N.|first3=Delia W.|first4=Rosemarie E.|first5=Gavin A.|first6=Faron S.|first7=Joseph M.|first8=Elizabeth A.}}</ref>, ambayo ni ya juu zaidi kuliko makadirio ya IPCC. Hata hivyo, mifano ya mtiririko wa theluji katika mabati ya barafu ya siku za leo unaonyesha kuwa idadi ya uwezekano ya juu zaidi ya kiwango cha maji baharini katika karne ijayo ni sentimita 80, kwa kutegemea vikwazo kuhusu jinsi barafu inavyoweza kutiririka chini ya laini ya usawa ya urefu na kuelekea baharini.<ref>{{Rejea jarida|doi=10.1126/science.1159099|year=2008|month=Septemba|author=Pfeffer, Wt; Harper, Jt; O'Neel, S|title=Kinematic constraints on glacier contributions to 21st-century sea-level rise.|volume=321|issue=5894|pages=1340–3|issn=0036-8075|pmid=18772435|journal=Science (New York, N.Y.)}}</ref> ====Ongezeko la joto==== Kuanzia mwaka wa 1961 hadi mwaka wa 2003, vipimo vya joto vya bahari Duniani kote vimeongezeka kwa kiwango cha 0.10 °C kutoka eneo la juu la bahari hadi urefu wa mita 700 ndani ya bahari. Kuna tofauti kuanzia mwaka mmoja hadi mwingine na hata vipindi virefu zaidi vya wakati, huku joto la Duniani kote la bahari likipanda kati ya mwaka wa 1991 hadi mwaka wa, lakini kupoa kukirekodiwa kati ya mwaka wa 2003 hadi mwaka wa 2007.<ref name="ar4wg1ch5" /> Kipimo cha joto cha eneo la Bahari ya Antaktiki ya Kusini kilipanda kwa 0.17 °C (0.31 °F) kati ya miaka ya 1950 na 1980, karibu mara mbili zaidi ya Bahari za Dunia kijumla<ref>{{Rejea jarida | url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/295/5558/1275?ijkey=nFvdOLNYlMNZU&keytype=ref&siteid=sci |title=Warming of the Southern Ocean Since the 1950s |first=Sarah T. |last=Gille |journal= [[Science (journal)|Science]] |date=15 Februari 2002|volume=295|number=5558pages=1275–1277 |doi=10.1126/science.1065863 |pages=1275 |pmid=11847337 | issue=5558}}</ref>. Ikijumuisha madhara ya mifumo ya kiikolojia (k.m. kwa kuyeyusha barafu ya baharini, kuathiri algae ambayo humea katika sehemu ya chini), kuongezeka kwa joto kunapunguza uwezo wa bahari wa kuchukua ndani CO₂. {{Citation needed|date=Juni 2008}} ====Ongezeko la asidi==== {{Main|Asidi baharini}} Kuongezeka kwa asidi baharini ni chanzo cha ukolezi wa kiwango cha [[Kaboni daioksaidi|CO₂]] katika anga, na si matokeo ya moja kwa moja ya [[ongezeko la joto Duniani]]. Bahari huchukua ndani kiasi kikubwa cha CO₂ kinachotolewa na viumbe hai, kama gesi mmunyufu au katika mifupa ya wanyama wadogo wa majini ambao huanguka chini na kuwa chokaa au simiti. Bahari kwa sasa huchukua karibu tani moja ya CO₂ kwa kila mtu kila mwaka. Inatabiriwa kuwa bahari imechukuwa ndani karibu nusu ya CO₂ inayozalishwa na shughuli za kibinadamu tangu mwaka wa 1800 (petagramu 118 ± 19 za kaboni tangu mwaka wa 1800 hadi mwaka wa 1994).<ref name="Sabine2004">{{Rejea jarida |last=Sabine |first=Christopher L. |authorlink= |coauthors=''et al.'' |year=2004 |month= |title=The Oceanic Sink for Anthropogenic CO₂ |journal=Science |volume=385 |issue=5682 |pages=367&ndash;371 |doi=10.1126/science.1097403 |url= |accessdate= |quote=|pmid=15256665 }}</ref> Majini, CO₂ huwa asidi ya kikaboni dhaifi, na ongezeko la gesi ya nyumba ya kijani tangu [[Mapinduzi ya Viwandani]] tayari imepunguza pH ya wastani ya (kipimo cha mahabara cha kiwango cha asidi) cha maji ya bahari kutoka kiwango cha 0.1 hadi kiwango cha 8.2. Kutolewa kwa gesi kunaotabiriwa kunaweza kupunguza kiwango cha pH zaidi kwa kipimo cha 0.5 kufikia mwaka wa 2100, kwa kiwango ambacho hakijatazamwa kwa millenia nyingi, kwa kina, kwa kiwango cha mabadiliko mara kubwa mara 100 zaidi kuliko katika wakati wowote katika kipindi hiki.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4633681.stm |title=Emission cuts 'vital' for oceans|date=2005-06-30 |publisher=[[BBC]] |accessdate=2007-12-29}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|url=http://royalsociety.org/document.asp?tip=0&id=3249|title=Ocean acidification due to increasing atmospheric carbon dioxide|publisher=[[Royal Society]]|date=2005-06-30|accessdate=2008-06-22}}</ref> Kuna wasiwasi kuwa ongezeko la asidi kunaweza kuwa na madhara mabaya hasa kwa marijani<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.opendemocracy.net/globalization-climate_change_debate/2558.jsp |title=Global warming and coral reefs |auithor=Thomas J Goreau |publisher=Open Democracy |date=2005-05-30 |accessdate=2007-12-29 |archivedate=2006-02-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060221053516/http://www.opendemocracy.net/globalization-climate_change_debate/2558.jsp }}</ref> (16% ya marijani ya Dunia wamekufa kutokana na kuchomwa na kemikali inayosababishwa na maji moto tangu mwaka wa,<ref name="Walther2002">{{Rejea jarida |last=Walther |first=Gian-Reto |authorlink= |coauthors=''et al.'' |year=2002 |month= |title=Ecological responses to recent climate change |journal=Nature |volume=416 |issue=6879 |pages=389&ndash;395 |doi=10.1038/416389a |url= |accessdate= |quote= }}</ref> ambayo kibahati ulikuwa mwaka mwenye joto zaidi kuwahi kurekodiwa) na viumbe wengine wa kimarina wenye mifupa ya kalsiamu kabonati.<ref>{{Rejea tovuti|url=http://dsc.discovery.com/news/2006/07/05/acidocean_pla.html |title=Rising Ocean Acidity Threatens Reefs | author=Larry O'Hanlon |publisher=Discovery News |date=2006-07-05 |accessdate=2007-12-29}}</ref> Mnamo tarehe Novemba mwaka wa 2009 katika makala katika jarida la ''Science'' yaliyoandikwa na wanasayansi katika Idara ya Uvuvi na Bahari katika eneo la Kanada yaliripoti kuwa yalikuwa yamepata viwango vidogo sana vya vitalu vya ujenzi vya kalsiamu kloraidi inayojenga mifupa ya planktoni katika Ziwa la Beaufort.<ref name=Canwest2009-11-20>{{Rejea habari | url=http://www.canada.com/technology/Climate+change+causing+corrosive+water+affect+Arctic+marine+life+study/2242554/story.html | title=Climate change causing 'corrosive' water to affect Arctic marine life: study | publisher=[[Canadawest]] | date=2009-11-19 | author=Margaret Munro | archiveurl=https://www.webcitation.org/query?url=http%3A%2F%2Fwww.canada.com%2Ftechnology%2FClimate%2Bchange%2Bcausing%2Bcorrosive%2Bwater%2Baffect%2BArctic%2Bmarine%2Blife%2Bstudy%2F2242554%2Fstory.html&date=2009-11-21 | archivedate=2009-11-21 | accessdate=2010-01-15 }}</ref> Fiona McLaughlin, mmoja wa waandishi wa DFO, alidokeza kuwa ongezeko la asidi katika Bahari ya Aktiki lilikuwa karibu kufikia kiwango ambapo kingeanza kumumunyisha nyuta za planktoni zilizopo: ''"mfumo wa kiikolojia wa eneo la Aktiki upo hatarini. Kwa kweli, utamumunyisha mifupa ya wanyama hao."'' Kwa sababu baridi inachukua ndani CO₂ kwa urahisi zaidi kuliko maji yenye joto zaidi asidi ni nyingi zaidi katika maeneo ya ncha za ulimwengu. McLaughlin alitabiri ongezeko la asidi litasafiri hadi eneo la Atlantiki ya Kaskazini katika kipindi cha miaka kumi ijayo. ====Kukoma kwa mzunguko wa kijoto==== Kuna taarifa ambazo hazijahakikishwa kuwa ongezeko la joto huenda likasababisha kupoa katika eneo la Atlantiki ya magharibi na kusababisha kupoa ao ongezeko ndogo la joto, kupitia kuzima au kulegea kwa mzunguko wa thermohaline, katika eneo hilo,<ref name="Lenton2008"/> hasa [[Skandinavia]] na [[Britania]]. Uwezekano wa kuharibika karibu na mwisho wa mzunguko si wazi; kuna ushahidi mchache wa utulivu wa muda mfupi wa Hewa Kasi ya Ghuba na uwezekano wa kupungua kwa nguvu za upepo wa Atlantiki ya kaskazini.{{Citation needed|date=Januari 2009}} Hata hivyo, kiasi cha kupungua kwa nguvu, na ikiwa kitatosha kukomesha mzunguko, bado linajadiliwa. Kwa sasa, hakuna kupoa ambao kumepatikana katika eneo la Ulaya ya kaskazini au bahari jirani.{{Citation needed|date=Januari 2009}} Lenton et al. found that "simulations clearly pass a THC tipping point this century".<ref name="Lenton2008">{{Cite doi|10.1073/pnas.0705414105}}</ref> ====Kumalizika kwa oksijeni==== Kiasi cha oksijeni baharini huenda kikapungua na kusababisha madhara ya maisha ya wanyama majini.<ref>{{Cite doi|10.1126/science.240.4855.996}}</ref><ref>{{Cite doi|10.1038/ngeo420}}</ref> ==Matokeo chanya== Baadhi ya madhara bayana ya ongezeko la joto Duniani ni ya matokeo ya kichanya, ambayo yanachangia moja kwa moja kwa ongezeko zaidi la joto Duniani. Ripoti ya Kitathmini ya Nne ya IPCC inadokeza kuwa "ongezeko la joto la Kianthropojeniki linaweza kusababisha matokeo ambayo ni ya haraka na ambayo hayawezi kubadilika, ikitegemea na kiwango na ukubwa wa mabadiliko ya hali ya anga." Hili ni kwa sababu ya kuwepo kwa matokeo haya ya kichanya. ====Metheni kutolewa kutoka maeneo majimaji baada ya myeyusho wa barafu==== Siberia ya magharibi ndiyo eneo kubwa zaidi Duniani lenye kaboni majimaji, eneo la kilomita mraba milioni moja la ardhi iliyojumuishwa na barafu iliyoundwa miaka 11,000 iliyopita baada ya kuisha kwa kipindi cha mwisho cha [[zama ya barafu]]. Kuyeyuka kwa ardhi na barafu yake huenda kukasababisha kutolewa kwa, baada ya miongo mingi, viwango vingi vya metheni. Zaidi ya [[tani]] milioni 70,000 za metheni, gesi ya nyumba ya jkijani kibichi ambayo yenye nguvu nyingi sana, huenda ikatolewa katika miongo michache ijayo, hivyo kutengeneza chanzoo zaidi cha gesi ya nyumba ya kijani kibichi.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.newscientist.com/article.ns?id=mg18725124.500 |title=Climate warning as Siberia melts |author=Fred Pearce |publisher=New Scientist |date=2005-08-11 |accessdate=2007-12-30 |archivedate=2007-12-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071213181045/http://www.newscientist.com/article.ns?id=mg18725124.500 }}</ref> Kuyeyuka sawa kumeonekana katika eneo la mashariki la [[Siberia]]<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.zmag.org/content/showarticle.cfm?SectionID=56&ItemID=8482 |title=Warming Hits 'Tipping Point' |author=Ian Sample |publisher=Guardian |date=2005-08-11 |accessdate=2007-12-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051106124008/http://www.zmag.org/content/showarticle.cfm?SectionID=56&ItemID=8482 |archivedate=2005-11-06 }}</ref>. Lawrence na wengineo. (2008) alipendekeza kuwa kuyeyuka kwa wingi kwa barafu ya Aktiki huenda kukaanzisha mchakato wa ujumbe unaojirudiarudia ambao utayeyusha udongo wa Aktiki, hivyo kusababisha kuongezeka kwa joto zaidi.<ref>{{Cite pressrelease | year=2008 | day=10 | month=Juni | title=Permafrost Threatened by Rapid Retreat of Arctic Sea Ice, NCAR Study Finds | url=http://www.ucar.edu/news/releases/2008/permafrost.jsp | publisher=[[University Corporation for Atmospheric Research|UCAR]] | accessdate=2009-05-25 | archivedate=2010-01-18 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20100118170723/http://www.ucar.edu/news/releases/2008/permafrost.jsp | deadurl=yes }}</ref><ref>{{Cite doi|10.1029/2008GL033985}}</ref> ====Metheni inayotolewa kutoka haidreti==== Metheni klathreti, ambayo pia inajulikana kama metheni haidreti, ni aina ya [[maji]] ya [[barafu]] ambayo yana kiwangi kikubwa cha [[metheni]] ndani ya muundo wake. Kiasi kikubwa sana cha metheni klathreti kimepatikana chini ya madonge katika sakafu ya mabahari Duniani. Kutolewa ghafla kwa viwango vikubwa vya gesi asilia kutoka metheni klathreti katika matokeo ya nyumba ya kijani, imedadisiwa kama chanzo cha mabadiliko ya kale na ya siku za usoni ya hali ya anga. Kutolewa kwa metheni hii ambayo imeshikiliwa ndani ni matokeo makubwa ya ongezeko la vipimo vya joto; inadhaniwa kuwa jambo hili pekee linaweza kuongeza kipimo cha joto Dunaini kwa kiasi cha 5° zaidi, kwani metheni ni gesi yenye nguvu nyingi zaidi ya nyumba ya kijani kuliko kaboni monoksaidi. Nadharia pia inatabiri kuwa hili litaathiri oksijeni inayopatikana kwa sasa angani. Nadharia hii imependekezwa kuelezea kuangamia kukubwa zaidi Duniani unaojulikana kama tukio la kuangamia kwa wanyama kwa Permian–Triassic. Mnamo mwaka wa 2008, safari ya kiutafiti ya Umoja wa Marekani wa Jiofizikia ulipata kuwa viwango vya metheni zaidi ya mara 100 ya kawaida katika eneo la Aktiki la Siberia, linalotolewa na klathereti za metheni zinazotoka katika mashimo katika 'kifuniko' cha mawe cha mchanga ambao ni barafu, katika eneo linalozunguka Mto Lena na eneo kati ya Bahari ya Leptev na Bahari ya Mashariki ya Siberia.<ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.independent.co.uk/environment/climate-change/exclusive-the-methane-time-bomb-938932.html|title=Exclusive: The methane time bomb|last=Connor|first=Steve|date=23 Septemba 2008|publisher=[[The Independent]]|accessdate=2008-10-03}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.independent.co.uk/news/science/hundreds-of-methane-plumes-discovered-941456.html|title=Hundreds of methane 'plumes' discovered|last=Connor|first=Steve|date=25 Septemba 2008|publisher=[[The Independent]]|accessdate=2008-10-03}}</ref><ref>N. Shakhova, I. Semiletov, A. Salyuk, D. Kosmach, and N. Bel’cheva (2007), [http://www.cosis.net/abstracts/EGU2007/01071/EGU2007-J-01071.pdf?PHPSESSID=e Methane release on the Arctic East Siberian shelf] {{Wayback|url=http://www.cosis.net/abstracts/EGU2007/01071/EGU2007-J-01071.pdf?PHPSESSID=e |date=20190807230632 }}, ''Geophysical Research Abstracts'', '''9''', 01071</ref> ====Matokeo ya mzunguko wa kaboni==== Kumekuwa na utabiri, na ushahidi mchache, kuwa ongezeko la joto Duniani linaweza kusababisha kupotwa kwa kaboni kutoka kwa mifumo ya kiikolojia ardhini, hivyo kusababisha ongezeko la viwango vya CO₂ angani. Mifumo mingi ya anga inaonyesha kuwa ongezeko la joto katika karne ya 21 linaweza kufanywa kuwa la kasi zaidi kupitia mwitiko wa mzunguko wa kaboni ardhini kwa ongezeko la joto la aina hiyo.<ref>{{Rejea jarida |url=http://www.nature.com/nature/journal/v408/n6809/abs/408184a0.html |journal =[[Nature (journal)|Nature]] |title=Acceleration of global warming due to carbon-cycle feedbacks in a coupled climate model |first=Peter M. |last=Cox |coauthors=Richard A. Betts, Chris D. Jones, Steven A. Spall and Ian J. Totterdell |volume=408 |number=6809 |date=9 Novemba 2000 |accessdate=2008-01-02 |format=abstract |doi=10.1038/35041539 |pages=184}}</ref> Mifano yote 11 models katika utafiti wa C4MIP ulipata kuwa kiasi kikubwa zaidi cha CO₂ ya kianthropojeniki itabaki hewani ikiwa mabadiliko ya hali ya anga yatatazamwa. Kufikia mwisho wa karne ya ishirini na kwanza, idadi hii zaidi ya CO₂ ilibadilika kati ya sehemu 20 kwa kila milioni na sehemu 200 kwa kila milioni kwa mifano mbili, mifano mingi hupatikana kati ya sehemu 50 na sehemu 100 kwa kila milioni. Viwango vingi zaidi vya CO₂ vilisababisha ongezeko zaidi la mabadiliko ya hali ya anga ya kati 0.1° na 1.5 °C. Hata hivyo, bado kulikuwa na wasiwasi mkubwa kuhusu ukubwa wa utambuzi wa mifano hii. Mifano nane ilionyesha kuwa mabadiliko mengi yalitokana na ardhi, huku tatu ikisema kuwa mabadiliko hayo yalitokana na bahari. Mambo yenye kutoka habari nyingi katika mifamo hii ni kwa sababu ya ongezeko la la hewa ambayo ina kaboni kutoka ardhini katika misitu yote ya latitiudi za juu za Ulimwengu wa Magharibi. Mfano mmoja hasa unaoitwa HadCM3 unaonyesha kuwa ujmbe wa pili wa mzunguko wa kaboni kwa sababu ya kupotea kwa kiasi kingi cha msitu wa mvua wa Amazon ukijibu kupungua kukubwa kwa usibishaji katika eneo la kitropiki la Marekani ya Kusini.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://education.guardian.co.uk/higher/research/story/0,,965721,00.html |title=5.5C temperature rise in next century| publisher=The Guardian |date=2003-05-29|accessdate=2008-01-02}}</ref> Ingawa mifano haikubaliani kuhusu nguvu ya ujumbe kutokana na mzunguko wa kaboni ardhini, kila moja inaonyesha kuwa ujumbe wowote wa aina hiyo kutaongeza kasi ya ongezeko la joto Duniani Uchunguzi unaonyesha kwamba mchanga nchini Uingereza umekuwa ukipoteza Kaboni kwa kiwango cha tani milioni 4 kkila mwaka kwa kipindi cha miaka 25 iliyopita<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.guardian.co.uk/life/science/story/0,12996,1565050,00.html |title= Loss of soil carbon 'will speed global warming' |author=Tim Radford |publisher=The Guardian |date=2005-09-08 |accessdate=2008-01-02}}</ref> kulingana na jarida katika andiko liitwalo Maumbile lililoandikwa na Bellamy na wengineo. Mnamo Septemba mwaka wa 2005, wanadokeza kuwa matokeo haya huenda hayawezi kuelezewa kupitia mabadiliko katika utimizi wa ardhi. Mabadiliko kama haya yanategemea mtandao mkubwa wa utafiti na kwa hivyo hayawezi kupatikana katika eneo kubwa Duniani. Kutumia matokeo haya hadi eneo la Uingereza, wanakadiria kuwa hasara ya kila mwaka ni tani milioni 13 kila mwaka. Hiki ni kiasi sawa na kiasi cha gesi ya kaboni daioksaidi kilichopunguzwa na Uingereza chini ya Mkataba wa Kyoto(tani milioni 12.7 za kaboni kila mwaka).<ref>{{Rejea jarida |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |title= Environmental science: Carbon unlocked from soils |first=E. Detlef |last= Schulze |coauthors= Annette Freibauer |url=http://www.nature.com/nature/journal/v437/n7056/full/437205a.html |volume=437|number=7056 |pages=205–206 |date=8 Septemba 2005 |accessdate=2008-01-02 |doi= 10.1038/437205a}}</ref> Pia imependekezwa na mwanasayansi Chris Freeman kuwa kuondolewa kwa kaboni kutoka maeneo ya majimaji kuingia hadi maeneo ya kupitishia maji (ambapo yatapata kuingia angani) ni mojawapo ya ujumbe wa chanya wa ongezeko la joto Duniani. Kaboni ambayo kwa sasa imehifadhiwa katika maeneo majimaji ya Kaboni (gigatoni 390-455, theluthi moja ya hifadhi ya kaboni ardhini) ni zaidi ya nusu ya kiasi cha kaboni ambacho tayari kinapatikana angani.<ref name="Freeman2001">{{Rejea jarida |last=Freeman |first=Chris |authorlink= |coauthors=Ostle, Nick; Kang, Hojeong |year=2001 |month= |title=An enzymic 'latch' on a global carbon store |journal=Nature |volume=409 |issue=6817 |pages=149 |doi=10.1038/35051650 |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-01-11_409_6817/page/148|accessdate= |quote= }}</ref> viwango vya kemikali ya DOC majini vinazidi kupanda; Freeman anapima kwamba, si idadi kubwa zaidi ya vipimo vya joto, bali idadi kubwa zaidi ya CO₂ ya angani ndivyo vinavyosababisha, kupitia kuwezesha uzalishaji wa kimsingi.<ref name="Freeman2004">{{Rejea jarida |last=Freeman |first=Chris |authorlink= |coauthors=''et al.'' |year=2004 |month= |title=Export of dissolved organic carbon from peatlands under elevated carbon dioxide levels |journal=Nature |volume=430 |issue=6996 |pages=195–198 |doi=10.1038/nature02707 |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-07-08_430_6996/page/194|accessdate= |quote= |pmid=15241411 }}</ref><ref name="Connor2004">{{Rejea habari |first=Steve |last=Connor |authorlink= |coauthors= |title=Peat bog gases 'accelerate global warming' |url=http://www.independent.co.uk/news/science/peat-bog-gases-accelerate-global-warming-552447.html |work=The Independent |publisher= |date=2004-07-08 |accessdate= |archivedate=2009-08-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090829104707/http://www.independent.co.uk/news/science/peat-bog-gases-accelerate-global-warming-552447.html }}</ref> Vifo vya miti vinaaminika kuongezeka kama chanzo cha mabadiliko ya hali ya anga, jambo ambalo ni matokeo ya ujumbe wa kichanya.<ref>http://climateprogress.org/2009/01/23/science-global-warming-is-killing-us-trees-a-dangerous-carbon-cycle-feedback/</ref> Hili linahitilafiana na mtazamo wa wengi wa hapo awali kuwa ongezeko la mimea asili lingesababisha matokeo ya ujumbe hasi.{{Citation needed|date=Januari 2009}} ====Mioto ya misituni==== Ripoti ya Kitathmini ya Nne ya IPCC inatabiri ya kuwa maeneo mengi ya latitiudu za kati, kama vile Ulaya ya Kimeditereani, kitakuwa na upungufu wa mvua na ongezeko la ukavu, ambalo litaruhusu mioto mengi zaidi kutokea katika maeneo makubwa na kwa wingi. Kufanya hivi kunatoa kaboni zaidi kuingia katika anga kuliko kiwango ambacho mzunguko wa kaboni unaweza kuchukua ndani, na pia kupunguza eneo la jumla la msitu Duniani, hivyo kufanya mzunguko wa hasi. Sehemu ya mzunguko huo ni ni kukuwa zaidi kwa misitu na kuhama kuelekea eneo la kaskazini kwa misitu kadiri latitiudi za kasakazini zinavyokuwa na hali ya anga inayoweza kusaidia ukuaji wa misitu. Kuna swali kuhusu ikiwa uchomaji wa kuni mbadala kama vile misitu, kunafaa kuhesabiwa kama kuchangia ongezeko la joto Duniani.<ref>{{Rejea tovuti | url=http://www.davidsuzuki.org/Forests/Forests_101/FIRE/Climate_Change.asp | title=Climate Change and Fire | publisher=[[David Suzuki Foundation]] | accessdate=2007-12-02 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20071208060244/http://www.davidsuzuki.org/Forests/Forests_101/FIRE/Climate_Change.asp | archivedate=2007-12-08 }}</ref><ref>{{Rejea tovuti | url=http://yosemite.epa.gov/oar/globalwarming.nsf/content/ImpactsForests.html | title=Global warming : Impacts : Forests | accessdate=2007-12-02 | publisher=[[United States Environmental Protection Agency]] | date=2000-01-07 | archivedate=2007-02-19 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20070219004645/http://yosemite.epa.gov/oar/globalwarming.nsf/content/ImpactsForests.html }}</ref><ref>{{Rejea tovuti | url= http://www.whrc.org/southamerica/fire_savann/FeedbackCycles.htm | title= Feedback Cycles: linking forests, climate and landuse activities | publisher= [[Woods Hole Research Center]] | accessdate= 2007-12-02 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20071025235611/http://www.whrc.org/southamerica/fire_savann/FeedbackCycles.htm | archivedate= 2007-10-25 }}</ref> Cook na Vizy pia walipata kuwa mioto ya misitu ilikuwa na uwezo wa kutokea katika eneo la msitu wa mvuawa Amazon, hatimaye kusababisha mpito kuelekea mimea ya Caatinga katika eneo la Mashariki la Amazon.{{Citation needed|date=Machi 2009}} ====Kurudi nyuma kwa barafu==== {{Main|Kupungua kwa eneo la Aktiki}} Bahari huingiza joto kutoka jua, huku barafu ikimulika mianga ya jua hadi nafasi ya angani. Kwa hivyo, barafu ya baharini inayorudi nyuma itaruhusu jua kuongeza joto katika maji ya bahari ambayo sasa yameachwa wazi, hivyo kuongeza kiwango cha ongezeko la joto Duniani. Mbinu ni sawa kama ya gari nyeusi inayokuwa moto haraka zaidi inapokaa katika jua kuliko gari nyeuzi. Badiliko hili la kumulika joto la jua pia ndiyo sababu kuu mbona Jopo la Kimataifa la Mabadiliko ya Hali ya Anga linatabiri kuwa vipimo vya joto katika pembe ya kasakazini mwa Dunia itaongezeka kwa kiasi mara mbili ikilinganishwa na maeneo mengine Duniani. Mnamo tarehe Septemba mwaka wa 2007, eneo la barafu katika bahari ya Aktiki lilifika nusu ya ukubwa wake ikilinganishwa na ukubwa wa wastani wa majira ya kiangazi mchache zaidi kati ya mwaka wa 1979 na 2000.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://arctic.atmos.uiuc.edu/cryosphere/ |title=The cryosphere today |publisher=University of Illinois at Urbana-Champagne Polar Research Group |accessdate=2008-01-02 |archivedate=2011-02-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110223161943/http://arctic.atmos.uiuc.edu/cryosphere/ }}</ref><ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.nsidc.org/news/press/2007_seaiceminimum/20070810_index.html |title=Arctic Sea Ice News Fall 2007 |publisher=National Snow and Ice Data Center |accessdate=2008-01-02 |archivedate=2007-12-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071223022124/http://nsidc.org/news/press/2007_seaiceminimum/20070810_index.html }}.</ref> Pia mnamo mwezi Septemba mwaka wa 2007, barafu ya eneo la Bahari ya Aktiki Arctic ilirudi nyuma kiasi kwamba iliruhusu barabara ya kaskazini magharibi kuweza kupitika na meli kwa mara ya kwanza katika historia iliyorekodiwa.<ref>{{Rejea habari | title=Arctic ice levels at record low opening Northwest Passage | newspaper=Wikinews |url=http://en.wikinews.org/wiki/Arctic_ice_levels_at_record_low_opening_Northwest_Passage |date = 16 Septemba 2007}}</ref> The record losses of 2007 and 2008 may, however, be temporary.<ref>{{Rejea tovuti |date=2008 |title=Avoiding dangerous climate change |publisher=The Met Office |page=9 |url=http://www.metoffice.gov.uk/publications/brochures/cop14.pdf |accessdate=29 Agosti 2008 |archivedate=2010-12-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101229172709/http://www.metoffice.gov.uk/publications/brochures/cop14.pdf }}</ref> Mark Serreze wa Kituo cha Marekani cha Theluji na Barafu kinatazama mwaka wa 2030 kama "mwaka ambapo kofia ya barafu ya eneo la Akitiki itakuwa bila barafu.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.guardian.co.uk/environment/2007/sep/05/climatechange.sciencenews |publisher=The Guardian |date=2007-09-05 |title=Ice-free Arctic could be here in 23 years |author=Adam, D. |accessdate=2008-01-02}}</ref> Ongezeko la joto Duniani katika maeneo ya ncha za Dunia halitarajiki kufanyika katika eneo la Ulmwengu wa Kusini.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.realclimate.org/index.php?p=18 |title=Antarctic cooling, global warming? |author= Eric Steig and Gavin Schmidt |publisher=RealClimate |accessdate=2008-01-20}}</ref> Barafu ya bahari ya Antaktiki ilifikia kiwango chake cha juu zaidi kilichorekodiwa tangu mwanzo wa uchunguzi mnamo mwaka wa 1979,<ref>{{Rejea tovuti |url=http://arctic.atmos.uiuc.edu/cryosphere/IMAGES/current.area.south.jpg |title=Southern hemisphere sea ice area |publisher=Cryosphere Today |accessdate=2008-01-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080113065818/http://arctic.atmos.uiuc.edu/cryosphere/IMAGES/current.area.south.jpg |archivedate=2008-01-13 }}</ref> lakini faida kutokana na barafu katika eneo la kusini ni inazidiwa na hasara katika eneo la kaskazini. Mwenendo wa barafu ya bahari Duniani, huku ncha za Dunia za Ulimwengu wa kaskazini na kusini zikijumuishwa zinaonyesha upungufu wazi.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://arctic.atmos.uiuc.edu/cryosphere/IMAGES/global.daily.ice.area.withtrend.jpg |title=Global sea ice area |publisher=Cryosphere Today |accessdate=2008-01-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080110162748/http://arctic.atmos.uiuc.edu/cryosphere/IMAGES/global.daily.ice.area.withtrend.jpg |archivedate=2008-01-10 }}</ref> ====Athari ya erosoli za kiberiti==== {{Main|planktoni}} Erosoli za kiberiti, hasa aerosoli za kistratosfia za kiberiti zina athari kubwa kwa hali ya anga. Chanzo kimoja cha aerosoli za aina hiyo ni mzunguko wa kiberiti, ambapo planktoni hutoa gesi kama vile DMS ambayo mwishowe huchanganyika na gesi ya oksijeni kuwa sukfuri daioksaidi katika anga. Uharibifu wa bahari kwa sababu ya chanzo ongezeko la asidi katika bahari au uharibifu wa mzunguko wa kithamohalaini unaweza kusababisha uharibifu wa mzunguko wa kiberiti, hivyo kusababisha athari yake ya kupunguza joto katika sayari ya Dunia kupitia kutengeneza aerosoli za kistratosferi za kiberiti. ==Uchambuzi wa matokeo mabaya== Kufuatia kanuni ya kisayansi ya Le Chatelier's, msawazo wa kikemikali wa mzunguko wa kaboni wa Dunia utasonga kutokana na kutolewa kwa CO₂ ya kianthropojenikia. Chanzo msingi cha hiki ni bahari, amabyo inachukua ndani gesi hii kupitia pampu ya umumunyifu. Kwa sasa hili ni chanzo la theluthi moja pekee ya kutolewa kwa gesi hii, lakini mwishowe kiwango kingi cha (~75%) ya CO₂ kinachotolewa na shughuli za kibinadamu kitapotelea baharini kwa kipindi cha karne nyingi: "Makadirio bora zaidi ya urefu wa maisha ya kuni ya fosili ya CO₂ kwa majadiliano ya umma yanaweza kuwa miaka 300, ukiongezea 25% ambayo hudumu milele"<ref>{{Rejea jarida |last=Archer|first=David|year=2005|title= Fate of fossil fuel CO₂ in geologic time |journal=[[Journal of Geophysical Research]]|volume=110|url = http://geosci.uchicago.edu/~archer/reprints/archer.2005.fate_co2.pdf |doi=10.1029/2004JC002625|pages= C09S05}}</ref>. Hata hivyo, kiwango ambacho bahari itachukuwa ndani gesi hiyo katika siku za usoni hakijulikani kwa hakika, na kitaathiriwa na kuongezeka mawimbi ya majini yanayosababishwa na ongezeko la joto na, uwezekano wa mabadiliko ya mzunguko wa kemikali za chuma na joto baharini. Pia, mionzi ya joto ya Dunia inaongezeka kwa uwiano na nguvu ya nne ya kipimo cha joto, hivyo kusababisha ongezeko la mionzi inyotolewa kadiri Dunia inapopata joto. Athari ya machakato huu zinajumuishwa katika mifumo ya hali ya anga ya Duniani iliyofanywa kuwa muhtasari na Jopo la Kimataifa la Mabadiliko ya Hali ya Anga. ==Matokeo mengine== ===Kiuchumi na kijamii=== Wakazi ambao ni wazawa wa maeneo wanamoishi katika maeneo ya latitiudi za juu tayari wanaathirika na matokeo mabaya ya mabadiliko ya hali ya anga.<ref name=ipccwg2c19 /> Athari ya mabadiliko ya hali ya anga kwa mifumo ya kibinadamu ina uwezekano wa kusambazwabila kufuatilia mpango maalum. Bara Afrika pengine ndilo eneo dhaifu zaidi dhidi ya mabadiliko ya hali ya anga ya siku za usoni. [[Nchi zinazoendelea]] pengine zimo hatarini dhaifu dhidi ya mabadiliko ya hali ya anga kuliko [[nchi zilizostawi]]. Huku joto kikiwa 1-2°C zaidi ya vipimo vya kati ya viwango vya mwaka wa 1990 na 2000, na kuna uwezekano kuwa athari mbaya zitafanyika katika maeneo mbalimbali, k.m., Mataifa ya Aktiki na visiwa vidogo. Katika maeneo mengine, vikundi fulani vya wakazi vitaathirika na kiwango hiki cha ongezeko la joto, k.m., jamii za maeneo ya juu na jamii za maeneo ya pwani yenye viwango vikubwa vya [[umaskini]]. Ongezeko la joto la zaidi ya 2-3°C, kuna uwezekano kuwa nchi nyingi zitakuwa na matokeo mabaya kwa jumla. Madhara ya jumla ya ki[[uchumi]] ya mabadiliko ya hali ya anga hayana uhakika.<ref name=ipccwg2c19 /> Makadirio ya kawaida ya athari za mabadiliko ya hali ya anga ni ya mabadiliko ya uzalishaji bidhaa Duniani kote ya zaidi au chini ya asilimia chache. Mabadiliko machache ya bidhaa jumla Duniani kote zinaweza kuhusishwa na mabadiliko makubwa katika uchumi wa kitaifa. ====Bima==== Sekta moja inayoathirika moja kwa moja na hatari za ongezeko la joto Duniani ni sekta ya [[bima]].<ref>[http://www.aaisonline.com/viewpoint/AAISviewpointSp05.pdf Viewpoint] {{Wayback|url=http://www.aaisonline.com/viewpoint/AAISviewpointSp05.pdf |date=20120301073456 }} American Association of Insurance Services</ref> Kulingana na ripoti ya mwaka 2005 kutoka Shirika la Watoa Bima la Uingereza, kupunguza kiasi cha uzalishaji wa kaboni kunaweza zuia 80% ya makadirio ya nyongeza zaidi ya kila mwaka ya saikloni za kitropiki kufikia miaka ya 2080.<ref>Association of British Insurers (2005) [http://www.abi.org.uk/Display/File/Child/552/Financial_Risks_of_Climate_Change.pdf "Financial Risks of Climate Change"] {{Wayback|url=http://www.abi.org.uk/Display/File/Child/552/Financial_Risks_of_Climate_Change.pdf |date=20051028161015 }} summary report</ref> Ripoti ya mnamo mwezi Juni mwaka wa 2004 iliyotolewa na Shirika la Watoa Bima la Uingereza lilidokeza "Mabadiliko ya hali ya anga zi swala la umbali kwa vizazi vijavyo kushughulikia. Ni, kwa aina mbalimbali, hapa tayari, ikiathiri biashar ya makapuni ya bima hivi sasa."<ref>Association of British Insurers (Juni 2005) [http://www.abi.org.uk/Display/File/364/SP_Climate_Change5.pdf "A Changing Climate for Insurance:] {{Wayback|url=http://www.abi.org.uk/Display/File/364/SP_Climate_Change5.pdf |date=20090320104126 }} A Summary Report for Chief Executives and Policymakers"</ref> Ni bayana kuwa hatari za hali ya hewa kwa kaya na mali zilikuwa zinaongezeka tayari kwa kiasi cha kati ya 2 na 4 % kila mwaka kwa sababu kubadilika kwa hali ya hewa, na kuwa madai ya uharibifu wa dhoruba na mafuriko nchini Uingereza yalikuwa yameongezeka maradufu hadi zaidi ya £6 bilioni katika kipindi cha kati ya 1998 na 2003, ikilinganishwa na miaka mitano ya awali. Matokeo ni kuongezeka kwa bei za bima, na hatari kwamba katika maeneo kadhaa bima dhidi ya mafuriko hayataweza kupatikana na baadhi ya watu. Taasisi za bima, ikiwemo kampuni kubwa zaidi Duniani za bima, Munich Re na Swiss Re, zilionya katika utafiti wa mnamo mwaka wa 2002 kuwa "ongezeko la matukio ya hali kali za hali ya anga, zinazoambatana na mienendo ya kijamii" zingegarimu karibu $ dola za bilioni 150 za Marekani kila mwaka katika muongo ujao.<ref>UNEP (2002) [http://www.unepfi.org/fileadmin/documents/CEO_briefing_climate_change_2002_en.pdf "Key findings of UNEP’s Finance Initiatives study"] {{Wayback|url=http://www.unepfi.org/fileadmin/documents/CEO_briefing_climate_change_2002_en.pdf |date=20090318033238 }} ''CEObriefing''</ref> Gharama hizi zitakuwa mzigo kwa wateja, walipa ushuru na sekata, zikiambatana na kuongezeka kwa bei zinazohusiana na bima na misaada ya majanga. Nchini Marekani, hasara za kibima pia zimeongezeka sana. Kulingana na Choi na Fisher (2003) kila ongezeko la 1% la usimbishaji kila mwaka kunaweza kuongeza hasara ya janga kwa zaidi kiasi cha 2.8%.<ref name="choifisher">{{Rejea jarida|last=Choi|first=O. |coauthors=A. Fisher |year=2003 | url= http://www.ingentaconnect.com/content/klu/clim/2003/00000058/F0020001/05109227 |title=The Impacts of Socioeconomic Development and Climate Change on Severe Weather Catastrophe Losses: Mid-Atlantic Region (MAR) and the U.S.|journal=Climatic Change| volume=58|number=(1-2)|pages=149–170 |doi=10.1023/A:1023459216609}}</ref> Kuongezeka kwa jumla mara nyingi huchangiwa na ongezeko la idadi ya watu na bei ya mali katika maeneo ya pwani yalio hatarini, ingawa kulikuwa pia na ongezeko la idadi ya matukio yanayohusiana kama vile mvua nyingi tangu miaka ya 1950.<ref>{{Rejea jarida|journal = [[Science (journal)|Science]]|volume=284|pages=1943–1947| year=1999|number=5422|title=Mitigation Emerges as Major Strategy for Reducing Losses Caused by Natural Disasters|author=Board on Natural Disasters|doi=10.1126/science.284.5422.1943|pmid=10373106|issue = 5422}}</ref> ====Usafiri==== Barabara, viwanja vya ndege, barabara za reli na mifereji ya kupitishia bidhaa (ikiwemo mabomba ya mafuta, mifereji ya kupitishia maji machafu na mifereji ya kupitishia maji masafi n.k.) huenda yakahitaji ukarabati zaidi na kuundwa upya kadiri yanapoathiriwa na tofauti kubwa zaidi ya vipimo vya joto. Maeneo ambayo tayari yameathiriwa sana ni kama vile ameneo yenye ardhi iliyokuwa kama barafu, ambayo yana viwango vingi vya kuzama kwa ardhi, inayosababisha barabara kujipinda, misingi ya nyumba kuzama chini na viwanja vya ndege kuwa na nyufa kubwa.<ref>[http://www.airportbusiness.com/article/article.jsp?id=2258&siteSection=4 Studies Show Climate Change Melting Permafrost Under Runways in Western Arctic] {{Wayback|url=http://www.airportbusiness.com/article/article.jsp?id=2258&siteSection=4 |date=20110927221000 }} ''Weber, Bob Airportbusiness.com'' Oktoba 2007</ref> ====Athari kwa kilimo==== {{Main|Mabadiliko ya hali ya hewa na kilimo}} {{See also|Usalama wa chakula|Chakula dhidi ya kuni|Shida ya bei za vyakula Duniani 2007–2008}} =====Chakula===== Mabadiliko ya hali ya anga yanatarajiwa kuwa na mchanganyiko wa matokeo kwa [[kilimo]], huku baadhi ya maeneo yakifaidika kutokna na kupanda kiasi kwa vipimo vya joto na mengine yakithirika vibaya.<ref>{{Rejea tovuti |date=2007 |title=Food, fibre and forest products. ''Climate Change 2007: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change'' |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=275 |author=Easterling, W.E., P.K. Aggarwal, P. Batima, K.M. Brander, L. Erda, S.M. Howden, A. Kirilenko, J. Morton, J.-F. Soussana, J. Schmidhuber and F.N. Tubiello. M.L. Parry, O.F. Canziani, J.P. Palutikof, P.J. van der Linden and C.E. Hanson, Eds. |url=http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-chapter5.pdf |accessdate=2009-05-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090804124847/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-chapter5.pdf |archivedate=2009-08-04 }}</ref> Maeneo ya latititudi za chini yamo hatarini zaidi ya kuathiriwa na upungufu wa mazao ya chakula. Maeneo ya latitiudi za kati na za juu yanaweza kuwa na ongezeko la vipimo vya joto vya kati ya 1-3°C (ikilinganishwa na kipindi cha 1980-99). Kulingana na ripoiti ya IPCC, zaidi ya ongezeko la joto la 3°C kunaweza kusababisha mazao ya kilimo Duniani kupungua, lakini taarifa hii si ya uhakika. Utafiti mwingi wa kilimo uliopimwa katika Ripoti haujumuishi mabadiliko katika hali kali za hewa, mabadiliko katika kuenea kwa wadudu waharibifu na magonjwa, au maendeleo yanayowezekana yanayoweza kusaidia kukabiliana na mabadiliko ya hali ya anga. Makala katika jarida la ''[[New Scientist]]'' yanaelezea jinsi mimea ya [[mpunga]] inavyoweza kuathirika vikali na ongezeko la vipimo vya joto.<ref>{{Rejea habari |first=Jim |last=Giles |authorlink= |coauthors= |title= Major food source threatened by climate change |url=http://www.newscientist.com/article/dn13517-major-food-source-threatened-by-climate-change.html |work=NewScientist |publisher= |date=24 Machi 2008 |accessdate= }}</ref> Katika mkutano wa mwaka 2005 uliofanywa na Jamii ya Kimilki, faida za ongezeko la viwango vya kaboni monoksaidi vilisemekana kupitwa na madhara ya mabadiliko ya hali ya anga.<ref>''[[The Independent]]'', 27 Aprili 2005, "Climate change poses threat to food supply, scientists say" - report on [http://www.royalsoc.ac.uk/event.asp?id=2844 this event] {{Wayback|url=http://www.royalsoc.ac.uk/event.asp?id=2844 |date=20060613215718 }}</ref> =====Mgao wa athari===== Nchini [[Isilandi]], vipimo vya joto vinavyongezeka vimefanya upanzi wa [[shayiri]] katika maeneo mengi kuwezekana, jambo ambalo halingewezekana miaka ishirini iliyopita. Joto kiasi ni kwa sababu ya ya matokeo ya nchini tu (ambauo huenda hayatadumu) ya mawimbi ya kibahari kutoka eneo la Carribean, ambayo pia yameathiri idadi ya samaki.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.guardian.co.uk/climatechange/story/0,12374,1517939,00.html |title=Frozen assets |author=Paul Brown |publisher=[[The Guardian]] |date=2005-06-30 |accessdate=2008-01-22}}</ref> Kufikia kipindi cha kati cha karne ya 21, katika eneo la [[Siberia]] na kwingineko nchini [[Urusi]], mabadiliko ya hali ya anga yanatarajiwa kupanua wigo la kilimo.<ref>{{Rejea tovuti |date=2007 |title=Polar regions (Arctic and Antarctic). ''Climate Change 2007: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change'' |publisher=Cambridge University Press |author=Anisimov, O.A., D.G. Vaughan, T.V. Callaghan, C. Furgal, H. Marchant, T.D. Prowse, H. Vilhjálmsson and J.E. Walsh. M.L. Parry, O.F. Canziani, J.P. Palutikof, P.J. van der Linden and C.E. Hanson, Eds. |page=668 |url=http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-chapter15.pdf |accessdate=2009-05-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080920160747/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-chapter15.pdf |archivedate=2008-09-20 }}</ref> Katika [[Asia]] ya mashariki na kusini mashariki, mazao huenda yakaongezeka kwa asilimia 20%, huku katika eneo la kati na la kusini la Asia, mazao huenda yakapungua kwa kiasi cha 30%.<ref name="WG2 AR4 SPM" /> Katika sehemu kavu zaidi katika Marekani ya Kilatini, mavuno ya mimea kadhaa muhimu inatarajiwa kupungua, huku katika maeneo ya halijoto, mazao ya [[soya]] yanatarajiwa kupanda.<ref name="WG2 AR4 SPM" /> Katika eneo la Ulaya ya kasakazini, mabadiliko ya hali ya anga yanatarajiwa kufaidi mimea katika kipindi cha mwanzo.<ref name="WG2 AR4 SPM" /> Kilimo cha kujikimu na kilimo cha biashara vinatarajiwa kuathirika vibaya na mabadiliko ya hali ya anga katika visiwa vidogo.<ref>{{Rejea tovuti |date=2007 |title=Small islands. ''Climate Change 2007: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change'' |publisher=Cambridge University Press |author=Mimura, N., L. Nurse, R.F. McLean, J. Agard, L. Briguglio, P. Lefale, R. Payet and G. Sem. M.L. Parry, O.F. Canziani, J.P. Palutikof, P.J. van der Linden and C.E. Hanson, Eds. |page=689 |url=http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-chapter16.pdf |accessdate=2009-05-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090804124958/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-chapter16.pdf |archivedate=2009-08-04 }}</ref> Bila mabadiliko mengine zaidi, ifikapo mwaka wa 2030, uzalishaji kutokana na kilimo unakadiriwa kuwa utakuwa umepungua katika maeneo mengi ya [[Australia]] ya kusini na magharibi, na maeneo ya [[mashariki]] ya New Zealand. Faida ya awali zinakadiriwa katika maeneo ya magharibi na kusini mwa New Zealand.<ref>{{Rejea tovuti |date=2007 |title=Australia and New Zealand. ''Climate Change 2007: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change'' |publisher=Cambridge University Press |author=Hennessy, K., B. Fitzharris, B.C. Bates, N. Harvey, S.M. Howden, L. Hughes, J. Salinger and R. Warrick. M.L. Parry, O.F. Canziani, J.P. Palutikof, P.J. van der Linden and C.E. Hanson, Eds. |page=509 |url=http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-chapter11.pdf |accessdate=2009-05-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090310150719/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-chapter11.pdf |archivedate=2009-03-10 }}</ref> Marekani ya kaskazini, katika miongo michache ya karne hii, mabadiliko wastani ya hali ya anga yanakadiriwa kuongeza mapato jumla ya kilimo kinachotegemea mvua kwa kiasi cha kati ya 5 na 20%, lakini na umuhimu tofauti katika kanda nyingi.<ref name="WG2 AR4 SPM" /> Kulingana na jarida la 2006 lililoandikwa na Deschenes na Greenstone, lilitabiri ongezeko la vipimo vya joto na usimbishaji hakutakuwa na matokeo yoyote kwa mimea muhimu zaidi nchini Marekani.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://ideas.repec.org/p/fem/femwpa/2006.6.html |title=The Economic Impacts of Climate Change: Evidence from Agricultural Profits and Random Fluctuations in Weather |accessdate= |work= |publisher= |date= }}</ref> Barani [[Afrika]], mabadiliko ya hali ya anga yanatarajiwa kuathiri sana uzalishaji wa kilimo na upatikanaji wa chakula.<ref name="WG2 AR4 SPM" /> Jiografia ya Afrika inaifanya iwe hatarini zaidi, na asilimia sabini ya wakazi wa Afrika wanategema kilimo kinachtumia mvua kwa kujipatia riziki. Ripoti rasmi ya [[Tanzania]] kuhusu mabadiliko ya hali ya anga inadokeza kuwa maeneo ambayo kawaida hupokea mvua mara mbili kila mwaka huenda yakapata mvua zaidi, na yale ambao hupokea msimu mmoja pekee huenda yakapokea mvua kidogo zaidi. Matokeo ya jumla yanatarajia kupungua kwa asilimia 33% kwa mazao ya mahindi - chakula muhimu sana nchini Tanzania.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.guardian.co.uk/climatechange/story/0,12374,1517935,00.html| title=In the land where life is on hold |author= John Vidal |publisher=[[The Guardian]]|date=2005-06-30 |accessdate=2008-01-22}}</ref> Pamoja na mambo mengine, mabadiliko ya hali ya anga katika eneo ya kanda - hasa, kupungua kwa usimbishaji - kunadhaniwa kuchangia kwa [[mgogoro wa Darfur]].<ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=72985|title= Climate change - only one cause among many for Darfur conflict|publisher=IRIN|date=2007-06-28|accessdate=2008-01-22}}</ref> Mchanganyiko wa miongo ya [[ukame]], kuenea kwa jangwa, na idadi ya watu kupita kiasi, kwa sababu Waarabu wa Kibaggara wanaohama kila kukicha wakitafuta maji lazima wapeleke mifugo wao kusini zaidi, kwa ardhi ambao inadhibitiwa na watu wanaolima ardhi.<ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.alertnet.org/db/blogs/1265/2007/06/30-100806-1.htm|title=Looking to water to find peace in Darfur|publisher=Reuters AlertNet|author=Nina Brenjo|date=2007-07-30|accessdate=2008-01-22|archivedate=2007-12-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071213132239/http://www.alertnet.org/db/blogs/1265/2007/06/30-100806-1.htm}}</ref> ====Pwani na maeneo yaliyo chini==== Kwa sababu za kihistoria zinazohusiana na [[biashara]], miji mikubwa zaidi Duniani na yenye utajiri mwingi inapatikana katika pwani. Katika nchi zinazoendelea, watu masikini zaidi huishi katika maeneo tambarare yanayofurika, kwa sababu ndiyo nafasi pekee inayopatikana, au ardhi ya kilimo yenye rutuba.Mkazi haya mara nyingi hukosa miundombinu kama vile daiki na mifumo ya kuonya mapema. Jamii masikini zaidi pia hukosa bima, akiba au mkopo wa karibu unaohitajika kujiokoa kutokana na majanga. Huku hali ya anga ikibadilika katika siku za usoni, kuna uwezekano kuwa maeneo ya pwani yenye watu wengi katika kila eneo mraba yatakumbwa na ongezeko la hatari ya kupanda kwa kiwango cha maji baharini na uharibifu kwa sababu ya matuki ya hali mbaya zaidi ya hewa.<ref name=ipccwg2c19 /> Kutokana na tofauti katika uwezo wa kukabiliana na mabadiliko haya, maeneo ya pwani katika nchi zinazoendelea yatakumbwa na ugumu zaidi wa kuliko pwani za nchi zilizoendelea.<ref name="WG2 AR4 SPM" /> Utafiti wa mwaka wa 2006 uliofanywa na Nicholls na [[Richard Tol|Tol]] unatilia maanani madhara yanayotokana na kupanda kwa kiwango cha maji baharini:<ref>{{Rejea jarida |date=2006 |title=Impacts and responses to sea-level rise: a global analysis of the SRES scenarios over the twenty-first century |author=Nicholls, R.J. and R.S.J. Tol |journal=Phil. Trans. R. Soc. A |volume=364 |page=1073 |doi=10.1098/rsta.2006.1754 |url=http://www.fnu.zmaw.de/fileadmin/fnu-files/publication/tol/RM7168.pdf |accessdate=2009-05-20 |archive-date=2009-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090902233748/http://www.fnu.zmaw.de/fileadmin/fnu-files/publication/tol/RM7168.pdf |dead-url=yes }}</ref> <blockquote>[...] Dunia za siku zijazo zitakazokumbwa na hatari ya ongezeko la kiwango cha maji baharini zinaonekana kuwa za mifano ya IPCC za A2 na B2, amabalo kimsingi inaonyesha tofauti katika hali ya kijamii na kiuchumi (idadi ya watu katika pwani fulani, [[Pato la Taifa]] (GDP) na Pato la Taifa la Kila mtu kibinafsi), badala ya kiasi cha ongezeko la maji baharini. Visiwa vidogo na maeneo ya kidelta huwa hatarini zaidi kama inavyoonekana katika uchambuzi mwingi wa mapema. Pamoja, matokeo haya yanaonyesha kwamba jamii za kibinadamu zitakuwa na chaguo zaidi kuhusu jinsi zinavyojibu ongezeko la kiwango cha maji baharini zaidi kuliko inavyodhaniwa. Hata hivyo, hitimisho hili linahitaji kuambatana na utambuzi kuwa bado hatuelewi machaguzi haya na athari kubwa bado zinzwezekana.</blockquote> ====Uhamiaji==== Baadhi ya visiwa vya mataifa ya bahari la Pasifiki, kama vile [[Tuvalu]], yana wasiwasi kuhusu uwezekano wa kulazimishwa kuhama, kwani hawajimudu kiuchumi kujinga dhidi ya mafuriko. Tuvalu tayari ina mkataba wa kidharura na nchi ya New Zealand kuruhusu kuhamishwa wa kihatua.<ref>[http://www.guardian.co.uk/climatechange/story/0,12374,1063181,00.html Unnatural disasters] ''Andrew Simms'' The Guardian Oktoba 2003</ref> Katika miaka ya 1990 aina nyingi ya makadirio ilitaja idadi ya wakimbizi wa kimazingira kuwa karibu milioni 25. (Wakimbizi wa kimazingira hawajumuishwi katika ufafanuzi rasmi wa [[mkimbizi]] ambao hunajumuisha tu wahamiaji wanaotoroka mateso. Jopo la Kimataifa la Mabadiliko ya Hali ya Anga (IPCC kwa Kiingereza), ambalo linashauri serikali za Dunia chini ya mwamvuli wa Umoja wa Mataifa, lilikadiria kuwa wakimbizi milioni 150 wa kimazingira watakuwepo kufikia mwaka wa 2050, kutokana na madhara ya mafuriko katika pwani, mmonyoko wa udongo katika maeneo ya pwani na matatizo ya kilimo (milioni 150 inamaanisha kuwa million 1.5% ya wakazi wote bilioni 10 wa Duniani waliokadiriwa kufikia mwaka wa 2050).<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.risingtide.nl/greenpepper/envracism/refugees.html |title=Hidden statistics: environmental refugees |accessdate=2010-01-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050223042051/http://www.risingtide.nl/greenpepper/envracism/refugees.html |archivedate=2005-02-23 }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20050223042051/http://www.risingtide.nl/greenpepper/envracism/refugees.html Hidden statistics: environmental refugees] Archived version</ref> ====Njia ya kaskazini magharibi==== [[Image:Arctic Ice Thickness.png|250px|right|thumb|Mabadiliko ya upana wa barafu ya eneo la Aktiki kutoka miaka ya 1950 hadi miaka ya 2050 ilivyofanywa kimfano katika mojawapo ya Mahabara ya Kijiofizikia yanayotafiti Mabadiliko ya Maji (GFDL) kutokana na majaribio ya R30 ya mzunguko wa anga juu ya bahari.]] Barafu ya eneo la Aktiki inayoyeyuka inaweza kufungua njia ya kasakazini magharibi katika majira ya kiangazi, jambo linaloweza kusababisha kupungua kwa njia za meli kwa kiwango cha maili za kinautiki 5,000 (kilomita 9,000) kati ya Bara Ulaya na Asia. Jambo hili litakuwa la kimanufaa sana hasa kwa mapipa makubwa ambayo hayawezi kutoshea kupita katika eneo la [[Mfereji wa Panama]] na kwa sasa yanalazimishwa kuzunguka ncha ya Marekani ya Kusini. Kwa mujibu wa Huduma ya Barafu ya Kanada, kiwango cha barafu katika eneo la magharibi la Kanada visiwa vya Aktiki lilipungua kwa kiwango cha 15% kati ya mwaka wa 1969 na mwaka wa 2004.<ref>[http://www.washingtontimes.com/specialreport/20050612-123835-3711r.htm ''www.washingtontimes.com'']</ref> Mnamo Septemba mwaka wa 2007, Kofia ya Barafu ya eneo la Aktiki ilirudi nyuma kiasi kwamba Njia ya Kaskazini Magharibi iliweza kupitika na meli kwa mara ya kwanza katika historia iliyorekodiwa.<ref>{{Rejea habari | title=Arctic ice levels at record low opening Northwest Passage | newspaper=Wikinews | url=http://en.wikinews.org/wiki/Arctic_ice_levels_at_record_low_opening_Northwest_Passage}}</ref> Mnamo Agosti, mwaka wa 2008, barafu ya baharini iliyokuwa ikiyeyuka ilifungua kwa wakati mmoja Njia ya Kaskazini magharibi na njia ya bahari ya kasakazini, kuifanya iwezekane kusafiri kwa meli katika eneo la kofia ya barafu ya Aktiki.<ref name="dailymail.co.uk">[http://www.dailymail.co.uk/news/article-1050990/The-North-Pole-island-time-history-ice-melts.html dailymail.co.uk, The North Pole becomes an 'island' for the first time in history as ice melts]</ref> Njia ya Kaskazini magharibi ilifunguliwa mnamo tarehe 25 Agosti, mwaka wa 2008, na eneo lililobaki la ulimi wa barafu lililokuwa linafuna njia ya Bahari ya Kasakazini lilimumunyika siku chache zilizofuata. Kwa sababu ya kupungua kwa eneo la Aktiki, kikundi cha Beluga cha Bremen, Ujerumani, kilitangaza mipango ya kutuma meli ya kwanza katika Njia ya Bahari ya Kaskazini mano mwaka wa 2009.<ref name="dailymail.co.uk" /> ====Maendeleo==== Madhara ya pamoja ya ongezeko la joto Duniani huenda yakawa na athari kali sana hasa kwa binadamu na nchi ambazo hazina rasilimali za kupunguza athari hizo. Hili linaweza kufanya maendeleo ya kiuchumi na upunguzaji wa umaskini uwe mgumu, na kiufanya iwe vigumu zaidi kuyafikia [[Malengo ya Maendeleo ya Milenia]].<ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.odi.org.uk/iedg/publications/climate_change_web.pdf|title=Poverty Reduction, Equity and Climate Change: Global Governance Synergies or Contradictions?|author=Richards, Michael|publisher=Overseas Development Institute|accessdate=2007-12-01|format=PDF|archivedate=2003-04-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20030406125549/http://www.odi.org.uk/iedg/publications/climate_change_web.pdf}}</ref> Mnamo Oktoba mwaka wa 2004 Kikundi Tendakazi kuhusu Mabadiliko ya Hali ya Anga na Maendeleo, muungano wa mashirika yasiyokuwa ya kiserikali ya maendeleo na mazingira, ilitoa ripoti [http://www.iied.org/pubs/display.php?o=9512IIED iliyoitwa Kuteketea] kuhusu jinsi mabadiliko ya hali ya anga yanavyoathiri maendeleo. Ripoti hii, na ripoti ya Julai 2005 [http://www.iied.org/pubs/display.php?o=9560IIED Afrika - Yateketea?] zilitabiri ongezeko la njaa na magonjwa kwa sababu ya upungufu wa mvua na hali mbaya ya hewa, hasa Barani Afrika. Haya huenda yakawa na madhara mabaya kwa maendeleo kwa wale walioathirika. ===Mifumo ya kiikolojia=== {{See also|Hatari ya kuangamia kutokana na ongezeko la joto duniani}} Ongezeko la joto Duniani ambalo halidhibitiwi linaweza kuathiri maeneo mengi ya kiikolojia ardhini. Ongezeko la kipimo cha joto Duniani kunamaanisha ya kuwa mifumo ya kiikolojia itabadilika; baadhi ya [[spishi]] wanalazimishwa kuhama makazi yao (huku viumbe hao wakikabiliana na uwezekano wa kuangamia) kwa sababu ya hali ya anga inayobadilika, huku wengine viumbe wakinawiri. Athari zaidi za ongezeko la joto Duniani, kama vile kupungua kwa theluji milimani, kupanda kwa eneo la bahari lenye maji, na mabadiliko ya hali ya hewa, yanaweza kuathiri si tu shughuli za kibinadamu bali hata mfumo wa kiikolojia. Kusoma kuhusu uhusiano kati ya hali ya anga ya Dunia na kuangamia kwa viumbe katika kipindi kilichopita cha miaka milioni 520, wanasayansi kutoka Chuo Kikuu cha York wanaandika, "Vipimo vya joto Duniani vilivyotabiriwa kwa karne zinjazo vinaweza kusababisha ‘tukio jipya kubwa la maangamizi ya viumbe’, ambapo zaidi ya asilimia 50 ya spishi za wanyama na mimea itaangamizwa. Spishi wengi ambao wamo hatarini ni wanyama wa eneo la Aktiki na Antaktiki kama vile [[dubu]] wa kipola<ref>{{Rejea jarida | last = Amstrup | first=Steven C. | coauthors = [[Ian Stirling]], Tom S. Smith, Craig Perham, Gregory W. Thiemann | date = 2006-04-27 | title = Recent observations of intraspecific predation and cannibalism among polar bears in the southern Beaufort Sea | journal = Polar Biology | volume = 29 | issue = 11 | pages = 997–1002 | doi = 10.1007/s00300-006-0142-5}}</ref> na Penguini wa Kaisari<ref>{{Rejea jarida | last = Le Bohec | first = Céline | coauthors = Joël M. Durant, Michel Gauthier-Clerc, Nils C. Stenseth, Young-Hyang Park, Roger Pradel, David Grémillet, Jean-Paul Gendner, and Yvon Le Maho | title = King penguin population threatened by Southern Ocean warming | journal = [[Proceedings of the National Academy of Sciences]] | volume = 105| issue = 7| pages = 2493| date = 2008-02-11 | url = http://www.pnas.org/cgi/content/abstract/0712031105v1 | doi = 10.1073/pnas.0712031105 | accessdate = 2008-02-13 | format = abstract | pmid = 18268328 | pmc = 2268164}}</ref>. Katika eneo la Aktiki, maji ya Bandari la Hudson hayana barafu kwa wiki tatu au zaidi kuliko miaka thelathini iliyopita, hivyo kuathiri dubu wa kipola wanaokaa pale, ambao hupendelea kuwinda katika barafu ya bahari.<ref>[http://www.lrb.co.uk/v27/n01/byer01_.html On Thinning Ice] {{Wayback|url=http://www.lrb.co.uk/v27/n01/byer01_.html |date=20091001174901 }} by Michael Byers ''London Review of Books'' Januari 2005</ref> Spishi ambao wanategemea hali baridi za hewa kama vile gyrfalcon, na ndege wa theluji ambao huwinda Lemmings ambao hutumia maji baridi wakati wa majira ya baridi kwa faida yao huenda wakaathirika vikali.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://ec.europa.eu/environment/nature/conservation/wildbirds/action_plans/docs/falco_rusticolis.pdf |title=International Species Action Plan for the Gyrfalcon Falco rusticolis |publisher=BirdLife International |year=1999 |author=Pertti Koskimies (compiler) |accessdate=2007-12-28|format=PDF}}</ref><ref>{{Rejea tovuti |url=http://aknhp.uaa.alaska.edu/zoology/species_ADFG/ADFG_PDFs/Birds/Snowy%20Owl_ADFG_final_2006.pdf |title=Snowy Owl |publisher=University of Alaska |year=2006 |accessdate=2007-12-28 |format=PDF |archivedate=2008-09-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080910214043/http://aknhp.uaa.alaska.edu/zoology/species_ADFG/ADFG_PDFs/Birds/Snowy%20Owl_ADFG_final_2006.pdf }}</ref> Wanyama wa majini bila uti wa mgongo hufurahia ukuaji wa kilele katika vipimo vywa joto ambavyo wamevizoea, bila kujali kiasi cha baridi, na wanyama wenye damu baridi wanaopatikana katika maeneo ya latitiudi za juu na urefu wa juu kwa jumla hukuwa kwa kasi kwa sababu ya msimu wa kipindi kifupi cha ukuaji.<ref>{{Rejea jarida | author=Arendt, J.D. | title=Adaptive intrinsic growth rates: an integration across taxa | year=1997 | journal=[[The Quarterly Review of Biology]] | volume=72 | issue=2 | pages=149–177 | url=http://links.jstor.org/sici?sici=0033-5770%28199706%2972%3A2%3C149%3AAIGRAI%3E2.0.CO%3B2-X | doi=10.1086/419764}} </ref> Hali inayokuwa na joto jingi kuliko kawaida inasababisha viango vikubwa zaidi vywa kimetaboliki na baada ya hapo kupungua kwa ukubwa wa kimwili licha ya kuongezeka kwa utafutaji wa chakula, jambo amablo linaongeza hatari ya ya kuwindwa. Hakika, hata ongezeko ndogo la la kipimo cha joto wakati wa maendeleo ya ukuaji wa mnyama unasababisha hitilafu katika ufanisi wa ukuaji na viwango bvya kuishi katika samaki wa aina ya Rainbow trout.<ref>{{Rejea jarida | author=Biro, P.A., ''et al.'' | year=2007 | month=Juni | title=Mechanisms for climate-induced mortality of fish populations in whole-lake experiments | journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]] | volume=104 | issue=23 | pages=9715–9719 | doi=10.1073/pnas.0701638104 | issn=1091-6490 | pmid=17535908 | pmc=1887605}} </ref> Ongezeko la joto limeanza kuwa na madhara wazi kwa wanyama<ref>{{Rejea tovuti |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4313726.stm |title=Animals 'hit by global warming'| author=Time Hirsch |publisher=[[BBC]] News |date=2005-10-05 |accessdate=2007-12-29}}</ref>, na [[vipepeo]] wamehama hadi maeneo ya kasakazini kwa kiasi cha kilomita 200 Barani Ulaya na Marekani Kaskazini. Mimea hubaki nyuma na kuhama kwa wanyama wakubwa unafanywa kuwa pole pole kwa sababu ya miji na barabara. Nchini Uingereza, vipepeo wa majira ya baada ya baridi wanatokea kwa wastani siku 6 mapema kuliko miongo miwili ilyopita<ref>{{Rejea jarida |url=http://www.nature.com/nature/journal/v416/n6879/pdf/416389a.pdf |title= Ecological responses to recent climate change |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |last=Walther |first=Gian-Reto |coauthors=Eric Post, Peter Convey, Annette Menzel, Camille Parmesan, Trevor J. C. Beebee, Jean-Marc Fromentin, Ove Hoegh-Guldberg, Franz Bairlein |volume=416 |number= |pages=389–395|date=28 Machi 2002 |doi= 10.1038/416389a|format=PDF}}</ref>. Makala ya mwaka 2002 katika jariida la ''Maumbile'' yalitafiti maandiko ya kisayansi ili kupata mabadiliko ya hivi karibuni ya misimu mbalimbali ya spishi za mimea na wanyama.Kutokana na spishi ambazo zimeonyesha mabadiliko ya hivi karibuni, 4 kati ya 5 zilihamisha maeneo yao ya kimakazi kuelekea maeneo ya kaskazini na kusini mwa Dunia au maeneo ya urefu mkubwa zidi, kuunda "spishi za kikimbizi". Vyura walikuwa wakizaana, maua yalikuwa yanamea na ndege walikuwa wakihama kwa wastani siku 2.3 mapema kila muongo; vipepeo, ndege na mimea kuelekea ncha za Dunia kwa kiwango cha kilomita 6.1 kila muongo. Utafti wa mwaka 2005 ulihitimisha ya kuwa shughuli za kibinadamu ndiyo sababu ya ongezeko la joto na mabadiliko ya tabia ya spishi yanayoonekana kwa sasa, na unahusisha matokeo haya na makadirio ya mifumo ya hali ya anga ili kutoa kuhakikisha makadirio hayo<ref>{{Rejea tovuti |url=http://iis-db.stanford.edu/pubs/20887/PNAS_5_16_05.pdf |title=''www.stanford.edu'' |accessdate=2010-01-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060917020212/http://iis-db.stanford.edu/pubs/20887/PNAS_5_16_05.pdf |archivedate=2006-09-17 }}</ref>. Wanasayansi wameona lkuwa nyasi ya kinywelenywele ya eneo la Antaktiki inazidi kumea katika maeneo ya Antaktika ambapo hapo awali haikupatikana kwa wingi.<ref>[http://www.heatisonline.org/contentserver/objecthandlers/index.cfm?id=5014&method=full Grass flourishes in warmer Antarctic] originally from [[The Times]], Desemba 2004</ref> Utafiti wa kimekanika umefanya kumbukumbu ya kuangamia kwa wanyama kwa sababu ya mabadilikom ya hali ya anga ya hivi karibuni: McLaughlin ''na wengineo.'' alitengeneza kumbukumbu ya wakazi wawili wa kipepeo wa aina ya Bay checkerspot butterfly akihatarishwa na mabadiliko ya usimbishaji.<ref name="McLaughlin">{{Rejea jarida |last= McLaughlin |first= John F. |coauthors= ''et al.'' |date= 2002-04-30 |title= Climate change hastens population extinctions |journal= [[Proceedings of the National Academy of Sciences|PNAS]] |volume= 99 |issue= 9 |pages= 6070–6074 |doi= 10.1073/pnas.052131199 |url= http://www.nd.edu/~hellmann/pnas.pdf |format= [[Portable Document Format|PDF]] |accessdate= 2007-03-29 |pmid= 11972020 |pmc= 122903 |archive-date= 2005-04-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20050405173535/http://www.nd.edu/~hellmann/pnas.pdf |dead-url= yes }}</ref> Parmesan anadokeza, "Utafiti mchache umefanywa kwa ukubwa ambao unajumuisha spishi nzima"<ref>{{Rejea jarida |last= Permesan |first= Camille |date= 2006-08-24 |title= Ecological and Evolutionary Responses to Recent Climate Change |journal= [[Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics]] |volume= 37 |pages= 637–669 |doi= 10.1146/annurev.ecolsys.37.091305.110100 |url= http://cns.utexas.edu/communications/File/AnnRev_CCimpacts2006.pdf |format= [[Portable Document Format|PDF]] |accessdate= 2007-03-30 |archive-date= 2007-01-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20070105021545/http://cns.utexas.edu/communications/File/AnnRev_CCimpacts2006.pdf |dead-url= yes }}</ref> na McLaughlin ''na wengineo.'' alikubali "utafiti mdogo wa kimekania umehusisha kuangamia kwa wanyama na mabadiliko ya hivi karibuni ya hali ya anga."<ref name="McLaughlin" /> Daniel Botkin na waandishi wengine katika utafiti mmoja wanaamini kuwa viwango vya kuangamia kwa wanyama vilivyokadiriwa ni vimekadiriwa kupita kiasi cha kweli. Spishi wengi wa maji yasiyokuwa na chumvi na mimea na wanyama wa maji yenye chumvi wanategemea maji yanayotiokana na theluji ili kuhakikisha makao baridi ambao wameyazoea. Baadhi ya spishi za samaki ambao si wa maji yasiyokuwa na chumvi wanahitaji maji baridi ili kuishi na kuzaana, na hili ni kweli hasa kwa Salmoni na aina ya samaki wa [Cutthroat trout. Kupungua kwa maji kutoka theluji kunasababisha maji kidogo katika vijito yanaoweza kuruhusu spishi hizi kustawi. Spishi mmoja muhimu aitwaye Krilli wa Baharini, anapendelea maji baridi na ndiye chanzo msingi cha chakula kwa viumbe [[mamalia]] kama vile nyangumi wa Bluu<ref>{{Rejea habari | last = Lovell | first = Jeremy | title = Warming Could End Antarctic Species | publisher = CBS News | date = 2002-09-09 | url = http://www.cbsnews.com/stories/2002/09/09/tech/main521258.shtml | accessdate = 2008-01-02 | archivedate = 2008-01-17 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080117201441/http://www.cbsnews.com/stories/2002/09/09/tech/main521258.shtml }}</ref>. Mabadiliko kwa [[mawimbi ya bahari]], kwa sababu ya ongezeko la maji yasiyokuwa na chumvi kutoka theluji inayoyeyuka, na mabadiliko yanayowezekana kutokana na mzunguko wa thermohaline wa bahari za Dunia, huenda kukaathiri maeneo ya kushikia samaki ya sasa ambayo binadamu wanategemea pia. Kiumbe aitwaye ''lemuroid possum mweupe'', anayepatikana tu katika misitu ya milimani ya eneo la kasakzini la Queensland, ametakjwa kama spishi wa kwanza wa kimamalia kuangamizwa na ongezeko la joto Duniani linalosababishwa na binadamu. Possum mweupe hajaonekana kwa kipindi cha zaidi ya miaka mitatu. Possum hawa hawawezi kuishi katika vipimo vya joto vya zaidi ya 30 °C (86 °F) kwa kipindi kirefu, jambo lililofanyika mnamo mwaka wa 2005. Safari ya mwisho ya kiupelelezi ya kutafuta Possum wowote weupe ambao bado wako hai kilifaa kwanza mwaka wa 2009.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.news.com.au/couriermail/story/0,23739,24742053-952,00.html |title=White possum said to be first victim of global warming |accessdate=2008-12-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081205100341/http://www.news.com.au/couriermail/story/0,23739,24742053-952,00.html |archivedate=2008-12-05 }}</ref> ====Misitu==== [[Image:Northern Forest Trend in Photosynthetic Activity.gif|thumb|250px|right]] Misitu ya Paini katika eneo la Pine [[British Columbia]] imeharibiwa na uvamizi wa mdudu wa paini, uvamizi huu umeenea bila kukoma tangu mwaka wa 1998 angalau kwa sababu ya ukosefu wa majira ya bairi kali tangu wakati huo; siku chache za baridi kali zinaweza kuwauwa wengi wa wadudu hao waharibifu na hapo zamani siku kama hizo ziliweza kufanya uharibifu huo usienee. Uvamizi huo wa wadudu, ambao (kufikia Novemba mwaka wa 2008) ulikuwa umeuwa karibu nusu ya miti ya aina hiyo katika jombo (ekari milioni 33 au 135,000&nbsp;km²)<ref>{{Rejea tovuti |url=http://mpb.cfs.nrcan.gc.ca/index_e.html |title=Natural Resources Canada |accessdate=2010-01-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100613003653/http://mpb.cfs.nrcan.gc.ca/index_e.html |archivedate=2010-06-13 }}</ref><ref name="robbins">Jim Robbins, [http://www.nytimes.com/2008/11/18/science/18trees.html?em|Bark Beetles Kill Millions of Acres of Trees in West], New York Times, 17 Novemba 2008</ref> ni idadi ambayo haijawahi kubwa ambayo haijawahi kufikiwa tena<ref name="kurz">Werner Kurz et al. [http://www.nature.com/nature/journal/v452/n7190/abs/nature06777.html Mountain pine beetle and forest carbon feedback to climate change], ''Nature'' 452, 987-990 (24 Aprili 2008).</ref> na iliisha kupitia upepo mkali ambao haukuwa wa kawaida mnamo mwaka wa 2007 kati mgawanyo wa kibara kuelekea Alberta. Ugonjwa katika eneo kubwa, pia ulianza, lakini wa kiwango cha chini, mnamo mwaka w 1999 katika maeneo la Colorado, Wyoming na MOntana. Shirika la Huduma ya Misitu la Marekani linakadiria ya kuwa kati ya mwaka 2011 na 2013 karibu miti yote ya paini ya aina ya lodgepole iliyo zaidi ya inchi tano kwa upana (milimita 127) itapotea<ref name="robbins" />. Kwa sababu misitu ya kaskazini ni eneo ambapo gesi ya kaboni huingia, huku misitu iliyokauka ikiwa chanzo kikubwa cha kaboni, kupota kwa kiasi kikubwa kama hicho cha msitu kinazidisha uvamizi wa wadudu katika misitu ya Biritish Columbia pekee inakaribia ya mwaka wa kawaida wa mioto ya misituni katika eneo lote la [[Kanada]] au kutolewa kwa miaka tano kutoka vyanzo vya usafiri vya nchi hiyo<ref name="kurz" /><ref>[http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=89942771 Pine Forests Destroyed by Beetle Takeover], [[National Public Radio|NPR]]'s[[Talk of the Nation]], 25 Aprili 2008</ref>. Mbali na matokeo wazi ya kiikolojia na kiuchumi, misitu mikubwa iliyokufa huleta hatari ya moto. Hata misitu mingi inayoonekana kuwa yenye afya inaonekana kuwa katika hatari ya mioto ya misitu kwa sababu ya ongezeko la joto. Miaka kumi ya wastani ya misitu iliyochemeka katika eneo la Marekani kasakazini, baada ya miongo mingi ya karibu 10,000&nbsp;km² (ekari milioni 2.5), imeongezeka polepole tangu 1970 hadi zaidi ya 28,000&nbsp;km² (kari milioni 7) kila mwaka.<ref>[http://www.usgcrp.gov/usgcrp/nacc/education/alaska/ak-edu-5.htm US National Assessment of the Potential Consequences of Climate Variability and Change] {{Wayback|url=http://www.usgcrp.gov/usgcrp/nacc/education/alaska/ak-edu-5.htm |date=20140222044749 }} Regional Paper: Alaska</ref>. Ingawa mbadiliko katika mbinu za usimamizi wa misitu huenda ukawa umechangia mabadiliko haya, katika eneo la magharibi la Marekani, tangu mwaka wa 1986, majira marefu zaidi ya kiangazi yamesababisha mioto mikubwa ya misituni kuongezeka mara nne na maeneo yanayochomwa kuongezeka mara sita, ikilinganishwa na kipindi kati ya 1970 na 1986. Ongezeko sawa la mioto ya misituni imeripotiwa nchini Kanada kati ya mwaka wa 1920 na 1999.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/short/313/5789/927 |title=Science Magazine - August 2006 "Is Global Warming Causing More, Larger Wildfires?" - Steven W. Running |accessdate=2010-01-15 |archivedate=2009-02-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090210134640/http://www.sciencemag.org/cgi/content/short/313/5789/927 }}</ref> Mioto ya misitu nchini [[Indonesia]] imeongezeka pakubwa tangu mwaka wa 1997 pia. Mioto hii mara nyingi huanzishwa kimakusudi ili kuondoa msitu kwa ajili ya kilimo. Mioto hii inaweza kusababisha maeneo yenye kuni ya kaboni kushika moto katika kanda hiyo na gesi ya kaboni monoksaidi inayotolewa imekadiriwa, katika mwaka wa kawaida, kuwa 15% ya kiwango cha kaboni moksaidi kinachotolewa na uchomaji wa kuni za fosili.<ref>BBC News: [http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4208564.stm Asian peat fires add to warming]</ref> ====Milima==== [[Milima]] huchukua takriban asilimia 215 ya eneo la Dunia na huwa makao ya zaidi ya idadi moja kwa kumi ya idadi ya binadamu Duniani. Mabadiliko katika hali ya anga yanasababisha idadi nyingi ya hatari kwa wakazi wa milima<ref>[http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6VFV-4MY0TS1-1&_user=4225319&_coverDate=10%2F31%2F2007&_rdoc=12&_fmt=summary&_orig=browse&_srch=doc-info(%23toc%236020%232007%23999829996%23668309%23FLA%23display%23Volume)&_cdi=6020&_sort=d&_docanchor=&_ct=17&_acct=C000048559&_version=1&_urlVersion=0&_userid=4225319&md5=b28529ce89b28da5f49792dfebeef70b&errMsg=1 Exposure of global mountain systems to climate warming during the 21st Century] {{Wayback|url=http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6VFV-4MY0TS1-1&_user=4225319&_coverDate=10%2F31%2F2007&_rdoc=12&_fmt=summary&_orig=browse&_srch=doc-info(%23toc%236020%232007%23999829996%23668309%23FLA%23display%23Volume)&_cdi=6020&_sort=d&_docanchor=&_ct=17&_acct=C000048559&_version=1&_urlVersion=0&_userid=4225319&md5=b28529ce89b28da5f49792dfebeef70b&errMsg=1 |date=20090105015350 }} Science Direct</ref>. Watafiti wanatarajia kuwa baada ya kipindi kirefu, hali ya anga litaathiri mifumo ya kiikoloji ya milima na maeneo tambarare, iadadi na nguvu ya mioto ya misitu, utofauti wa wanyamapori, na usambazaji wa maji. Utafiti unaonyesha ya uwa hali ya anga yenye joto zaidi nchini Marekani huenda ikasababisha wakazi wa maeneo ya chini kuhama kuelekea maeneo ya juu zaidi ya kialpaini.<ref>[http://www.epa.gov/climatechange/effects/downloads/potential_effects.pdf The Potential Effects Of Global Climate Change On The United States] {{Wayback|url=http://www.epa.gov/climatechange/effects/downloads/potential_effects.pdf |date=20071010110644 }} Report to Congress Editors: Joel B. Smith and Dennis Tirpak US-EPA Desemba 1989</ref> Kuhama kwa aina hiyo kutashambulia miti nadra ya Kialpaini na makazi mengine katika maeneo yaliyoko juu. Mimea na wanyama wa maeneo ya kimo cha juu wana nafasi ndogo kwa makazi mapya kadiri wanavyohama milimani ili kukabiliana na mabadiliko ya muda mrefu ya hali ya anga ya kikanda Mabadiliko ya hali ya anga pia yataathiri kina cha theluji milimani. Mabadiliko yoyote katika kuyeyeka kwao wa kimsimu kunaweza kuwa na matokeo makali kwa maeneo yanayotegemea maji bila chumvi kutoka milima hiyo. Vipimo vya joto vimavyozidi kupanda vinaweza kusababisha theluji kuyeyuka mapema na haraka katika msimu unaotokea kabla ya kiangazi na kubadilisha wakati maji yanapotoka milimani na jinsi yatakavyotoka pale. Mabadiliko haya yanaweza kuathiri upatikanaji wa maji yasiyokuwa na chumvi kwa mifumo ya kimaumbile na matumizi ya binadamu.<ref>{{Cite press release | title = Freshwater Issues at ‘Heart of Humankind’S Hopes for Peace and Development’ | publisher = [[United Nations]] | date = 2002-12-12 | url = http://www.un.org/News/Press/docs/2002/ENVDEV713.doc.htm | accessdate = 2008-02-13}}</ref> ====Uzalishaji wa kiikolojia==== Kulingana na jarida la mwaka 2003 la Smith na Hitz, ni jambo la busara kudokeza kuwa uhusiano kati ya ongezeko la kipimo cha joto cha wastani cha joto Duniani na uzalishaji wa kiikolojia ni wa kiparaboli. Ukolezi mwingi zaidi wa gesi ya kaboni daioksaidi kutasaidia mimea kukuwa na kutosheleza mahitaji ya maji. Mwanzoni vipimo vya juu vya joto vinaweza kusaidia ukuaji wa mimea. Hatimaye, ongezeko la ukuaji litafikia kilelel halafu litaanza kushuka.<ref>{{Rejea tovuti |date=2003 |title=OECD Workshop on the Benefits of Climate Policy: Improving Information for Policy Makers. Background Paper: Estimating Global Impacts from Climate Change |publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] |author=Smith, J. and Hitz, S. |page=Page 66 |url=http://www.oecd.org/dataoecd/9/60/2482270.pdf |accessdate=2009-06-19}}</ref> Kulingana na ripoti ya IPCC, ongezeko la kimataifa la joto linalozidi 1.5-2.5°C (ikilinganishwa na kipindi cha 1980-99), litakuwa na matokeo mabaya kwa mfumo wa kiikolojia, bidhaa na huduma, k.m., ugavi wa maji na chakula.<ref name="WG2 AR4 SPM" /> Utafiti uliofanywa na [http://pages.unibas.ch/botschoen/scc/index.shtml Mradi wa Kiswidi kuchunga Miti] {{Wayback|url=http://pages.unibas.ch/botschoen/scc/index.shtml |date=20110927151444 }} ulipendekeza ya kuwa miti inayokuwa polepole hufanywa kuwa kwa kipindi kifupi chini ya viwango vya juu zaidi vya gesi ya CO₂, huku miti inayokuwa kwa kasi kama vile liana, hufaidika baada ya kipindi kirefu. Kwa jumla, lakini hasa katika [[misitu ya mvua]], hili linamaanisha kuwa liana huwa ndiyo spishi inayopatikana kwa wigi; na kwa sababu liana huoza haraka kuliko miti kaboni anayopatikana ndani yao inarudishwa haraka zaidi angani, Miti inayokuwa polepole huweka kwa ndani kaboni ya annga kwa miongo mingi. ===Uhaba wa maji=== {{See also|Uhaba wa maji}} Kupanda kwa eneo lenye maji baharini kunakadiriwa kuongezeka kuingia kwa maji ya chumvi katika maji yaliyo chini ya ardhi katika maeneo mbalimbali, na kuathiri maji ya kunywa na kilimo katika maeneo ya pwani.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://yosemite.epa.gov/oar/GlobalWarming.nsf/content/ResourceCenterPublicationsSeaLevelRiseIndex.html |title=EPA : Global Warming : Resource Center : Publications : Sea Level Rise : Sea Level Rise Reports<!-- Bot generated title --> |accessdate=2010-01-15 |archivedate=2007-10-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071005061922/http://yosemite.epa.gov/oar/globalwarming.nsf/content/ResourceCenterPublicationsSeaLevelRiseIndex.html }}</ref> Ongezeko la uvukizi kutapunguza ufanisi wa hifadhi za maji. Ongezeko la hali kali ya hewa kunaamanisha kuwa maji mengi zaidi yanaanguka katika ardhi ngumu na na kushindwa kuyachukua maji hayo ndani, hivyo kupelekea mafuriko ya muda kutokea badala ya kuyaongeza maji yale ardhini au katika maji yaliyo chini ya ardhi. Katika maeneo mengine, theluji zinazopungua kwa ukubwa zinatishia upatikanaji wa maji.<ref>[http://www.opendemocracy.net/globalization-climate_change_debate/kazakhstan_2551.jsp Kazakhstan: glaciers and geopolitics] {{Wayback|url=http://www.opendemocracy.net/globalization-climate_change_debate/kazakhstan_2551.jsp |date=20180106074049 }} ''Stephan Harrison'' Open Democracy Mei 2005</ref> Tishio linalozidi la glaciers ltakuwa na athari mbalimbali. Katika maeneo ambayo yanategemea sana maji kutoka theluji yanayoyeyuka wakati wenye joto wa wa miezi ya msimu wa kiangazi, kuendelea kwa kurudi nyuma kwa mwishowe kutasababisha theluji kupungua na kupunguza maji yanayotoka katika theluji au kukomesha kabisa maji yanayotoka pale. Kupungua kwa maji yanayotoka katika theluji kutaathii uwezo wa kuinyunyuzia mimmea na kupunguza mitiririko ya vijito katika msimu wa kiangazi unaohitajika kuongeza maji katika mabwawa na hifadhi za maji. Hali hii ni mbaya sana kwa unyunyiziaji wa mimmea Barani Marekani Kusini, ambapo maziwa mengi ya kujengwa hujazwa na muyeyusho wa theluji pekee.{{Ref harv|peru2|BBC|BBC}} CNchi za Asia ya kati pia kihistoria zimekuwa zikitegemea maji yanayoyeyuka kutoka theluji kila msimu kwa unyunyziaji mimmea na hifadhi za maji ya kunywa. Nchini Norway, milima ya Alps na katika eneo la Kaskazini magharibi kwa Pasifiki la Marekani ya Kaskazini mtiririko wa maji kutoka thluji ni muhimu kwa kuzalisha umeme kwa kutumia maji. Vipimo vya juu zaidi vya joto pia vitaongeza mahitaji ya maji kwa madhumuni ya kupoesha na kukata kiu. Katika eneo la [[Sahel]], kumekuwa na kipindi kisicho cha kawaida cha mvua kuanzia mwaka wa 1950 hadi mwaka wa 1970, kikifuatiwa na miaka yenye kiangazi kingi kuanzia mwaka wa 1970 hadi mwaka wa 1990. Kuanzia mwaka wa 1990 hadi mwaka wa 2004 mvua ulirejea vipimo vya wastani vya kipindi cha miaka 1898–1993, lakini mabadiliko kuanzia mwaka mmoja hadi mwingine yalikuwa mengi.<ref name="Mitchell">{{Rejea tovuti |url=http://jisao.washington.edu/data_sets/sahel/ |title=Sahel rainfall index (20-10N, 20W-10E), 1900–2007 |accessdate=2010-01-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090321073627/http://jisao.washington.edu/data_sets/sahel/ |archivedate=2009-03-21 }}</ref><ref>{{Rejea tovuti | title=Temporary Drought or Permanent Desert? | url=http://earthobservatory.nasa.gov/Study/Desertification/desertification2.html | publisher=[[NASA]] Earth Observatory | accessdate=2008-06-23 | archivedate=2008-09-21 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080921175448/http://earthobservatory.nasa.gov/Study/Desertification/desertification2.html | =https://web.archive.org/web/20080921175448/http://earthobservatory.nasa.gov/Study/Desertification/desertification2.html }}</ref> ===Afya=== Mbadiliko ya hali ya anga huchangia katika ongezeko la [[magonjwa]] na vifo vywa mapema. Maendeleo ya kiuchumi yataathiri jinsi ufanisi wa hatua za kukabiliana na mabadiliko ya hali ya anga utakua. Kwa mujibu wa ripoti ya IPCC, kuna uwezekano kuwa: *mabadiliko ya hali ya anga yataleta faida chache, kama vile kupunua kwa vifo kutokana na baridi *Urari wa matokeo chanya na hasi ya kiafya yatatofautiana toka eneo moja hadi lingine *Athari mbaya zitakuwa nyingi zaidi katika nchi zenye mapato ya chini. *Matokeo mabaya ya kiafya zinazotokana na mabadiliko ya hali ya anga yatazidi matokeo faida, hasa katika nchi zinazoendelea. Baadhi ya mifano ya matokeo mabaya ya kiafya ni ongezeko la [[utapiamlo]], ongezeko la vifo, magonjwa na majeraha kwa sababu ya mawimbi ya joto, mafuriko, dhoruba, moto, ukame na kuongezeka kwa visa vya magonjwa ya moyo na ya kupumua.<ref>{{Rejea tovuti |date=2007 |title=Human health. ''Climate Change 2007: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change'' |publisher=Cambridge University Press |author=Confalonieri, U., B. Menne, R. Akhtar, K.L. Ebi, M. Hauengue, R.S. Kovats, B. Revich and A. Woodward. M.L. Parry, O.F. Canziani, J.P. Palutikof, P.J. van der Linden and C.E. Hanson, Eds. |page=Page 393 |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/publications_ipcc_fourth_assessment_report_wg2_report_impacts_adaptation_and_vulnerability.htm |accessdate=2009-05-20 |archivedate=2018-10-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181005031903/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/publications_ipcc_fourth_assessment_report_wg2_report_impacts_adaptation_and_vulnerability.htm }}</ref> According to a 2009 study by [[University College London|UCL]] academics, climate change and global warming pose the biggest threat to human health in the 21st century.<ref>{{Rejea habari |date=14 Mei 2009 |title=Professor Anthony Costello: climate change biggest threat to humans |work=[[The Times]] |author=Lister, S. |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/health/article6283681.ece |accessdate=2009-08-08 |archivedate=2009-07-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090708103705/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/health/article6283681.ece }}</ref><ref>{{Rejea habari |date=14 Mei 2009 |title=Climate change: The biggest global-health threat of the 21st century |work=[[University College London|UCL]] News |url=http://www.ucl.ac.uk/news/news-articles/0905/09051501 |accessdate=2009-08-08}}</ref> ====Athari za moja kwa moja za ongezeko la kipimo cha joto==== Matokeo ya ongezeko la kipimo cha joto ambayo yanamathiri binadamu moja kwa moja zaidi ni athari ya vipimo vya juu zaidi vya joto. Vipimo vya joto vya juu zaidi vinaongeza idadi ya watu wanaokufa siku fulani kwa sababu nyingi: watu wenye matatizo ya moyo ni dhaifu zaidi kwa sababu lazima mfumo wa wa moyo ufanye kazi zaidi ili upoe wakati wa hali ya hewa yenye joto, kuchoka kutokana na joto na baadhi ya matatizo ya kupumua huongezeka. Ongezeko la joto Duniani huenda likamaanisha magonjwa zaidi ya moyo, madaktari wanaonya.<ref>[http://www.iht.com/articles/ap/2007/09/05/europe/EU-MED-Global-Warming-Hearts.php Global warming could mean more heart problems, doctors warn] {{Wayback|url=http://www.iht.com/articles/ap/2007/09/05/europe/EU-MED-Global-Warming-Hearts.php |date=20070907205539 }} Septemba 2007 Associated Press</ref> Kipimo cha joto cha hewa cha juu zaidi pia kinaongeza ukolezi wa ozoni katika ngazi ya chini. Katika anga ya chini, ozoni ni gesi hatari. Inaharibu tishu za mapafu, na kusababisha shida kwa watu wenye ugonjwa wa pumu na magonjwa mengine ya mapafu.<ref>{{Rejea tovuti|author=McMichael, A.J., Campbell-Lendrum, D.H., Corvalán, C.F., Ebi, K.L., Githeko, A., Scheraga, J.D. and Woodward, A. |year=2003|url=http://www.who.int/globalchange/climate/summary/en/index.html |title=Climate Change and Human Health – Risk and Responses |publisher=[[World Health Organization]], Geneva}}</ref> Ongezeko la joto lina matokeo mawili kwa idadi ya vifo ya moja kwa moja ambayo hutendeka kinyume: Idadi kubwa ya vipimo vya joto wakati wa majira ya baridi hupunguza vifo kutokana na baridi; vipimo vya joto vya juu zaidi wakati wa majira ya kiangazi huongeza vifo kutokana na joto. Athari ya jumla ya matokeo haya ya moja kwa moja inatagemea inategemea hali ya anga ya eneo fulani. Palutikof ''na wengineo.'' (1996) alifanya hesabu na kupata kuwa nchini Uingereza na Wales kwa kila ongezeko la 1 °C la kipimo cha joto kupungua kwa vifo kutokana na baridi kunazidi ongezeko la joto kutokana na joto, hivyo basi kusababisha kupungua kwa idadi ya wastani ya vifo ambayo ni 7000,<ref>{{Rejea jarida |author=J.P. Palutikof, S. Subak and M.D. Agnew |title=Impacts of the exceptionally hot weather in 1995 in the UK |journal=Climate Monitor|volume= 25|number=3 |year=1996}}</ref> huko Keatinge ''na wengineo.'' (2000) “akidokeza kuwa ongezeko lolote la vifo kutokana na ongezeko la vipimo vya joto huenda likapitwa ndogo likilinganishwa na idadi kupungwa kwa idadi kubwa ya vifo kutokana na baridi.”<ref name="Keatinge2000">{{Rejea jarida | last = Keatinge | first = W. R. | authorlink = | coauthors = ''et al.'' | year = 2000 | month = | title = Heat related mortality in warm and cold regions of Europe: observational study | journal = British Medical Journal | volume = 321 | issue = 7262 | pages = 670&ndash;673 | id = | url =https://archive.org/details/sim_british-medical-journal_2000-09-16_321_7262/page/670| accessdate = | quote =| doi = 10.1136/bmj.321.7262.670| pmid = 10987770 | pmc = 27480 }}</ref> Cold-related deaths are far more numerous than heat-related deaths in the United States, Europe, and almost all countries outside the tropics.<ref>[http://www.medscape.com/viewarticle/494582_2 The Impact of Global Warming on Health and Mortality]</ref> Katika kipindi cha miaka ya 1979–1999, jumla ya vifo 3,829 nchini Marekani vilihusishwa na joto jingi kutokana na hali ya hewa,<ref>[http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5126a2.htm Heat-Related Deaths --- Four States, July--August 2001, and United States, 1979--1999]</ref> katika kipindi hicho pia jumla ya vifo 13,970 vilisababishwa miili ya waathirika kupigwa na baridi kali.<ref>[http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5104a2.htm Hypothermia-Related Deaths --- Utah, 2000, and United States, 1979--1998]</ref> Barani Ulaya, vifo vya wastani kutokana na joto ni 304 katika eneo la Kasakzini mwa Finland, 445 mjini Athens na 40 mjini London, huku vifo kutokana na baridi vikiwa 2457, 2533, na 3129 mtawalia.<ref name="Keatinge2000" /> Kulingana na Keatinge ''na wengineo.'' (2000), “wakazi Barani Ulaya wamezoea vipimo vya joto vya majira ya kiangazi vya kati ya 13.5°C hadi 24.1°C, na wanatarajiwa kuzoea ongezeko la joto lililotabriwa katika nusu karne ijayo wakiwa na ongezeko ndogo endelevu la vifo kutokana na joto.”<ref name="Keatinge2000" /> Ripoti ya serikali inaonyesha kupungua kwa vifo kutokana na ongezeko la joto la hivi karibuni na inatabiri ya kwamba kutakuwa na ongezeko la vifo kutokana na ongezeko la joto la hivi karibuni na inatabiri ongezeko la vifo katika siku za usoni kwa sababu ya ongezeko la joto nchini Uingereza.<ref>{{Rejea tovuti | last = Department of Health and Health Protection Agency | title = Health effects of climate change in the UK 2008: an update of the Department of Health report 2001/2002 | date = 12 Februari 2008 | url = http://www.dh.gov.uk/en/Publicationsandstatistics/Publications/PublicationsPolicyAndGuidance/DH_080702}}</ref> The [[2003 European heat wave]] killed 22,000&ndash;35,000 people, based on normal mortality rates.<ref name="Schär2004">{{Rejea jarida | author = Schär, C. | coauthors = Jendritzky, G. | year = 2004 | title = Hot news from summer 2003 | journal = Nature | volume = 432 | issue = 7017 | pages = 559–60 | issn = | doi = 10.1038/432559a | url =https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-12-02_432_7017/page/n53| accessdate = | format = | pmid = 15577890 }}</ref> Peter A. Stott from the [[Hadley Centre for Climate Prediction and Research]] estimated with 90% confidence that past human influence on climate was responsible for at least half the risk of the 2003 European summer heat-wave.<ref name="Stott2004">{{Rejea jarida| author = Peter A. Stott | coauthors = D.A. Stone, M.R. Allen | year = 2004 | title = Human contribution to the European heatwave of 2003 | journal = Nature | volume = 432 | pages = 610–614 | issn = 0028-0836 | doi = 10.1038/nature03089 | url =https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-12-02_432_7017/page/610| accessdate = | format =| pmid = 15577907| issue = 7017 }}</ref> ====Kuenea kwa magonjwa==== {{See also|Magonjwa ya kitropiki}} Ongezeko la joto Duniani linaweza kuendelea hadi katika maeneo ambayo hayana wadudu wengi <ref>{{Rejea tovuti | title= Climate change linked to spread of disease | publisher=[[IRIN]] | url=http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=77675}}</ref> kueneza [[maradhi ya kuambukiza]] kama vile [[homa ya dengue]],<ref>{{Rejea jarida |title = Potential effect of population and climate changes on global distribution of dengue fever: an empirical model |url = http://image.thelancet.com/extras/01art11175web.pdf |format = [[Portable Document Format|PDF]] |journal = The Lancet |last = Hales |first = Simon |coauthors = ''et al.'' |volume = 360 |issue = 9336 |pages = 830–834 |date= 2002-09-14 |accessdate=2007-05-02 |doi = 10.1016/S0140-6736(02)09964-6}}</ref> Virusi vywa Nile ya Magharibi, na [[malaria]].<ref>{{Rejea jarida | last = Rogers | first = D. | coauthors = S. Randolph | title = The global spread of malaria in a future warmer world | journal = Science | volume = 289 | issue = 5485 | pages = 1763–6 | date = 2000-09-08 | url = http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/289/5485/1763 | accessdate = 2008-01-04 | pmid = 10976072 }}</ref><ref>{{Rejea habari | last = Boseley | first = Sarah | title = Health hazard | publisher = The Guardian | date = Juni 2005 | url = http://www.guardian.co.uk/climatechange/story/0,12374,1517940,00.html | accessdate = 2008-01-04 }}</ref> Katika nchi maskini, hili linaweza tu kusababisha ,matukio mengi zaidi ya magonjwa hayo. Katika nchi tajiri zaidi, ambapo magonjwa hayo tayari yameangamizwa au kupungzwa kwa [[chanjo]], kutoa maji kutoka mabwawa na utumizi wa madwa ya kuulia wadudu, madhara yataonekana kiuchumi kuliko kiafya. [[Shirika la Afya Duniani]] (WHO) linasema kuwa ongezeko la joto Duniani unaweza kusababisha ongezeko kubwa la magonjwa yanayosababishwa na wadudu nchini Uingereza na Bara Ulaya, huku eneo la kasakazini la Ulaya likizidi kuwa na joto jingi, ticks - wanaobeba ugonjwa wa ensefailatisi na ugonjwa wa laimu - na nzi wa mchangani - ambayo hubeba ugonjwa wa visceral leishmaniasis - wana uwezekano wa kuongezeka.<ref>BBC News: [http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/372219.stm Global Warming disease warning]</ref> Hata hivyo, tangu jadi ugonjwa wa malaria umekuwa tishio la kawaida Barani Ulaya, huku janga la mwisho likifanyika nchini Uholanzi katika kipindi cha miaka ya 1950. Nchini Marekani, ugonjwa wa malaria umekuwa ukitokea katika maeneo machache katika majimbo 36 (ikiwemo Washington, North Dakota, Michigan na New York) hadi miaka ya 1940.<ref>{{Rejea jarida |last=Reiter |first=Paul |authorlink= |coauthors=''et al.'' |year=2004 |month= |title=Global warming and malaria: a call for accuracy |journal=The Lancet Infectious Deseases |volume=4 |issue=6 |pages=323&ndash;324 |doi=10.1016/S1473-3099(04)01038-2 |url= |accessdate= |quote= }}</ref> Kufikia mwaka wa 1949, nchi ya Marekani ilitangazwa kutokuwa na ugonjwa wa malaria kama tishio la afya ya umma, baada ya zaidi ya mnyunyuzio wa dawa ya [[DDT]] katika nyumba 4,650,000 nchini humo.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.cdc.gov/malaria/history/eradication_us.htm |title=Eradication of Malaria in the United States (1947-1951) |accessdate=2008-07-12 |work= |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=23 Aprili 2004 }}</ref> [[Shirika la Afya Duniani]] linakadiria kuwepo kwa vifo 150,000 kila mwaka "kutokana na mabadiliko ya hali ya anga", ambapo nusu kati ya vifo hivyo ni katika kanda ya Asia ya Kipasifiki.<ref>[http://www.abc.net.au/ra/news/stories/200804/s2211161.htm?tab=latest "Malaria found in PNG highlands"], ABC Radio Australia, 8 Aprili 2008</ref> Mnamo Aprili mwaka wa 2008, shirika hilo liliripoti kuwa, kutokana na ongezeko la vipimo vya joto, idadi ya watu wanaoambukizwa ugonjwa wa [[malaria]] inatarajiwa kuongezeka katika maeneo ya miinuko ya nchi ya [[Papua New Guinea]].<ref>[http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=77993 PAPUA NEW GUINEA: Climate change challenge to combat malaria] ''UN Office for the Coordination of Humanitarian Affairs''</ref> ====Watoto==== Mnamo mwaka wa 2007, Chuo cha Marekani cha Usomi kuhusu Magonjwa ya Watoto kilitoa taarifa ya sera iliyoutwa ''Mbadiliko ya Hali ya anga Duniani na Afya ya Watoto'': Madhara yanayotarajiwa moja kwa moja ya mabadiliko ya hali ya anga ni pamoja na majeraha na kifo kutokana na hali kali ya hewa na maafa asilia, ongezeko la maradhi ya kuambukiza yanasombaa zaidi pindi tu hali ya anga inapobadilika, ongezeko la [[uchafuzi wa hewa#Athari za kiafya|magonjwa yanayotokana na uchafuzi wa hewa]], na magonjwa mnegi zaidi yanayotokana na joto, na yenye kusababisha vifo. Kutokana na aina hizi zote za hatari, watoto wana ongezeko la udhaifu dhidi ya magonjwa haya wakilinganishwa na makundi mengine.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://aappolicy.aappublications.org/cgi/content/full/pediatrics;120/5/1149 |title=AAP ''Global Climate Change and Children's Health'' |accessdate=2010-01-15 |archivedate=2009-07-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090722104801/http://aappolicy.aappublications.org/cgi/content/full/pediatrics;120/5/1149 }}</ref> Mnamo tarehe 2008-04-29, Ripoti ya UNICEF na Uingereza ilipata kuwa ongezeko la jotio Duniani tayari inapunguza ubora wa hali ya maisha ya watoto wanaoishi katika mazingira magumu na kufanya iwe gumu zaidi kufikia malengo ya [[Umoja wa Mataifa ya Maendeleo ya Kimilenia]]. Ongezeko la joto Duniani kutapunguza upatikanaji wa maji safi na chakula hasa Barani Africa na Asia. Majanga, vurugu na magonjwa yanatarajiwa kuwa mengi zaidi na makali zaidi, hivyo kufanya siku za usoni za watoto maskini kabisa Duniani kuwa magumu zaidi.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.unicef.org.uk/press/news_detail_full_story.asp?news_id=1120 |title=UNICEF UK News :: News item :: The tragic consequences of climate change for the world’s children :: April 29, 2008 00:00 |accessdate=2010-01-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090122045816/http://www.unicef.org.uk/press/news_detail_full_story.asp?news_id=1120 |archivedate=2009-01-22 }}</ref> ===Usalama=== Bodi ya Ushauri ya Jeshi, jopo la majenerali wa Marekani waliostaafu ilitoa Ripoti iliyoitwa "Usalama wa Kitaifa na Tishio la Mabadiliko ya Hali ya Anga." Ripoti hiyo ilitabiri ya kuwa ongezeko la joto Duniani litakuwa na athari kwa usalama, haswa katika kufanya "madhara kuongezeka" katika maeneo ambayo tayari si salama.<ref>[http://securityandclimate.cna.org/report/ "National Security and the Threat of Climate Change] {{Wayback|url=http://securityandclimate.cna.org/report/ |date=20110811183032 }}". Military Advisory Board, 15 Aprili 2007.</ref> Katibu wa nje wa Uingereza Margaret Beckett anadokeza kuwa “Hali ya anga ambayo si dhabiti itaongeza zaidi baadhi ya visababishi vya migogoro, kama vile shinikizo la uhamiaji a ushndani wa rasilimali.”<ref>Reuters. [http://www.nytimes.com/2007/04/18/world/18nations.html?ex=1334548800en=599119af2640e7b1ei=5088partner=rssnytemc=rss U.N. Council Hits Impasse Over Debate on Warming]. The New York Times, 17 Aprili 2007. Retrieved on 29 Mei 2007.</ref> Na mapema wiki kadhaa, Wabunge wa Marekani Chuck Hagel (R-NB) na Richard Durbin (D-IL) walianzisha mswada katika Bunge la Marekani ambalo lingehitaji mashirika ya kijasusi ya mikoa kushirikiana katika Tathmini ya Kijasusi ya KItaifa kupima changamoto za kiusalama zinazosababishwa na mabadiliko ya hali ya anga.<ref>[http://www.salon.com/news/feature/2007/04/09/muckraker/ Will global warming threaten national security?] {{Wayback|url=http://www.salon.com/news/feature/2007/04/09/muckraker/ |date=20090115205937 }}. ''Salon,'' 9 Aprili 2007. Retrieved on 29 Mei 2007.</ref> Mnamo Novemba mwaka wa 2007, mashirika mawili ya Washington, yalianzisha Kituo Cha Masomo ya Kimbinu na Masomo ya Kimataifa na shirika jipya zaidi la Kituo cha Usala Mpya wa Marekani, kilichapisha ripoti ulichambua matokeo ya kusalama Duniani kote yanayoweza kutokana na aina tatu za ongezeko la joto Duniani. Ripoti hiyo inatazama matukio matatu, mawili katika kipindi cha mtazamo wa takriban miaka 30 na kimoja kikiendelea hadi mwaka wa 2100. Matokeo yake ya jumla yanahitimisha ya kwamba mafuriko "...yana uwezo wa kuwa changamoto maeneo ya mikoa na hata mataifa. Migogoro ya kisilaha kati ya mataifa kuhusu rasilimali, kama vile Mto Nile na vijitti vyake, unawezekana..." na kuwa" Labda shida zinazotufanya tuwe na shaka zaidi zinahusika na ongezeko la vipimo vya joto na maeneo yenye maji baharini kupanda ni kutokana na uhamiaji mkubwa wa watu - ndani na nje ya mipaka ."<ref>{{Rejea tovuti|author=Kurt M. Campbell, Jay Gulledge, J.R. McNeill, John Podesta, Peter Ogden, Leon Fuerth, R. James Woolsey, Alexander T.J. Lennon, Julianne Smith, Richard Weitz, Derek Mix|title=The Age of Consequences: The Foreign Policy and National Security Implications of Global Climate Change|url=http://csis.org/files/media/csis/pubs/071105_ageofconsequences.pdf|format=PDF|date=Oktober 2007|accessdate=2009-07-14|archivedate=2009-07-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090715011335/http://csis.org/files/media/csis/pubs/071105_ageofconsequences.pdf}}</ref> Utafiti uliofanywa mwaka wa 2009 unaibua shaka kuhusu dhana ya kuwa ongezeko la joto na vurugu yanahusiana. Richard Tol na Sebastian Wagner walikusanya deta kuhusu hali ya anga na migogoro katika Bara Ulaya kati ya miaka ya 1000 na 2000. Walihitimisha ya kuwa hadi kipindi cha kati cha karne ya 18, kulikuwa na uhusiano muhimu kati ya idadi ya migogoro na kipimo cha wastani cha joto, lakini baada ya hapo hakuna uhusiano wowote wenye umuhimu wa kitakwimu unaonekana. Tol na Wagner wanadokeza kuwa uhusiano kati ya vita na hali ya hewa baridi zaidi unapungua wakati wa kipindi cha Mapinduzi ya Viwandani, wakati wa kuboreshwa kwa kilimo na usafiri vilivyo. Jarida la ''The Economist'' linapendekeza kuwa somo linalotokana na utafiti wao ni kuwa migogoro inayotokana na hali ya anga inaweza kupungzwa kwa kuendeleza mchakato wa kuboresha mazao.<ref>{{Rejea habari|title=Cool heads or heated conflicts?|date=10 Oktoba 2009|work=The Economist|pages=88|accessdate=2009-10-28}}</ref> ==Tanbihi== {{Reflist|colwidth=30em}} ==Viungo vya nje== ;Matokeo ya nje * [http://webarchive.loc.gov/all/20141208131059/https%3A//www.wmo.int/pages/themes/climate/main_climate_change.php "Climate Change", 2014-12-08] [[World Meteorological Organization]]. * [http://www.ipcc-wg1.unibe.ch/ The IPCC Working Group I (WG I)]. This body assesses the physical scientific aspects of the climate system and climate change. * [https://nex.nasa.gov/nex/ NASA Nex Climate Data and Prediction Models] {{Wayback|url=https://nex.nasa.gov/nex/ |date=20180420133146 }} *US Navy Climate Change Roadmap, 2010, [https://web.archive.org/web/20180420115456/http://www.navy.mil/navydata/documents/CCR.pdf] ;Matokeo katika jamii, uchumi na ekolojia * [https://www.un.org/esa/dsd/dsd_aofw_cc/cc_index.shtml Climate change] on the United Nations Economic and Social Development (UNESD) Division for Sustainable Development website. * [https://web.archive.org/web/20100225092739/http://www.ipcc-wg2.gov/ The IPCC Working Group II (WG II) website, 2010-02-25] – This body assesses the vulnerability of socio-economic and natural systems to climate change, negative and positive consequences of climate change, and options for adapting to it. ;Kwa jumla * [http://esa.un.org/subindex/pgViewSites.asp?termCode=QB.25 List of United Nations Functional Commissions and Expert Bodies related to climate change] {{Wayback|url=http://esa.un.org/subindex/pgViewSites.asp?termCode=QB.25 |date=20121028011205 }} * [[IRIN]], the humanitarian news and analysis service of the UN Office for the Coordination of Humanitarian Affairs: [http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=79563 "What climate change does"], [http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=79508 "How climate change works"], and [http://www.irinnews.org/IndepthMain.aspx?IndepthId=73&ReportId=78246 "Gathering Storm – the humanitarian impact of climate change"] * Picha: ** [http://video.google.com/videoplay?docid=4119472365452589212 "Educational Forum: Arctic Climate Impact"]. Panel discussion with James J. McCarthy, Professor at Harvard University, and Author; Paul R. Epstein, M.D., instructor in medicine at Harvard Medical School; and Ross Gelbspan, Pulitzer Prize–winning journalist and author. Massachusetts School of Law. ** [http://climateprogress.org/2010/02/05/videos-humans-are-changing-the-climate-global-warming-threat-chris-field/#more-18551 "How we know humans are changing the climate and Why climate change is a clear and present danger"]. Interviews with Christopher Field and Michael MacCracken. Christopher Field is the director of the Department of Global Ecology at the Carnegie Institution of Washington, professor of biology and environmental earth system science at Stanford University, and the Working Group II Co-Chair for the Intergovernmental Panel on Climate Change. Michael MacCracken is the chief scientist for Climate Change Programs at the Climate Institute and a co-author and contributing author for various chapters in the IPCC assessment reports. Climate Progress website, February 5, 2010. *[http://www.businessinsider.com/terrible-effects-of-climate-change-2014-10 25 Devastating Effects Of Climate Change]—''[[Business Insider]]'' (October 11, 2014) {{marejeo}} [[Jamii:Ekolojia]] [[Jamii:Madhara ya mazingira]] [[Jamii:Metorolojia]] 8sgvo3k7nq8vaynq2kqcw5rlwtp8qqg 0 35086 1607716 1599649 2026-10-14T02:56:27Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607716 wikitext text/x-wiki {{Mto | jina = River Suir | picha = IMG SuirHolycross4788.jpg | caption = River Suir at Holycross | chanzo = [[Devil's Bit]] Mountain, County Tipperary | mdomo= [[Celtic Sea]] at [[Waterford (city)|Waterford]] }} '''Mto Suir''' {{IPA-ga|ʃuːr}} Irish ''An tSiúr'' au ''Abhainn na Siúire)'' ni mto nchini [[Ireland]] ambao unatiririka hadi katika [[Atlantiki]] karibu na [[Waterford]] baada ya umbali wa [[kilomita]] 184 (maili 114).Ukubwa kwa jumla ni3526 km2. Maarufu kwakujikunja,una hifadhi nyingi za aina wa samaki wa traut wa [[kahawia .]] Pia Suir inashikilia rekodi ya [[Salmoni]] walioshikwa kutoka mto huu wa irelando, (uzito wa kilo 57&nbsp;lb/26 , katika mwaka 1874) <ref>{{cite book|last= Taverner, |first=Eric|coauthors=John Moore|title=The Angler's Weekend Book |publisher=READ BOOKS, |date=2006|pages=495|isbn=9781406797916|url=http://books.google.ie/books?id=tGLnwX93_eQC&pg=PA495&dq=salmon+57+record++maher+suir#v=onepage&q=salmon%2057%20record%20%20maher%20suir&f=false}}</ref> kama ilivyo katika mito mingine ya Atlantiki, Idadi ya salmoni imekuwa ikipunguka katika miaka iliyopita. Unaoanzia katika miteremko ya [[Mlima wa Ibilisi]], kaskazini ya [[Templemore]] katika [[Kata ya Tipperary]], mto Slur huelekea kusini kupitia kupitia [[Loughmore, Thurles, Holycross, Golden]] na [[Knockgraffon.]] Huungana na [[Mto Aherlow]] katika [[Kilmoyler]] na baadaye na [[Tar]], hupinduka mashariki katika [[milima ya Comeragh]] na kutengeneza mpaka kati ya [[kata ya Waterford]] na [[kata ya Kilkenny.]] Baadaye hupitia [[Cahir, Clonmel]] na [[Carrick-on-Suir]] kabla ya kufika [[Waterford.]] Hapa,hupatana na [[Mto Barrow]] na [[Mto Nore]] kuunda kinywa pana kinacho uwezo wa kupitiwa na vyombovya majini. Pamoja na Nore na Barrow, mto ni huu ni moja wa mito inayojulikana kama [[Dada Watatu.]] Suir inajulikana i katika [[ireland]] kama ''Siúr'' na hudhaniwa katika matamshi yake ya kisasa ya Kiingereza yakiwa na u na i kupinduliwa kulitokana na makosa. Basi, baadhi ya watuhuhisi kwamba matamshi katika Kiingereza yanafaa kuwa Siur na matamshi haya huonekana mara kwa mara. {{Fact|date=Februari 2007}}. [[Edmund Spenser]] (1552-1599) mwandishi wa [[The Fairie Queene]], katika maandiko yake wakati wa [[Kipindi cha Elizabethan]] katika [[kata ya Cork]], yaliashiria'mpole Shure', pengine matamshi sahihi zaidi na sahihi zaidi katika kipindi hicho. Katika miaka ya kwanza ya karne ya 21, mabakishi ya makazi ya[[Viking]] yalipatikana katika ufuko wa mto huu juu ya Waterford. Katika [[Clonmel]], Suir huwa na mafuriko katika eneo la mtaa baada ya mvua kubwa sana katika vyanzo vya juu vya 2,173 km2. Ofisi ya kazi za umma, kwa kimombo (OPW), ilikamilisha na kuweka mfumo wa kutabiri mafuriko ambao ulitumika kutabiri mafuriko katika Januari mwaka wa 2008 na Januari mwaka wa 2009, mafuriko ya Januari mwaka wa 2009 kuwa tukio 1 katika kipindi cha miaka 5. Awamu ya 1 ya ulinzi wa mafuriko ya Clonmel (1-100 mwaka) ambayo ilitajwa katika mwaka wa 2007 ilipangiwa kumalizika mwishoni mwa mwaka wa 2009 na awamu ya pili na tatu kama mkataba mmoja wa 2011/2012. Ulinzi wa Gharika unahusisha vikwazo, kuta na ufuko wa ardhi. Daraja Gashouse, Coleville Road, Davis Road, ya quays na Old Bridge ni ujumla maeneo yaliyoathirika zaidi. [[Clonmel]] Haina mawimbi. Mawimbi hupindukia juu ya kiwanda cha chokoleti cha [[Miloko]] katika [[Carrick-on-Suir.]] Maji ya mafuriko hutapakaa kwenye ardhi juu Miloko katika upande Waterford ya mto kwenye nchi. [[Carrick-katika-Suir]] ni wimbi na lina miaka 1-50 ya ulinzi wa mafuriko. Ofisi ya kazi za umma (OPW) ina mpango wa kuweka ulinzi wa mwaka 1-200 mafuriko ambapo mto Suir unapitia [[Waterford]] mji. Ambapo mto unapita katika [[Kata ya Kilkenny]] kusini, karibu na mji wa [[Mooncoin]], ulijulikana kama moja ya baladi maarufu zaidi iitwayo, [[The Rose wa Mooncoin]], ambayo inajumuisha "ufuko wa Suir,unaenda chini hadi kwa Mooncoin". == Marejeo == {{Marejeo}} == Viungo vya nje == * [http://www.salmon-ireland.com/ Salmoni Ireland, taarifa kuhusu mito ya Salmoni katika Ireland] {{Wayback|url=http://www.salmon-ireland.com/ |date=20091228190201 }} {{IrishRivers}} {{coord|52|16|N|7|00|W|display=title|region:IE_type:river_source:GNS-enwiki}} {{DEFAULTSORT:Suir}} [[Jamii:Mito ya Ireland]] [[Jamii:Mito ya kata ya Kilkenny]] rgctq12kmtl6nhsmu42ub3rignf9la9 0 35361 1607801 1599539 2026-10-14T03:14:26Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607801 wikitext text/x-wiki [[File:Keebler Chips Deluxe Chocolate Lovers cookies.JPG|thumb|400px|right|Kuki za Keebler za aina ya Chips Deluxe zilizopikwa kwa ajili ya wapenzi wa chokoleti.<br>'''Kampuni ya Keebler ilianzishwa:''' 1853<br>'''Makao makuu:''' [[Elmhurst]][[Illinois]]<br>''' Tovuti rasmi ya Keebler''': http://www.keebler.com]] '''Kampuni ya Keebler''' ni [[kampuni]] ya pili kwa ukubwa ya kuzalisha kuki katika nchi ya [[Marekani]]. Ilianzishwa katika mwaka wa 1853, imezalisha baadhi ya vitafunio vingi sana vya kuokwa. Keebler inauza bidhaa kama: * [[Cheez-Its]](ambayo ina nembo ya [[Sunshine Biscuits]]) * Chips Deluxe, * Club Crackers, * EL Fudge Cookies, * Famous Amos Cookies, * Fudge Shoppe Cookies, * Murray, * Austin, Plantation, * [[Vienna Fingers]], * Town House Crackers, * Wheatables, * Sandie's Shortbread, * Zesta Crackers, miongoni mwa zingine. Kaulimbiu ya Keebler ni "Uncommonly Good" ikimaanisha nzuri sana kawa nji isiyoya kawaida. Tom Shutter na Leo Burnett ndio walioandika wimbo wa matangazo ya Keebler unaojulikana sana. ==Historia ya Kampuni== Godfrey Keebler alianza kwa kufungua jumba la kuoka mjini [[Philadelphia]],[[Pennyslvania]] katika mwaka wa 1853. Katika mwaka wa 1927,jumba hilo la uokaji na mengine yaliyoundwa na Kampuni ya [[United Biscuits]], ambayo ilikuwa,wakati fulani, na makao yake makuu [[West Drayton]], [[Middlesex]], [[Uingereza]]. Jumba la uokaji la Keebler-Wyl likawa mwokaji rasmi wa kuki za ''Girl Scout Cookie'' katika mwaka wa 1936, ikawa kampuni ya kwanza ya kibiashara iliyooka biskuti hizo(hapo awali wanaskauti na akina mama ndio waliooka kuki hizo). Ilipofika mwaka wa 1978,kampuni nne zilikuwa zikioka kuki hizi. ''Little Brownie Bakers'' ndiyo sehemu ya Keebler iliyo na kibali cha kutayarsha kuki hizo. Katika mwezi wa Machi 2001,Kampuni ya Keebler ilinunuliwa na kampuni ya Kellog. Wakati huo, makao yao makuu yalikuwa mjini [[Elmhurst]],katika eneo la [[Illinois]]. [5] ==''Keebler Elves''== Katuni za ''Keebler Elves'',wakiongozwa na '''Ernest J. Keebler''' au '''Ernie''',wanajulikana sana katika katuni za matangazo. Katuni hizi zilihusishwa katika matangazo mengi ya televisheni katika miaka iliyopita zikionyeshwa zikioka bidhaa mbalimbali. Nembo ya Keebler ya mti inaonyesha katuni hizi. Kampuni ya Burnett iliunda katuni hizo katika mwaka wa 1968,wakiita jumba la uokaji la katuni hizo:''The Hollow Tree Factory''. JJ Keebler ndiye aliyekuwa katuni mkuu katika mwaka wa 1969. Ernie Keebler akawa katuni mkuu katika mwaka wa 1970. [9] Ernie ana nywele nyeupe,koti ya kijani kibichi,shati nyeupe,tai ya manjano na viatu vikubwa. Katuni zingine zilikuwa:Fryer Tuck (ambaye alihusishwa na "Munch-ems"), Zoot na JJ (wanaajulikana sana kwa Pizzarias), mama yake Ernie- Ma Keebler,Elmer Keebler,Buckets (ambaye hutupa chokoleti kwenye kuki),Fast Eddie (ambaye hupakia bidhaa),Sam (muundaji wa siagi ya njugu),Roger (muuzaji wa mapambio),Doc (daktari na mwokaji wa kuki),Zack (msimamizi wa duka),Flo (mhasibu), Leonardo (msanii), Elwood, Profesa, Edison, Larry na Art. Nembo ya ''The Hollow Tree'' ilirudiwa katika viwanda vya Keebler na Kellog katika [[Columbus]],[[Georgia]] na [[Elmhurst]],[[Illinois]] ambavyo barabara zao ziaitwa 1 Hollow Tree Lane. ==Marejeo== # http://www.brilliant-marketing.com/products/index.php?cPath=22 {{Wayback|url=http://www.brilliant-marketing.com/products/index.php?cPath=22 |date=20100402012021 }}, # http://www.tvacres.com/admascots_keebler.htm {{Webarchive|url=https://archive.today/20120913182332/http://www.tvacres.com/admascots_keebler.htm |date=2012-09-13 }}, # http://www.pabook.libraries.psu.edu/palitmap/GirlScoutCookies.html {{Wayback|url=http://www.pabook.libraries.psu.edu/palitmap/GirlScoutCookies.html |date=20100610195201 }}, # http://www.illinois.com/details/city.php?cityFips=1723620 {{Wayback|url=http://www.illinois.com/details/city.php?cityFips=1723620 |date=20090903005210 }}, ==Viungo vya nje== * [http://www.keebler.com Tovuti rasmi ya Keebler] {{Kellogg's}} [[Category:Biskuti]] [[Category:Bidhaa za Kellogg]] [[Jamii:kampuni za Marekani]] dzxvkoharoczm5plm6efdw8vh5ax918 0 35413 1607444 1581861 2026-10-13T13:01:12Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1607444 wikitext text/x-wiki '''Muziki wa Jibuti''' unashirikisha mitindo mbalimbali ambayo ni matokeo ya ushawishi mbalimbali ya kimuziki. ==Kuhusu Jibuti== Jibuti ni taifa dogo lipatikanalo katika [[Pembe ya Afrika]] ambayo imekuwa mitindo mingi ya muziki za humo nchini. Watu wa huko wamejikidhi kwa wengi katika mji wa uvuo ambao pia huitwa [[Jibuti (Mji)|Mji wa Jibuti]]. Nchi hiyo imekuwa ikishirikishwa mataifa mengi, hivi maajuzi ikiwa [[Ufaransa]]. [[Jibuti]] ilikuwa nchi ya mwisho kupata uhuru kutoka [[Ufaransa]]. Jibuti ina matabaka mawili: [[Afar (kabila)|Kabila]] na [[Somali]], pamoja na [[Wafaransa]] na [[Waarabu]]. [[Muziki wa Afra]] unafanana na [[Muziki wa Ethiopia]] ukiwa na ikiwa na vipengele vya Muziki wa [[Kiarabu]]. Historia ya muziki huu imenakiliwa katika ushairi na nyimbo za watu wake ambao ni wafugaji wa kuhamahama na inaanzia maelfu ya miaka iliyopita hadi wakati Jibuti ikifanya biashara za kubadilishana ngozi kwa manukato na [[Wamisri]], [[Wahindi]] na [[Wachina]]. Ngano za [[Kisomali]] hujumuisha ushairi, na [[Methali]], nyingi zao zikiwalenga mitume wa Sufi na maisha yao. Fasihi ya watu wa [[Afar]] imeundwa kimuziki na ni ya aina nyingi, ikijumisha nyimbo za [[Ndoa]], [[Vita]], kusifu na kujigamba.<ref name="expedition">{{cite web|url=http://expedition.bensenville.lib.il.us/Africa/Djibouti/culture.htm|title=Djibouti - Culture Overview|work=Expedition Earth|accessdate=28 Septemba 2005|dateformat=mdy|archivedate=2004-02-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040227041820/http://expedition.bensenville.lib.il.us/Africa/Djibouti/culture.htm}} - ''Website no longer exists; link is to [[Internet Archive]]''</ref> ==Wimbo wa Taifa== [[Wimbo wa Taifa wa Jibuti]] ni [[Jibuti (Wimbo)]] ulioundwa mnamo 1977 huku maneno yake yakitoka kwa [[Aden Elmi]] na muziki ukitungwa na [[Abdi Robleh]].<ref>{{cite web|work=National Anthem Reference Page|title=Djibouti|accessdate=28 Septemba 2005 |dateformat=mdy|url=http://david.national-anthems.net/dj.htm}}</ref>. ==Balwa== ‘’Miniature poetry’’ au “Ushairi Mdogo” uliovumbuliwa na mwendeshaji wa lori aliyekuwa akiitwa [[Abdi Deeqsi]], unajulikana sana nchini Jibuti. Haya ni mashairi mafupi (''[[balwo]]''), sana sana yanayohusu mapenzi <ref name="expedition" /> “Balwo” pia ni mtindo wa muziki wa [[Muziki wa Somalia|Somalia]] wa aina ya ‘’Pop’’. ==Vyombo vya muziki== Vyombo vya muziki vya Jibuti vinashirikisha [[tanbura]], ambayo ni aina ya kijisahani <ref>{{NewGrove2001|Tanbūra|Poché, Christian|xxv|pp. 62-63}}</ref> ==Marejeo== {{Reflist}} {{Africa topic|Muziki wa}} {{Mbegu-muziki}} [[Jamii:Muziki wa Afrika|J]] [[Jamii:Jibuti]] [[Jamii:Muziki wa Jibuti| ]] 7julqedn2n7mr36gkztwcok8ac6bw84 1607446 1607444 2026-10-13T13:03:08Z Riccardo Riccioni 452 1607446 wikitext text/x-wiki {{merge from|Muziki wa Djibouti}} '''Muziki wa Jibuti''' unashirikisha mitindo mbalimbali ambayo ni matokeo ya ushawishi mbalimbali ya kimuziki. ==Kuhusu Jibuti== Jibuti ni taifa dogo lipatikanalo katika [[Pembe ya Afrika]] ambayo imekuwa mitindo mingi ya muziki za humo nchini. Watu wa huko wamejikidhi kwa wengi katika mji wa uvuo ambao pia huitwa [[Jibuti (Mji)|Mji wa Jibuti]]. Nchi hiyo imekuwa ikishirikishwa mataifa mengi, hivi maajuzi ikiwa [[Ufaransa]]. [[Jibuti]] ilikuwa nchi ya mwisho kupata uhuru kutoka [[Ufaransa]]. Jibuti ina matabaka mawili: [[Afar (kabila)|Kabila]] na [[Somali]], pamoja na [[Wafaransa]] na [[Waarabu]]. [[Muziki wa Afra]] unafanana na [[Muziki wa Ethiopia]] ukiwa na ikiwa na vipengele vya Muziki wa [[Kiarabu]]. Historia ya muziki huu imenakiliwa katika ushairi na nyimbo za watu wake ambao ni wafugaji wa kuhamahama na inaanzia maelfu ya miaka iliyopita hadi wakati Jibuti ikifanya biashara za kubadilishana ngozi kwa manukato na [[Wamisri]], [[Wahindi]] na [[Wachina]]. Ngano za [[Kisomali]] hujumuisha ushairi, na [[Methali]], nyingi zao zikiwalenga mitume wa Sufi na maisha yao. Fasihi ya watu wa [[Afar]] imeundwa kimuziki na ni ya aina nyingi, ikijumisha nyimbo za [[Ndoa]], [[Vita]], kusifu na kujigamba.<ref name="expedition">{{cite web|url=http://expedition.bensenville.lib.il.us/Africa/Djibouti/culture.htm|title=Djibouti - Culture Overview|work=Expedition Earth|accessdate=28 Septemba 2005|dateformat=mdy|archivedate=2004-02-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040227041820/http://expedition.bensenville.lib.il.us/Africa/Djibouti/culture.htm}} - ''Website no longer exists; link is to [[Internet Archive]]''</ref> ==Wimbo wa Taifa== [[Wimbo wa Taifa wa Jibuti]] ni [[Jibuti (Wimbo)]] ulioundwa mnamo 1977 huku maneno yake yakitoka kwa [[Aden Elmi]] na muziki ukitungwa na [[Abdi Robleh]].<ref>{{cite web|work=National Anthem Reference Page|title=Djibouti|accessdate=28 Septemba 2005 |dateformat=mdy|url=http://david.national-anthems.net/dj.htm}}</ref>. ==Balwa== ‘’Miniature poetry’’ au “Ushairi Mdogo” uliovumbuliwa na mwendeshaji wa lori aliyekuwa akiitwa [[Abdi Deeqsi]], unajulikana sana nchini Jibuti. Haya ni mashairi mafupi (''[[balwo]]''), sana sana yanayohusu mapenzi <ref name="expedition" /> “Balwo” pia ni mtindo wa muziki wa [[Muziki wa Somalia|Somalia]] wa aina ya ‘’Pop’’. ==Vyombo vya muziki== Vyombo vya muziki vya Jibuti vinashirikisha [[tanbura]], ambayo ni aina ya kijisahani <ref>{{NewGrove2001|Tanbūra|Poché, Christian|xxv|pp. 62-63}}</ref> ==Marejeo== {{Reflist}} {{Africa topic|Muziki wa}} {{Mbegu-muziki}} [[Jamii:Muziki wa Afrika|J]] [[Jamii:Jibuti]] [[Jamii:Muziki wa Jibuti| ]] 551mf4tgkwz9yowrdb9c1xtnp3ukfgt 1607450 1607446 2026-10-13T13:05:44Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1607450 wikitext text/x-wiki {{merge from|Muziki wa Djibouti}} '''Muziki wa Jibuti''' unashirikisha mitindo mbalimbali ambayo ni matokeo ya ushawishi mbalimbali ya kimuziki. ==Kuhusu Jibuti== Jibuti ni taifa dogo lipatikanalo katika [[Pembe ya Afrika]] ambayo imekuwa mitindo mingi ya muziki za humo nchini. Watu wa huko wamejikidhi kwa wengi katika mji wa uvuo ambao pia huitwa [[Jibuti (Mji)|Mji wa Jibuti]]. Nchi hiyo imekuwa ikishirikishwa mataifa mengi, hivi maajuzi ikiwa [[Ufaransa]]. [[Jibuti]] ilikuwa nchi ya mwisho kupata uhuru kutoka [[Ufaransa]]. Jibuti ina matabaka mawili: [[Afar (kabila)|Kabila]] na [[Somali]], pamoja na [[Wafaransa]] na [[Waarabu]]. [[Muziki wa Afra]] unafanana na [[Muziki wa Ethiopia]] ukiwa na ikiwa na vipengele vya Muziki wa [[Kiarabu]]. Historia ya muziki huu imenakiliwa katika ushairi na nyimbo za watu wake ambao ni wafugaji wa kuhamahama na inaanzia maelfu ya miaka iliyopita hadi wakati Jibuti ikifanya biashara za kubadilishana ngozi kwa manukato na [[Wamisri]], [[Wahindi]] na [[Wachina]]. Ngano za [[Kisomali]] hujumuisha ushairi, na [[Methali]], nyingi zao zikiwalenga mitume wa Sufi na maisha yao. Fasihi ya watu wa [[Afar]] imeundwa kimuziki na ni ya aina nyingi, ikijumisha nyimbo za [[Ndoa]], [[Vita]], kusifu na kujigamba.<ref name="expedition">{{cite web|url=http://expedition.bensenville.lib.il.us/Africa/Djibouti/culture.htm|title=Djibouti - Culture Overview|work=Expedition Earth|accessdate=28 Septemba 2005|dateformat=mdy|archivedate=2004-02-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040227041820/http://expedition.bensenville.lib.il.us/Africa/Djibouti/culture.htm}} - ''Website no longer exists; link is to [[Internet Archive]]''</ref> ==Wimbo wa Taifa== [[Wimbo wa Taifa wa Jibuti]] ni [[Jibuti (Wimbo)]] ulioundwa mnamo 1977 huku maneno yake yakitoka kwa [[Aden Elmi]] na muziki ukitungwa na [[Abdi Robleh]].<ref>{{cite web|work=National Anthem Reference Page|title=Djibouti|accessdate=28 Septemba 2005 |dateformat=mdy|url=http://david.national-anthems.net/dj.htm}}</ref>. ==Balwa== ‘’Miniature poetry’’ au “Ushairi Mdogo” uliovumbuliwa na mwendeshaji wa lori aliyekuwa akiitwa [[Abdi Deeqsi]], unajulikana sana nchini Jibuti. Haya ni mashairi mafupi (''[[balwo]]''), sana sana yanayohusu mapenzi <ref name="expedition" /> “Balwo” pia ni mtindo wa muziki wa [[Muziki wa Somalia|Somalia]] wa aina ya ‘’Pop’’. ==Vyombo vya muziki== Vyombo vya muziki vya Jibuti vinashirikisha [[tanbura]], ambayo ni aina ya kijisahani <ref>{{NewGrove2001|Tanbūra|Poché, Christian|xxv|pp. 62-63}}</ref> ==Marejeo== {{Reflist}} {{Africa topic|Muziki wa}} {{Mbegu-muziki}} [[Jamii:Muziki wa Afrika Mashariki|J]] [[Jamii:Jibuti]] [[Jamii:Muziki wa Jibuti| ]] 9ke8tqsw83a4ei9k8xhurp9hq5c3tdx 0 35516 1607751 1600054 2026-10-14T02:58:14Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607751 wikitext text/x-wiki {{coord|51.180|-0.750|display=title|region:GB-HAM_scale:50000}} {{Geobox|River <!-- *** Name section *** --> | name = Wey | native_name = | other_name = | other_name1 = <!-- *** Image *** ---> | image = wey source farringdon.jpg | image_size = | image_caption = River Wey near its north source at [[Farringdon, Hampshire|Farringdon]], [[Hampshire]] <!-- *** Etymology *** ---> | etymology = <!-- *** Country etc. *** --> | country_flag = true | country = England | country1 = | state = | state1 = | region_type = Counties | region = [[West Sussex]] | region1 = [[Hampshire]] | region2 = [[Surrey]] | district_type = Districts / Boroughs | district = [[Chichester (district)]] | district1 = [[East Hampshire]] | district2 = [[Waverley]] | district3 = [[Guildford (borough)]] | district4 = [[Woking (borough)]] | district5 = [[Elmbridge]] | city_type = Towns | city = [[Farnham]] | city1 = [[Haslemere]] | city2 = [[Godalming]] | city3 = [[Guildford]] | city4 = [[Weybridge]] | city5 = [[Alton, Hampshire]] | landmark = [[Surrey Hills AONB]] | landmark1 = | landmark2 = | landmark3 = | landmark4 = <!-- *** Geography *** --> | length = | watershed = 904 | discharge_location = [[Weybridge]] | discharge = 6.76 | discharge_max = 74.8 | discharge_max_note = 29th Desemba 1979 | discharge_min = 1.30 | discharge_min_note = 12th Agosti 1990 | discharge1_location = Farnham | discharge1_average = 0.73 | discharge2_location = Tilford | discharge2_average = 3.25 | discharge3_location = Guildford | discharge3_average = 5.17 | discharge4_location = | discharge4_average = <!-- *** Source *** --> | source_name = | source_location = [[Farringdon, Hampshire|Farringdon]] /[[Blackdown]] | source_district = [[Alton]] / [[Haslemere]] | source_region = [[Hampshire]]/[[West Sussex]] | source_state = | source_country = | source_lat_d = | source_lat_m = | source_lat_s = | source_lat_NS = | source_long_d = | source_long_m = | source_long_s = | source_long_EW = | source_elevation = | source_length_imperial = <!-- *** Mouth *** --> | mouth_name = [[River Thames]] | mouth_location = [[Weybridge]] | mouth_district = [[Elmbridge]] | mouth_region = [[Surrey]] | mouth_state = | mouth_country = | mouth_lat_d = | mouth_lat_m = | mouth_lat_s = | mouth_lat_NS = | mouth_long_d = | mouth_long_m = | mouth_long_s = | mouth_long_EW = | mouth_elevation = <!-- *** Tributaries *** --> | tributary_left = [[River Tillingbourne]] | tributary_left1 = [[River Ock, Surrey|River Ock]] | tributary_left2 = | tributary_left3 = | tributary_left4 = | tributary_right = | tributary_right1 = | tributary_right2 = | tributary_right3 = | tributary_right4 = <!-- *** Free fields *** --> | free_name = | free_value = <!-- *** Map section *** --> | map = | map_size = | map_caption = }} [[Picha:Elstead Bridge DSC 1620.jpg|thumbnail|right|200px| Mto Wey]] '''Mto Wey''' katika [[Surrey]], [[Hampshire]] na [[West Sussex]] ni [[tawimto]] la [[Mto Thames]] na matawi mawili tofauti ambayo huungana katika [[Tilford]]. [[Chanzo (mto)|Chanzo]] cha tawi la kaskazini kiko katika [[Alton, Hampshire]] na tawi la kusini kiko katika [[Blackdown]] kusini ya[[Haslemere]] kusini, na pia karibu na Gibbet Hill, karibu [[Hindhead]] (tawi la kusini hujigawanya katika mito ndogo miwili). Mto Wey una ujumla wa eneo {{Convert|904|km2|sqmi|sigfig=2}} na kupitia sehemu za [[Surrey, Hampshire]] na [[West Sussex]]. <ref>{{cite web | title=About the Wey Catchment Abstraction Management Strategy | work=The Environment Agency website | url=http://www.environment-agency.gov.uk/regions/thames/323150/323314/176905/315312/ | accessdate=2007-10-23|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20060804192918/http://www.environment-agency.gov.uk/regions/thames/323150/323314/176905/315312/|archivedate=2006-08-04}}</ref> Hujiunga na Mto Thames karibu na [[Weybridge]], ambayo jina lake ni baada ya mto, chini ya [[Shepperton Lock]]. ==Mkondo== ===Wey Kaskazini=== Tawi la Wey Kaskazini huanzia katika Alton katika Hampshire na huelekea mashariki kupitia [[Froyle]] ya juu na [[Bentley]], na kugeuka kueleklea kusini katika [[Farnham]] hadi Tilford.<ref name="weyriver.co.uk"> [http://www.weyriver.co.uk/theriver Eneo la Mto Wey na njia za maji]</ref> Chanzo cha tawi hili mara kilikuwa chanzo cha awali cha [[Blackwater]], ambayo kisha ulielekea kaskazini kupitia ambapo sasa ni Farnham. Wey ulipata Blackwater karibu na Tilford; mkamato huu ulienedelea hadi Farnham, hivyo kubadilisha mtiririko kusini kati ya Farnham na Tilford. Blackwater umebakia kama mto mfupi kaskazini ya Farnham, na [[pengo la upepo]] (bonde tupu) kati yake na Wey. ===Wey Kusini=== Tawi la Wey Kusini huanzia katika mito mfupi inayoongoza kutoka vyanzo viwili tofauti. Moja iko katika [[Black Down]] karibu na [[Haslemere]] na kupitia [[Liphook]], [[Bramshott]], [[Bordon]], [[Lindford]] na [[Frensham]] hadi Tilford. Huo mwingine unaanza karibu na Gibbet Hill, [[Hindhead]]. Huu unajiunga na chanzo cha Blackdown tawi la kusini karibu na [[Haslemere]]. Matawimto mengine madogo ya tawi la kusini ni [[Cooper Stream]] na [[Mto Slea]].<ref name="weyriver.co.uk" /> ===Wey kuungana=== Kutoka Tilford mto huu hupitia [[Elstead, Eashing, Godalming, Peasmarsh, Shalford, Guildford, Old Woking, Pyrford, Byfleet, Addlestone]] na [[Weybridge.]] Kutoka Godalming mto huu unapatana na njia za maji za [[Wey na Godalming.]] <ref name="weyriver.co.uk" /> [[Mto Ock]] hujiunga na Godalming, [[Maji ya Cranleigh]] na [[Mto Tillingbourne]] katika Shalford na Hoe Stream katika Woking. Maili 19 ½ za njia ya towpath huwa wazi kwa watembeaji. ==Historia== [[Picha:Eashingbridge-4At8-0647.jpg|thumb|Kwenye Wey. Daraja maradufu la Mediaeval lililojengwa na wamonaki kutoka Waverley Abbey]] [[Picha:bank full river wey near pyrford.jpg|right|thumb|Mto Wey karibu na Pyrford ambapo umejitenga na njia maji ya Wey.]] Katika karne ya 17 mto uliundwa njia hadi [[Guildford]] na kupanuliwa katika karne ya kumi na nane hadi [[Godalming.]] Mtaro wa [[Basingstoke]] na Wey na mtaro wa makutano ya [[Arun]] yaliunganishwa na mto huu baadaye. Njia za majini sasa ziko chini ya [[National Trust.]] Mto huu kwa muda mrefu umetumika kama chanzo cha nguvu katika viwanda na vingi vimerekodiwa katika kitabu cha [[Domesday]]. Katika wakati mmoja kulikuwa na viwanda 22 juu ya mto huu, na zaidi juu tawimito yake. Katika nyakati mbalimbali vimetumika kusaga nafaka, kutayarisha sufu, kusaga keki ya ng'ombe, ngozi, uundaji wa karatasi na utengenezaji wa Baruti. Kiwanda cha Willey bado kilitumika katika mwaka wa 1953.<ref>{{cite web | title=All About Watermills & Their Millers | work=The River Wey & Navigations website | url=http://www.weyriver.co.uk/theriver/industry_2_watermills.htm | accessdate=2007-10-23}}</ref> ===Kiwanda cha Guildford cha Jiji=== Kumekuwa na kiwanda katika mahala pa kiwanda cha [[Guildford]] tangu 1649. Kutoka mwaka wa 1770, [[gurudumu la maji]] liliongezwa ili kusukuma maji kwenye hifadhi katika [[Pewley Down]]. Nafasi hii ilichukuliwa na [[magurudumu ya stima]] katika mwaka wa 1896, kisha gurudumu moja katika mwaka wa 1930 mpaka mwaka wa 1952 nafasi yake ilichukuliwa na pampu za umeme. Mwaka wa 2003, Baraza la Guildford Boroughilipanga uboreshaji wa magurudumu ya stima kama mfano wa utumiaji wa nguvu tena. Badala ya kusukumia maji, magurudumu haya husukuma genereta inayozalisha umeme wa hadi 260.000 [[kWh]] katika [[gridi]] ya [[Taifa]], kila mwaka. Gurudumu hili lilistawi mwaka wa 2006.<ref>{{cite web | title = Guildford Borough Council wins "green" award for commitment to renewable energy for the hydro project | work = | publisher = Government Office for the South East | date = 13 Novemba 2006 | url = http://www.go-se.gov.uk/gose/news/newsarchive/467693/ | accessdate = 2008-04-04 | archivedate = 2007-10-18 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20071018222142/http://www.go-se.gov.uk/gose/news/newsarchive/467693/ }}</ref> (Gurudumu la 1930 limehifadhiwa na linaweza kuonekana katika [[Dapdune Wharf]]). ==Mazingira ya asili== Eneo kubwa la fika ya juu ya mto huu liko katika [[Vilima vya Surrey]]. Eneo la ubora asili. Mto hupitia katika makazi mbalimbali pamoja na heathland, watermeadow Woodland na kusababisha upana wa wanyamapori mbalimbali. Kuna maeneo mengi ya kisayansi na hifadhi za kiasili katika mto huu Kuna vilabu vingi kando ya mto huu, na aina ya samaki wengi pamoja Chub, Barbel, HIM, Pike, Bream, Carp, Perch na Ele. ==Angalia pia== * [[Mito ya Uingereza]] ==Marejeo== {{Marejeo}} == Viungo vya nje == * [http://byfleetboatclub.com Klabu ya boti ya Byfleet ] * [http://www.nationaltrust.org.uk/main/w-riverwey_godalmingnavigations_dapdunewharf Mto Wey na njia ya Godalming na Dapdune Wharf] {{Wayback|url=http://www.nationaltrust.org.uk/main/w-riverwey_godalmingnavigations_dapdunewharf |date=20110911150330 }} * [http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20040723013340/http://www.environment-agency.gov.uk/subjects/flood/floodwarning/S03 Maonyo ya mafuriko katika Wey ] * [http://www.guildfordrowingclub.org.uk/ Klabu ya mashau ya Guildford ] * [http://www.weykayak.co.uk/ Klabu ya Wey Kayak ] * [http://www.weyriver.co.uk/theriver Eneo la Mto Wey na jamii ya njia katika Wey] * [http://www.wildlifetrusts.org/index.php?section=news:archive&amp;id=461 Otters kurudi Mto Wey katika Farnham (2003 habari)] {{DEFAULTSORT:Wey}} [[Jamii:Mito ya Uingereza]] [[Jamii:Mto Thames]] d2kxqtg8unw3afw3g12gbgr85qi8h87 0 35678 1607925 1600514 2026-10-14T03:20:48Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607925 wikitext text/x-wiki {{Infobox Musical artist <!-- See Wikipedia:WikiProject_Musicians --> | Jina = Mariah Carey | Img = MariahGMA.jpg | Img_capt = Mariah Carey, mnamo Mei 2013 | Background = solo_singer | Jinala kuzaliwa = | Amezaliwa = {{birth date and age|1969|3|27|df=yes}}<ref>{{cite news|url=https://nyshistoricnewspapers.org/lccn/sn83031119/1969-04-10/ed-1/seq-15/|title=Recent Births Are Announced|newspaper=[[Long Islander News|The Long-Islander]]|location=Huntington, New York|date=April 10, 1969|page=2-3|access-date=February 16, 2021|quote=Recent births at Huntington Hospital have been announced as follows{{nbsp}}….. March 27 Mariah, Mr. and Mrs. Alfred Carey, Huntington|via=NYS Historic Newspapers|accessdate=2022-03-27|archivedate=2021-03-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210303103838/https://nyshistoricnewspapers.org/lccn/sn83031119/1969-04-10/ed-1/seq-15/}}</ref> | Aina ya sauti = [[Alto]]<ref name=alt>"[http://www.ew.com/ew/article/0,,317869,00.html Vision of Loneliness] {{Wayback|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,317869,00.html |date=20140905225359 }}" ''[[Entertainment Weekly]]''. 25 Septemba 2008</ref> | Aina = [[R&B]], [[pop music|pop]], [[hip hop]],<ref>http://www.myspace.com/mariahcarey</ref> [[dance music|dance]]<ref>{{cite web|url=http://allmusic.com/cg/amg.dll|title=allmusic ((( Mariah Carey > Overview )))|last=Ankeny|first=Jason|work=[[Allmusic]]|publisher=[[Macrovision|Macrovision Corporation]]|accessdate=2009-10-22|archivedate=2002-11-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20021119052725/http://allmusic.com/cg/amg.dll|=https://web.archive.org/web/20021119052725/http://allmusic.com/cg/amg.dll}}</ref> | Miaka ya kazi = 1988–hadi sasa | Ameshirikiana na = | Kazi yake = [[Singer]], [[songwriter]], [[model]], [[record producer]], [[actress]] | Studio = [[Columbia Records|Columbia]], [[Virgin Records|Virgin]], [[MonarC Entertainment|MonarC]], [[Island Records|Island]] | Tovuti = [http://www.mariahcarey.com/ www.mariahcarey.com] }} '''Mariah Carey''' (alizaliwa [[27 Machi]] [[1969]]) ni [[mwanamuziki]], [[mtunzi]], mtayarishaji na [[mwigizaji]] wa [[Marekani]]. Alitengeneza albamu yake iliyofanya vizuri katika masoko mbalimbali na chati mbalimbali mwaka 1990, chini ya studio ya [[Columbia Records]] chini ya [[Tommy Mottola]] na kuwa mwanamuziki wa kwanza wa kike kufikisha wimbo katika nafasi ya kwanza nchini [[Marekani]]. Hii ikiwa ni chati ya [[Billboard Hot 100]]. Baada ya kuolewa na Mttola [[mwaka]] [[1993]], mfululizo wa nyimbo bora zilimfanya moja kati ya wanamuzki bora wa Columbia na pia alikuwa anaongoza katika mauzo ya albamu mbalimbali. Kwa mujibu wa gazeti la ''[[Billboard]]'' Carey alikuwa mwanamuzi mwenye mafanikio zaidi katika miaka yab 1990 nchini [[Marekani]] <ref>Shapiro, Marc. ''Mariah Carey'' (2001). pg. 145. UK: ECW Press, Canada. ISBN 1-55022-444-1.</ref> Kufuatia kuachana na Mottola mwaka [[1997]], Carey alianza kuingiza vionjo vya hip hop katika albamu zake, na kufanikiwa kwa wastani. Umaarufu wake aulianza kuisha baada ya kuondoka Columbia mwaka [[2001]]. Baadae alisaini mkataba na studio ya [[Virgin Records]] lakini baadae aliachishwa kutoka katika studio hizo, hii ikiwa ni baada ya kupata matatizo ya akili yaliyotangazwa katika vyombo mbalimbali vya habari, lakini pia ikiwa ni baada ya filamu yake ya ''[[Giltter]]'' kushindwa kufanya vizuri. Mwaka [[2002]] Carey alisaini mkataba na studio ya [[Island Records]] na baada ya kupata matokeo mabaya katika kipindi cha nyuma, hatimaye alirejea katika chati ya muziki wa pop,. hii ikiwa ni mwaka 2005.<ref>Lamb, Bill. [http://top40.about.com/b/2005/06/04/mariah-carey-comeback-of-the-year.htm "Mariah Carey- Comeback of the Year"] {{Wayback|url=http://top40.about.com/b/2005/06/04/mariah-carey-comeback-of-the-year.htm |date=20071215173659 }}. ''[[About.com]]''. 4 Juni 2005. Retrieved 12 Machi 2008.</ref><ref name="Boston">Anderman, Joan. [http://www.boston.com/ae/music/articles/2006/02/05/carey_on/ "Cary's On"] {{Wayback|url=http://www.boston.com/ae/music/articles/2006/02/05/carey_on/ |date=20090504234621 }}. ''[[The Boston Globe]]''. 5 Februari 2006. Retrieved 12 Machi 2008.</ref>. Carey ameuza nakala zaidi ya [[milioni]] 175, za [[albamu]] na single dunia nzima..<ref>{{cite web|title=Mariah's New Single Available At iTunes on Sept. 15th!|url=http://www.islanddefjam.com/artist/news_single.aspx?nid=5086&artistID=7331|work=[[Island Def Jam Music Group]]|accessdate=2008-10-13}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.universalmusic.com/artist-news/mariah-carey%E2%80%99s-new-single-%E2%80%9Ci-want-to-know-what-love-is%E2%80%9D-impacts-at-radio-on-sept-14th-al|title=MARIAH CAREY’s NEW SINGLE “I WANT TO KNOW WHAT LOVE IS” IMPACTS AT RADIO ON SEPT. 14th|work=[[Universal Music Group]]|accessdate=2009-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110717163652/http://www.universalmusic.com/artist-news/mariah-carey%E2%80%99s-new-single-%E2%80%9Ci-want-to-know-what-love-is%E2%80%9D-impacts-at-radio-on-sept-14th-al|archivedate=2011-07-17}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=2676 | title=CELEBRATE NEW YEAR'S EVE WITH MARIAH CAREY! | work=Mariah Carey official website | accessdate=2009-11-14 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20091109000903/http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=2676 | archivedate=2009-11-09 }}</ref> Carey alitajwa kuwa mwanamuziki wa kike anayeongoza katika mauzo kwa mwaka 2000, hii ikiwa ni katika tuzo za [[World Music Awards]].<ref name="best selling">[https://web.archive.org/web/20001015144058/http://www.montecarloresort.com/awards/00/w00res00.htm "Winners of the World Music Awards"]. [[World Music Award]]s. Mei 2000. Retrieved 19 Novemba 2006 from the [[Internet Archive#Wayback Machine|Wayback Machine]]; [http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1355/is_25_97/ai_62590960/ "Michael Jackson And Mariah Carey Named Best-Selling Artists Of Millennium At World Music Awards In Monaco"] {{Wayback|url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1355/is_25_97/ai_62590960/ |date=20100617053607 }}. ''[[Jet (magazine)|Jet]]''. 29 Mei 2000. Retrieved 19 Novemba 2006.</ref>. Kwa mujibu wa [[Recording Industry Association of America]], Akiwa ameuza nakala za albamu zaidi ya milioni 62.5, Carey ndiye mwanamuziki wa kike anayeongoza kwa mauzo nchini Marekani na kushika nafasi ya 16 kwa kuuza nakala nyingi zaidi ulimwenguni.<ref>[http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=tblTopArt "Gold and Platinum - Top Selling Artists"] {{Wayback|url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=tblTopArt |date=20070701163039 }}. [[Recording Industry Association of America]]</ref> . Pia anatajwa kuwa mwanamuziki wa kike anayeongoza katika mauzo nchini Marekani katika wakati wa. [[Nielsen SoundScan]] <ref>{{cite web|url=http://www.roadrunnerrecords.com/Blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=94296 |title=BLABBERMOUTH.NET - METALLICA Among Top-Selling Artists Of SOUNDSCAN Era |publisher=Roadrunnerrecords.com |date= |accessdate=2009-10-21}}</ref> Pia Carey aliongoza katika single za wanamuziki wanaoimba peke yao nchini Marekani.<ref name="18No1">Pietroluongo, Silvio. [http://www.billboard.com/bbcom/news/article_display.jsp?vnu_content_id=1003784083 Mariah, Madonna Make Billboard Chart History] {{Wayback|url=http://www.billboard.com/bbcom/news/article_display.jsp?vnu_content_id=1003784083 |date=20081023005545 }}. ''[[Billboard (magazine)|Billboard]]''. 2 Aprili 2008. Retrieved 2 Aprili 2008.</ref> kwa mwaka 2008. Carey alishika nafasi ya sita katika chati ya ''Billboard'' ya "[[Billboard Hot 100 50th Anniversary Charts#All-Time top artists|The Billboard Hot 100 Top All-Time Artists]]", na kumfanya kushika nafasi ya pili kwa wanamuziki wa kike wenye mafanikio zaidi katika historia ya 'Billboard'' <ref>{{cite news|url=http://www.billboard.com/bbcom/specials/hot100/charts/top100-artists-20.shtml|title=Billboard Hot 100 Chart 50th Anniversary|publisher=[[Billboard]]|accessdate=2009-10-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080913150551/http://www.billboard.com/bbcom/specials/hot100/charts/top100-artists-20.shtml|archivedate=2008-09-13}}</ref> Kama nyongeza katika mafanikio yake katika masoko mbalimbali, Carey pia amefanikiwa kupata tuzo za [[Grammy]] zipatazo tano. Pia anajulikana kwa sauti yake yenye uwezo wa kubadilika katika nyakati tofauti. == Maisha na muziki == === Katika utoto na ujana === Carey alizaliwa katika eneo la [[Huntington]], [[Long Island]], katika jiji la [[New York]]. Ni mtoto wa tatu na wa mwisho katika familia ya Patricia Carey (née Hickey), ambaye pia likuwa mwanamuziki na Alfred Roy Carey, ambaye ni mhandisi.<ref>Shapiro, pg. 16.</ref><ref>[http://racerelations.about.com/od/skillsbuildingresources/g/mulattodef.htm "Mulatto - An Invisible American Identity"] {{Wayback|url=http://racerelations.about.com/od/skillsbuildingresources/g/mulattodef.htm |date=20090310152430 }}. racerelations.about.com. Retrieved 3 Aprili 2008.</ref> Mama yake alikuwa mwenye asili ya [[Ireland]] na baba yake alikuwa mchanganyiko wa [[Afro-Venezuelan]] na Mmarekani mwenye asili ya Afrika; babu yake kwa upande wa baba aliyeitwa, Roberto Nuñez, alibadilisha jina lake na kuwa Carey ili aweze kuishi nchini Venezuela kuliko kuhamia nchini Marekani.<ref name="nunez">{{cite web |last= |first= |authorlink= |coauthors= |title=Alfred Roy Carey |publisher=Mariahcareyfanclub.com |date= |url=http://www.mariahfanclub.com/chambre/proches/alfred_us.php |format= |accessdate=2009-09-11 |archivedate=2009-09-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090925100114/http://www.mariahfanclub.com/chambre/proches/alfred_us.php }}</ref> Carey alipewa jina lake kutokana na wimbo wa "[[Paint Your Wagon (musical)#Popular culture|They Call the Wind Mariah]]".<ref>[http://www.people.com/people/mariah_carey People.com: Mariah Carey]. ''[[People (magazine)|People]]''. Retrieved 3 Aprili 2009.</ref>. Wazazi wa Carey walitalikiana wakati akiwa na umri wa miaka mitatu tu..<ref>Shapiro, pg. 19-20.</ref>. Akiwa anaishi katika eneo la Huntington, eneo lenye ubaguzi wa hali juu, wakazi wa eneo hili wamewahi kumpa sumu mbwa wa familia hii, na kuwasha moto katika gari lao.<ref name="smellperfume"/> . Baada ya kutalikiana kwa wazazi wake, Carey alipoteza mawasiliano ya karibu na baba yake, wakati huohuo mama yake alikuwa akifanya kazi katika sehemu zaidi ya moja ali aweze kutunza watoto wake. Carey alikuwa akikaa katika chumba chake na kufungulia sauti kubwa ya muziki. Carey alianza kuimba akiwa na umri wa miaka 3, wakati alipokuwa akimwigiza mama yake alipokuwa akifanya mazoezi ya kuimba nyimbo mbalimbali katika lugha ya kilatini..<ref>Shapiro, pg. 18–19.</ref> Carey alihitimu katika shule ya [[Harborfields High School]] iliyopo [[Greenlawn, New York]]. Akiwa shuleni, amekuwa akishindwa kuhudhuria darasani mara kadhaa kutokana na kuwa mwimbaji katika studio zinazotengeneza muziki wa [[demo]]. hii ikapelekea wanafunzi wenzake kumtungia jina la utani la ''[[Mirage]]'' <ref>Shapiro, pg. 31.</ref> Carey aliganikiwa kufanya kazi katika kisiwa cha Long,mbapo Kufanya kazi katika kisiwa cha Long, kulimpa Carey nafasi za kufanya kazi na wanamuziki maarufu kama vile [[Gavin Christopher]] na [[Ben Margulies]], ambao akiwa nao aliweza kushiriki katika kuandika nyimbo mbalimbali. Baadae alirejea tena katika jiji la New York, ambapo Carey aliweza kufanya kazi na kulipa kodi ya nyumba ikiwa ni pamoja kufanya kazi katika duka la urembo.<ref>Handelman, David. "Miss Mariah." ''[[Cosmopolitan (magazine)|Cosmopolitan]]''. Desemba 1997.</ref> Hatimaye aliweza kuimba kama mwimbaji wa nyuma katika single ya [[Puerto Rico]] ulioimbwa na [[Brenda K. Starr]]. Mwaka 1988, Carey alikutana na [[Tommy Mottolla]] wa studio za Columbia Records katika sherehe,ambapo Starr alimpa tepu ya Carey. Mottola baada ya kucheza tepu hiyo, aliipenda. Baadae alimtafuta Carey lakini hakumpata kwani alikuwa ameshalipa. Lakini Mottola alimtafuta Carey na kusaini nae mkataba wa kutengeneza nyimbo na studio hizo. Na huu ndio ukawa mwanzo wa Carey kuingia katika ulimwengu wa muziki.<ref name="Vibe-Apr1996">Gardner, Elysa. "Cinderella Story." ''[[Vibe (magazine)|VIBE]]''. Aprili 1996.</ref> === Mafanikio ya mapema zaidi: 1989–1992 === Carey alishiriki katika kuandika nyimbo katika albamu yake ya mwaka 1990 iliyofanya vizuri iliyoitwa ''Mariah Carey'', na emeendela kundika nyimbo nyingi kati ya nyimbo zake mwenyewe. Wakati wa kurekodi, Carey ilionesha kutokuridhishwa na utendaji kazi wa waanadaji wake kama vile [[Ric Wake]] na [[Rhett Lawrence]], ambao studio za Columbia ziliwaweka ili waweze kufanya albamu yake kuwa ya kibiashara zaidi.<ref>Shapiro, pg. 47, 60.</ref>. Baada ya matangazo ya muda mrefu,. hatimaye albamu hii ilifanikiwa kufika katika nafasi ya kwanza katika chati ya albamu mia mbili bora ya Marekani [[Billboard 200]] ambapo ilifanikiwa kukaa katika nafasi hiyo kwa wiki kadhaa.Pia iliweza kufikisha single nne, kutoka katika albamu hii katika nafasi ya kwanza, na kumfanya Carey kuwa maarufu nchini Marekani. Lakini ulipata mafanikio kidogo katika nchi nyingine. Shutuma mbalimbali zilizuka kufuatia kuchaguliwa kwa albamu ya Carey katika tuzo za Grammy, lakini hatimaye Carey alishinda tuzo za Grammy katika Mwanamuziki bora chipukizi, na single iliyofanya vizuri zaidi ya ''[[Vision of Love]]''<ref>{{cite web |title=Mariah Carey > Charts & Awards (Grammy Awards) |url=http://www.allmusic.com/artist/mariah-carey-p62404 |work=AllMusic.com |accessdate=2008-07-05}}</ref>—[[Grammy Award for Best Female Pop Vocal Performance|Best Female Pop Vocal Performance]].<ref name="Allmusic">{{cite web|last=Ankeny|first=Jason |title=Mariah Carey > Biography |url=http://www.allmusic.com/artist/mariah-carey-p62404 |work=AllMusic.com|date=2008-04-15|accessdate=2008-07-05}}</ref> === Mafanikio ya kimataifa: 1993–1996 === Carey na [[Tommy Mottola]] walianza mahusiano ya kimapenzi wakati wa kutengeneza albamu yake ya mwaka. 1993. [[Kenneth Edmonds]] alishiriki katika kutengeneza albamu hii ambayo baada ya kutoka ndiyo iliyokuwa albamu kutoka kwa Carey yenye mafanikio zaidi ulimwenguni. Albamu hii imekuwa katika chati ya [[Billboard 200]] kwa wiki kadhaa. .<ref>{{cite web |url=http://www.billboard.com/search/?keyword=Mariah+Carey&x=0&y=0#/album/mariah-carey/music-box/145938 |title=Music Box - Mariah Carey |publisher=''[[Billboard (magazine)|Billboard]]'' |date=6 Oktoba 2009 |accessdate=2010-01-24 |archivedate=2010-12-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101203142017/http://www.billboard.com/search/?keyword=Mariah+Carey&x=0&y=0#/album/mariah-carey/music-box/145938 }}</ref> It yielded her first [[UK Singles Chart]] number-one,<ref>{{cite web |url=http://www.onlineweb.com/theones/auxiliary_pages/double_top.htm |title=The UK Number Ones: Double Tops |work=A Half Century of British Number Ones}} Retrieved 2 Januari 2008.</ref> {{Listen|filename=MariahCareyBoyzIIMenOneSweetDay.ogg|title="One Sweet Day" (1995)|description=Carey's collaboration with [[Boyz II Men]] is one of her biggest singles in the U.S.|format=[[Ogg]]}} Baadae mwaka 1994, baada ya kutoa wimbo akishirikiana na [[Luther Vandross]] wimbo ulioimbwa na [[Lionel Richie]] na [[Diana Rose]] ulijulikana kama ‘’[[Endless Love]]’’ , Carey alitoa wimbo albamu ya ‘’[[Merry Christmas]], Albamu hiyo ilijumuisha nyimbo za kurudiwa kutoka kwa wanamuziki wengine, na albamu hii ilikuwa moja kati ya albamu yake iliyofanya vizuri zaidi nchini [[Japan]] <ref>{{cite web |url=http://www.oricon.co.jp/artists/s/163336/ |title=Single Sales Ranking (Mariah Carey) |language=Japanese |publisher=[[oricon]] |accessdate=2008-11-02 |archivedate=2008-12-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081225083618/http://www.oricon.co.jp/artists/s/163336/ }}</ref> Katika miaka iliyofuata, Carey aliibuka kama mwanamuziki mwenye mafanikio zaidi nchini Marekani hususani katika redio za nchi hiyo. .<ref name="AMG">[http://www.allmusic.com/artist/mariah-carey-p62404 "Mariah Carey – Billboard Singles"]. [[Allmusic]]. Retrieved 19 Septemba 2006.</ref> === Sura na mwonekano mpya:1997–2000 === [[Picha:Mariah Carey13 Edwards Dec 1998.jpg|left|thumb|180px|Carey katika eneo la Edwards Air Force Base wakati wa kutengeneza ideo ya wimbo wa "[[I Still Believe]]" mwaka 1998.]] Carey na Mottola waliachana rasmi mwaka 1997. Japokuwa mwonekano wa wawili hawa mbele za watu walikuwa wakionekana kuwa na furaha. Lakini Carey alisema kuwa, Mottola alikuwa akimwendesha sana<ref>Shapiro, pg. 97–98.</ref>. Walitangaza kuachana kwao mmwaka 1997, na taratibu za talaka zilikamilika mwaka uliofuatia.Muda mfupi tu baada ya kuachana Carey aliajiri mtayarishaji mwingine wa muziki. Albamu ya Carey iliyofuatia, ''[[Butterfly]]'', ilitoka mwaka 1997, na kufika hadi nafasi ya kwanza katika chati mbalimbali. Ikiwa na single kama vile ''[[Honey]]’’ ikimwonesha Carey akiwa katika hali ya kuvutia zaidi kuliko alivokuwa mwanzo. <ref>Shapiro, pg. 101; Handelman.</ref>. Anasema kuwa ''Butterfly'' imekuwa mwanzo wa yeye kuweza kujiongoza katika muziki.<ref>[http://www.expressindia.com/latest-news/Sonia-Tata-in-iTime-is-most-influential/304120/ "Sonia, Tata in Time's most influential list"] {{Wayback|url=http://www.expressindia.com/latest-news/Sonia-Tata-in-iTime-is-most-influential/304120/ |date=20090505082316 }}. ''expressindia.com''. 1 Mei 2008. Retrieved 1 Mei 2008.</ref><ref>[http://www.dailymail.co.uk/pages/live/articles/news/worldnews.html?in_article_id=563248&in_page_id=1811 "Tony Blair makes list of 100 most influential people – but there's no place for Gordon Brown"]. ''[[Daily Mail]]''. 1 Mei 2008. Retrieved 1 Mei 2008.</ref><ref>[http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1733748_1733752_1735744,00.html "Mariah Carey"] {{Wayback|url=http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1733748_1733752_1735744,00.html |date=20090504125409 }}. ''[[Time (magazine)|Time]]''. 1 Mei 2008. Retrieved 1 Mei 2008.</ref> Mwezi Januari mwaka 2010, Carey alitangaza jina la mvinyo wake utakaokuwa unaitwa Angel Champagne.<ref name=Carey/> == Diskografia == {{Main|Mariah Carey discography}} {{col-begin}} {{col-2}} === Albamu za Studio === * ''[[Mariah Carey (album)|Mariah Carey]]'' (1990) * ''[[Emotions (album)|Emotions]]'' (1991) * ''[[Music Box (album)|Music Box]]'' (1993) * ''[[Merry Christmas (Mariah Carey album)|Merry Christmas]]'' (1994) * ''[[Daydream (Mariah Carey album)|Daydream]]'' (1995) * ''[[Butterfly (Mariah Carey album)|Butterfly]]'' (1997) * ''[[Rainbow (Mariah Carey album)|Rainbow]]'' (1999) * ''[[Glitter (soundtrack)|Glitter]]'' (2001) * ''[[Charmbracelet]]'' (2002) * ''[[The Emancipation of Mimi]]'' (2005) * ''[[E=MC2 (Mariah Carey album)|E=MC²]]'' (2008) * ''[[Memoirs of an Imperfect Angel]]'' (2009) {{col-2}} === Albamu za mjumuisho === * ''[[MTV Unplugged (Mariah Carey EP)|MTV Unplugged]]'' (1992) * ''[[Number 1's (Mariah Carey album)|#1's]]'' (1998) * ''[[Valentines (EP)|Valentines]]'' (2000) * ''[[Greatest Hits (Mariah Carey album)|Greatest Hits]]'' (2001) * ''[[The Remixes (Mariah Carey album)|The Remixes]]'' (2003) * ''[[The Ballads (Mariah Carey album)|The Ballads]]'' (2008) * ''[[Playlist: The Very Best of Mariah Carey]]'' (2010) * ''[[Angels Advocate]]'' (2010) {{col-end}} == Ziara == * [[Music Box Tour]] (1993) * [[Daydream World Tour]] (1996) * [[Butterfly World Tour]] (1998) * [[Rainbow World Tour]] (2000) * [[Charmbracelet World Tour: An Intimate Evening with Mariah Carey|Charmbracelet World Tour]] (2003–2004) * [[The Adventures of Mimi Tour]] (2006) * [[Live At The Pearl]] (2009) * [[Angels' Advocate Tour]] (2010) == Filamu == {|class="wikitable" style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" ! colspan=4 style="background:#B0C4DE;" | Movies |- align="center" ! style="background: #CCCCCC;" | Mwaka ! style="background: #CCCCCC;" | Filamu ! style="background: #CCCCCC;" | Kazi ! style="background: #CCCCCC;" | Tuzo |- | 1999 | ''[[The Bachelor (film)|The Bachelor]]'' | Ilana | |- | 2001 | ''[[Glitter (film)|Glitter]]'' | Billie Frank | [[2001 Golden Raspberry Awards#Worst Actress|Golden Raspberry Award]] for Worst Actress |- | 2002 | ''[[WiseGirls]]'' | Raychel | |- | 2003 | ''[[Death of a Dynasty]]'' | Herself | |- | 2005 | ''[[State Property 2]]'' | Dame's Wifey | |- | 2008 | ''[[You Don't Mess with the Zohan]]'' | Herself | |- | rowspan="2"| 2009 | ''[[Tennessee (film)|Tennessee]]'' | Krystal | |- | ''[[Precious (film)|Precious]]'' | Mrs. Weiss | Breakthrough Performance Award at the [[Palm Springs International Film Festival]]<ref>[http://blogs.wsj.com/speakeasy/2009/11/24/morning-roundup-mariah-carey-wins-acting-award-robert-pattinson-documentary-macys-thanksgiving-day-parade-re-routed/ "Morning Roundup: Mariah Carey Wins Acting Award"]. ''[[The Wall Street Journal]]''. 24 Novemba 2009. Retrieved 25 Novemba 2009.</ref><ref>[http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1733748_1733752_1735744,00.html "Mariah Carey"] {{Wayback|url=http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1733748_1733752_1735744,00.html |date=20090504125409 }}. ''[[Variety (magazine)|Variety]]''. 23 Novemba 2009. Retrieved 25 Novemba 2009.</ref><br />Nominated — [[Black Reel Award]] for Best Supporting Actress & Best Ensemble. <br /> Nominated — [[NAACP Image Award]] for Outstanding Supporting Actress in a Motion Picture<br />Nominated — [[Screen Actors Guild Award]] for Outstanding Cast in a Motion Picture. |- ! colspan=4 style="background:#B0C4DE;" | Television |- align="center" ! style="background: #CCCCCC;" | Year ! style="background: #CCCCCC;" | Title ! style="background: #CCCCCC;" | Role ! style="background: #CCCCCC;" | Notes |- | 2002 | ''[[Ally McBeal]]'' | Candy Cushnip | Episode "[[List of Ally McBeal episodes#Season 5|Playing with Matches]]" |- | 2003 | ''[[The Proud Family]]'' | Herself | Voice |} == Tanbihi == {{Reflist|colwidth=30em}} == Marejeo == <div class="references-small"> * Shapiro, Marc. ''Mariah Carey'' (2001). UK: ECW Press, Canada. ISBN 1-55022-444-1. * Hardy, Phil. ''The Faber Companion to 20th Century Popular Music: Fully Revised Third Edition'' (2001). pg. 156–157. UK: Faber and Faber Limited. ISBN 0-571-19608-X. * Mulholland, Garry. ''The Illustrated Encyclopedia of Music'' (2003). pg. 57. UK: Flame Tree Publishing. ISBN 1-904041-70-1. * ''Guinness Rockopedia'' (1998). pg. 74. UK: Guinness Publishing Ltd. ISBN 0-85112-072-5. * Larkin, Colin. ''The Encyclopedia of Popular Music Volume II: 3rd Edition'' (1998). pg. 934. UK: Muze UK Ltd. ISBN 0-333-74134-X. * O'Brien, Lucy. ''She Bop II: The Definitive History of Women in Rock, Pop and Soul'' (2002). pg. 29, 476–481. UK: Continuum. ISBN 0-8264-5776-2 (paperback). * [http://www.allmusic.com/artist/mariah-carey-p62404 Mariah Carey – Credits]. ''[[Allmusic]]''. Retrieved 22 Aprili 2006. * U.S. charts and sales compiled by ''[[Billboard (magazine)|Billboard]]'' magazine <http://www.billboard.com/> and [[Nielsen SoundScan]] <http://www.soundscan.com/ {{Wayback|url=http://www.soundscan.com/ |date=20071003165615 }}>; see http://www.mariahdaily.com/corantofiles/news-archive-1-2006.shtml {{Wayback|url=http://www.mariahdaily.com/corantofiles/news-archive-1-2006.shtml |date=20070702030151 }}. Retrieved 7 Februari 2007. * [https://web.archive.org/web/20060317003856/http://www.billboard.com/bbcom/retrieve_chart_history.do?model.vnuArtistId=48340&model.vnuAlbumId=668708 "Mariah Carey – Artist Chart History"]. ''[[Billboard (magazine)|Billboard]]''. Retrieved 12 Machi 2006. * UK charts compiled by The Official UK Charts Company <http://www.theofficialcharts.com/>; see http://www.mariah-charts.com/chartdata/UKTop40.htm. Retrieved 7 Februari 2007. * Canadian charts compiled by Jam Canoe <http://jam.canoe.ca/Music/ {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}> and Nielsen SoundScan; see http://www.mariah-charts.com/chartdata/Canada.htm. Retrieved 7 Februari 2007. * Australian charts compiled by the Australian Recording Industry Association <http://www.aria.com.au/>; see http://www.mariah-charts.com/chartdata/Australia.htm. * Japanese charts compiled by [[Oricon]]; see http://www.oricon.co.jp/artists/163336/. Retrieved 7 Februari 2007. * ''People in the News''. [[CNN]]. Airdate: 30 Aprili 2005. <!-- http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0504/30/pitn.01.html --> * ''[[Larry King Live]]''. [[CNN]]. Airdate: 19 Desemba 2002. <!-- http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0212/19/lkl.00.html --> * [http://www.mtv.com/news/articles/1426935/19990413/carey_mariah.jhtml "Mariah Carey to Receive Congressional Award for Charity Efforts"] {{Wayback|url=http://www.mtv.com/news/articles/1426935/19990413/carey_mariah.jhtml |date=20110131074113 }}. [[MTV.com]]. 13 Aprili 1999. Retrieved 22 Aprili 2006. * Duffy, Mike. [https://web.archive.org/web/20040519194438/http://www.freep.com/entertainment/tvandradio/mariah21_20011221.htm "Mariah Carey leads heartfelt holiday special to promote adoption"]. ''[[Detroit Free Press]]''. 21 Desemba 2001. Retrieved from the [[Internet Archive#Wayback Machine|Wayback Machine]] on 22 Aprili 2006. * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/4690602.stm "The fall and rise of Mariah Carey"]. [[Bbc.co.uk]]. 8 Februari 2006. Retrieved 12 Machi 2006. * Norris, John. [http://www.mtv.com/bands/c/carey_mariah/news_feature_031009/ "Mariah: Remixes, Reunions and Russia"] {{Wayback|url=http://www.mtv.com/bands/c/carey_mariah/news_feature_031009/ |date=20110901094755 }}. [[MTV.com]]. Oktoba 2003. Retrieved 12 Machi 2006. * Frere-Jones, Sasha. "On Top: Mariah Carey’s record-breaking career". ''[[The New Yorker]]''. 3 Aprili 2006. <!-- http://www.newyorker.com/critics/music/?060403crmu_music --> * [http://www.mariahcarey.com/mariahcarey/allm/awards.las "Awards"] {{Wayback|url=http://www.mariahcarey.com/mariahcarey/allm/awards.las |date=20060423082741 }}. MariahCarey.com. Retrieved 22 Aprili 2006. * [http://www.rockonthenet.com/artists-c/mariahcarey_main.htm "ARC Weekly Top 40 timeline— Mariah Carey"]. Retrieved 13 Mei 2006. * ''[[Fred Bronson]]'s Billboard Book of Number 1 Hits, 5th Edition'' (ISBN 0-8230-7677-6) * ''Joel Whitburn Presents the Billboard Hot 100 Charts: The Sixties'' (ISBN 0-89820-074-1) * ''Joel Whitburn Presents the Billboard Hot 100 Charts: The Nineties'' (ISBN 0-89820-137-3) * Additional information concerning Carey's chart history can be retrieved and verified in ''Billboard's'' [http://www.billboard.biz online archive services] and print editions of the magazine. </div> == Viungo vya nje == {{commons|Mariah Carey}} {{Wikiquote|Mariah Carey}} * [http://www.mariahcarey.com/ Official website] * [http://www.allmusic.com/artist/mariah-carey-p62404 Mariah Carey] at [[Allmusic]] * {{imdb name|0001014|Mariah Carey}} * [http://music.yahoo.com/ar-296399---Mariah-Carey Mariah Carey] at [[LAUNCHcast]] * [http://www.rockonthenet.com/artists-c/mariahcarey_main.htm Mariah Carey] at Rock on the Net, the official [[ARC Weekly Top 40]] website [[Jamii:Waliozaliwa 1969]] [[Jamii:Wanamuziki wa Marekani]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Marekani]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Mariah Carey]] 0tdecq8crwauhb3f1vnz7obr99q498x 0 35750 1608018 1600273 2026-10-14T03:42:35Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1608018 wikitext text/x-wiki {{about|the river in South Yorkshire, England|other rivers with the same name|Mto Don (disambiguation)}} {{Mto | jina = River Don | picha = River_Don_at_Hillsborough_stadium.jpg | image_size = <!--Optional; defaults to 288 px--> | caption = The River Don as it flows past [[Hillsborough Stadium]]. | chanzo = [[Pennines]]<br />{{coord|53.519|-1.762|display=inline|region:GB_scale:10000}} | mdomo = [[River Trent]]/[[River Ouse, Yorkshire|River Ouse]]<br />{{coord|53.697|-0.867|display=inline|region:GB_scale:10000}} | basin_countries = [[England]] | urefu = 70 [[miles]] (112 [[km]]) | elevation = | mouth_elevation = | discharge = | watershed = }} '''Mto Don''' (pia huitwa ''Dun'' katika baadhi ya maeneo) ni [[mto]] katika [[Yorkshire Kusini]], [[Uingereza]]. Huanzia katika [[Pennines]] na hutiririka [[kilomita]] 112 (maili 70) mashariki, kupitia bonde la Don, kupitia [[Penistone]], [[Sheffield]], Rotherham, Mexborough, Conisbrough, Doncaster na [[Stainforth]]. Hapo awali ilijiunga na [[Trento]], lakini (ulirekebishwa na [[Vermuyden]] kama mto wa Kiholanzi), sasa unajiunga na [[Mto Ouse]] katika Goole Riding Mashariki ya [[Yorkshire]]. [[Bonde la Don]] ni jimbo la ubunge wa mitaa Uingereza karibu na mnyoosho wa mto huu katika Doncaster. Matawimto makuu ya Don ni [[Loxley]], ya [[Rivelin]], mganda, wa [[Rother]] na [[Dearne]]. Kando na mnyoosho wa Sheffield-Rotherham wa mto huu kuna kuta tano ambazo zimezingatia njia ya kutembea na ya baiskeli, [[Njia ya kuta tano]]. Njia nyingine ni, [[Njia ya Don ya juu]], inatengenezwa ili kuwa na uwezekano wa kutembea au kuendesha baiskeli kutoka mji wa Sheffield hadi [[Oughtibridge]]. Hali ya viwanda katika eneo hili imesababisha [[uchafuzi]] katika mto huu, ingawa hii inarekebishwa katika miaka ya hivi karibuni, pamoja na [[Salmoni]]/0} kuripotiwa katika mto huu karibu Doncaster. [[Miti]] hujua katika mnyoosho wa ufuko wa mto huu katika Sheffield, mbegu hizi zimekua vizuri,shukrani kwa kuongezeka kwa joto ya maji karibu na kiwanda outfalls. Don hupata jina lake kutoka [[Don]] (au [[Danu]]), katika [[Celtic]] ni mama miungu. Mto alitoa huu ulipatia [[mto Don]], jina lake, moja ya mito msingi katika [[Toronto]], [[Kanada]]. == Urambazaji == Urambazaji katika Sheffield uliwezekana kwa kutumia vipandikizi vya [[mitaro]] kuepuka sehemu zisizopitika za Don na pia katika Tinsley, na kisha kwa mtaro kutoka Tinsley hadi Sheffield. Mikato na sehemu zinazo uwezo wa urambazaji (pamoja na mitaro miwili inayounganisha Don hadi Aire na [[njia ya Calder]] na [[Mto Trento]]) hujumuisha [[Sheffield]] na jia ya Yorkshire 0} kusini. == Historia == Don ya chini hapo awali ilijikunja katika mwelekeo wa kaskazini-mashariki kupitia Hatfield Chase kuingia Trent juu ya makutano yake na Ouse. Uliunda mpaka kati ya Yorkshire na Lincolnshire. Katika mradi wa mwaka wa 1627 wa umwagaji wa maji, mhandisi [[Cornelius Vermuyden]] kutoka [[Uholanzi]] aligeuza Don kuelekea kaskazini kisha mashariki ili kuingia Ouse katika eneo la Goole, kilomita 15 upande wa juu wa Trento. "Mto wa Kiholanzi " ulioundwa ulikuwa na faida ya kuwa na urambazaji na mashau madogo ya makaa ya mawe ambayo yalisafirisha mizigo yao kwa vyombo vya bahari katika Ouse. Ujenzi wa reli kutoka Doncaster hadi Goole mwaka wa 1870 ulipunguza sana trafiki hii na wakati mtaro katika makutano mapya kutoka Stainforth hadi Aire na njia ya Calder (Knottingley na mtaro wa Goole) magharibi ya Goole ulimalizika mwaka wa 1897, mto wa Kiholanzi ulirudi karibu na mkondo wake wa awali. Stainforth na mtaro wa Keadby huruhusu urambazaji kuanzia Don katika Stainforth hadi Trento katika Keadby. === Mafuriko === Don umekuwa na mafuriko mashuhuri kadhaa. Katika usiku wa 26 Oktoba 1536 kuinuka ghafla kwa ngazi ya maji ya mto kulizuia majeshi ya [[Hija ya neema]] kuvuka mto huu katika Doncaster, na kuilazimisha kuingia katika mazungumzo na vikosi vya Henry VIII.<ref>[4] ^ * {{cite book |last=Hunter |first=Joseph |authorlink=Joseph Hunter (antiquarian) |title=Hallamshire. The History and Topography of the Parish of Sheffield in the County of York |year=1819 |publisher=Lackington, Hughes, Harding, Mayor & Jones |location=London |pages=3 }} [[wikisource:Hallamshire. The History and Topography of the Parish of Sheffield in the County of York|(Wikipedia)]]j</ref><ref>{{cite journal |year=1855 |title=Antiquarian Researches |journal=The Gentlemen's Magazine |volume=199 |pages=628 }}</ref> [[Mafuriko makuu ya Sheffield ]], ambayo yalitokea tarehe 11 Machi 1864 kufuatia kuzimia kwa bwawa la [[Dale Dike]] yaliharibu nyumba 800, na kuwauwa watu 270.<ref>{{cite book |title=A Complete History of the Great Flood at Sheffield on March 11 & 12, 1864 |last=Harrison |first=Samuel |year=1864 |publisher=S Harrison, ''Sheffield Times'' Office |location=Sheffield }}</ref> Don pia ulikuwa mmoja wa mito iliyofurika katika [[mafuriko ya Uingereza ya 2007 .]] Rekodi ya ngazi ya mvua ilisababisha mafuriko katika Sheffield na Rotherham pamoja na watu wawili kufa katika eneo hilo, wakati katika eneo la Denaby Kuu / Mexborough, mto huu ulipanda na kupasua fuko zake katika kwenye daraja la barabara ya Doncaster, pia kufurika kwenye reli zilizo kaskazini ya mto. [[Mtaro]] jirani ulijaa zaidi, pamoja na baadhi ya maeneo ya Don kuingia katika mtaro huu, na kusababisha ongezeko kubwa katika eneo la maji, na kusababisha mafuriko kya maji katika nyumba karibu na malisho ya mifugo. ==Angalia pia== * [[Mito ya Uingereza]] == Marejeo == {{Marejeo}} ==Viungo vya nje== {{Commons category|River Don, South Yorkshire}} {{Waterways in Sheffield}} {{DEFAULTSORT:Don, River}} [[Jamii:Mito ya Uingereza]] [[Jamii:Mito ya Barnsley]] [[Jamii:Mito ya Doncaster]] [[Jamii:Mito ya Rotherham]] [[Jamii:Mito ya Sheffield]] 3w7sc1cjgg9ylw1rcs80lv0ezc5nbrd 0 35808 1607926 1600228 2026-10-14T03:20:51Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607926 wikitext text/x-wiki '''Michael ''Mike'' Okoth Origi''' (alizaliwa [[16 Novemba]] [[1967]]) ni [[mchezaji]] wa zamani wa kandanda kutoka nchi ya [[Kenya]]. Wakati mwingi wa wasifu wake, alisakata kabumbu ya utaalamu nchini [[Ubelgiji]]. == Wasifu == Origi alianza wasifu wake kwa kuvichezea vilabu vya Shabana na ''Kenya Breweries'' (sasa [[Tusker FC]]) nchini Kenya. Mnamo mwaka wa 1992 alihamia klabu iliyoko nchini [[Omani]] inayojulikana kama Boshar FC na miezi mitatu baadaye akahamia klabu ya KV Oostende nchini Ubelgiji. Msimu wake uliyokuwa na mafanikio zaidi ulikuwa ule wa 1998/1999, wakati klabu yake ya Racing Genk ilishinda taji la ligi ya Jupiler ambayo ni ligi ya divisheni ya kwanza ya Ubelgiji. Mnamo mwaka wa 2006, akiwa na umri wa miaka 38, akiwa bado hodari, alikuwa anasakata kabumbu katika ligi lakini ya divisheni ya chini. == Kimataifa == Origi alikuwa mchezaji wa mara kwa mara ya wa timu ya kandanda ya kitaifa ya [[Kenya]] na alicheza katika [[Kombe la Mataifa ya Afrika]] mara tatu (1990, 1992 na 2004). == Maelezo mengine. == Mike Origi alikuwa anajulikana nchini Ubelgiji kwa kuwa mwanakandanda mwungwana, kamwe hakulalamika, kamwe hakupinga uamuzi wa refari na kamwe hakumpa jeraha mpinzani wake. Miongoni mwa mashabiki alikuwa anajulikana kwa kuwa urafiki wake na hali yake ya kuwa mtu wa 'kawaida'. == Vilabu &amp; misimu == * Shule ya Upili ya Itierio * Shabana Kisii (kama mlinda lango) * Kenya Breweries -1992 * Boshar FC 1992 (Miezi 3) * Oostende KV 1992/1993 - 27, 8 * Oostende KV 1993/1994 - 16, 0 * Oostende KV 1994/1995 - 13, 2 * Oostende KV 1995/1996 - 15, 1 (Divisheni ya II) * KRC Harelbeke 1996/1997 - 27, 5 * KRC Harelbeke 1997/1998 - 29 6 * Racing Genk 1998/1999 - 32, 12 * Racing Genk 1999/2000 - 23, 6 * Racing Genk 2000/2001 - 23, 2 * Racing Genk 2001/2002 - 2, 0 - Alihamia Molenbeek mnamo Januari mwaka wa 2002 * RWD Molenbeek 2001/2002 - 25, 10 * Heusden Zolder 2002/2003 - 0, 0 (Divisheni ya II) * Heusden Zolder 2003/2004 - 30, 3 * KSK Tongeren 2004/2005 - 28, 15 (Divisheni ya III) * SK Tongeren 2005/2006 - 27, 10 (Divisheni ya III) * Cobox 76 2006-2007 (Divisheni ya V: Kiwango cha I cha Mkoa) == Kibinafsi == Kakake Austin Oduor Origi pia alikuwa mchezaji kandanda na aliichezwa klabu ya [[Gör Mahia]], huku ndugu yake mwingine Gerald Origi aliamua kucheza katika safu ya ulinzi katika klabu ya Kenya Breweries (sasa [[Tusker FC]]) katikati ya miaka ya 1990. Kakake mwingine, Anthony Origi pia alikuwa mchezaji wa safu ya ulinzi katika klabu ya Tusker. Mwananwe Austin, [[Arnold Origi Otieno]] ni mlinda lango na alikuwa mlinda lango wa kitambo wa Tusker F.C. kabla ya kujiunga na klabu ya Ulaya. Arnold pia ni mlinda lango wa timu ya kandanda ya kitaifa ya Kenya. ==Viungo vya nje== * [http://kenyafootball.com/index.php?doc=story&amp;id=1033&amp;categ=1 Mike Okoth Origi: The unsung grandmaster of Kenyan Soccer] {{Wayback|url=http://kenyafootball.com/index.php?doc=story&id=1033&categ=1 |date=20071006140034 }} {{Kenya-footy-bio-stub}} {{DEFAULTSORT:Okoth Origi, Mike}} [[Jamii:Waliozaliwa 1967]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wachezaji mpira wa Kenya]] qpms5a95gp724nvjtb8ula8phu5dygc 0 35865 1607717 1599877 2026-10-14T02:56:29Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607717 wikitext text/x-wiki {{Infobox single | Jina = I Stay In Love | Cover = 200px-I Stay In Love - Cover.jpg | Msanii = [[Mariah Carey]] | kutoka Albamu = [[E=MC2 (Mariah Carey album)|E=MC²]] | A-side = | B-side = | Ilitolewa = 28 Oktoba 2008 <small>(see [[I Stay In Love#Release history|release history]])</small> | Muundo = [[Music download|Digital download]], [[CD single]] | Ilirekosiwa = 2007 | Aina = [[pop music|Pop]], [[Contemporary R&B|R&B]] | Urefu = 3:32 | Studio = [[Island Def Jam Music Group|Island Def Jam]] | Mtunzi = Mariah Carey, [[Bryan-Michael Cox]], [[WyldCard]], Roderick Hollingsworth | Mtayarishaji = Bryan-Michael Cox, Mariah Carey | Audio sample? = | Single iliyopita = "[[I'll Be Lovin' U Long Time]]"<br />(2008) | Single ya sasa = "'''I Stay in Love'''"<br />(2008) | Single ya baadae = "[[Right to Dream]]" <br /> (2008) }} "'''I Stay in Love'''" ni wimbo uliandikwa na [[Mariah Carey]], [[Bryan-Michael Cox]], [[WyldCard]], wakishirikiana na Roderick Hollingsworth kwa ajili ya albamu ya studio kutoka kwa Carey ya kumi na moja ''[[E=MC2 (Mariah Carey album)|E=MC²]]''. Albamu hii iliandaliwa na Carey akishirikiana na Cox. Wimbo wa '''Stay in Love''' ulitolewa kama single ya nne na ya mwisho kutoka katika albamu hii. Wimbo huu ulichezwa katika tuzo za [[American Music Award]] zilizofanyika tarehe 23 Novemba 2008. Wimbo huu ilifanikiwa kufika nafasi ya kwanza katika chati ya ''[[Billboard (magazine)|Billboard]]'' [[Hot Dance Club Play]].<ref name="billboard.com">{{Rejea tovuti |url=http://www.billboard.com/bbcom/retrieve_chart_history.do?model.vnuArtistId=48340&model.vnuAlbumId=668708 |title=Billboard |accessdate=2006-03-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060317003856/http://www.billboard.com/bbcom/retrieve_chart_history.do?model.vnuArtistId=48340&model.vnuAlbumId=668708 |archivedate=2006-03-17 }}</ref> == Mapokezi == Wadadisi wa mambo wanasema kuwa wimbo wa '''I Stay in Love''' ulipata mapokezi mazuri, katika kupitia matokeo ya albamu hii ya ''[[E=MC2 (Mariah Carey album)|E=MC²]]'', Toleo la katika wavuti juu ya wimbo huu ''[[The Republican (Springfield)|The Republican]]'' yanasema kuwa Carey anang'ara katika wimno huu,<ref>O'Hare, Kevin. [http://blog.masslive.com/playback/2008/04/carey_gets_the_formula_right_o.html Carey gets the Formula Right on 'E=MC2']. ''[[The Republican (Springfield)|MassLive.com]]''. 13 Aprili 2008. Retrieved 6 Oktoba 2008.</ref> wakati [[Fox News Channel]] akiuelezea wimbo huu kama wenye mashairi mazito, == Matangazo == Carey aliimba wimbo katika onesho la moja kwa moja lililofanyika nchini Uingereza la vipaji linalojulikana kama ''[[The X Factor]]'' tarehe 8 Novemba 2008, ikiwa ni pamoja na kuimba wimbo wa "[[Hero]]" na washiriki wa enesho hilo. Pia aliumba wimbo huu katika onesho la tuzo za [[American Music Award]] lililofanyika tarehe 23 Novemba 2008 katika eneo la [[L.A. Live#Nokia Theatre|Nokia Theatre]].<ref>[http://www.people.com/people/article/0,,20239358,00.html Mariah Carey to Perform at the American Music Awards] {{Wayback|url=http://www.people.com/people/article/0,,20239358,00.html |date=20100420074115 }}. ''[[People (magazine)|People]]''. 10 Novemba 2008. Retrieved 12 Novemba 2008.</ref><ref>[http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=2338 Mariah to Perform at 36th Annual "American Music Awards" November 23 on ABC] {{Wayback|url=http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=2338 |date=20081112150749 }}. ''MariahCarey.com''. 11 Novemba 2008. Retrieved 12 Novemba 2008.</ref> == Video ya Muziki == [[Picha:170px-IStayInLove.jpg|thumb|right|170px|Maria Carey akiwa Las Vegas katika kutengeneza video ya "I Stay In Love"]] Ikiongozwa na mumewe Carey aitwaye [[Nick Cannon]], video ya muziki hii ilitengenezwa katika eneola [[Las Vegas, Nevada]], kwa kutumia hadithi ambayo Cannon na Carey waliwahi kushiriki kuiandika <ref>[http://mariahcarey.com/news/news.php?uid=2306 Mariah Set to Shoot Video for New Single I Stay In Love] {{Wayback|url=http://mariahcarey.com/news/news.php?uid=2306 |date=20081208190449 }}. ''MariahCarey.com''. Tuesday, 3 Oktoba 2008. Retrieved Tuesday, 3 Oktoba 2008.</ref> Carey alipiga picha kwa ajili ya video hii katika ukumbi usiku katika hoteli ya [[Bellagio]] tarehe 5 Oktoba 2008.<ref>Clarke, Norm. [http://www.lvrj.com/news/30506429.html NORM: Bobbitt trains for boxing bout in LV]. ''[[Las Vegas Review-Journal]]''. 6 Oktoba 2008. Retrieved 6 Oktoba 2008.</ref><ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,433024,00.html |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2010-01-26 |archive-date=2008-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081102030751/http://www.foxnews.com/story/0,2933,433024,00.html |url-status=dead}}</ref><ref>{{Rejea tovuti |url=http://thevegaseye.com/home/2008/10/6/carey-and-cannon-break-the-bank.html |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2010-01-26 |archive-date=2008-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081211082229/http://thevegaseye.com/home/2008/10/6/carey-and-cannon-break-the-bank.html |url-status=dead }}</ref> Carey aliendelea na upigaji picha kwa ajili ya video ya wimbo huu tarehe 6 Oktoba 2008, katika jangwa la Mojave. Akiwa katika mohajiano na [[Ryan Seacrest]], Cannon akiongea kuhusu video hii anasema kuwa, kuna wakati ambapo Carey anakuwa katika kitanda na mwanaume(aliyecheza nafasi hiyo alikuwa Andrew Karelis),...."<ref>[http://www.kiisfm.com/cc-common/mediaplayer/player.html?redir=yes&mps=kiisfm.php&mid=http://a1135.g.akamai.net/f/1135/18227/1h/cchannel.download.akamai.com/18227/podcast/LOSANGELES-CA/KIIS-FM/nickcannon101308.mp3?CPROG=PCAST&CPROG=RICHMEDIA&MARKET=LOSANGELES-CA&NG_FORMAT=chrrhythmic&NG_ID=kiis102fm&OR_NEWSFORMAT=chr&OWNER=&SERVER_NAME=www.kiisfm.com&SITE_ID=842&STATION_ID=KIIS-FM&TRACK=]</ref> Video hii iliingia katika chati ya ''[[Billboard]]'' na kushika nafasi ya 16 tarehe 6 Desemba 2008. == Orodha ya nyimbo na muundo == ;U.S. Digital Remix # "I Stay In Love" (Jody den Broeder Radio Edit) – 4:08 # "I Stay In Love" (Ralphi Rosario Melodic Radio Edit) – 3:50 # "I Stay In Love" (Jody den Broeder House Mix) – 8:29 # "I Stay In Love" (Ralphi Rosario Big Vocal) – 8:12 == Chati == Wimbo huu uliingia katika chati ya ''[[Billboard]]'' [[Hot R&B/Hip-Hop Songs]] na kufikia katika nafasi ya 97 hii ikiwa ni tarehe 15 Novemba 2008 na kupanda hadi kufikia nafasi ya 81.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.billboard.com/bbcom/retrieve_chart_history.do?model.vnuArtistId=48340&model.vnuAlbumId=668708 |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2006-03-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060317003856/http://www.billboard.com/bbcom/retrieve_chart_history.do?model.vnuArtistId=48340&model.vnuAlbumId=668708 |archivedate=2006-03-17 }}</ref> Single hii iliingia katika chati ya ''Billboard'' ya [[Rhythmic Airplay Chart]] katika nafasi ya 38 tarehe 20 Desemba na kuoanda hadi nafasi ya 37 tarehe 27 mwezi huo huo, 2008. Pia wimbo huu ulishika nafasi ya 4 katika chati ya ''Billboard'' ya [[Marekani]] ya [[Hot 100 Singles Sales]]. Na kufikia mwishoni mwa mwezi Desemba, wimbo huu ulikuwa katika nafasi ya 81. == Chati == {|class="wikitable sortable" !align="left"|Chati (2008) !align="center"|Ilipata<br />nafasi |- |{{singlechart|UKchartstats|95|artist=Mariah Carey|songid=34117}} |- |{{singlechart|Billboarddanceclubplay|1|artist=Mariah Carey|artistid=48340}} |- |{{singlechart|Billboardrandbhiphop|81|artist=Mariah Carey|artistid=48340}} |} == Historia ya kutoka == {| class="wikitable" ! Eneo ! Tarehe ! Muundo |- |rowspan="1"| Marekani |rowspan="1"| 28 Oktoba 2008 |rowspan="1"| Airplay |- |rowspan="1"| Marekani, Kanada |rowspan="1"| 16 Desemba 2008 |rowspan="1"| [[Music download|Digital download]] |} == Marejeo == {{Marejeo|2}} [[Jamii:Nyimbo za Mariah Carey]] [[Jamii:Nyimbo za 2008]] fzyd0so9m1t0nrjewihgpnehi6z2xw0 0 35887 1607769 1428812 2026-10-14T02:59:14Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607769 wikitext text/x-wiki [[Picha:Alan Paton.jpg|thumb|right|250px]] '''Alan Stewart Paton''' ([[11 Januari]] [[1903]] – [[12 Aprili]] [[1988]]) alikuwa mwandishi wa nchi ya [[Afrika Kusini]] na mwanaharakati dhidi ya ubaguzi wa rangi. == Familia == Paton alizaliwa katika eneo la [[Pietermaritzburg]], Mkoa wa Natal (ambao sasa unajulikana kama KwaZulu-Natal), babake alikuwa mtumishi wa kiserikali.<ref name=paton/> Baada ya kumaliza masomo yake katika Maritzburg College, alipata Shahada yake ya Sayansi katika Chuo Kikuu cha Natal <ref name=paton/> katika mji wake wa nyumbani, baada ya hapo alipata shahada ndogo ya ualimu. Baada ya kumaliza masomo yake, Paton alifanya kazi kama mwalimu, kwanza katika Shule ya Msingi ya Ixopo, na baadaye katika Shule ya Upili ya [[Pietermaritzburg]]<ref name=paton/> Alipokuwa katika shule ya Ixopo alikutana na Dorrie Francis Lusted.<ref name=paton/> Alimuoa Dorrie mnamo mwaka wa 1928 na walibaki pamoja hadi Dorrie alipokufa kutokana na ugonjwa wa shida ya kupumua mnamo mwaka wa 1967.<ref name=paton/> Maisha yao pamoja yanaelezewa katika kitabu kingine ''Kontakion Kwa Wewe Uliyeenda,'' iliyochapishwa mnamo mwaka wa 1969. Paton na katibu wake, Anne Hopkins, walifanya ndoa mwaka uo huo.<ref name=paton/> == Maisha mapema ya kitaaluma == Alisimamia Shule ya Marekebisho ya Diepkloof ya (Waafrika) waliovunja sheria kati ya mwaka wa 1935 na 1948, ambapo alianzisha mabadiliko yaliyokuwa ya kuboresha maisha ya Waafrika gerezani.<ref name=paton>{{Rejea tovuti |url=http://www.kirjasto.sci.fi/apaton.htm | title = Alan (Stewart) Paton (1903-1988)|accessdate=2010-01-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150113051758/http://www.kirjasto.sci.fi/apaton.htm |archivedate=2015-01-13 }}</ref> Muhimu sana kati ya mabadiliko haya ilikuwa sera ya mabweni wazi, sera ya ruhusa ya kazi na sera ya kutembelea nyumbani. Mwanzoni, wavulana walipewa makazi katika mabweni yaliyofungwa. Lakini wakati walipojionyesha kuwa waaminifu, walihamishwa hadi mabweni yaliyokuwa wazi katika ardhi ya shule hiyo. Wavulana walioonyesha kiwango kikubwa cha uaminifu waliruhusiwa kufanya kazi nje ya ardhi ya shule. Wakati mwingine, wavulana waliruhusiwa hata kukaa nje ya ardhi ya shule huku wakilindwa na familia yao. Ni jambo lisilokuwa la kawaida kuwa wavulana wachache kuliko 1% walikosa kurudi, kutoka idadi ya wavulana 10,000 waliopewa ruhusa ya kwenda nyumbani wakati Paton alipokuwa msimamizi wa Shule ya Diepkloof ndio waliovunja imani yao kwa kukosa kurudi. Paton alijitolea wakati wa [[Vita Vikuu vya Pili vya Dunia]], lakini alikataliwa. Baada ya vita alitembea, kwa kutumia pesa zake, kutazama magereza Duniani kote. Alitembelea Sandinavia, Uingereza, Bara Ulaya na Marekani. Wakati alipokuwa nchini Norwei, aliandika riwaya yake marufu ''Lia, Nchi Nayoipenda'', ambayo aliimaliza wakati wa safari yake, huku akiikamilisha siku kabla ya Krisimasi mjini San Francisco mnamo mwaka wa 1946.<ref name=paton/> Pale, alikutana na Aubrey na Marigold Burns, ambao walisoma rasimu ya kitabu chake na wakapata mchapishaji wa kukichapisha. Mhariri Maxwell Perkins, maarufu kwa kuhariri riwaya za [[Ernest Hemingway]] na Thomas Wolfe, aliongoza riwaya ya kwanza ya Paton ilipokuwa ikichapshwa na wachapioshaji wa Scribner. == Upinzani dhidi ya ubaguzi wa rangi == Mnamo mwaka wa 1948, miezi mine baada ya kuchapishwa kwa ''Lia, Nchi Inayopendwa'', chama cha utengano cha Kimataifa kilichukua mamalaka nchini Afrika Kusini. Mnamo mwaka wa 1953 Paton alianzisha chama cha Uhuru Cha Afrika Kusini, ambacho kilipambana na sheria za ubaguzi wa rangi zilizoanzishwa na Chama cha Kimataifa. Libaki kama rais wa chama hicho hadi wakati kilipolazimishwa kuvunjwa na serikali ya ubaguzi katika miaka ya 1960, kwa sababu wanachama wake walikuwa weusi na weupe. Paton alikuwa rafuiki yake Bernard Friedman, mwanzilishi wa Chama cha Maendeleo (Afrika Kusini) <ref>http://www.mg.co.za/article/2005-11-14-a-mixture-of-ice-and-fulfilled-desire</ref>. Rafiki ya Paton aliyekuwa mwandishi Laurens van der Post, aliyekuwa amehamia Uingereza katika miaka ya 1930, alikisaidia chama kwa njia nyingi. Van der Post alijua kuwa Majeshi ya Kijasusi ya Afrika Kusini yalijua kuwa alikuwa akimlipa fedha Paton, lakini haingeweza kukomesha shughuli hiyo kupitia njia halali za kisheria. Paton mwenyewe alifahamika kwa upinzani wake wa amani dhidi ya mfumo wa ubaguzi wa rangi, kama tu watu wengi katika chama chake, ingawa wachache walitumia njia ya moja kwa moja, ya vurugu. Kutokana na hayo, chama kilitazamwa kama mtenda mbaya kwa sababu ya matukio haya. Pasipoti ya Paton ilinyakuliwa aliporudi kutoka New York mnamo mwaka wa 1960, ambapo alikuwa amepewa Tuzo la Kila Mwaka la Utetezi wa Uhuru. Pasipoti hiyo ilirudishwa tuu baada ya miaka kumi. Paton alistaafu katika eneo la mlima wa Botha, ambapo aliishi hadi kifop chake. Anakumbukwa katika eno la Uhuru la Shirika la Uhuru la Kimataifa. == Maandiko mengine == Riwaya za pili na za tatu za Paton, ''Phalarope anayechelewa sana'' (1953) na ''Ah, lakini Nchi yako ni Nzuri'' (1981), na hadithi zake fupi, ''Hadithi Kutoka Eneo Lenye Shida'' (1961), zote zinahusu na mada ile ile ya ubaguzi wa rangi zilizokuwa katika kitabu cha kwanza cha mwandishi huyo. ''Ah, lakini nchi yako ni nzuri'' ilikuwa na msingi wake katika hadithi za maisha, barua, hotuba, habari na rekodi za kesi za kisheria, na wahusika wa kubuni na wa kweli kama vile [[Albert Luthuli]] na [[Hendrik Verwoerd]]. Riwaya yenyewe ilikuwa ubunifu wa kihistoria, iliyotoa maelezo yenye ufasaha kuhusu harakati za upinzani nchini Afrika Kusini wakati wa miaka ya 1960. "Paton anajaribu kuwapa wahusika wake ubinadamu ambao hautarajiwi kutoka kwao. Katika riwaya hii, kwa mfano, tunakutana na Muafrikana mkaidi anayekiuka Sheria dhidi ya Uovu. Kuna Waafrikana wengine pia wanaaongozwa na na nia yao na si sheria, na kanuni zinazotolewa na bunge lisilokuwa na uso na lenye kushikilia mtazamo mmoja tu." (kutoka kitabu cha Waandishi wa Kiafrika wa baada ya Enzi ya Kikoloni,kilichohaririwa na Pushipa Naidu Parekh na Siga Fatima Jagne, 1998) Paton alikuwa mwandishi wa insha nyingi, maudhui yake tena yakiwa kuhusu watui wa rangi mbalimbali na siasa nchini Afrika Kusini. Katika riwaya ya ''Okoa Nchi Inayopendwa'' Paton anatumia mada maarufu ya riwaya yake ya kwanza lakini anatumia sauti ya aadilifu katika kitabu chote huku akiwajadili watu wengi maarufu na maswala katika pande zote mbili za harakati za upinzani dhidi ya ubaguzi wa rangi nchini Afrika Kusini. Dhehebu lake la Kianglikana lilikuwa jambo linguine lililochangia maisha yake na maandishi yake, kama inayoonekana kutoka kwa jina la kitabu ''Chombo cha Amani Yako''. Paton aliandika vitabu viwili kuhusu maisha yake: ''Kuelekea Mlimani'' kinachohusu maisha ya Paton huku yakielekea (na hata kuhusisha) uchapishaji wa ''Lia, Nchi Inayopendwa'' (tukio lililobadilisha maisha yake) huku ''Safari Ikiendeleshwa'' inaanza kuhadithia kuanzia wakati huo kuendelea. Aliandika vitabu viwili kuhusu maisha ya watu wengine pia. Rafiki yake Jan Hendrik Hofmeyr alipewa heshima katika kitabu kilichoitwa ''Hofmeyr'' kama tu rafiki mwingine, Geoffrey Clayton, katika ''Ubaguzi wa Rangi na Kasisi''. Mbinu nyingine ya uandishi iliyochukua wakati wake mwingi maishani mwake ilikuwa ushairi; mwandishi wa vitabu kuhusu maisha ya watu Peter Alexander anajumuisha mengi ya mashairi haya katika kitabu chake kuhusu maisha ya Alan Paton. Vitabu vilivyochapishwa hivi karibuni kuhusu maandiko ya Paton ni vitabu kuhusu safari -- ''Mji Uliopotea wa Kalahari'' (2006); na baadhi ya maandiko yake mafupi -- ''Shujaa wa Barabara ya Currie''. == Maisha ya Kibinafasi == Paton alikuwa Mkristo wa kujitolea. Imani yake ni bayana katika vitabu alivyoviandika, Lia Nchi Inayopendwa, ikiwa ni mfano mmoja. Paton alikuwa na elimu nyingi, na anaaminika kuwa mmoja wa watu wenye kubarikiwa na akili nyingi Barani Afrika. Lengo lake la kibinafsi lilikuwa, "Afrika Kusini lazima iokolewe mtu mmoja kwa wakati." == Baadhi ya Vitabu Vyake == * ''Lia, Nchi Nayoipenda'', 1948 - filamu 1951, iliongozwa na Zoltan Korda * ''Kupotea Angani'' 1950 (pamoja na Maxwell Anderson – ilifanywa kuwa wimbo na Kurt Weill) * ''Phalarope Aliyechelewa Sana'', 1953 * ''Ardhi ya Watu wa Afrika Kusini'', 1955 * ''Afrika Kusini Ikibadilika'', 1956 * ''Debbie Nenda Nyumbani'', 1960 * ''Hadithi Kutoka Nchi Yenye Shida'', 1961 * ''Hofmeyer'', 1964 * ''Spono'', 1965 (pamoja na Krishna Shah) * ''Mtazamo wa Mbali'', 1967 * ''Kifaa cha Amani Yako'', 1968 * ''Kontakio, Kwa Wewe Uliyeenda'', 1969 (pia: ''Kwa Wewe Uliyeenda'') * ''Historia ya Kesi ya Pinky, 1972 * ''Ubaguzi wa Rangi na Kasisi: Maisha na Matukio ya Geoffrey Clayton, Kasisi wa Cape Town'', 1973 * ''Kubisha Mlangoni'', 1975 * ''Kuelekea Mlimani'', 1980 * ''Ah, lakini Nchi Yako ni Nzuri'', 1981 * ''Safari Ikiendeleshwa: Hadithi ya Maisha'', 1988 * ''Okoa Nchi Inayopendwa'', 1989 * ''Shujaa wa Barabara ya Currie: hadithi ndogo kamili'', 2008 [http://www.umuzi-randomhouse.co.za/hero.html] ''Lia, Nchi Inayopendwa'' imefanywa kuwa filamu mara mbili (mwaka wa 1951 na 1995) na ilikuwa msingi wa Mchezo wenye Wimbo ulioitwa ''Kupotea Angani'' (iliigizwa na Maxwell Anderson]], muziki uliundwa na Kurt Weill). Tuzo la Alan Paton la Kila mwaka hutolewa ili kumkumbuka. == Angalia pia == * [[Orodha ya Waandishi wa Afrika Kusini]] == Marejeo == {{Marejeo}} == Viungo vya nje == * [http://paton.ukzn.ac.za/findus779.aspx The Alan Paton Centre & Struggle Archives] {{Wayback|url=http://paton.ukzn.ac.za/findus779.aspx |date=20090830234508 }} * [http://literature.kzn.org.za/lit/22.xml Alan Paton — A short biography and bibliography ] {{Wayback|url=http://literature.kzn.org.za/lit/22.xml |date=20050403194603 }} * {{IMDb title|id=0043436|title=Cry the Beloved Country'' (1951) }} * {{IMDb title|id=0112749|title=Cry the Beloved Country'' (1995) }} * http://www.mg.co.za/article/2005-11-14-a-mixture-of-ice-and-fulfilled-desire {{DEFAULTSORT:Paton, Alan}} [[Jamii:Waliozaliwa 1903]] [[Jamii:Waliofariki 1988]] [[Jamii:Fasihi]] [[Jamii:Waandishi wa Afrika Kusini]] 1acg0bq6o7suc69f3q0d9y4gu9cucab 0 35924 1607698 1580512 2026-10-14T02:55:34Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607698 wikitext text/x-wiki [[File:Le Kenyan Henry Rono, 'Champion des champions' du journal français 'L'Équipe' en 1978.jpg|thumb|Henry Rono]] {{MedalTableTop}} {{MedalSport | Wanaume Wakimbiaji }} {{MedalCountry | {{KEN}} }} {{MedalCompetition|[[Michezo ya All-Africa]]}} {{MedalGold| 1978 [[Algiers]] | 10,000 m}} {{MedalGold| 1978 [[Algiers]] | 3,000 m steeplechase}} {{MedalBottom}} '''Henry Rono''' ([[Kapsabet]], [[12 Februari]] [[1952]] - [[15 Februari]] [[2024]]) ni mkimbiaji wa zamani kutoka nchi ya [[Kenya]]. ==Wasifu== Rono alizaliwa katika sehemu ya [[Milima ya Nandi]] nchini Kenya na kabila yake ni [[Kinandi]]. Alianza mbio akiwa angali katika shule ya msingi. Kuanzia mwaka wa 1977 alihudhuria Chuo Kikuu cha Washington State, pamoja mkimbiaji mwenzake [[Samson Kimobwa]], ambaye alivunja rekodi ya dunia ya mita 10,000 mwaka wa 1977. Mkufunzi wake katika chuo kikuu alikuwa John Chaplin. Wakimbiaji zaidi kutoka nchi ya Kenya baadaye walijiandikisha katika chuo kikuu cha Washington State, pamoja na [[Bernard Lagat]], [[Mike Kosgei]], na [[Patrick Muturi]]. Akiwa angali bado katika chuo kikuu cha Washington State, Rono akawa mtu wa tatu tu katika historia (baada ya Gerry Lindgren na Steve Prefontaine) kushinda mchuano wa Cross Country wa wanaume wa NCAA mara tatu, katika miaka ya 1976, 1977, na 1979. Muda wake wa ushindi ulikuwa 28:07 mwaka wa 1976 na muda wake umebakia wa kasi zaidi katika mita 10,000 ya cross-country katika historia ya NCAA (ingawa mwaka wa 2008 Galen Rupp alikimbia kwa muda wa 27:41 katika mkutano wa mkoa wa NCAA katika kozi ambayo ilisemekana kuwa mita 80 fupi kuliko mpimo wa kawaida). Pia alikuwa bingwa mtetezi wa steeplechase ya NCAA miaka ya 1978 na 1979 na bingwa wa mchuano wa ndani (yaani indoor kwa lugha ya kimombo) wa NCAA katika mita 3000 mnamo mwaka wa 1977. Upeo wa wasifu wa kukimbia wa Rono ulikuwa katika msimu wa mwaka 1978. Katika muda wa siku 81 tu, alivunja rekodi nne za dunia: ya mita 10,000 (27:22.5), ya mita 5,000 (13:08.4), steeplechase ya mita 3,000 (8:05.4), na mita 3,000 (7:32.1); mafanikio ambayo hayajafikiwa kamwe katika historia ya mbio za masafa marefu. Alipunguza rekodi ya mita 10,000 kwa karibu sekunde 8, ya mita 5000 na 4.5, ya steeplechase na 2.6, na 3000 kwa sekunde tatu kamili. Katika mwaka huo huo pia alishinda medali za dhahabu katika mbio za mita 5000 na 3000 m huku akaishiriki katika Michezo ya Jumuiya ya Madola. Kati yake tendaji zake zingine zilikuwa steeplechase ya mita 5000 mara mbili katika siku moja katika michuano ya kufuzu ya NCAA katika Chuo Kikuu cha Oregon katika uwanja wa Eugene 's Hayward. Aliweka rekodi katika matukio yote mawili, na muda wake katika matukio yote mawili yaalikuwa 8:18 na 13:22 mtawalia. Muda wa 8.18 ulipunguza rekodi ya NCAA kwa sekunde 6. Wakati alishiriki katika fainali ya mbio ya steeplechase siku iliyofuata, alishinda kwa muda wa 8:12.39, na kupunguza rekodi ya mkutano wa NCAA tena kwa muda wa sekunde sita. Alishinda medali za dhahabu katika mbio za mita 10,000 na mita 3000 katika [[Michezo ya All-Africa]] mwaka wa 1978. Ingawa hakutamalaki sana kama alivyotamalaki mwaka wa 1978, Rono aliendelea kukimbia na kushindana katika viwango vya juu kwa miaka minne ijayo, na kukimbia kwa muda wa kasi zaidi (13:19) wa mwaka katika mbio za mita 5,000 na kushinda mchuano wa cross-country wa NCAA mwaka wa 1979; hii ilikuwa mojawapo ya mbio za kasi zaidi katika historia ya mbio za mita 10,000 mwaka huo 1980 (27:31), huku alikuwa amekuwa na mwaka wa nguvu katika mbio ya mita 5000 na alikuwa na rekodi nyingine ya dunia mwaka wa 1981, na kukimbia muda wa kasi zaidi wa tatu katika historia katika mbio ya mita 5,000 (13:08.9) na vilevile mara mbili alimaliza mbio yak echini ya muda wa 27:30 na kukaribia rekodi ya dunia mita 10,000 kwa sekundi chache mwaka wa 1982. Baada ya 1978 mafanikio yake yakawa si ya mara kwa mara, kwani aliathiriwa na matatizo ya kuongeza uzito na kunywa pombe ambayo hakumwezeaha kukimbia kwa kasi. Mwaka wa 1981, alikimbia mbio za hali ya juu katika mita 5,000 na alivunja rekodi yake ya dunia ya mita 5,000 msimu wa majira ya joto ukielekea kuisha kwa muda wa 13:06.20, baada ya kuripotiwa kuwa alitumia sehemu bora ya siku akipumzika ilikupunguza ulevi alikuwa ameupata usiku kabla. Rono hakupata fursa ya kushiriki katika [[Michezo ya Olimpiki]], kwani nchi yake iligoma kushiriki katika Michezo ya Olimpiki ya miaka ya 1976 na 1980 na kufikia mwaka wa 1984 alikuwa ameacha kushiriki. Baada ya kustaafu kwake, mbali na kukabiliwa na ulevi, hakuwa na mpango wa kutumia mapato yake (kamwe hakuwa na wakala au mshauri wa kifedha). Baadaye akawa maskini hohehahe, katika miaka ya 1990, alitumia muda mwingi katika makazi ya wasiokuwa na makazi katika mji mkuu wa [[Washington DC]]. Rekodi yake ya dunia (8:05.4) ya steeplechase ya mita 3,000 m wake ilisimama kwa miaka 11, na, kuanzia mwaka wa 2008, bado inasimama kama rekodi ya NCAA. Leo, Rono ni mlevi anayejirekebisha na ni mkufunzi katika shule ya sekondari katika kukimbia katika sehemu ya Albuquerque, New Mexico na anasoma ilikuhitimu na shahada katika elimu maalum. Alipohitimu umri wa miaka 55 mwezi Februari mwaka wa 2007, Rono alijaribu kuvunja rekodi ya dunia ya world masters mile ya wakimbiaji wenye umri wa 55 hadi 59. Pia aliandika tawasifu yake, inayoitwa ''Olimpic Dream'', mwaka wa 2007. Mwaka wa 2009 iliripotiwa kuwa alipoteza uwasiliano na mke wake Jennifer Jepkemboi na watoto wake wawili Maureen Kipkorir na Calvin Chepchumba, na anajaribu kuwasiliana nao. == Ubora wa binafsi == *Mita 3000 - 7:32.1 (1978) *Mita 5000 - 13:06.20 (1981) *Mita 10,000 - 27:22.47 (1978) *Mita 3000 Steeplechase 8:05.4 (1978) == Marejeo == {{Marejeo}} ==Viungo vya nje== *{{iaaf name|id=2452}} *[http://www.team-rono.com/ Henry Rono's Web Site: Team Rono] {{Wayback|url=http://www.team-rono.com/ |date=20120814063852 }} *[http://www.authorhouse.com/BookStore/ItemDetail~bookid~45041.aspx Excerpt from Henry Rono's autobiography, ''Olympic Dream'' ] {{Wayback|url=http://www.authorhouse.com/BookStore/ItemDetail~bookid~45041.aspx |date=20080822050520 }} *[http://www.sporting-heroes.net/athletics-heroes/displayhero.asp?HeroID=957 Henry Rono at sporting-heroes.net] *[http://users.erols.com/jimsue/running/pot_pourri/henry_rono.htm The storied career of Henry Rono] {{Wayback|url=http://users.erols.com/jimsue/running/pot_pourri/henry_rono.htm |date=20050528075153 }} *[http://www.itebooks.net/Book/millennium-sport-book/ If I close my eyes, I can still see him now, a lean figure leading the pack - long distance runner Henry Rono] {{Wayback|url=http://www.itebooks.net/Book/millennium-sport-book/ |date=20090303202642 }} *[http://www.aroadrun.org/Half_Fast_Lane/1997/Henry_Rono_and_Me.pdf Henry Rono and Me] {{Wayback|url=http://www.aroadrun.org/Half_Fast_Lane/1997/Henry_Rono_and_Me.pdf |date=20070927193249 }} (PDF) *The EastAfrican 6 Mei 2002: [http://www.nationaudio.com/News/EastAfrican/13052002/Features/Magazine1.html From The Good Life To Car-Washing, Henry Rono Tasted it All]{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{start box}} {{s-ach|rec}} {{succession box|before={{Flag icon|GBR}} [[Brendan Foster]]|title=[[World record progression for the Men's 3,000 m|Men's 3,000 m World Record Holder]]|years=27 Juni 1978 &ndash; 20 Agosti 1989|after={{Flag icon|MAR}} [[Said Aouita]]}} {{succession box|before={{Flag icon|NZL}} [[Dick Quax]] |title=[[5000_meters#World_record_progression|Men's 5000m World Record Holder]]|years=8 Aprili 1978 &ndash; 7 Julai 1982 |after={{Flag icon|GBR}} [[David Moorcroft]]}} {{succession box|before={{Flag icon|KEN}} [[Samson Kimobwa]] |title=[[World record progression for the Men's 10,000 m|Men's 10,000 m World Record Holder]]|years=11 Juni 1978 &ndash; 2 Julai 1984 |after={{Flag icon|POR}} [[Fernando Mamede]]}} {{succession box|before={{Flag icon|SWE}} [[Anders Gärderud]]|title=[[Steeplechase_%28athletics%29#World_Record_Progression|Men's Steeplechase World Record Holder]]|years=13 Mei 1978 &ndash; 3 Julai 1989|after={{Flag icon|KEN}} [[Peter Koech]]}} {{s-ach|aw}} {{succession box | before={{Flag icon|CUB}} [[Alberto Juantorena]] | | title=[[United Press International Athlete of the Year Award#Male winners|United Press International<br>Athlete of the Year]] | | after={{Flag icon|GBR}} [[Sebastian Coe]] | | years=[[1978 in sports|1978]]}} {{succession box|title=[[Track & Field Athlete of the Year|Men's Track & Field Athlete of the Year]]|before={{Flag icon|CUB}} [[Alberto Juantorena]]|after={{Flag icon|GBR}} [[Sebastian Coe]]|years=[[1978 in athletics (track and field)|1978]]}} {{s-sports}} {{succession box|before={{Flag icon|FRG}} [[Karl Fleschen]]|title=[[3000_metres#Men.27s_Seasons_Best|Men's 3,000 m Best Year Performance]]|years=1978|after={{Flag icon|USA}} [[Rudy Chapa]]}} {{succession box|before={{Flag icon|NZL}} [[Dick Quax]]|title=[[5000_metres#Men.27s_Seasons_Best_.28Track.29|Men's 5,000 m Best Year Performance]]|years=1978|after={{Flag icon|TAN}} [[Suleiman Nyambui]]}} {{succession box|before={{Flag icon|ETH|1975}} [[Miruts Yifter]]|title=[[5000_metres#Men.27s_Seasons_Best_.28Track.29|Men's 5,000 m Best Year Performance]]|years=1981|after={{Flag icon|GBR}} [[David Moorcroft]]}} {{succession box|before={{Flag icon|FRG}} [[Michael Karst]]|title=[[Steeplechase_%28athletics%29#Men.27s_Seasons_Best_.28Outdoor.29|Men's 3,000 m Steeple Best Year Performance]]|years=1978 &mdash; 1979|after={{Flag icon|POL}} [[Bronisław Malinowski]]}} {{end box}} <br> {{Footer Commonwealth Champions 5000m Men}} {{Footer Commonwealth Champions Steeple Men}} {{Footer All-Africa Champions 10000 m Men}} {{Footer All-Africa Champions 3000 m Steeple Men}} <br> {{DEFAULTSORT:Rono, Henry}} [[Jamii:Waliozaliwa 1952]] [[Jamii:Waliofariki 2024]] [[Jamii:Wanariadha wa Kenya]] bkeb76vvfon9u0sdn4lzexbi6j47vsz 0 36016 1607802 1267527 2026-10-14T03:14:29Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607802 wikitext text/x-wiki [[File:Tottenham moselle 1.jpg|right|thumb|250px|Mto Mosellekuonekana juu ya ardhi katika njia yake kuelekea makaburi ya Tottenham. Mkondo huu wa kawaida uliwahi kuwa na tisho za mafuriko katika eneo hili. (Novemba 2005)]] '''Mto Moselle''', pia unajulikana kama kijito cha Moselle, uko katika [[Kaskazini London]] na hutiririka kupitia [[Tottenham]] kuelekea [[bonde la Lee]]. [[Mto]] huu awali ulikuwa tawimto wa Mto Lee, lakini sasa unaelekea ndani ya kijito cha Pymmes, tawimto mwingine wa mto Lee. Jina limetokana na 'Mosse-Hill' katika [[Hornsey],] ardhi iliyo juu inayo chanzo cha mto huu, na hauna uhusiano wowote wa asili ya jina na [[Mto Moselle]], mto mkuu wa bara. Pia eneo hili liko kwenye mlima lilipatia wilaya ya [[Kilima cha Muswell]] jina lake na kwa muda mto huu ulijulikana kama Moswell. Tofauti na kijitocha Hackney kusini, Moselle si "mto unapotea". Ingawa mkondo mrefu umfunikwa (Moselle Avenue katika [[Mbuga ya Noel]] inapitia juu ya mkondo wa mtoo huu uluofunikwa), Hautoweki ndani ya bomba la maji chafu katika London na msafara wake unagundulika kwa urahisi. Unaweza kuonekana ukipitia juu ya ardhi katika makaburi ya [[Tottenham{/(kulia) na eneo la kuchexea la Ubwana , na kupa {0}Shamba la maji mapana]] jina lake. ==Kutiririka na mafuriko== Moselle huwa na mtiririko wa kawaida wakati huu, lakini uliwahi kuwa na tisho kubwa la mafuriko katika Tottenham. Hadi karne ya 19, mkondo wote wa mto huu ulikuwa juu ya ardhi, lakini katika mwaka wa 1836 mkondo katika barabara kuu ya Tottenham na mkondo wa Hart ulifunikwa juu. Ufunikaji mkubwa ulifanyika katika mwaka wa 1906 na baadaye, ili sasa mto huu ulifunikwa kabisa kutoka makaburi ya Tottenham hadi kwenye kituo unapoingia kwenye kijito cha Pymme. Mto uliendelea kupasuka kutoka mkondo wake na kusababisha mafuriko katika eneo katika barabara kuu karibu na makutano ya mkondo wa Uwana na Scotland Kibichi. Hii ilikuwa ni tukio la kila mwaka hadi mwishoni mwa miaka ya 1960, wakati ufunikaji wa mto huu ulifanywa upya na marekebisho katika eneo hili. Wakati wa ujenzi wa shamba la maji pana mwaka wa 1967, kulikuwa na wasiwasi kuhusu hatari za mafuriko kutoka mto huu na njia zote za kupitia ziliinuliwa hadi katika sakafu ya kwanza na hakuna nyumba au duka zilizojengwa katika sakafu ya ardhi. ==Marejeo na vidokezo== {{Reflist}} ==Viungo vya nje== * [http://www.silentuk.com/writeups/moselle.html Silentuk.com] {{Wayback|url=http://www.silentuk.com/writeups/moselle.html |date=20090130015123 }} - Picha kutoka ndani ya Mto Moselle uliozikwa * [http://www.british-history.ac.uk/report.asp?compid=26983 Historia ya kata ya Middlesex: Toleo la 5] - Tottenham * [https://web.archive.org/web/20091028041145/http://www.geocities.com/summerhillroad2002/moselle_river_report.htm Ripoti ya Mto Moselle] picha za kihistoria na akaunti * [http://www.lordshiprec.org.uk/about-the-park/history/moselle-river-history/] {{Wayback|url=http://www.lordshiprec.org.uk/about-the-park/history/moselle-river-history/ |date=20091110160112 }} Historia ya Moselle katika Tovuti ya rafiki wa uwanja wa kuchezea wa ubwana. {{DEFAULTSORT:Moselle, Mto}} [[Jamii:Mito ya Uingereza]] rkgf5ut3df7kj46o2j5br5txy4mjott 0 36018 1607845 1539742 2026-10-14T03:16:43Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607845 wikitext text/x-wiki [[Picha:Benue_state_contingent_2.jpg|thumbnail|right|200px|Wachezaji wa ngoma, Benue]] {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" width="240" style="margin:1em 1em 1em 0;border:1px #aaa solid;border-collapse:collapse;font-size:95%" align="right" | align="center" colspan="3" bgcolor="#d3d3d3"|<font size="4">'''Jimbo la Benue ''' </font><br><font size="1">[[Jina la Bandia:]]Kapu la Taifa la Chakula.</font> |- ! align="center" bgcolor="#efefef" colspan="3"|Makao |- ! align="center" colspan="3"|[[File:NigeriaBenue.png|200px|Makao ya jimbo la Benue nchini Nigeria]] |- | Takwimu |- | align="left" valign="top"|'''[[Gavana]]''' <br> (Orodha) | colspan="2" valign="top"|[[Gabriel Suswam (PDP)]] |- ! align="left" valign="top"|[[Tarehi lililoanzishwa]] | colspan="2" valign="top"| 3 Februari 1976 |- ! align="left" valign="top"|[[Mji Mkuu]] | colspan="2" valign="top"| [[Makurdi]] |- ! align="left" valign="top"|[[Eneo]] | colspan="2" valign="top"|34,059 km ²<br>[[Nafasi ya 11]] |- | align="left" valign="top"|'''[[Idadi ya Watu]]''' <br> Sensa ya mwaka wa 1991 <br> makadirio ya 2005 | align="left" valign="top"| [[Nafasi ya 7]]<br> 2.780.398 <br> 5.181.642 |- | align="left" valign="top"|'''[[GDP (PPP)]]''' <br> &nbsp;-Jumla <br> &nbsp;-Per capita | align="left" valign="top"| 2007 (kadirio)<br> $ 6.86 billion <ref name="C-GIDD GDP">{{cite web|url=http://www.cgidd.com|publisher=Canback Dangel|title=C-GIDD (Canback Global Income Distribution Database)|accessdate = 2008-08-20}}</ref><br> $ 1.592 <ref name="C-GIDD GDP"></ref> |- ! align="left" valign="top"|[[ISO 3166-2]] | colspan="2" valign="top"|NG-BE |} [[Picha:Jimbo Benue Nigeria.png|thumb|right|300px|Mahali pa Benue katika [[Nigeria]]]] '''Benue''' ni [[jimbo]] katika Kaskazini kati ya [[Nigeria]] pamoja na wakazi karibu [[milioni]] 2.8 katika mwaka [[1991]]. [[TIV, IDOMA]], na [[Igede]] huzungumzwa kila mahali. Kuna makabila mengine pia. Hizi ni pamoja na Etulo na Abakwa. <ref name="unijos">{{cite web|url= http://www.uiowa.edu/intlinet/unijos/nigonnet/nlp/benue.htm|title= Languages of Benue State|last= Seibert|first= Uwe|accessdate= 2007-04-03|work= Nigerian Languages|publisher= Department of Languages and Linguistics , [[University of Jos]]|archiveurl= https://web.archive.org/web/20070509054547/http://www.uiowa.edu/intlinet/unijos/nigonnet/nlp/benue.htm|archivedate= 2007-05-09}}</ref> Mji wake mkuu ambao ni [[Makurdi]], Benue ni jimbo tajiri kwa kilimo; baadhi ya mazao yanalimwa huko ni: [[viazi]], [[muhogo|mihogo]], [[maharagwe]] ya [[soya]], [[mtama]], [[kitani]], [[Kiazi kikuu|viazi vikuu]] na [[ufuta]]. Jimbo la Benue limepata jina lake kutokana na [[mto Benue]] na iliundwa kutoka [[Jimbo la tambarare ya Benue]] wa [[1976]], pamoja na [[Igala]], na baadhi ya sehemu za [[Kwara (jimbo)|jimbo la Kwara]]. Pia katika mwaka wa [[1991]] baadhi ya maeneo ya jimbo la Benue (hasa katika eneo la igala), pamoja na maeneo katika jimbo la Kwara, yalitengwa ili kuunda [[jimbo la Kogi]]. Viashiria vya watu wa Igbo na makabila yanapatikana katika maeneo ya mpaka wa jimbo la Enugu na Ebonyi katika maeneo ya serikali za mitaa kama Obi, nk ==Maeneo ya Serikali za Mitaa== Maeneo 23 ya [[Serikali za Mitaa]] katika jimbo la Beneue ni: {| width="50%" |- valign="top" | width = 25% | * [[Agatu]] * [[Apa]] * [[Ado]] * [[Buruku]] * [[Gboko]] * [[GUMA]] * [[Gwer Mashariki]] * [[Gwer Magharibi]] * [[Katsina-Ala]] * [[Konshisha]] * [[Kwande]] * [[Logo]] | width = 25% | * [[Makurdi]] * [[Obi]] * [[Ogbadibo]] * [[Ohimini]] * [[Oju]] * [[Okpokwu]] * [[Oturkpo]] * [[Tarka]] * [[Ukum]] * [[Ushongo]] * [[Vandeikya]] |} ==Marejeo== {{Reflist}} ==Viungo vya nje== * [http://www.benuestate.gov.ng Tovuti Rasmi ya jimbo la Benue]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Nigeria}} {{Coord|7|20|N|8|45|E|region:NG_type:adm1st_source:GNS-enwiki|display=title}} {{mbegu-jio-Nigeria}} [[Category:Majimbo ya Nigeria|B]] [[Category:Jimbo la Benue]] lo8mw7u599e3pex93subplag9k86i0n 0 36129 1607846 1527903 2026-10-14T03:16:46Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607846 wikitext text/x-wiki '''Umri wa Kati''' (pia: '''makamo''') ni kipindi cha [[maisha]] baada ya [[ujana]] lakini kabla ya [[uzee]]. Majaribio mbalimbali yamefanywa kufafanua [[umri]] huu, ambao uko katika [[robo]] ya [[tatu]] ya [[wastani]] cha kuishi kwa [[binadamu]]<ref>Kulingana na kamusi ya Collins, "... kipindi hiki kwa kawaida huwa kati ya 40 na 60". [[OED]] huwa na ufafanuzi sawa lakini huanzia baadaye, "... kipindi kati ya ujana na uzee, kati ya 45-60". Sensa ya Marekani huorodhesha umri wa kati ukijumuisha kundi la umri wa 35-44 na 45-54, wakati [[mwanasayansi]] mashuhuri wa kijamii, [[Erik Erikson]], alionelea kuwa umri huo ulikwisha baadaye kidogo na kufafanua umri wa kati ukiwa kati ya 40 na 65.</ref>. ==Afya== [[Watu wazima]] wenye umri wa kati mara nyingi huonyesha [[ishara]] za kuzeeka kama vile [[ngozi]] kutokuwa nyororo na [[nywele]] iliyo na [[mvi]]. [[Nguvu]] pia hupungua, na kilo 5-10 kg (10-20 lb) ya mafuta ya mwili, kupunguza upumuaji na upungufu katika upigaji wa moyo. Hata hivyo, watu huzeeka kwa viwango tofauti na kuna tofauti kubwa inaweza kuwa kati ya watu wa rika. <ref>{{cite journal | last = Shephard | first = Roy J. | title = Aging and Exercise | journal = Encyclopedia of Sports Medicine and Science | publisher = T.D.Fahey | date = 7 Machi 1998 | url = http://www.sportsci.org/encyc/agingex/agingex.html | accessdate = 2007-06-26 }}</ref> [[Uzazi]] wa wote wawili, [[mwanamume]] na [[mwanamke]], hupungua kwa umri. Kuwa [[mjamzito]] unapozeeka huongeza hatari na [[mtoto]] kuzaliwa na baadhi ya matatizo kama vile [[ugonjwa wa Down]]. Uzazi katika umri mzee pia huongeza hatari ya kupoteza mtoto au kasoro nyingi, ikiwa ni pamoja na [[skizofrenia]], [[autism]], upungufu wa akili na [[bipolar]]. <ref> {{cite web|url=http://www.medicinenet.com/script/main/art.asp?articlekey=47778 |title=Age Raises Infertility Risk in Men, Too: Risks associated with men's biological clocks may be similar to women's. |accessdate=2009-10-16 |last=Heubeck, MA |first=Elizabeth |coauthors=Reviewed By Brunilda Nazario, MD |date=2005-06-29 |work=WebMD |publisher=MedicineNet }}</ref> <ref> {{cite web|url=http://cmbi.bjmu.edu.cn/news/0608/15.htm |title=Miscarriage significantly associated with increasing paternal age |accessdate=2009-10-16 |date=2006-08-03 |publisher=Columbia University's Mailman School of Public Health }}</ref> <ref> {{cite journal|title=The Father Factor: Could becoming a father after age 40 raise the risks that your children will have a mental illness? (PDF)|journal=Scientific American Mind|date=Februari/Machi 2009|first=Paul|last=Raeburn|coauthors=|volume=|issue=|pages=30–33|id= |url=http://www.hartnell.cc.ca.us/faculty/ymatsush/Psy15/scan%20Father%20factor.pdf|format=|accessdate=2009-10-16 }}</ref> Wanawake wengi hupitia kikomo cha kuzaa katika umri wao wa mwishoni wa miaka ya 40 au 50. <ref>{{Rejea tovuti |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/medical_notes/455393.stm |title=Vidokezo vya matibabu katika BBC |accessdate=2010-01-29 |archivedate=2009-03-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090319071318/http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/medical_notes/455393.stm |=https://web.archive.org/web/20090319071318/http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/medical_notes/455393.stm }}</ref> Viwango vya utasa miongoni mwa wanaume pia huongezeka wanapozeeka, na kikomo katika umri wa 45. <ref> {{cite web|url=http://www.webmd.com/infertility-and-reproduction/news/20030626/male-biological-clock-ticking-too |title=Male Biological Clock is Ticking, Too |accessdate=2009-10-16 |last=Cannon |first=Mary |date=2003-06-26 |work=WebMD Health News }}</ref> Katika [[nchi zilizoendelea]], vifo huanza kuongezeka kuanzia umri wa 40 na kuendelea, hasa kutokana na matatizo ya afya yanayohusiana na umri kama vile [[ugonjwa wa moyo]] na [[kansa]]. <ref name="life_expectancy"> {{cite web | title = Life Expectancy Profiles | work = | publisher = BBC | date = 6 Juni 2005 | url = http://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A3784854 | accessdate = 2007-06-26 }}</ref> <ref>{{cite web | title = UK cancer mortality statistics by age| publisher = Cancer Research UK | month = Mei | year = 2007| url = http://info.cancerresearchuk.org/cancerstats/mortality/age/ | accessdate = 2007-06-26 }}</ref> Hata hivyo, wengi wa umri wa kati katika nchi zilizoendelea hutarajia kuishi katika [[uzee]]. [[Matarajio ya kuishi]] katika [[nchi zinazoendelea]] yako chini na hatari ya kifo katika miaka yote iko juu zaidi. <ref name="life_expectancy"></ref> ==Tazama pia== * [[Ujana]] * [[Uzee]] ==Tanbihi== {{Marejeo}} ==Marejeo== * Kamusi la Hisia la Collins Toleo la nne 1999 Collins (en chapisho la Harper la wachapishaji wa Collins ) Glasgow ISBN 0004722574 ==Viungo vya nje== * [http://www.thirdage.co.uk Umri wa Tatu] {{Wayback|url=http://www.thirdage.co.uk/ |date=20100123095048 }} * [http://www.lifetwo.com Maisha ya Pili] {{Wayback|url=http://www.lifetwo.com/ |date=20161018172421 }} * [http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5652676 Je Umri Unavunja Nyoyo zetu za Kuishi?,] Kipengele katika''[[NPR]] '''s [["All Things Considered"]] utafiti wa kuzeeka na [[Robert Sapolsky]]''' '' * Ali Khan, [http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=942452 Kuishi katika arobaini na Zaidi] * http://www.askoxford.com/concise_oed/middleage?view=uk {{Wayback|url=http://www.askoxford.com/concise_oed/middleage?view=uk |date=20070929095919 }} [[Category:Saikolojia]] [[Category:Afya]] n6723llh3mpyzy3ua4k3qajbm0k5ro6 0 36136 1607927 1273697 2026-10-14T03:20:54Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607927 wikitext text/x-wiki {{Tafsiri kompyuta}} Katika masoko ya [[fedha]], hisa ni sehemu ya akaunti kwa vifaa mbalimbali vya fedha ikiwa ni pamoja na hifadhi (ya upendeleo au kawaida), na uwekezaji katika ushirikiano mdogo, na REIT. Hulka ya kawaida ya yote haya ni usawa wa ushiriki (kwa kiasi kidogo katika hisa ya upendeleo). Jina hifadhi katika wingi huwa na maana sawa na jina hisa. Shinikizo za wanahitria kuwa jina hifadhi litumike tu wakati linaashiria hisa za zaidi ya kampuni moja ni nadra kusikika hivi leo. == Wanahisa na Migao == Mapato yanayopokewa kutoka kwa hisa huitwa mgao, na mtu anayemiliki hisa huitwa mwenyehisa. Hii kwa kawaida huwa katika biashara za kiwango cha kati na biashara kubwa lakini si lazima katika biashara ndogo ambazo zinajaribu. == Utathmini == Hisa huthaminiwa kulingana na kanuni mbalimbali katika masoko mbalimbali, lakini nguzo ya msingi ni kuwa hisa ina thamani ya bei ambayo ina uwezekano kutumiwa hisa hizi zingeuzwa. Urahisi wa kuvunjwa kwa soko ni kipengele muhimu katika kutathmini uwezekano wa uuzaji wa hisa katika wakati wowote ule. Uuzaji halisi wa hisa kati ya mnunuzi na muuzaji kwa kawaida hukadiriwa kutoa kiashiria bora cha soko juu ya 'thamani halisi' ya hisa katika wakati huo. == Ushuru juu ya mgao wa hisa == Jinsi ushuru hutozwa juu ya migao ya hisa hutofautiana kati ya maeneo.Kwa mfano, nchini India, migao haitozwi ushuru ikiwa katika mikono ya mwenyehisa, lakini kampuni inayotoa migao hii hulipa ushuru wa usambazaji migao wa asilimia 12.5. Pia kuna dhana ya mgao unaotarajiwa, ambao hutozwa ushuru. Sheria za ushuru katika India hujumuisha uwezo wa kukomesha ugawaji wa migao. Nchini Kenya, ushuru wa kukatalia migao inayofaa kulipwa kwa wenyeji ilikuwa asilimia 5, iliyopungua kutoka asilimia 7.5. Soma zaidi: Taxation - Kenya - export, power [http://www.nationsencyclopedia.com/Africa/Kenya-TAXATION.html#ixzz0e2YQ8cee] == Vyeti vya Hisa == [[Picha:Stora Kopparberg 1288.jpg|thumb|right|300px|Hisa inyoshirikisha 1 / 8 Stora Kopparberg mgodi wa shaba kutoka 1288.]] Kitambo wawekezaji walipewa vyeti vya hisa kama ushahidi wa umiliki wa hisa zao lakini si lazima siku hizi. Badala yake, umiliki unaweza kurekodiwa kielektroniki katika mfumo kama vile CREST == Tazama pia == * [[Ushirikiano wa pamoja]] == Marejeo == {{Marejeo}} * [http://www.guardian.co.uk/money/2001/jul/18/shares.investinginshares1] * [http://www.nationsencyclopedia.com/Africa/Kenya-TAXATION.html#ixzz0e2YQ8cee] == Viungo vya nje == * [http://www.moneyam.com MoneyAM.com - Chanzo cha jedwali za bei za hisa na habari za kurejelewa juu ya uwekezaji katika Uingereza, bidhaa na bei za FX na.] * [http://www.kenyashares.com/ Kenya Shares] {{Wayback|url=http://www.kenyashares.com/ |date=20100420052656 }} * [[:en:Stock|Stock]] [[Jamii:Uchumi]] [[Jamii:Soko la hisa]] r04xb4q205upth4bkzsfodmxstklrrv 0 36140 1607860 1243295 2026-10-14T03:17:29Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607860 wikitext text/x-wiki {{Infobox gazo | jina = The Herald | jina la gazeti = The Herald | picha = [[Picha:Herald frontpage (new).png]] | aina = *. Gazeti la Jumatatu hadi Jumamosi | lilianzishwa = [[1783]] | eneo = Nchini [[Scotland]] | mwanzilishi = | nchi = [[Scotland]] | mhariri = Charles McGhee | mmiliki = Newsquest | makaomakuu =*. 200 Renfield Street<br>*. [[Glasgow]] | mchapishaji = | usambazaji = *. 55,707<br><small>Takwimu za Julai 2009<small> | lilikwisha = | machapisho = | tovuti = [http://www.heraldscotland.com/ Tovuti Rasmi] }} [[Picha:Wfm mackintosh lighthouse.jpg|thumb|300px|right|Jumba la Charles Mackintosh,''Glasgow Herald Building'', hivi sasa ni ''"The Lighthouse"'']] '''''The Herald''''' ni [[gazeti]] linalochapishwa Jumatatu hadi Jumamosi jijini [[Glasgow]], na hupatikana kote nchini [[Scotland]]. Takwimu za Julai 2009, usambazaji wake ulikuwa nakala 55,707, takwimu hii inaonyesha kuwa gazeti hili linashinda gazeti lile jingine la taifa la ''The Scotsman'' katika mauzo. ==Muhtasari== Jarida hili ni mojawapo wa magazeti kongwe ya lugha ya [[Kiingereza]] duniani kote. Lilichapishwa kwa mara ya kwanza katika mwaka wa 1783 kama gazeti la ''Glasgow Advertiser'' huko [[Duncan's Land]],[[Gibson Wynd's]], Glasgow. Mhariri wake wa kwanza alikuwa John Mennons. Katika mwaka wa 1802 likawa gazeti la ''Herald and Advertiser'', likibadilika kuwa ''Glasgow Herald'' katika mwaka wa 1805. Lilianza kuchapishwa kila siku katika mwaka wa 1859. Katika mwaka wa 1895, chapisho hilo lilihamia jengo la Charles Rennie Mackintosh katika barabara ya Mitchell Street. Jengo hili sasa ni ''[[The Lighthouse]]'', jumba la usanifu na michoro ya majengo. Katika mwaka wa 1964, kampuni ya uchapishaji ya George Outram ilinunuliwa na Sir [[Hugh Fraser]]. Umiliki ,kisha,ulinunuliwa na [[Lonrho]] ya [[Tiny Rowland]] katika mwaka wa 1979. Mnamo 19 Julai 1980, jarida hili lihamisha ofisi zake katika barabara ya Albion Street, zilizofanana na jengo la ''[[Black Lubyanka]]'' ya gazeti la ''Daily Express'' lililokuwa katika barabara ya Fleet Street jijini [[London]]. Jarida hili liliitwa jina la ''The Herald'' katika tarehe 3 Februari 1992. Usimamizi wake ulinunuliwa katika mwezi wa Mei 1992 na [[Kampuni ya Magazeti ya Caledonian]], kampuni hii ikanunuliwa,hapo baadaye na [[Scottish Television]] katika mwaka wa 1996. Baada ya ununuzi huu, kundi hilo la Scottish TV lilijiita jina jipya "Scottish Media Group" (hili lilifupishwa kuwa SMG na katika mwaka wa 2008 likaitwa STV Group plc.). Kichwa cha gazeti hilo lilichorwa kwa mtindo mpya na gazeti la ''"New Era"'' likaanzishwa upya katika mwezi wa 11 Mei 1998. Gazeti shirika la Jumapili, ''Sunday Herald'', lilianzishwa katika mwaka wa 1999. ''The Herald'' inamilikiwa na [[Newsquest]] (kitengo cha kampuni ya [[Gannett]]) , iliyonunua kitengo cha uchapishaji cha SMG katika mwaka wa 2006. Ilinunua SMG kwa bei ya £216m katika ununuzi ulioleta migogoro na ubishi. Waandishi maarufu wa makala ya gazeti hili ni kama: Alison Rowat, Collete Douglas-Hume, Ruth Wishart, Anne Johnstone, Ian Bell, Ron Ferguson, [[Iain Macwhirter]], na Alf Young. Donald Martin ndiyo mhariri akichukua nafasi ya Charles McGhee katika mwezi wa Desemba 2008. Alianzisha mpango wa kupunguza pesa zilizotumika na kampuni, mpango huo ulipingwa na kuungwa mkono na Bunge la Scotland. ==Wahariri== {{col-begin}} {{col-break}} * 1782: John Mennons * James McNayr * 1803: Samuel Hunter * Frances Weir * 1837: George Outram * 1856: James Pagan * 1870: William Jack * 1875: James Hastie Stoddart * Charles Gilchrist Russell * William Wallace * FH Kitchin * Robert Bruce {{col-break}} * William Robieson * James Holburn * 1964: George MacDonald Fraser * 1965: Alastair Warren * 1974: Iain Lindsay-Smith * 1978: Alan Jenkins * 1981: Arnold Kemp * 1994: George McKechnie * 1997: Harry Reid * 2000: Mark Douglas-Home * 2006: Charles McGhee * 2008: Donald Martin {{col-end}} == Viungo vya nje == * [http://www.heraldscotland.com/ Tovuti Rasmi] == Marejeo == * Phillips, Alastair, (1983). ''Glasgow's Herald: Two Hundred Years of a Newspaper 1783 - 1983''. Glasgow: Richard Drew Publishing. ISBN 0-86267-008-X {{DEFAULTSORT:Herald, The}} [[Jamii:Magazeti ya Uskoti]] [[Jamii:Glasgow]] [[Jamii:Kampuni za Ufalme wa Muungano]] shucydnc39ulj67w05271nk5mdy4mqi 0 36159 1607983 1601270 2026-10-14T03:40:46Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607983 wikitext text/x-wiki {{Infobox gazo | jina = Calgary Sun | jina la gazeti = Calgary Sun | picha = | aina = *. Gazeti la kila siku | lilianzishwa = [[1980]] | eneo = [[Calgary]] | mwanzilishi = | nchi = [[Kanada]] | mhariri = | mmiliki = Kampuni ya Sun Media(Kampuni shirika ya Québecor) | makaomakuu = [[Calgary]], [[Alberta]] | mchapishaji = | usambazaji = | lilikwisha = | machapisho = *. ''24 Hours'' | tovuti = [http://www.calgarysun.com/ Calgary Sun] }} ''''Calgary Sun''''' ni gazeti la kila siku linalochapishwa katika eneo la [[Calgary]], [[Alberta]] [[Kanada]]. Hii ni mgawanyiko wa [[Sun Media]], kampuni ya [[Québecor]]. Lilichapishwa kwa mara ya kwanza katika mwaka wa 1980, gazeti hili huchapishwa katika mtindo sawa na ''tabloid'' na lilichukua nafasi ya gazeti la hapo awali,''The Albertan'', baada ya kununuliwa na wachapishaji wa ''Toronto Sun''. Gazeti hili, kama mengine yote ya kampuni ya Kanada ya ''Sun'', linajulikana kwa makala fupi ya habari yanayolenga wasomaji wanaofanya kazi. Mpangilio wa makala katika ''Sun'' hufanana, kwa kiasi fulani, na magazeti ya porojo ya [[Uingereza]]. ==Vipengele== ===Ukurasa wa sita=== Ukurasa wa sita, tangu zamani,umekuwa wa "uvumi" au matukio yaliyofanyika yaliyochekesha/ maoni kuhusu matukio. Hivi sasa,Ukurasa wa Sita unaandikwa na [[Kelly Doody]], mwanamichezo wa kuogelea wa zamani wa timu ya taifa ya Kanada. ===''Sunshine Girl''=== Kipengele hiki ni maarufu katika gazeti la ''Calgary Sun'' - kama magazeti mengine ya mnyororo wa ''Sun''- na huwa na picha maridadi ya mwanamke yeyote anayefanya kazi za kupigwa picha za matangazo au za kutangaza nguo mpya kwa umma. Mwanamke huyu ndiye anayeitwa ''Sunshine Girl''. Kipengele hutumia picha za wanawake wa nchi hiyo zilizopigwa na wataalam au za kupigwa na watu wenyewe ama ,pia, zinazopigwa na gazeti lenyewe. Hapo awali, kilikuwa katika ukurasa wa 3 (kama magazeti ya Uingereza ambayo ''Sun'' lilitaka kuiga yalikuwa na picha kama hizi katika ukurasa wa 3) lakini katika miaka ya 1990 kilihamishwa hadi sehemu ya habari za michezo. Kipengele cha ''Sunshine Boy'' cha wanaume kilichapishwa katika miaka ya 1980 na 1990. ===Magazeti ya kila wiki=== Kwa miaka mingi, ''Calgary Sun'' ,pia, lilichapisha gazeti maarufu la kila wiki ,''Calgary Mirror'', lililohusisha habari za jamii; shirika la Sun likanunua gazeti hili katika mwanzoni wa miaka ya 1990. Chapisho hili, ambalo lilianza katika miaka ya 1950 na lilijulikana kama ''North Hill News'', liliacha kuchapishwa katika mwaka wa 2001. Nafasi yake ilichukuliwa na ''FYI Calgary In-Print'', gazeti la bure la kila wiki lililolengwa kuwa chapisho la tovuti ya ''Sun'' habari ya FYI Calgary (kulikuwa na gazeti la ''FYI Toronto'' lililokuwa chapisho la tovuti ya ''Toronto Suns'').Chapisho jipya lilishindwa kuvutia wasomaji na watangazaji na likaacha kuchapishwa katika mwezi wa Mei 2001 katika operesheni za kupunguza ukubwa wa kampuni ya ''Sun Media''. Tovuti iliachisha dhana ya FYI mwaka mmoja baadaye na kujiita Calgarysun.com. ==Mtindo== Mnamo 2 Oktoba 2006, ''Sun'' lilibadilisha mtindo wake kwa njia kubwa hasa likianzisha nembo mpya (nembo hii ilikuwa imetumika na magazeti mengine ya ''Sun'' kwa miaka kadhaa) na ,pia, kubadilisha njia ya uchapishaji wa makala na vichwa vya habari. Mnamo Februari 2007, Sun Media ilizindua toleo la eneo la Calgary la gazeti lake la bure, ''24 Hours'', linalotumikwa na wafanyikazi wa ''Calgary Sun''. ==Usambazaji== ''Calgary Sun'' ni mojawapo ya magazeti manne ya kila siku yanayopatikana katika eneo la Calgary. Gazeti la pili ni ''Calgary Herald''. La tatu na la nne ni ''Metro News'' na ''Rush Hour News''. Usambazaji unafanyika kwa kuagiza, mauzo ya moja kwa moja(kwa mfano katika maduka) ama kwa kutumia masanduku ya magazeti. Mtindo huo wa masanduku ya magazeti ulileta mjadala mkali kutoka Halmashauri ya Jiji katika mwanzo wa mwaka wa 2008 baada ya kiongozi mmoja kudai kuwa masanduku hayo yalisababisha maongezeko ya takataka. ==Angalia Pia== * [[Calgary Herald]] ==Viungo vya nje== * [http://www.calgarysun.com/ Calgary Sun] * [http://www.calgarysun.com/sunshinegirl/ ''Sunshine Girl] {{Wayback|url=http://www.calgarysun.com/sunshinegirl/ |date=20100129163356 }} * [http://www.fyicalgary.com/ FYI Calgary] {{Wayback|url=http://www.fyicalgary.com/ |date=20110208041205 }} [[Category:Calgary]] [[Category:Magazeti ya Kanada]] [[Jamii:Kampuni za Kanada]] 4oktlrlkad0ik979xiyj0akctkcnns8 0 36290 1607819 1292047 2026-10-14T03:15:21Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607819 wikitext text/x-wiki {{Uainishaji (Mimea) | rangi = lightgreen | jina = Mplamu<br />(''Prunus'' spp.) | picha = Mirabellenbaumhoch.jpg | upana_wa_picha = 250px | maelezo_ya_picha = '''Mplamu uliotoa maua''' | himaya = [[Plantae]] ([[Mmea|Mimea]]) | divisheni_bila_tabaka = [[Angiospermae]] (Mimea inayotoa maua) | ngeli_bila_tabaka = [[Eudicots]] (Mimea ambayo mche wao una majani mawili) | oda_bila_tabaka = [[Rosids]] (Mimea kama [[mwaridi]]) | oda = [[Rosales]] (Mimea kama mwaridi) | familia = [[Rosaceae]] (Mimea iliyo na mnasaba na mwaridi) | nusufamilia = [[Amygdaloideae]] (Mimea iliyo na mnasaba na [[mlozi]]) | jenasi = ''[[Prunus]]'' | bingwa_wa_jenasi = [[Carolus Linnaeus|L.]] | nusujenasi = ''Prunus'' | spishi= nyingi }} '''Mplamu''' ni [[mti]] wa [[jenasi]] ya ''[[Prunus]]'', na [[nusujenasi]] ya ''Prunus''. Nusujenasi hii huutofautisha mplamu na nusujenasi nyingine (pichi, cheri n.k.) kwenye matawi kwa kuwa na chipukizi la mwisho na machipukizi mengine yametengana (hayapo kama kundi), maua yamekaa pamoja moja mapaka matano, na tunda likiwa na mfereji mmoja kuanzia juu mpaka chini, na jiwe dogo. Matunda ya mplamu au [[plamu|maplamu]] yaliyokomaa huwa na utando mweupe ambao huyapa muonekano wa bafaru hivi lakini hutoka kwa urahisi. Hii huwa ni nta, kitaalamu epicuticular wax, na utando huo hujulikana kama “nta ya kuchanua” == Nusujenasi ''Prunus'' == Nusujenasi imegawanywa katika sehemu kuu tatu: * Sektio ''Prunus'' (maplamu ya Dunia ya Kale): Majani ya kwenye chipukizi yanajikunja kuelekea ndani; maua 1 – 3 yanakaa pamoja,; matunda ni laini, daima huwa na hupata nta ya ukomavu * Sektio ''Prunocerasus'' (maplamu ya Dunia Mpya): Maua ndani ya chipukizi yanajikunja kwa ndani; maua 3 – 5 yanakaa pamoja; matunda ni laini; daima huwa na hupata nta ya ukomavu. * Sektio ''Armeniaca'' (maaprikoti): Maua ndani ya chipukizi yanajikunja kwa ndani; maua huwa na vikonyo vifupi; matunda laini kama mahameli. Huchukuliwa kamajinasi ndigo inayojitegemea na baadhi ya waandishi. ==Spishi== * Sektio ''Prunus'' ** ''Prunus p. cerasifera'' ** ''Prunus p. cocomilia'' ** ''Prunus p. consociiflora'' ** ''Prunus p. domestica'' ** ''Prunus p. salicina'' ** ''Prunus p. simonii'' ** ''Prunus p. spinosa'' * Sektio ''Prunocerasus'' ** ''Prunus p. alleghaniensis'' ** ''Prunus p. americana'' ** ''Prunus p. angustifolia'' ** ''Prunus p. hortulana'' ** ''Prunus p. maritima'' ** ''Prunus p. mexicana'' ** ''Prunus p. nigra'' ** ''Prunus p. subcordata'' * Sektio ''Armeniaca'' ** ''Prunus p. armeniaca'' ** ''Prunus p. brigantina'' ** ''Prunus p. mandshurica'' ** ''Prunus p. mume'' ** ''Prunus p. sibirica'' == Kilimo na matumizi == Plamu huwa na ladha ya utamu na/ au uchachu; huku ngozi mara nyingi ikiwa chachu. Huwa na n=maji mengi mna huweza kuliwa na kama lilivyo au kutumika kutengeza jemu na viungo vingine. Shrubati ya plamu inaweza kuchachushwa na kuwa mvinyo wa plamu; kisha huchujwa na makampuni kadhaa huko Uingereza mashariki yalijitokeza kama vile "Slivovitz", 'Rakia", "Tzuica" au "Palinka". Plamu zilizokaushwa pia huwa nzuri kuliwa. Plamu huwa na kemikali kadhaa, zenye matumizi kadhaaa kwenye mwili wa binadamu na sehemu nyingine. Plamu zilizokaushwa na kuwekwa chumvi na kuliwa kama asusa na hufahamika kama salaito au salao. Baadhi ya viungo vilivyokaushwa vya plamu hupatikana huko kwenye maduka na maduka maalumu sehemu mbalimbali duniani kote. Kemikali ya licorice hutumika kuongeza ladha na hutumika kufanya plamu ziwe na ladha ya chumvi na kutumika na vyakula vingine. Mafuta ya kiini ya plamu kavu hutengenezwa kutoka sehemu ya ndani ya shimo la plamu. Plamu huwa katika rangi na ukubwa tofauti. Baadhi huwa na nyama ya ndani ngumu kiasi na mengine huwa na nyama laini na yenye rangi ya njano, nyeupe kijani au nyekundu, na ngozi yenye kubadilika vilevile kulingana na rangi ya nyama ya ndani. == Picha == <gallery> Plum blossoms.jpg|Maua Fruits Prunus domestica.jpg|Maplamu mtini Starr 070730-7797 Prunus domestica.jpg|Maplamu mekundu Starr 070730-7799 Prunus domestica.jpg|Maplamu zambarau Mirabellen.jpg|Maplamu njano (Mirabelle) Prunus cerasifera branch fruits bgiu.jpg|''Prunus cerasifera'' 3 blood plums on tree.jpg|''Prunus salicina'' Rosaceae - Prunus spinosa-3 (8304675870).jpg|''Prunus spinosa'' Prunus americana Syrets2.JPG|''Prunus americana'' Ripening Chickasaw Plum.JPG|''Prunus angustifolia'' BeachPlums.jpg|''Prunus maritima'' Prunus mexicana-fruits-leaves.jpg|''Prunus mexicana'' Canada Plum fruiting spray 0 - Keeler.png|''Prunus nigra'' Ripened Apricot Fruit (Prunus armeniaca).jpg|Maaprikoti (''Prunus armeniaca'') Prunus brigantina img-000182269O.jpg|''Prunus brigantina'' Fruits of Japanese plum.jpg|''Prunus mume'' Сибирский абрикос.jpg|''Prunus sibirica'' </gallery> {{mbegu-mmea}} [[Jamii:Mwaridi na jamaa]] [[Jamii:Miti ipandwayo]] fw3x6wbmbvwpx77sn6wiq6q51lpd2nr 0 36291 1607970 1191268 2026-10-14T03:23:05Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607970 wikitext text/x-wiki [[Picha:Pumpkins.jpg|thumb|250px|Maboga]] {{commonscat|Pumpkins}} '''Maboga''' au '''malenge''' ni [[tunda|matunda]] ya [[mboga (mmea)|mboga]] (pia [[mlenge]]) yenye umbo la kibuyu katika [[familia (biolojia)|familia]] [[Cucurbitaceae]]. Matunda haya hutoka kwenye [[spishi]] mbalimbali katika [[jenasi]] ''[[Coccinia]]'', ''[[Cucurbita]]'' na ''[[Momordica]]''. Maboga huwa na rangi ya [[manjano]], ya [[chungwa|machungwa]] au ya [[jani|majani]] na huwa na mikunjo kuanzia kwenye shina juu mpaka chini. Maboga yana kombe / ganda nene huku mbegu na nyama ya tunda ikiwa ndani. == Maelezo == [[File:Pumpkin Seeds (matured).jpg|thumb|left|Mbegu za Maboga (kukomaa)]] Asili ya maboga haifahamiki vizuri japo yanasenekana kuanzia huko Amerika ya kaskazini ushahidi wa zamani kabisa ni ule wa maboga, zinazoonesha kuwepo tangu mwaka 7000 na 5000kk, zilizo patikana huko maksiko maboga huwa na saizi mbalimbali. kwanzia kilogramu 0.4 mpaka kilogram 453. Shina la mmea wa maboga huwa gumu, lenye miba midogomidogo na lenye pembe tano. Kwa kawaida maboga huwa na uzito kuanzia kiligramu 4 mpaka 8, na kwa spishi ya (maxima inayoweza kufikia mpaka zaidi ya kilogramu 34. Maboga huwa na ukubwa mbalimbali na umbo la muonekano mbali mbali vile vile japo kuwa maranyingi huwa na rangi ya njano., baadhi ya matunda huwa na rangi ya kijani (ya kukoza ama angavu), nyeupe, nyekundu na kijivu. Mboga huwa sehemu za uzazi, kike na kiume katika mmea mmoja. Ua la kike hutofautishwa kwa ovary ndogo chini ya petali maua haya yenye rangi ingawa hudumu kwa muda mfupi sana, kama siku moja hivi rangi ya maboga hutokana na pigmenti za rangi ya njano zilizonyingi sana kwenye mmea huo.virutubisho muhimu ni mteini na karotini ambayo ni muhimu kwa kutengeneza vitamin A ndani ya mwili. == Mgawanyiko na makazi == Maboga hukua maeneo mbalimbali ya dunia kutokana na sababu za kilimo (kama vile kulisha wanyama) mpaka sababu za kibiashara na mapambo katika mabara yote saba. Ni bara la atrantiki pekee ndio hushidwa kuzalisha maboga wazalishaji wakubwa wa maboga duniani ni marekani, meksiko, india na china. == Ekolojia == Kilimo cha maboga marekani kama ilivyo zao maalumu huko marekani kilogrammu ilioni 680 za maboga huzalishwa kila mwaka, majimbo yanayoongoza kuzalisha maboga huko marekani ni pamoja na Illinois, inainna, ohio, califania, na Pennsylvania, kulingana na idara ya kilimo ya illlinors, 95% ya maboga yanayofanyiwa utayarishaji wa ndani hutokea Illonois. Maboga ni mazao ya msimu wa joto, ambayo hupandwa mwanzoni mwa mwezi julai, udongo unaotakiwa ni ule ambao kwa kina cha sm 7.62 iwe na joto la 155 c, na udongo unaotunza maji vyema maboga huweza kuzulika kama kukiwa na upungufu wa maji au kukiwa tu kuna joto dogo mno, na udongo ambao hauchuji maji vizuri, maboga hata hivyo ni magumu kwelikweli kama majani yake mengi yakiondolewa au kuharibiwa mmea unaweza kukua haraka na majani hukua tena haraka.kufidia yale yaliotolewa maboga huzalisha maua yote, ya kike na kiume nyuki hufanya kazi kubwa ya uchavushaji maboga yalifahamika kihistoria kuwa yanachavushwa na nyuki wa maboga (peporapis proinosa) lakini nyuki huwa wameadimika mno. Sasa kutokana na magonjwa mengi ya mimea na leo maboga wengi huchemswa na nyuki wa asali mzinga mmoja wa nyuki kwa ekali moja hushauriwa na idara ya kilimo ya marekani kama nyuki wakiwa wachache wakulima huchavusha kwa mikono yao wenyewe maboga yasiochavushwa ipasavo hasa kabla ya kukomaa. Fungi pia huhusika sana na hali hii. == Matumizi == === Mapishi === Maboga yana matumizi mengi sana katika mapishi kuanzia ganda lake la nje mpaka mbegu, hata maua sehemu nyingi za maboga huliwa. Kwa kawaida na desturi maboga ni chakula zao maarufu sana kwennye sherehe ya watakatifu wote na siku ya shukurani ya mazao, ingawa wengi hununua kutoka madukani bado hata yale kutoka shambani huweza kufanya jukumu vilevile. Kisha kukomaa, Maboga huchemswa, kuokwa, kupikwa kwa mvuke au hata kuchomwa. Huko amerika ya kaskazini na muhimu kwenye tamaduni zao ambao wakati wa mavuno ya kipupwe huchemsha na kunywa supu yake mwenyewe huko maksiko na marekani mbegu za maboga hukaanwa na kuliwa kama vitafunwa. === Dawa === Chuo kikuu cha ‘East china normai ‘ kilifanya tafiti yake kwenye panya wenye kisukari, walio ichapisha julai 2007,’wakisema kuwa kikemikali zinazopatikana kwenye maboga huchangia uchangishwaji wa chembe seli za kongosho zilizo haribika na kupelekea kuongezeka kwa kiasi cha ishilni kwenye damu. Kulingana na kiongozi wa tafiti hiyo kemikali hizo zinaweza kuwa muhimu sana kwa mtu mwenye dalili za kwanza za kisukari na humwaidia tu yale mtu mwenye kisukari cha "type -1" === Mbegu === Mbegu za maboga ni ndogo nyembamba na bapa zinazoweza kuliwa nyingi ya mbegu za maboga huwa na hupatikana kwenye maduka mengi mbegu za maboga zinafaida nyingi sana kiafya na hujumuisha kiwango kingi cha protini na vitamin na huaminika kupunguza mafuta kwenye mishipa ya damu. Gramu moja ya mbegu za maboga huwa na protini sawa na glasi moja ya maziwa, mbegu hizi pia huwa chanzo kizuri cha magnesium, manganisi, sosforasi na faitosterol’ === Mafuta ya mbegu za maboga === Mafuta ya mbegu za maboga huwa mekundu na mazito yanapotumika kupikia chakula kwa kawaida huchanganywa na mafuta mengine kwa sababu ya nguvu yake,yanatumika sana kupikia masahariki na kati mwa ulaya. Mafuta haya huaminika huwasaidia watu wenye matatizo ya tezi za uzazi, yaani "prostate". Mafuta haya pia huwa na kemikali zilizo saidia kuimarisha mishipa ya damu na mishipa ya fahamu.(neva) Matumizi mengine. Mara nyingi hushauriwa na wataalamu wa mifupa, kuwa maboga ni chakula kizuri kwa mbwa nap aka wanaopata matatizo ya umengenyaji wa chakula kiasi chake kingi cha makapi husaidia kuongeza na kuchochea mmengenyo wa chakula. [[Jamii:Matunda]] t5l20i5eqj8ci14xtesdtai3p6dexsg 0 36299 1607820 1603468 2026-10-14T03:15:24Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607820 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = Kaswende - Syphilis | Image = Treponema pallidum.jpg | Caption = Electron micrograph of ''Treponema pallidum'' | ICD10 = {{ICD10|A|50||a|50}}-{{ICD10|A|53||a|50}} | ICD9 = {{ICD9|090}}-{{ICD9|097}} | ICDO = | OMIM = | DiseasesDB = 29054 | MedlinePlus = 000861 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 2224 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|emerg|563}} {{eMedicine2|derm|413}} | MeshID = D013587 | }} [[Image:Chancres on the penile shaft due to a primary syphilitic infection caused by Treponema pallidum 6803 lores.jpg|thumb|200px|Vipele vya awali vya kaswende katika [[uume]].]] [[Image:Secondary Syphilis on palms CDC 6809 lores.rsh.jpg|right| thumb|200px|Hatua ya pili ya kaswende inavyojitokeza mikononi.]] [[Image:Tertiary syphilis head.JPG|image|thumb|200px|Mfano wa kichwa cha mtu mwenye kaswende katika hatua ya tatu.]] '''Kaswende''' ([[ing.]] ''syphilis'') ni mojawapo kati ya [[maradhi ya zinaa]] ambayo inasababishwa na [[bakteria]] inayofahamika kama ''Treponema pallidum''. Katika hatua za mwanzo, vipele katika sehemu za uzazi huanza kujitokeza muda mfupi baada ya maambukizi ambavyo baadaye hupotea vyenyewe. Kama [[ugonjwa]] hautatibiwa, maambukizi huendelea kwa miaka, yakishambulia [[mifupa]], [[ubongo]] na [[moyo]] na kusababisha madhara mengine yanayotokana na matatizo katika [[mfumo wa fahamu]] kama vile [[homa ya uti wa mgongo]] na magonjwa ya [[moyo]] na [[kiharusi]]. Kaswende wakati wa ujauzito unaweza kuwa hatari kubwa kwa kiumbe tumboni, kama vile kusababisha kutoumbika vizuri (''deformity'') na [[kifo]]. Wanawake wengi wajawazito katika [[nchi zilizoendelea]] huchunguzwa kwa uwepo wa ugonjwa huu katika majuma ya kwanza ya [[mimba]] ili kutibu ugonjwa kabla kitoto hakijaathirika. Siku hizi kaswende inaweza kutibika kwa urahisi fulani kwa [[penicillin]]. ==Maelezo zaidi ya msingi== Kaswende inasababishwa na [[bakteria ya]] spirochete ''[[Treponema pallidum]]'' baadhi ya spishi ''pallidum''. Njia ya kawaida zaidi ya kuambukizwa ni kupitia [[ngono]]; hata hivyo, kaswende pia inaweza kuambukizwa kutoka kwa mama hadi kwa [[mimba]] wakati wa ujauzito au wakati wa kuzaliwa kwa mtoto, na kusababisha [[kuzaliwa na kaswende]]. Magonjwa mengine ya binadamu yanayohusiana ni''[[Treponema pallidum]]''bakteria inajumusiha [[buba]] (baadhi ya spishi ''pertenue''), [[Pinta (ugonjwa)|pinta]] (baadhi ya spishi ''carateum'') na [[bejel]] (baadhi ya spishi ''endemicum''). Dalili na ishara za kaswende hutofautiana kulingana na hatua iliyoko kati ya hatua nne. Hatua ni ya kwanza, ya pili, fiche, na ya mwisho. Hatua ya kwanza kawaida inajitokeza kimoja na [[shanka]] utokeaji wa kidonda kwa ngozi isiyowasha, ngumu, isiyokuwa na uchungu). Hatua ya pili ya kaswende hujitokeza na upele ambayo mara kwa mara inahusisha viganja vya mikono na nyayo za miguu. Hatua fiche ya kaswende hujitokeza na dalili kiasi au hata bila. Hatua ya mwisho ya kaswende hujitokeza na [[Guma (patholojia)|guma]], dalili zinazohusiana na mfumo wa neva, au zinazohusiana na moyo. Hata hivyo, kaswende imeitwa "mwiigaji mkuu" sababu mara nyingi hujitokeza kwa njia isiyo ya kawaida. Kwa kawaida kaswende hutambulika kwa [[kuchunguzwa na serolojia|uchunguzi wa damu]];hata hivyo, bakteria inaweza kuonekana kwa kutumia hadubini. Kaswende inaweza kutibiwa kwa njia inayofaa kwa kutumia [[antibiotiki]], haswa ndani ya misuli [[penisilini G]]. Hii inapendekezwa kwa watu walio na aleji ya penisilini, [[seftriaksoni]]. Inaaminika kwamba kufikia mwaka wa 1999 watu milioni 12 walikuwa wameambukizwa kaswende ulimwenguni na zaidi ya asilimia 90 ya hali hizi kutoka kwa [[nchi zinazoendelea]]. Hali za kaswende zilipungua kwa kasi baada ya penisilini kupatikana kwa urahisi katika miaka ya 1940, lakini viwango vya maambukizi vimeongezeka tangu mwaka 2000 katika nchi nyingi. Mara nyingi kaswende hupatikana pamoja na [[virusi vinavyosababisha UKIMWI]] (VVU). Hii imehusishwa na sehemu ya matendo ya ngono yasiyokuwa salama kati ya [[wanaume wanaofanya ngono na wanaume wengine]];Ongezeka la uasherati; ukahaba; na kupungua kwa matumizi ya kondomu.<ref>{{cite journal|last=Coffin|first=LS|coauthors=Newberry, A, Hagan, H, Cleland, CM, Des Jarlais, DC, Perlman, DC|title=Syphilis in Drug Users in Low and Middle Income Countries|journal=The International journal on drug policy|date=2010 Jan|volume=21|issue=1|pages=20–7|pmid=19361976|doi=10.1016/j.drugpo.2009.02.008|pmc=2790553}}</ref><ref>{{cite journal|last=Gao|first=L|coauthors=Zhang, L, Jin, Q|title=Meta-analysis: prevalence of HIV infection and syphilis among MSM in China|url=https://archive.org/details/sexually-transmitted-infections_2009-09_85_5/page/354|journal=Sexually transmitted infections|date=2009 Sep|volume=85|issue=5|pages=354–8|pmid=19351623|doi=10.1136/sti.2008.034702}}</ref><ref>{{cite journal|last=Karp|first=G|coauthors=Schlaeffer, F, Jotkowitz, A, Riesenberg, K|title=Syphilis and HIV co-infection|journal=European journal of internal medicine|date=2009 Jan|volume=20|issue=1|pages=9–13|pmid=19237085|doi=10.1016/j.ejim.2008.04.002}}</ref> {{TOC limit|3}} ==Dalili na ishara== Kaswende inaweza kuwa katika hatua moja kati ya hatua nne tofauti: ya kwanza, ya pili, fiche, na ya mwisho,<ref name=Kent08>{{cite journal |author=Kent ME, Romanelli F |title=Reexamining syphilis: an update on epidemiology, clinical manifestations, and management |journal=Ann Pharmacother |volume=42|issue=2 |pages=226–36 |year=2008 |month=February |pmid=18212261 |doi=10.1345/aph.1K086 |url=https://archive.org/details/sim_annals-of-pharmacotherapy_2008-02_42_2/page/226}}</ref> na pia inaweza kujitokeza [[wakati wa kuzaliwa]].<ref name=ST10/> ilirejelewa kama "mwiigaji mkuu" na [[Sir William Osler]] kutokana na njia mbalimbali inavyojitokeza<ref name=Kent08/><ref name=TUS00/> ===Hatua ya kwanza=== [[Image:Extragenital syphilitic chancre of the left index finger PHIL 4147 lores.jpg|thumb|200px|Vipele vya awali vya kaswende katika mkono.]] Hatua ya kwanza ya kaswende kawaida hupatikana kwa kuwasiliana kwa njia ya moja kwa moja kwa ngono na vidonda vilivyoambukizwa vya mtu mwingine.<ref name=RedBookSyphilis>{{cite book|author=Committee on Infectious Diseases |editor = Larry K. Pickering |title=Red book 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases|url=https://archive.org/details/redbook0000larr |year=2006| pages=[https://archive.org/details/redbook0000larr/page/631 631]–44|publisher=American Academy of Pediatrics|location=Elk Grove Village, IL|isbn=9781581102079|edition=27th}}</ref>Takriban siku 3 hadi 90 baada ya kuathiriwa hapo awali (wastani ya siku 21&nbsp;) kidonda kwa ngozi, iitwayo [[shanka]], hutokea mahali palipogusana.<ref name=Kent08/> Huu ni mfano hasa&nbsp;(Asilimia 40 ya wakati) kidonda kimoja, kigumu, kisichokuwa na uchungu, kisichowasha na sehemu yake ya chini iliyokuwa safi na mipaka mikali kati ya sentimita 0.3 na 3.0 kwa ukubwa.<ref name=Kent08/> Hata hivyo, kidonda, kinaweza kuonekana kuwa tofauti sana. <ref name=Pri2008>{{cite journal|last=Eccleston|first=K|coauthors=Collins, L, Higgins, SP|title=Primary syphilis|journal=International journal of STD & AIDS|date=2008 Mar|volume=19|issue=3|pages=145–51|pmid=18397550|doi=10.1258/ijsa.2007.007258}}</ref> Katika viwango, hugeuka kutoka[[macule]] hadi [[kipele]]na kisha kwa [[uyeyukaji (ugonjwa wa ngozi)#Hatua ya kwanza ya vidonda|uyeyukaji]] au [[Donda (ngozi)|donda]].<ref name=Pri2008/> Mara chache, kutakuwa na vidonda kadhaa. (~40%),<ref name=Kent08/> Hii pia ni ya kawaida mtu anapoambukizwa Virusi Vya Ukimwi<!-- Pri2008 --> Shanka yanaweza kuwa na uchungu au nyororo (30%),<!-- Pri2008 --> na zinaweza kutokea nje viungo vya uzazi (2–7%).<!-- Pri2008 --> Mahali pa kawaida zaidi pa chanikeri kwa wanawake ni [[kwa seviksi]](44%). Mahali pa kawaida zaidi kwa wanaume wanaovutiwa na jinsia tofauti ni [[Kwa uume]] (99%). Wakati mwingine shanka hutokea kwa tupu ya nyama au rektamu kwa[[wanaume wanaojishirikisha ngono na wanaume wengine]] (34%).<ref name=Pri2008/> [[Tenzi]] kuvimba mara kwa mara&nbsp;(80%)hutokea pahali palipo ambukizwa,<ref name=Kent08/> hutokea siku 7 hadi 10&nbsp;baada ya kutokea kwa shanka<ref name=Pri2008/> [[kidonda]] kinaweza kuendelea kutokea wiki watatu hadi sita bila matibabu<ref name=Kent08/> ===Hatua ya pili=== [[image:Syphilis second state 2.jpg|thumb|Nyekundu [[vipele]] na [[Uvimbe (daktari wa ngozi)#Hatua ya kwanza ya vidonda|vipele]] kuzidi mwilini kutokana na hatua ya pili ya kaswende]] Hatua ya pili ya kaswende hutokea takriban wiki nne hadi kumi baada ya hatua ya kwanza ya maambukizi.<ref name=Kent08/> hatua ya pili ya ugonjwa unaweza kujitokeza kwa njia nyingi tofauti, lakini kwa kawaida dalili sana sana huhusisha ngozi, [[membreni ute]], na [[tezi ya limfu]].<ref name=Sec2010/> kunaweza kuwa na upele mwekundu-waridi-isiyokuwa na mwasho kwa kiwiliwili pamoja na limbu (miguu na mikono), ikiwa ni pamoja na viganja na nyayo.<ref name=Kent08/><ref name=2darySyphilis>{{cite journal | author=Dylewski J, Duong M | title=The rash of secondary syphilis | url=https://archive.org/details/sim_canadian-medical-association-journal_2007-01-02_176_1/page/33 | journal=Canadian Medical Association Journal | date= 2 January 2007 |volume=176 | issue=1 | pages=33–5 | doi= 10.1503/cmaj.060665 | pmid=17200385 | pmc=1764588}}</ref> Vipele vinaweza kuwa [[makulopapula]] au [[usaha|yenye pustuli]].<!-- Kent08 --> inaweza kutengeneza chunjua kama vidonda iliyopana, nyeupe na sawa sawa inayojulikana kama [[kondiloma latum]] kwa [[membreni yenye ute]]s.<!-- Kent08 --> Vidonda hivi vyote vinamaambukizi na yanahifadhi bakteria.<!-- Kent08 --> Dalili zingine inaweza ni pamoja na [[homa]], [[uchungu wa koo]], [[hitilafu ya mwili]],[[kupunguza uzito]], [[kutokwa na nywele]], na [[maumivu ya kichwa]].<ref name=Kent08/> matokeo yasiyo kuwa ya kawaida ni pamoja na [[hepatitisi]], [[figo]] ugonjwa, [[athritisi]],[[periostitisi]], [[neuritsi ya kuona]], [[uveitisi]], na [[keratitisi ya interstitial]].<ref name=Kent08/><ref name=Eye07/> Kwa kawaida dalili kali uyeyuka baadaye kati ya wiki tatu hadi sita;<ref name=Eye07/> hata hivyo, katika hali iliyokaribia 25%, dalili ya hatua ya pili yanaweza kurudi. <!-- Sec2010 --> Watu wengi walio katika hatua ya pili ya kaswende (40–85% ya wanawake, 20–65% ya wanaume) hawatoi ripoti kuwa na shanka ya kiwango kilicho juu cha hatua ya kwanza ya kaswende.<ref name=Sec2010>{{cite journal|last=Mullooly|first=C|coauthors=Higgins, SP|title=Secondary syphilis: the classical triad of skin rash, mucosal ulceration and lymphadenopathy|journal=International journal of STD & AIDS|date=2010 Aug|volume=21|issue=8|pages=537–45|pmid=20975084|doi=10.1258/ijsa.2010.010243}}</ref> ===Hatua fiche=== Hatua fiche ya kaswende imefafanuliwa kama kuwa na [[serolojia|serologic]] utambuzi wa maambukizi bila dalili ya magonjwa.<ref name=RedBookSyphilis/> Imeelezwa zaidi kama ya hapo awali (chini ya mwaka wa 1&nbsp;mwaka mmoja baada ya hatua ya pili ya kaswende) katika Marekani<ref name=Eye07/> Uingerezani, masaa hizi huitwa miaka miwili ya hatua fiche ya kaswende ya mapema na iliyochelewa.<ref name=Pri2008/> Dalili ya hatua fiche ya kaswende ya mapema huweza kurudi tena.<!-- Eye07 --> Hatua fiche ya kaswende iliyochelewa huwa [[haina dalili za magonjwa]] (hayana dalili), na hatua fiche ya kaswende iliyochelewa haiambukizwi kwa urahisi kama hatua fiche ya kaswende ya mapema.<ref name=Eye07/> ===Hatua ya mwisho=== Hatua ya mwisho ya kaswende inaweza kutokea takriban miaka mitatu hadi 15 baada ya maambukizi ya kwanza, na inaweza kugawanywa kwa aina tatu tofauti: kaswende iliyosababishwa na guma (15%), iliyochelewa [[kaswende katika mfumo wa neva]] (6.5%), na kaswende inayoathiri moyo na mishipa ya damu (10%).<ref name=Kent08/><ref name=Eye07/> Bila matibabu, theluthi moja ya watu ambao wameambukizwa kaswende hupata hatua ya mwisho ya kaswende.<ref name=Eye07/> Watu walio na awamu ya mwisho ya kaswende hawawezi kuambukiza wengine.<ref name=Kent08/> Kaswende inayosababishwa na gum, pia inayoitwa [[mwanzo|hafifu]] kaswende, kwa kawaida hutokea moja kwa miaka&nbsp;46 baada ya maambukizi ya awali, kwa wastani wa miaka.15&nbsp; <!-- Kent08 --> Hatua hii ni sifa ya muundo sugu wa [[guma(patholojia)|guma]], ambayo ni uvimbe nyororo zinazofanana na vidonge vya inflamesheni vinavyoweza kuwa zinabadilika kulingana na ukubwa.<!-- Kent08 --> Kawaida huathiri ngozi, mifupa, na ini, lakini inaweza kutokea mahali popote.<ref name=Kent08/> [[Kaswende katika mfumo wa neva]] inamaanisha maambukizi inayohusisha [[mfumo mkuu wa neva]]. Unaweza kutokea mapema, ikiwa aidha isiyo kuwa na dalili ya ugonjwa au ya kusababisha kaswende [[meninjitisi]]; au inaweza kuchelewa, kama kaswende ya veni za tando za ubongo, [[paresi ya jumla]], au [[tabesi dorsalisi]], ambayo inahusu usawa wa mwili na uchungu mkali kwa limbu za chini.<!-- Kent08 --> Kaswende ya neva iliyochelewa huja kabisa baada ya miaka minne hadi 25 baada ya maambukizi ya hapo awali.<!-- Kent08 --> Kaswende ya veni za utando za ubongo hufanana hasa ikiwa haiwezi kuzuiliwa [[kifafa]], na paresi ya jumla hufanana hasa na [[dimenshia]] na [[tabtesi dorsalisi]].<ref name=Kent08/> Pia, kunaweza kuwa na [[Mboni za Agryll Robertson]] ambazo ni mboni ndogo kwa macho zinazofinyika mtu anapotazama vitu vilivyokaribu, lakini hayafinyiki zikiwa wazi kwa mwanga mkali. Kaswende ya moyo na mishipa kwa kawaida hutokea miaka 10 hadi30&nbsp;baada ya maambukizi ya awali.<!-- Kent08 --> Tatizo la kawaida kabisa ni ule wa [[kaswende ya kuvimba kwa aota]], ambayo inaweza kusababisha [[aneurisimi wa aota|aneurisimi]] kuundwa.<ref name=Kent08/> ===Ya kuzaliwa nayo=== [[Kaswende ya kuzaliwa nayo]] inaweza kutokea wakati wa mimba au wa kuzaa.<!-- Wood09 --> Theluthi-mbili ya watoto wazawa wanazaliwa bila dalili.<!-- Wood09 --> Dalili ambazo huendelea zaidi ya miaka michache ya kwanza ya maisha ni pamoja na: [[kunenepa nenepa kwa ini au wengu]] (70%), upele (70%), joto jingi mwilini (40%), kaswende ya neva (20%), na [[ugonjwa wa mapafu kuvimba]] (20%).<!-- Wood09 --> Ikiwa haita tibiwa, [[kaswende ya kuzaliwa ya baadae]] inaweza kutokea kwa 40 %, ikiwa ni pamoja na: [[pua lenye umbo la tandiko]]ulemavu, [[Higoumenakis sign]], [[saber shin]], au [[Clutton's joints]], miongoni mwa zingine.<ref name=Wood09/> ==Chanzo== ===Bakteriolojia=== [[Picha:Treponema pallidum 01.png|thumb|Histopatholojia ya ''Treponema pallidum'' spirosheti zinazotumia kifaa chembamba cha kutia waa cha kisasa]] ''Treponema pallidum'', kundi la spishi ''pallidum'' ni wa umbo la mzunguko, [[gramu-hasi]], bakteria inayosambaa kwa kasi.<ref name=Pri2008/><ref name=Music08/>Magonjwa mengine matatu ya binadamu husababishwa na zinazohusiana na ''Treponema pallidum'', ikiwa ni pamoja na [[buba]] (kundi la spishi ''pertenue''), [[Pinta (maradhi)|pinta]](kundi la spishi ''carateum''), na [[bejel]] (kundi la spishi ''endemicum'').<ref name=Kent08/> Tofauti na aina ya ''pallidum'' haya hayasababishi ugonjwa wa neva.<ref name=Wood09>{{cite journal |author=Woods CR|title=Congenital syphilis-persisting pestilence|journal=Pediatr. Ambukiza. Dis. J. |volume=28|issue=6 |pages=536–7 |year=2009 |month=June |pmid=19483520|doi=10.1097/INF.0b013e3181ac8a69 |url=}}</ref> Wanadamu tu ndio wanaojulikana kuwa na [[hifadhi asili]] kwa kundi la spishi ''pallidum''.<ref name=ST10/> Bakteria hii haiwezi kuishi bila kimelea.<!-- Pri2008 --> Hii ni kwa sababu ya jenomu yake ndogo (1.14&nbsp;[[Yuniti ya masi atomu|MDa]])na hivyo basi haitaweza kutengeneza virutubishi vikuu.<!-- Pri2008 --> Ina wakati mfupi wa kujiongeza zaidi ya saa&nbsp;30.<ref name=Pri2008/> ===Maambukizi=== Kaswende huambukizwa kimsingi kwa kupitia ngono [[ujauzito]] kutoka kwa mama hadi kwa [[fetasi]]; spirosheti huweza kupitia ukiwa mzima kwa membreni ya utetelezi au ngozi yenye haina kinga.<ref name=Kent08/><ref name=ST10>{{cite journal |author=Stamm LV |title=Global Challenge of Antibiotic-Resistant Treponema pallidum |journal=Antimicrob. Agents Chemother. |volume=54 |issue=2 |pages=583–9 |year=2010 |month=February |pmid=19805553 |pmc=2812177 |doi=10.1128/AAC.01095-09 |url=http://aac.asm.org/content/54/2/583.full.pdf |access-date=2013-11-28 |archive-date=2014-04-25 |archive-url=https://www.webcitation.org/6P5jOzkSb?url=http://aac.asm.org/content/54/2/583.full.pdf |dead-url=yes }}</ref> na hivyo husambazwa kwa[[kubusu]], pia mdomo kwa, uke, na tupu ya nyuma wakati wa ngono.<ref name=Kent08/> Takriban 30% hadi 60% kwa wale wako wazi kwa hatua ya kwanza au ya pili ya kaswende watapata ugonjwa huo.<ref name=Eye07>{{cite journal |author=Bhatti MT |title=Optic neuropathy from viruses and spirochetes |journal=Int Ophthalmol Clin |volume=47|issue=4 |pages=37–66, ix |year=2007 |pmid=18049280 |doi=10.1097/IIO.0b013e318157202d |url=https://archive.org/details/sim_international-ophthalmology-clinics_fall-2007_47_4/page/37}}</ref> Maambukizi ya kaswende imefananishwa na ukweli kwamba mtu ambaye amechanjwa na mshushio 57 pekee ana nafasi 50% ya kuambukizwa.<ref name=Pri2008/> Nyingi ya (60%) hali mpya Marekani hutokea kwa wanaume ambao hufanya ngono na wanaume wengine.<!-- Kent08 --> Kaswende inaweza kusambazwa kupitia [[vifaa vya damu]]. Hata hivyo, bidhaa za damu hupimwa kama kuna kaswende katika nchi nyingi, na hivyo hatari hupunguka.<!-- Kent08 --> Hatari ya maambukizi kutoka kwa [[kugawana sindano]] imeonekana kuwa ni chache.<ref name=Kent08/> Kaswende haiwezi kusambazwa kwa kupitia makalio ya choo, shughuli za kila siku, beseni ya maji moto, au kugawana vyombo vya kukulia au mavazi.<ref name="CDC Fact Sheet">{{cite web | title = Syphilis - CDC Fact Sheet | publisher = [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC) | date = 16 September 2010 | url =http://www.cdc.gov/std/syphilis/STDFact-Syphilis.htm | accessdate = 2007-05-30 }}</ref> ==Utambuzi== [[Picha:Syphilis false shame and fear may destroy your future.png|thumb|Bango ya kupima kaswende, inaonyesha mwanamke na mwanaume wakiinamisha vichwa vyao kwa aibu (1936 hivi)]] Ni vigumu kutambua kaswende kwa kliniki mapema katika uwasilishaji wake.<ref name=Pri2008/> Uthibitisho wake hufanywa aidha kupitia [[kupima damu]] au moja kwa moja kukagua kwa kupitia [[uchunguzi kwa kutumia hadubini]].<!-- Kent08 --> Kwa kawaida vipimo vya damu hutumika, kwa sababu hutambulika kwa urahisi zaidi.<ref name=Kent08/> Vipimo vya kutambua ugonjwa haziwezi, hata hivyo, hutofautisha kati ya hatua ya ugonjwa.<ref name= Orgin10/> ===Kupima damu=== Kupimwa kwa damu hugawanywa katika [[Uchunguzi wa kaswende usiokuwa na treponemal |nontreponemal]] na vipimo vya treponemal.<ref name=Pri2008/> Vipimo vya Nontreponemal hutumika hapo awali, na ni pamoja na [[utafiti wa ugonjwa wa zinaa maabarani]] na [[vipimo vya]] Kuongeza ghafla tena kwa plasma. Hata hivyo, kwa vile vipimo hivi ni vya mara kwa mara[[Matokeo chanya#Kosa la kuandika I |matukio chanya]],uthibitisho inahitajika kwa kupima treponemal, kama vile [[treponemal pallidum particle agglutination]] au [[Uchunguzi wa ufonyzaji wa antibodi ya treponemal iliyo na mwangaza]] (FTA-Abs).<ref name=Kent08/> matukio chanya usiokuwa ya ukweli katika uchuguzi wa usio kuwa wa treponemal inaweza kutokea na maambukizi fulani ya virusi kama vile [[tetekuwanga]] na [[ukambi]], pia inaweza kutokea na [[limfoma]], [[kifua kikuu]], [[malaria]],[[uvimbemoyo]], [[ugonjwa wa kuungana kwa tishu]], na [[mimba]].<ref name=RedBookSyphilis/> Vipimo vya antibodi vya treponemal kawaida huwa chanya baada ya wiki mbili hadi tano ya maambukizi ya hapo awali.<ref name=Pri2008/> Kaswende ya neva hutambulika kwa kupata idadi ya juu ya [[lukosaiti]] (kuzidi[[limfositi]]) na kiwango cha juu cha protini [[viowevu vya ubongo na uti wa mgongo]] katika mazingira ya kaswende inayojulikana.<ref name=Kent08/><ref name=RedBookSyphilis/> ===Uchunguzi wa moja kwa moja=== [[Eneo la giza linalochunguzwa kwa kutumia hadubini|Eneo la giza linalochunguzwa kwa kutumia hadubini]] ya [[viowevu vya seramu]] kutoka shanka inaweza kutumika kwa kufanya utambuzi wa haraka.<!-- Pri2008 -->Hata hivyo, sio kawaida kupata vifaa au wakazi wenye ujuzi hospitalini, na vipimo hivi lazima vifanywe kati ya dakika &nbsp;10 ya kupata sampuli.<!-- Pri2008 --> [[kiwango cha hisi na udhihirishaji|Kiwango cha hisi]] kimeripotiwa kuwa takriban 80%, hivyo vipimo hivi vinaweza kutumika tu kuthibitisha utambuzi, lakini si kwa kuchuja moja nje.<!-- Pri2008 --> Vipimo vingine viwili vina weza kufanywa kwa sampuli iliyo toka kwa shanka ni [[antibodi ya mwangaza ya moja kwa moja]] na [[msururu wa athari za polima na vipimo vya|asidi ya kiini]].<!-- Pri2008 --> antibodi ya floresini ya njia ya moja kwa moja [[antibodi]]zilizobandikwa na[[floresini]], ambayo inajishikilia kwa protini maalum za kaswende. Asidi ya kiini hutumia ufundisanifu, kama vile [[msururu wa athari za polima]], kutambua uwepo wa jeni maalum ya kaswende.<!-- Pri2008 --> Uchunguzi hizi sio shida kwa wakati kama makroskopu inayotumia giza, kwa sababu bakteria hahitajiki ili kufanya utambuzi.<ref name=Pri2008/> ==Udhibiti== Hakuna chanjo inayofaa kudhibiti. <ref name=ST10/> Kujiepusha na uhusiano kimwili na mtu aliyeambukizwa ni shahihi kwa kupunguza maambukizi ya kaswende, kama ilivyo kiasi kwa matumizi sahihi ya [[kondomu]], ambayo, hata hivyo, hayaondoi kabisa hatari.<ref>{{cite journal |author=Koss CA, Dunne EF, Warner L |title=A systematic review of epidemiologic studies assessing condom use and risk of syphilis |journal=Sex Transm Dis |volume=36 |issue=7 |pages=401–5 |year=2009 |month=July |pmid=19455075 |doi=10.1097/OLQ.0b013e3181a396eb|url=https://archive.org/details/sim_sexually-transmitted-diseases_2009-07_36_7/page/401}}</ref><ref name="CDC Fact Sheet" /> Hivyo, [[Vituo vya kudhibiti na kuzuia magonjwa]]vinapendekeza uhusiano wa muda-mrefu, kwa kushirikiana na mtu mmoja hajaambukizwa na kujiepusha na vitu kama [[vinywaji vinavyolewesha|pombe]] na dawa zingine ambazo huongeza hatari za kufanya ngono kiholela.<ref name="CDC Fact Sheet" /> Kaswende ya kuzaliwa nayo inaweza kuzuiwa kwa kuchunguzi mama mapema wakati wa ujauzito na kutibu wale ambao wameambukizwa.<ref name=Screening04>{{cite journal|last=Schmid|first=G|title=Economic and programmatic aspects of congenital syphilis prevention|journal=Bulletin of the World Health Organization|date=2004 Jun|volume=82|issue=6|pages=402–9|pmid=15356931|pmc=2622861}}</ref> [[Muungano wa Wahudumu wa kutoa udhibiti Merikani]] inapendekeza sana uchunguzi kwa wanawake wote wajawazito,<ref>{{cite journal|last=U.S. Preventive Services Task|first=Force|title=Screening for syphilis infection in pregnancy: U.S. Preventive Services Task Force reaffirmation recommendation statement|url=https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_2009-05-19_150_10/page/n69|journal=Annals of internal medicine|date=2009 May 19|volume=150|issue=10|pages=705–9|pmid=19451577}}</ref> [[Shirika la Afya Duniani]] inapendekeza wanawake wote kupimwa mara ya kwanza wakitembelea kliniki(kabla ya kujifungua)na tena katika[[kipindi cha tatu cha ujauzito]].<ref name=Lancet11/> Iwapo vipimo vinaonyesha uwepo wa ungojwa,inapendekezwa washirika wa akina mama hawa pia watibiwe.<ref name=Lancet11>{{cite journal|last=Hawkes|first=S|coauthors=Matin, N, Broutet, N, Low, N|title=Effectiveness of interventions to improve screening for syphilis in pregnancy: a systematic review and meta-analysis|journal=The Lancet infectious diseases|date=2011 Jun 15|pmid=21683653|volume=11|issue=9|pages=684–91|doi=10.1016/S1473-3099(11)70104-9}}</ref>. Kaswende ya kuzaliwa nayo, hata hivyo, bado iko kawaida katika inch zinazoendelea, kwa kuwa wanawake wengi hawapati [[huduma ya kliniki ya wajauzito]] > kabisa, na wengine huduma ya kliniki ya wajawazito wanayopata haijumulishi uchunguzi wa kaswende.<ref name=Screening04/> Kaswende ya kuzaliwa nayo huaipatikani mara kwa mara katika nchi zilizoendelea, kwa sababu wale wanaoweza kupata kaswende (kupitia matumizi ya dawa, n.k) pia wako uwezo mdogo zaidi wa kupata huduma wakati wa ujauzito.<ref name=Screening04/> Hatua zingine za kuongezea upatikanaji wa kupimwa huonekana kuwa na ufanisi katika kupunguza viwango vya kaswende ya kuzaliwa nayo katika chini zilizo na mapato ya chini na ya kati.<ref name=Lancet11/> Kaswende ni [[ugonjwa inayohitaji kutolewa taarifa]] katika nchi nyingi, ikiwa ni pamoja na Canada,<ref>{{cite web|title=National Notifiable Diseases|url=http://dsol-smed.phac-aspc.gc.ca/dsol-smed/ndis/list-eng.php|publisher=Public Health Agency of Canada|date=2005-04-05|accessdate=2 August 2011|archivedate=2011-08-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110809162040/http://dsol-smed.phac-aspc.gc.ca/dsol-smed/ndis/list-eng.php}}</ref> Umoja wa Ulaya,<ref>{{cite journal|last=Viñals-Iglesias|first=H|coauthors=Chimenos-Küstner, E|title=The reappearance of a forgotten disease in the oral cavity: syphilis|journal=Medicina oral, patologia oral y cirugia bucal|date=2009 Sep 1|volume=14|issue=9|pages=e416–20|pmid=19415060}}</ref> na Marikani.<ref>{{cite web|title=Table 6.5. Infectious Diseases Designated as Notifiable at the National Level-United States, 2009 [a]|url=http://www.unboundmedicine.com/redbook/ub/view/RedBook/187389/all/Table_6_5__Infectious_Diseases_Designated_as_Notifiable_at_the_National_Level_United_States__2009_%5Ba%5D|work=Red Book|accessdate=2 August 2011}}</ref> Hii inamaanisha kuwa wahuduma wa Afya wanatakiwa kutoa taarifa kwa[[wizara ya Afya]] ambayo itatoa [[taarifa kwa washirika]] hadi kwa washirika wa watu. <ref>{{cite book|title=Brunner & Suddarth's textbook of medical-surgical nursing.|year=2010|publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=9780781785891|pages=2144|edition=12th|url=http://books.google.com/books?id=SmtjSD1x688C&pg=PA2144}}</ref> Madaktari pia wanaweza kuhimiza wagonjwa kutumia washirika wao kupata huduma.<ref>{{cite journal|last=Hogben|first=M|title=Partner notification for sexually transmitted diseases|journal=Clinical infectious diseases: an official publication of the Infectious Diseases Society of America|date=2007 Apr 1|volume=44 Suppl 3|pages=S160–74|pmid=17342669|doi=10.1086/511429}}</ref> Kituo cha kudhibiti na kuzuia magonjwa kinapendekeza kwamba wanaume wanaoshiriki ngono na wanaume wengine lazima wapimwe angalau kila mwaka.<ref>{{cite web|title=Trends in Sexually Transmitted Diseases in the United States: 2009 National Data for Gonorrhea, Chlamydia and Syphilis|url=http://www.cdc.gov/std/stats09/tables/trends-table.htm|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)|date=22 November 2010|accessdate=3 August 2011}}</ref> ==Matibabu== ===Maambukizi ya mapema=== Chaguo la kwanza kwa matibabu ya kaswende isiyo na tatizo bado tu ni dosi kimoja ya shindano kwa misuli[[Benzlipenisillini|penisilini G]] au dosi moja ya dawa ya kumeza[[azithromycin]].<ref>{{cite book|author = David N. Gilbert, Robert C. Moellering, George M. Eliopoulos, ''et al.''|title=The Sanford guide to antimicrobial therapy 2011|publisher=Antimicrobial Therapy |location=Sperryville, VA|isbn=9781930808652|pages=22| edition = 41st }}</ref><!-- ST10 -->[[Doksiklini]] na [[tetrasaiklini]] ni chaguo mbadala; hata hivyo, hazitumiki kwa akina mama wajawazito.<!-- ST10 --> [[Pingamizi kwa antibiotiki]]imetokezea kwa baadhi ya maajenti, ikiwa ni pamoja na [[makrolidi]], [[klindamisini]], na [[rifampini]].<ref name=ST10/> [[seftriaksoni]], sephalosporini-za tokeo la tatu [[antibiotiki]], zinaweza kufanya kazi kama penisilini kulingana na matibabu.<ref name=Kent08/> ===Maambukizi ya baadaye=== Kwa kaswende kwa sababu ya uingiaji duni wa penisilini G kwenye [[mfumo mkuu wa neva]], watu walioathiriwa wanashauriwa kupewa dosi kubwa za penisilini kwa mshipa kwa muda usiopungua siku 10 .<ref name=Kent08/><ref name=ST10/> Iwapo mtu ana aleji ya penisilini, seftriaksoni inaweza kutumiwa, au utoaji wa aleji ya penisilini unaweza kujaribiwa.<!-- Kent08 --> Zinaotokea baadaye zinaweza kutibiwa na shidano ya penisilini G kwa misuli mara moja-kwa wiki kwa muda wa wiki tatu.<!-- Kent08 --> Ikiwa mgonjwa ana aleji, doksikilini au tetrasaikilini zinaweza kutumiwa, lakini kwa muda mrefu.<!-- Kent08 -->Matibabu kwa wakati huu huzuia uendeleaji wa ugonjwa, lakini ina mabaadiliko madogo tu kwa madhara yenye tayari yametokea.<ref name=Kent08/> ===Athari ya Jarisch-Herxheimer=== Moja wapo ya athari inayoweza kutokana na matibabu ni [[athari aina ya Jarisch-Herxheimer]].<!-- Kent08 --> Mara nyingi inaanza ndani ya saa moja baada ya matibabu na hudumu kwa masaa 24, kukiwa na dalili za joto nyingi mwilini, maumivu kwa misuli, maumivu ya kichwa, na [[takikadia]].<ref name="Kent08"/> Inasababishwa na [[saitokini]] zinazotolewa na mfumo wa kinga kutokana na lipoprotini zinazotolewa wakati bakteria za kaswende zinazopasuka.<ref name=Radolf2006>{{cite book |author= Radolf, JD; Lukehart SA (editors)| year=2006 |title=Pathogenic ''Treponema'': Molekiuli na bayolojia ya chembechembe |url= https://archive.org/details/pathogenictrepon0000unse| publisher=Caister Academic Press | isbn= 1-904455-10-7}}</ref> ==Epidemiolojia== [[Image:Syphilis world map - DALY - WHO2004.svg|thumb|[[Age adjustment|Age-standardized]] death from syphilis per 100,000&nbsp;inhabitants in 2004<ref>{{cite web |url=http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |title=Disease and injury country estimates |year=2004 |publisher = [[World Health Organization]] (WHO) |accessdate=11 November 2009}}</ref> {{Multicol}} {{legend|#b3b3b3|no data}} {{legend|#ffff65|<35}} {{legend|#fff200|35-70}} {{legend|#ffdc00|70-105}} {{legend|#ffc600|105-140}} {{legend|#ffb000|140-175}} {{legend|#ff9a00|175-210}} {{Multicol-break}} {{legend|#ff8400|210-245}} {{legend|#ff6e00|245-280}} {{legend|#ff5800|280-315}} {{legend|#ff4200|315-350}} {{legend|#ff2c00|350-500}} {{legend|#cb0000|>500}} {{Multicol-end}}]] Inaaminiwa kuwa kaswende iliathiri watu milioni 12 mwaka wa 1999, 90% ya maambukizi yakiwa kwa [[nchi zinazoendelea]].<ref name=ST10/> Huathiri kati ya mimba 700,000 na milioni 1.6&nbsp; kwa mwaka, na kusababisha [[kuharibika kwa mimba bila hiari]]s, [[kuzaa mtoto aliyekufa]] na kuzaliwa na kaswende.<!-- Wood09 --> Katika[[sub-Saharan Africa]], kaswende huchangia takriban 20% ya [[vifo vya watoto wakati wa kuzaliwa]].<ref name=Wood09/> Viwango viko juu zaidi vikilinganishwa na [[wanaotumia dawa ya kulevya|wanaojidunga dawa kwa mshipa]], walio na maambukizi ya VVU, na wanaume wanaofanya ngono na wanaume wengine.<ref>{{cite journal|last=Coffin|first=LS|coauthors=Newberry, A, Hagan, H, Cleland, CM, Des Jarlais, DC, Perlman, DC|title=Syphilis in Drug Users in Low and Middle Income Countries|journal=The International journal on drug policy|date=2010 Jan|volume=21|issue=1|pages=20–7|pmid=19361976|doi=10.1016/j.drugpo.2009.02.008|pmc=2790553}}</ref><ref>{{cite journal|last=Gao|first=L|coauthors=Zhang, L, Jin, Q|title=Meta-analysis: prevalence of HIV infection and syphilis among MSM in China|url=https://archive.org/details/sexually-transmitted-infections_2009-09_85_5/page/354|journal=Sexually transmitted infections|date=2009 Sep|volume=85|issue=5|pages=354–8|pmid=19351623|doi=10.1136/sti.2008.034702}}</ref><ref>{{cite journal|last=Karp|first=G|coauthors=Schlaeffer, F, Jotkowitz, A, Riesenberg, K|title=Syphilis and HIV co-infection|journal=European journal of internal medicine|date=2009 Jan|volume=20|issue=1|pages=9–13|pmid=19237085|doi=10.1016/j.ejim.2008.04.002}}</ref> Nchini Marekani viwango vya kaswende mno mwaka wa 2007 vilikuwa mara sita zaidi kwa wanaume kuliko ya Wanawake, hata ingawa viwango hivi vilikuwa karibu sawa mwaka wa 1997.<ref>{{cite web|title=Trends in Reportable Sexually Transmitted Diseases in the United States, 2007|url=http://www.cdc.gov/std/stats07/trends.htm|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]](CDC)|date=13 January 2009|accessdate=2 August 2011}}</ref> [[Wafrika Wamarika]] walichangia kwa takriban nusu ya walioambukizwa mwaka wa 2010.<ref>{{cite web|title=STD Trends in the United States: 2010 National Data for Gonorrhea, Chlamydia, and Syphilis|url=http://www.cdc.gov/std/stats10/tables/trends-table.htm|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)|date=22 November 2010|accessdate=20 November 2011}}</ref> Kaswende ilikuwa ni kawaida nchini Ulaya wakati wa karne ya 18 na 19.<!-- Music08 --> -!>. Katika nchi zilizoendelea mwanzo wa karne ya 20, maambukizi yalipungua kwa haraka kwa sababu ya ongezeko la matumizi ya [[antibiotiki]], hadi miaka ya 1980 na 1990.<ref name=Music08/> Tangu mwaka wa 2000, viwango vya kaswende vimeongezeka nchini Marekani, Uingereza, Australia na Ulaya, hasa kati ya wanaume wanaofanya mapenzi na wanaume wengine.<ref name=ST10/> viwango vya kaswende miongoni mwa wanawake wa Marekani, hata hivyo,imebakia sawa wakati huu, na viwango kati ya wanawake Uingereza vimeongezeka, lakini katika kiwango cha chini kuliko kile cha wanaume.<ref name=AOP08>{{cite journal|last=Kent|first=ME|coauthors=Romanelli, F|title=Reexamining syphilis: an update on epidemiology, clinical manifestations, and management|url=https://archive.org/details/sim_annals-of-pharmacotherapy_2008-02_42_2/page/226|journal=The Annals of pharmacotherapy|date=2008 Feb|volume=42|issue=2|pages=226–36|pmid=18212261|doi=10.1345/aph.1K086}}</ref> Ongezeko kwa viwango miongoni mwa wapenzi wa jinsia tofauti ilitokea China na Urusi tangu miaka ya 1990.<ref name=ST10/> Hii imehusishwa na mazoea ya kufanya mapenzi bila kinga, kuwa na wapenzi wengi, ukahaba, na upunguvu wa matumizi ya kinga kama vile kondomu.<ref name=ST10/><ref>{{cite journal|last=Ficarra|first=G|coauthors=Carlos, R|title=Syphilis: The Renaissance of an Old Disease with Oral Implications|journal=Head and neck pathology|date=2009 Sep|volume=3|issue=3|pages=195–206|pmid=20596972|doi=10.1007/s12105-009-0127-0|pmc=2811633}}</ref><ref name=AOP08/> Bila kutibiwa, kaswende inasababisha vifo kwa 8% hadi 58%,kiwango kikubwa ikiwa kwa wanaume.<ref name=Kent08/> Dalili za kaswende zimepunguka kwa ukali katika karne ya 19 na 20&nbsp;,kwa sababu ya ueneaji na upatikanaji wa matibabu yanayofaa, na pia kupungua kwa[[ukali]] wa spirochaete.<ref name=Sec2010/> Ikitibiwa mapema, matatizo chache hutokea.<ref name=Pri2008/> Kaswende huongeza hatari ya maambukizi ya VVU kwa mara 2-5, na yale yanayoambatana ni ya kawaida (30-60% kwa baadhi ya vituo vya mijini).<ref name=Kent08/><ref name=ST10/> == Historia== [[Image:Rembrandt Harmensz. van Rijn 095.jpg|thumb|Portrait of [[Gerard de Lairesse]] na [[Rembrandt van Rijn]], ca. 1665–67, oil on canvas. De Lairesse,mwenyewe ni mchoraji na mwanasanaa, aliathiriwa na kaswende kutoka kuzaliwa iliyomwaribu uso wake na hatimaye ikasababisha upofu kwake<ref>''[[Metropolitan Museum of Art|The Metropolitan Museum of Art Bulletin]]'', Summer 2007, pp. 55–56.</ref>]] Mwanzo halisi wa kaswende haujulikani <ref name=Kent08/> Kuna nadharia tete mbili za kimsingi:. Moja inapendekeza kuwa kaswende ililetwa Ulaya na wafanyikazi wa meli kutoka [[Christopher Columbus]] safari kuelekea [[Marikani]], na nyingine inapendekeza kwamba kaswende ilikuwepo Ulaya hapo awali, lakini haikuwa imetambuliwa. <!-- Orgin10 --> nadharia hizi hujulikana kama nadharia "Columbian" na "kabla ya Columbian", mtawalio.<ref name=Orgin10>{{cite journal|last=Farhi|first=D|coauthors=Dupin, N|title=Origins of syphilis and management in the immunocompetent patient: facts and controversies|journal=Clinics in dermatology|date=2010 Sep-Oct|volume=28|issue=5|pages=533–8|pmid=20797514|doi=10.1016/j.clindermatol.2010.03.011}}</ref> Nadharia ya Columbia inathibitiswa na ushahidi uliopo.<ref>{{cite journal|last=Rothschild|first=BM|title=History of syphilis|url=https://archive.org/details/sim_clinical-infectious-diseases_2005-05-15_40_10/page/1454|journal=Clinical infectious diseases: an official publication of the Infectious Diseases Society of America|date=2005-05-15|volume=40|issue=10|pages=1454–63|pmid=15844068|doi=10.1086/429626}}</ref> Taarifa ya kwanza iliyoandikwa kuhusu mlipuko wa kaswende katika Ulaya iliyotokea katika mwaka wa 1494/1495 katika[[Naples|Naples, Italia]], wakati waliingiliwa na Ufaransa.<ref name=Music08>{{cite journal|last=Franzen|first=C|title=Syphilis in composers and musicians--Mozart, Beethoven, Paganini, Schubert, Schumann, Smetana|url=https://archive.org/details/european-journal-clinical-microbiology_2008-12_27_12/page/1151|journal=European Journal of Clinical Microbiology and Infectious Diseases |date=2008 Dec|volume=27|issue=12|pages=1151–7|pmid=18592279|doi=10.1007/s10096-008-0571-x}}</ref><ref name=Orgin10/> Kutokana na kuenezwa na kundi la wapiganaji wafaransa waliporudi, hapo awali ilijulikana kama "ugonjwa wa Kifaransa". Mwaka wa 1530, jina "kaswende" lilitumiwa kwanza na daktari Mwitaliano na mshairi [[GirolamoFracastoro]] kama kichwa cha[[Kilatini]] shairi lake kuelezea ongezeko la ugonjwa huo Italia.<ref> Nancy G. "Siraisi, Drugs and Diseases: New World Biology and Old World Learning," in Anthony Grafton, Nancy G. raisi, with April Shelton, eds., New World, Ancient Texts (Cambridge MA: Belknap Press/Harvard University Press, 1992), 159-94 </ref> Kaswende pia ilijulikana kihistoria kama "Poksi Kuu".<ref name=Old05>{{cite journal|last=Dayan|first=L|coauthors=Ooi, C|title=Syphilis treatment: old and new|journal=Expert opinion on pharmacotherapy|date=2005 Oct|volume=6|issue=13|pages=2271–80|pmid=16218887|doi=10.1517/14656566.6.13.2271}}</ref><ref name=Euro04>{{cite journal|last=Knell|first=RJ|title=Syphilis in renaissance Europe: rapid evolution of an introduced sexually transmitted disease?|journal=Proceedings. Biological sciences / the Royal Society|date=2004-05-07|volume=271 Suppl 4|pages=S174–6|pmid=15252975|doi=10.1098/rsbl.2003.0131|pmc=1810019|issue=Suppl 4|url=http://rspb.royalsocietypublishing.org/content/271/Suppl_4/S174.full.pdf|archive-date=2014-08-03|access-date=2013-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20140803093827/http://rspb.royalsocietypublishing.org/content/271/Suppl_4/S174.full.pdf|url-status=dead}}</ref> Viumbe visababishi, ''Treponema pallidum'', vilitambuliwa kwa mara ya kwanza na [[Fritz Schaudinn]] na [[Erich Hoffmann]] mwaka wa 1905. <ref name=Music08/> matibabu yaliyofaa ya kwanza([[Salvarsan]]) yalitengezwa mwaka wa 1910 na [[Paul Ehrlich]], ambayo ilifuatiliwa na majaribio ya [[penisilini ]] na uthibitisho wa ufanisi wa dawa hiyo mwaka wa 1943 <ref name=Music08/><ref name=Old05/> Kabla ya kuwepo kwa matibabu yaliyofaa, [[mercury (elementi)|mercury]] na kwa kawaida utengaji ulitumika mara nyingi, pamoja na matibabu yaliyokuwa mara nyingi mbaya zaidi kuliko ugonjwa <ref name=Old05/> Watu wengi maarufu wa kihistoria, ikiwa ni pamoja na [[Franz Schubert]],[[Arthur Schopenhauer]], [[ÉdouardManet]]<ref name=Music08/> and [[Adolf Hitler]],<ref>{{cite news | url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/2842819.stm | title = Hitler syphilis theory revived | publisher = BBC News | date = 12 March 2003}}</ref> waliaminika kuwa walikuwa na ugonjwa huo. ==Jamii na Utamaduni== ===Sanaa na Fasihi=== [[Picha:400Behandlung der Syphilis.jpg|thumb|The earliest known medical illustration of patients suffering from syphilis, Vienna, 1498]] Sanamu ya kwanza Ulaya iliyoonyesha kaswende ni ya[[Albrecht Dürer]] ''Mtu aliye kuwa na Kaswende'', sanamu ilioyo katwa kutoka kwa mti aliaminika kuonyeza [[Landsknecht]], mtu wa kutoka Ulaya kaskazini[[kufanya kwa lengo la pesa]].<ref>{{cite journal|last=Eisler|first=CT|title=Who is Dürer's "Syphilitic Man"?|url=https://archive.org/details/sim_perspectives-in-biology-and-medicine_winter-2009_52_1/page/48|journal=Perspectives in biology and medicine|date=2009 Winter|volume=52|issue=1|pages=48–60|pmid=19168944|doi=10.1353/pbm.0.0065}}</ref> kisasili cha''[[femme fatale]]'' au "Wanawake sumu" wa karne ya 19 inaaminika kuwa ilitokana na uharibifu wa kaswende, ikiwa na mifano maarufu katika maelezo pamoja na [[John Keats]]' [[La Belle Dame sans Merci]].<ref>{{cite book|last=Hughes|first=Robert|title=Things I didn't know : a memoir|url=https://archive.org/details/thingsididntknow00unse|year=2007|publisher=Vintage|location=New York|isbn=9780307385987|pages=[https://archive.org/details/thingsididntknow00unse/page/346 346]|edition=1st Vintage Book}}</ref><ref>{{cite book|last=Wilson|first=[ed]: Joanne Entwistle, Elizabeth|title=Body dressing|url=https://archive.org/details/bodydressing0000unse|year=2005|publisher=Berg Publishers|location=Oxford|isbn=9781859734445|pages=[https://archive.org/details/bodydressing0000unse/page/205 205]|edition=[Online-Ausg.]}}</ref> Msanii [[Jan van der Straet]] alichora mtu tajiri akipokea matibabu ya kaswende kwenye mti wa tropiki [[guaiacum]] hapo karibu mwaka wa 1580.<ref>{{cite book|last=Reid|first=Basil A.|title=Myths and realities of Caribbean history|year=2009|publisher=University of Alabama Press|location=Tuscaloosa|isbn=9780817355340|pages=113|url=http://books.google.com/books?id=KtT0_P-9xiAC&pg=PA113|edition=[Online-Ausg.]}}</ref> Kichwa cha kazi hiyo ni "Maandalizi na Matumizi ya Guayaco kwa Kutibu Kaswende".Kwa kuwa msanii alichagua kuweka picha hii kwa kazi zilizofuatana za kuadhimisha Dunia mpya inayoonyesha umuhimu wa matibabu ya kaswende, hata ingawa yasiofaa, ya kaswende ulivyokuwa kwa wasomi wa Ulaya wakati huo. Mchoro uliyokuwa na rangi nyingi na tondoti inaonyesha wafanyi kazi wanne wakiandaa mchanganyiko huo wakati daktari akiangalia, akiwa ameficha kitu nyuma wakati mgonjwa hasio bahatika anakunywa.<ref name="ALLPOSTERS">[http://www.allposters.com/-sp/Preparation-and-Use-of-Guayaco-for-Treating-Syphilis-Posters_i1587366_.htm"Preparation and Use of Guayaco for Treating Syphilis"] {{Wayback|url=http://www.allposters.com/-sp/Preparation-and-Use-of-Guayaco-for-Treating-Syphilis-Posters_i1587366_.htm |date=20110521060238 }}. Jan van der Straet. Retrieved 6 August 2007.</ref> ===Utafiti wa Tuskegee na Guatemala=== Moja ya hali iliyokuwa na sifa mbaya Merikani kuhusu [[maadili ya kimatibabu]] katika karne ya 20 ilikuwa [[Utafiti wa kaswende ya Tuskegee]].<ref>{{cite journal |author=Katz RV, Kegeles SS, Kressin NR, ''et al.''|title=The Tuskegee Legacy Project: Willingness of Minorities to Participate in Biomedical Research |journal=J Health Care Poor Underserved |volume=17 |issue=4 |pages=698–715|year=2006 |month=November |pmid=17242525|pmc=1780164 |doi=10.1353/hpu.2006.0126 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-health-care-for-the-poor-and-underserved_2006-11_17_4/page/698}}</ref> Utafiti ulifanywa [[Tuskegee, Alabama]], ilifadhiliwa na [[Huduma ya afya ya umma Marikani]] (PHS) ikisaidiana na [[Taasisi ya Tuskegee]].<ref name=CDCTime>{{cite web |url=http://www.cdc.gov/tuskegee/timeline.htm |title=U.S. Public Health Service Syphilis Study at Tuskegee | publisher = [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC) | date = 15 June 2011 |accessdate=2010-07-07 }}</ref> Utafiti huu ulianza mwaka wa 1932, wakati kaswende ilikuwa tatizo sana na hakukuwa na matibabu yaliyofaa na salama.<ref name=TUS00>{{cite journal|last=White|first=RM|title=Unraveling the Tuskegee Study of Untreated Syphilis|journal=Archives of internal medicine|date=2000-03-13|volume=160|issue=5|pages=585–98|pmid=10724044|doi=10.1001/archinte.160.5.585}}</ref> Utafiti huo ulinuia kupima Maendeleo ya kaswende bila matibabu. Kufikia 1947, penisilini ilikuwa imekubaliwa kuwa ndio tiba sahihi kwa matibabu yaliofaa kwa kaswende na ilikuwa ikitumika sana kwa kutibu ugonjwa huo. <-! CDCTime ->Wakurugenzi wa utafiti huu, hata hivyo, waliendelea na utafiti na hawakuwapa washiriki matibabu na penisilini. <ref name=CDCTime/>hiiimejadiliwa, na baadhi yao wamegundua kwamba penisilini alipewa washirika wengi<ref. name="TUS00"/>Utafiti haukuisha hadi 1972.<ref name=CDCTime/> Majaribio ya kaswende pia yalifanywa katika[[Guatemala]] kutoka 1946 hadi 1948. Yalikuwa yamefadhiliwa na[[marikani]] [[|utafiti kwa binadamu|majaribio kwa binadamu]], yaliyofanywa wakati wa serikali ya [[Juan José Arévalo]] ikiwa na ushirikiano na baadhi ya wizara za afya na maafisa wa Guatemala. Madaktari waliambukiza askari, wafungwa, na [[wagonjwa wa akili]] na kaswende na magonjwa mengine[[magojnwa ya zinaa]], bila [[ridhaa]] ya washiriki, na kisha kuwatibi na [[antibiotiki]]. Mwezi wa Oktoba 2010, Marekani iliomba msamaha rasmi kwa Guatemala kwa kufanya majaribio haya.<ref>{{cite news |author= |coauthors= |title=U.S. apologizes for newly revealed syphilis experiments done in Guatemala|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/10/01/AR2010100104457.html |quote=The United States revealed on Friday that the government conducted medical experiments in the 1940s in which doctors infected soldiers, prisoners and mental patients in Guatemala with syphilis and other sexually transmitted diseases.|work=[[The Washington Post]] |date=1 October 2010 |accessdate=1 October 2010}}</ref> {{clear}} ==Tanbihi== {{Reflist|colwidth=30em}} [[Jamii:Maradhi ya zinaa]] [[Jamii:Maradhi ya ngozi]] [[Jamii:magonjwa ya bakteria]] jpzcnwl3wyrycjojtqvm05lh2ciyqto 0 36593 1607959 1318628 2026-10-14T03:22:32Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607959 wikitext text/x-wiki [[picha:Joan Baez Hamburg 1973 2811730005.jpg|thumb|220px|Joan Baez, 1963.]] [[picha:Joan Baez 02.jpg|thumb|right|Joan Baez, 2014.]] [[picha:Joan Baez at The Egg (Albany, NY), March 2016.jpg|thumb|right|Joan Baez, 2016.]] '''Joan Chandos Báez''' (maarufu kama '''Joan Baez''' alizaliwa [[Staten Island]], [[New York]], [[9 Januari]] [[1941]])<ref>{{cite news|url= https://www.upi.com/Top_News/2020/01/09/UPI-Almanac-for-Thursday-Jan-9-2020/6871578415895/|title= UPI Almanac for Thursday, Jan. 9, 2020|work= [[United Press International]] | date= January 9, 2020|access-date=January 16, 2020 |archive-date= January 15, 2020|archive-url= https://archive.today/20200115192229/https://www.upi.com/Top_News/2020/01/09/UPI-Almanac-for-Thursday-Jan-9-2020/6871578415895/|url-status=live|quote=…singer Joan Baez in 1941 (age 79)}}</ref> ni [[mwimbaji]] [[mwanamke]], [[mwandishi]] wa [[nyimbo]], [[mwanamuziki]] na [[mwanaharakati]] kutoka nchi ya [[Marekani]].<ref>{{cite web|last=Westmoreland-White|first=Michael L.|date=February 23, 2003|url=http://www.ecapc.org/articles/WestmoW_2003.02.23.asp|title=Joan Baez: Nonviolence, Folk Music, and Spirituality|publisher=Every Church A Peace Church|archive-url=https://web.archive.org/web/20040722044934/http://www.ecapc.org/articles/WestmoW_2003.02.23.asp|archive-date=July 22, 2004|access-date=November 3, 2013|accessdate=2021-04-09|archivedate=2004-07-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040722044934/http://www.ecapc.org/articles/WestmoW_2003.02.23.asp}}</ref> ==Maisha binafsi== Mpenzi wake Baez halisi wa kwanza alikuwa Michael New, [[mwanafunzi]] mwenzake kutoka [[Trinidad na Tobago]] ambaye alikutana naye katika [[chuo]] chake mwishoni mwa mwaka [[1950]]. Miaka baadaye mnamo [[1979]], alichochea [[wimbo]] wake ''“Michael”''. Kama Baez, alihudhuria masomo mara kwa mara. Wawili hao walitumia muda mwingi pamoja, lakini Baez alishindwa kuweka usawa kati ya [[kazi]] yake inayokua na mahusiano yake. Wawili hao waligombana na kupatana mara kwa mara, lakini ilikuwa dhahiri kwa Baez kwamba New alikuwa anaanza kuchukia mafanikio yake na umashuhuri wake wa ndani mpya aliojipatia. Usiku mmoja alimwona akimbusu [[Mwanamke]] mwingine kwenye [[kona]] ya [[mtaa]]. Licha ya hili, uhusiano wao ulibaki imara kwa miaka mingi baada ya kwenda [[California]] pamoja mnamo [[1960]]. == Diskografia == {{Div col|colwidth=22em}} # ''Joan Baez (albamu'', Vanguard (Novemba 1960) # ''Joan Baez, Vol. 2'', Vanguard (10/1961) # ''Joan Baez in Concert'', Vanguard (09/1962) # ''Joan Baez in Concert, Part 2'', Vanguard (11/1963) # ''Joan Baez/5'', Vanguard (11/1964) # ''Farewell, Angelina'', Vanguard (11/1965) # ''Noël (albamu)'', Vanguard (12/1966) # ''[[Joan (albamu)'', Vanguard (08/1967) # ''Baptism: A Journey Through Our Time'', Vanguard (06/1968) # ''Any Day Now (albamu)'' (Nyimbo za Bob Dylan), Vanguard (12/1968) # ''David's Album'', Vanguard (05/1969) # ''One Day at a Time'', Vanguard (01/1970) # ''Carry It On ("Soundtrack Album")'', Vanguard (1971) # ''Blessed Are...'', Vanguard (1971) # ''Come from the Shadows'', A&M (04/1972) # ''Where Are You Now, My Son?'', A&M (03/1973) # ''Gracias a la vida'', A&M (07/1974) # ''Diamonds & Rust'', A&M (Aprili 1975) # ''From Every Stage'', A&M (02/1976) # ''Gulf Winds'', A&M (11/1976) # ''Blowin' Away'', CBS (07/1977) # ''Honest Lullaby'', CBS (04/1979) # ''Live -Europe '83'', Gamma (01/1984) # ''Recently'', Gold Castle (07/1987) # ''Diamonds & Rust in the Bullring'', Gold Castle (12/1988) # ''Speaking of Dreams'', Gold Castle (11/1989) # ''Play Me Backwards'', Virgin (10/ 1992) # ''Ring Them Bells'', Guardian (08/1995) # ''Gone from Danger'', Guardian (09/1997) # ''Dark Chords on a Big Guitar'', Koch (10/2003) # ''Bowery Songs'', Proper Records (09/2005) # ''Ring Them Bells'' (reissue double-disc with bonus tracks), Proper Records (02/2007) # ''Day After Tomorrow'', Proper Records (Septemba 2008) {{div col end}} ==Filmografia== {{Div col}} * ''The March on Washington (1963) * ''The March'' (1964) * ''The Big T.N.T. Show'' (1966) * ''Dont Look Back'' (1967) * ''Festival'' (1967) * ''Woodstock '' (1970) * ''Carry It On'' (1970) * ''Woody Guthrie All-Star Tribute Concert'' (1970) * ''Celebration at Big Sur'' (1971) * ''Dynamite Chicken'' (1971) * ''Earl Scruggs: The Bluegrass Legend - Family & Friends'' (1972) * ''Sing Sing Thanksgiving'' (1974) * ''The Making of 'Silent Running''' (1974) * ''A War is Over'' (1975) * ''Banjoman'' (1975) * ''Bob Dylan: Hard Rain'' TV Special (1976) * ''The Memory of Justice'' (1976) * ''Renaldo and Clara'' (1978) * ''Sag nein'' (1983) * ''In Our Hands'' (1984) * ''Woody Guthrie: Hard Travelin''' (1984) * ''Live Aid'' (1985) * ''In Remembrance of Martin'' (1986) * ''We Shall Overcome'' (1989) * ''Woodstock: The Lost Performances'' (1990) * ''Kris Kristofferson: His Life and Work'' (1993) * ''Life and Times of Allen Ginsberg'' (1993) * ''Woodstock Diary'' (1994) * ''A Century of Women'' (1994) * ''The History of Rock 'n' Roll'' (1995) * ''Rock & Roll'' (1995) * ''Message to Love: Isle of Wight Festival 1970'' (1996) * ''Tree Sit: The Art of Resistance'' (2001) * ''Smothered: The Censorship Struggles of The Smothers Brothers Comedy Hour'' (2002) * ''Soundstage: Joan Baez, Gillian Welch and Nickel Creek'' (2004) * ''Fahrenheit 9/11: A Movement in Time'' (2004) * ''Words and Music in Honor of Fahrenheit 9/11'' (2005) * ''The Carter Family: Will the Circle Be Unbroken'' (2005) * ''No Direction Home'' (2005) * ''Captain Mike Across America'' (2007) * ''Pete Seeger: The Power of Song'' (2007) * ''65 Revisited'' (2007) * ''The Other Side of the Mirror'' (2007) * ''South Central Farm: Oasis in a Concrete Desert.'' (2008) * ''Fierce Light: When Spirit Meets Action'' (2008) * ''The Power of Their Song: The Untold Story of Latin America's New Song Movement'' (2008) * ''Joan Baez: How Sweet the Sound'' (2009) * ''Hugh Hefner: Playboy, Activist and Rebel'' (2009) * ''Leonard Cohen: Live at the Isle of Wight 1970]]'' (2009) * ''Welcome to Eden'' (2009) * ''In Performance at the White House: A Celebration of Music from the Civil Rights Movement'' (2010) * ''Phil Ochs: There but for Fortune'' (2010) * ''Save the Farm'' (2011) * ''For the Love of the Music: The Club 47 Folk Revival'' (2012) * ''The March'' (2013) * ''Another Day, Another Time: Celebrating the Music of 'Inside Llewyn Davis''' (2014) * ''The Stars Behind the Iron Curtain'' (2014) * ''Sharon Isbin: Troubadour'' (2014) * ''Snapshots from the Tour'' (2015) * ''Taylor Swift: The 1989 World Tour Live'' (2015) * ''Joan Baez: Rebel Icon'' (2015) * ''King in the Wilderness'' (2018) * ''Hugh Hefner's After Dark: Speaking Out in America'' (2018) * ''Don't Get Trouble In Your Mind: The Carolina Chocolate Drops' Story'' (2019) * ''Rolling Thunder Revue: A Bob Dylan Story by Martin Scorsese'' (2019) * ''Woodstock'' (2019) <ref>{{cite web|title=Joan Baez Filmography|url=https://rateyourmusic.com/films/joan_baez|website=[[Rate Your Music]]|access-date=August 18, 2019}}</ref> <ref>{{cite web|title=Joan Baez Filmography|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/joan_baez|website=[[Rotten Tomatoes]]|access-date=August 18, 2019}}</ref> <ref>{{cite web|title=Joan Baez Filmography|url=https://www.imdb.com/name/nm0001926/|website=[[IMDb]]|access-date=August 18, 2019}}</ref> <ref>{{cite web|title=Joan Baez|url=https://www.discogs.com/artist/261867-Joan-Baez?filter_anv=0&subtype=Videos&type=Appearances|website=[[Discogs]]|access-date=August 18, 2019}}</ref> {{Div col end}} ==Marejeo== {{marejeo}} == Viungo vya nje== {{Commons|Joan Baez}} * [http://www.joanbaez.com Website] {{Wayback|url=http://www.joanbaez.com/ |date=20130323032501 }} {{mbegu-mwanamuziki}} {{DEFAULTSORT:Baez, Joan}} [[Category:Waliozaliwa 1941]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanawake wa Marekani]] [[Category:Wanamuziki wa Marekani]] [[Jamii:Feminism and Folklore 2021 in Tanzania]] l29wreuplzru9dlrjhrj1na31xgacfz 0 37451 1607847 1600210 2026-10-14T03:16:48Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607847 wikitext text/x-wiki '’’Francis Imbuga’’’ anatambulika kama gwiji wa maswala ya uigizaji nchni [[Kenya]]. Kama mwandishi wa tamthilia,muigizaji na hakimu wa michezo ya kuigiza,amekuwa kipao mbele wa mswala ya ubunifu,haswa kwa waandishi wanaoibuka. ===Historia na masomo=== Francis Imbuga alizaliwa katika kijiji cha Wenyange, Maragoli Magharibi, Magharibi mwa Kenya mnamo tarehe 2 Februari mwaka wa 1947. Tamthilia zake ambazo nyingi huzingatia kuwepo kwa umoja na maridhiano katika familia za kitamaduni za Afrika zinatokana na yeye kulelewa na nyanya na babu zake katika eneo la [[Chavakali]].Kwenye mahojiano ya mwaka wa 1986,alikiri kuwa ni malezi yake yaliyomjenga kimaisha na kisanaa.Densi.methali,heshima na urembo wa Kiafrika zilitiririka na kudhihirika kwenye tamthilia zake na pia maishani mwake. Hatima ya jamii ya Waafrika ilyozungukwa na itikadi ngeni ndio ilokuwa dhamira na maudhui ya kazi za waandishi waanzilishi wa Afrika,kazi ambazo Imbuga alizisoma.Kazi za [[Ngugi wa Thiong'o]] kama vile Weep Not, Child (1964), The River Between (1965), na The Black Hermit (1968) zina maudhui makuu ya mabadiliko ya kihistoria ya Waafrika na mizozo inayotokana na kuwepo kwa Wazungu katika Afrika.. Imbuga alizisoma kazi hizi pamoja na za waandishi wengine kama vile [[Elvania Zirimu]], [[Peter Nazareth]], [[Jonathan Kariara]],na [[Okot p'Bitek]]. Imbuga alisomea swala la "The Techniques of Improvised Drama" kwa shahada yake ya Masters .Kwa udhamini wa UNESCO kati ya miaka za 1974 na 1975 ,alipata kuzuru Idara ya Uigizaji (Drama Department) ya University College, Cardiff;Taasisi ya Masomo ya Kiafrika (Institute of African Studies) katika Chuo Kikuu cha Ghana, Legon; na Idara ya Sanaa ya Uigizaji (Department of Theatre Arts) katika Chuo Kikuu cha Ibadan, Nigeria. Mwaka wa 1976, Imbuga aliteuliwa kama mkufunzi katika Idara ya Mawasiliano ya Elimu na Teknolijia (Department of Educational Communication and Technology) katika [[Chuo Kikuu cha Nairobi]]. Alihamia mwaka wa 1978 [[Chuo Kikuu cha Kenyatta]], na kupanda ngazi hadi kuwa Mkufunzi Mkuu na kuteuliwa Mkuu wa Idara ya Fasihi ya Kingereza (Department of Literature). Tajriba yake kwenye uigizaji ilianzia katika [[Shule ya Upili ya Alliance]], ambako mchezo wa kuigiza wake ulioitwa Omolo uliteuliwa kwenye fainali za Kenya National Schools' Drama Festival mwaka wa 1969. Akiwa mhusika mkuu,Imbuga aliteuliwa kuwa Muigizaji Bora wa Mwaka,na maravmoja akaanza kuandikia kituo cha televisheni cha [[Voice of Kenya]]-kwa sasa [[KBC]]- mchezo wa kuigiza endelezi wa "Omolo" Imbuga alipata shahada ya digrii kwenye Elimu (bachelor of arts degree in education) katika [[Chuo Kikuu cha Nairobi]].Akiwa chuoni (1970-1973), Imbuga aliiguza kwenye zaidi ya michezo ya kuigiza hamsini kwenye kipindi cha African Theatre kwenye runinga ya Voice of Kenya. ===Kazi yake=== Tamthilia tisa za Imbuga zilizochapishwa huigizwa kila mara na kazi zake hujadiliwa katika semina mbalimbali duniani. Tamthilia zake kama vile—Betrayal in the City (1976), The Successor (1979), Man of Kafira (1984), na Aminata (1988)—zimesomeshwa katika shule za sekondari na Vyuo mbalimbali katika Afrika Mashariki na Kati. Kwenye tamthilia zake,Imbuga hutumia ufasaha kwenye fasihi ya Kiluhya ambayo ni lugha yake,kusimulia maudhui yake.Kama mwanzilishi wa waandishi wa Afrika,yeye husisitiza umoja na hadhi uliokuwepo kabla ya kuja kwa mkoloni.Adui wake mkuu ni Mzungu,ambaye alikuja kuharibu ustaarabu huu wa Mwafrika. Tamthilia zake zilizochapishwa hadi sasa ni: 1. Kisses of Fate (1972) 2. The Fourth Trial (1972) 3. The Married Bachelor (1973) 4. Game of Silence (1977) 5. Betrayal in the City (1976) 6. The Successor (1979) 7. Man of Kafira (1984) 8. Aminata (1988) ==Marejeo== 1. http://www.bookrags.com/biography/francis-d-imbuga-dlb/ [[Jamii:Waandishi wa Kenya]] r2aflpg1hpm4o9y4rh4813u7sdbj08u 0 37627 1607718 1520233 2026-10-14T02:56:33Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607718 wikitext text/x-wiki {{Uainishaji | rangi = pink | jina = Mbwa | picha = Canis lupus lupus qtl1.jpg | upana_wa_picha = 250px | maelezo_ya_picha = Mbwa-mwitu wa Ulaya | himaya = [[Animalia]] <small>(Wanyama)</small> | faila = [[Chordata]] <small>(Wanyama wenye ugwe wa neva mgongoni)</small> | nusufaila = [[Vertebrata]] <small>(Wanyama wenye uti wa mgongo)</small> | ngeli = [[Mammalia]] <small>(Wanyama wenye viwele wanaonyonyesha wadogo wao)</small> | oda = [[Carnivora]] <small>(Wanyama mbua)</small> | nusuoda = [[Caniformia]] <small>(Wanyama kama [[mbwa]])</small> | familia = [[Canidae]] | bingwa_wa_familia = [[Johann Gotthelf Fischer von Waldheim|Fischer]], 1817 | subdivision = '''Jenasi 12:''' * ''[[Atelocynus]]'' <small>[[Angel Cabrera|Cabrera]], 1940</small> * ''[[Canis]]'' <small>[[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758</small> * ''[[Cerdocyon]]'' <small>[[Charles Hamilton Smith|C.E.H. Smith]], 1839</small> * ''[[Chrysocyon]]'' <small>[[Charles Hamilton Smith|C.E.H. Smith]], 1839</small> * ''[[Cuon]]'' <small>[[Brian Houghton Hodgson|Hodgson]], 1838</small> * ''[[Lupulella]]'' <small>[[Otto Jacob Max Hilzheimer|Hilzheimer]], 1906</small> * ''[[Lycalopex]]'' <small>[[Hermann Burmeister|Burmeister]], 1854</small> * ''[[Lycaon]]'' <small>[[Joshua Brookes|Brookes]], 1827</small> * ''[[Nyctereutes]]'' <small>[[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1839</small> * ''[[Otocyon]]'' <small>[[Müller]], 1836</small> * ''[[Speothos]]'' <small>[[Peter Wilhelm Lund|Lund]], 1839</small> * ''[[Urocyon]]'' <small>[[Spencer Fullerton Baird|Baird]], 1857</small> * ''[[Vulpes]]'' <small>[[Frisch]], 1775</small> }} '''Mbwa''' ni [[mnyama|wanyama]] mbuai wa [[familia (biolojia)|familia]] [[Canidae]], lakini takriban [[spishi]] zote za [[Afrika]] zinaitwa [[bweha]] au [[mbweha]]. Ukubwa wa spishi za mwitu unatofautiana kutoka 24 sm (fenek) mpaka 2 m (mbwa mwitu wa [[Ulaya]] (kadiri ya vipimo kwa [[mbwa-kaya]] ni 9.5-250 sm). Mbwa wa familia Canidae hupatikana mabara yote isipokuwa [[Antaktika]]. Wanyama hawa wana [[pua]] ndefu na [[mguu|miguu]] mirefu na [[mkia]] wa manyoya. Rangi yao ni kijivu, kahawia au hudhurungi; kwa kawaida [[tumbo]] ni jeupe. Spishi nyingine zinatokea [[msitu|misituni]] na nyingine zinatokea maeneo wazi. Mbwa hukamata mawindo aina yoyote lakini ukubwa wa mawindo unafuatana na ukubwa wa spishi ya mbwa. Hata hivyo, spishi zinazoishi kwa makundi, kama [[mbwa-mwitu wa Afrika]], zinaweza kukamata windo kubwa sana kuliko wao wenyewe. Spishi kadhaa hufugwa na binadamu, hususan mbwa-kaya. == Spishi za Afrika == * ''Canis anthus'', [[Mbwa-mwitu Dhahabu]] au Bweha wa Mbuga (Common or [[w:African Golden Wolf|African Golden Wolf]]) ** ''Canis a. algirensis'', [[Mbwa-mwitu wa Aljeria]] au Bweha Kaskazi ([[w:Algerian wolf|Algerian wolf]]) ** ''Canis a. anthus'', [[Mbwa-mwitu wa Senegali|Mbwa-mwitu]] au Bweha wa Senegali ([[w:Senegalese wolf|Senegalese wolf]]) ** ''Canis a. bea'', [[Mbwa-mwitu Mashariki|Mbwa-mwitu]] au Bweha Mashariki ([[w:Serengeti wolf|Serengeti wolf]]) ** ''Canis a. lupaster'', [[Mbwa-mwitu wa Misri|Mbwa-mwitu]] au Bweha wa Misri ([[w:Egyptian wolf|Egyptian wolf]]) ** ''Canis a. riparius'', [[Mbwa-mwitu Somali|Mbwa-mwitu]] au Bweha Somali ([[w:Somali wolf|Somali wolf]]) ** ''Canis a. soudanicus'', [[Mbwa-mwitu Mabaka]] au Bweha wa Sudani ([[w:Variegated wolf|Variegated wolf]]) * ''Canis lupus'', [[Mbwa-mwitu wa Ulaya]] ([[w:Gray Wolf|Grey Wolf]]) ** ''Canis l. familiaris'', [[Mbwa-kaya]] ([[Dog|Domestic Dog]]) * ''Canis simensis'', [[Mbwa-mwitu Habeshi]] ([[w:Ethiopian Wolf|Ethiopian Wolf]], Abyssinian Wolf, Simien Fox au Simien Jackal) ** ''Canis s. citernii'', [[Mbwa-mwitu Habeshi Kusi]] ([[w:Ethiopian wolf#Subspecies|Southern Ethiopian wolf]]) ** ''Canis s. simensis'', [[Mbwa-mwitu Habeshi Kaskazi]] ([[w:Ethiopian wolf#Subspecies|Northern Ethiopian wolf]]) * ''Lupulella adusta'', [[Bweha Miraba]] ([[w:Side-striped jackal|Side-striped jackal]]) ** ''Lupulella a. adusta'', [[Bweha Miraba wa Sundevall]] ([[w:Side-striped jackal#Subspecies|Sundevall's side-striped jackal]]) ** ''Lupulella a. bweha'', [[Bweha Miraba wa Elgon]] ([[w:Side-striped jackal#Subspecies|Elgon side-striped jackal]]) ** ''Lupulella a. centralis'', [[Bweha Miraba wa Afrika ya Kati]] ([[w:Side-striped jackal#Subspecies|Central African side-striped jackal]]) ** ''Lupulella a. grayi'', [[Bweha Miraba Kaskazi]] ([[w:Side-striped jackal#Subspecies|North African side-striped jackal]]) ** ''Lupulella a. kaffensis'', [[Bweha Miraba wa Kaffa]] ([[w:Side-striped jackal#Subspecies|Kaffa side-striped jackal]]) ** ''Lupulella a. lateralis'', [[Bweha Miraba wa Uashin Gishu]] ([[w:Side-striped jackal#Subspecies|Uashin Gishu side-striped jackal]]) ** ''Lupulella a. notatus'', [[Bweha Miraba wa Loita]] ([[w:Side-striped jackal#Subspecies|Loita side-striped jackal]]) * ''Lupulella mesomelas'', [[Bweha Mgongo-mweusi]] au Bweha Shaba ([[w:Black-backed Jackal|Black-backed Jackal]]) ** ''Lupulella m. mesomelas'', [[Bweha Mgongo-mweusi Kusi]] ([[w:Black-backed jackal#Subspecies|Cape black-backed jackal]]) ** ''Lupulella m. schmidti'', [[Bweha Mgongo-mweusi Mashariki]] ([[w:Black-backed jackal#Subspecies|East African black-backed jackal]]) * ''Lycaon pictus'', [[Mbwa-mwitu wa Afrika]] ([[w:African Wild Dog|African Wild Dog]], African Sun Wolf au African Hunting Dog) ** ''Lycaon p. lupinus'', [[Mbwa-mwitu Mashariki]] ([[w:Africa wild dog#Subspecies|East African wild dog]]) ** ''Lycaon p. manguensis'', [[Mbwa-mwitu Magharibi]] ([[w:Africa wild dog#Subspecies|West African wild dog]]) ** ''Lycaon p. pictus'', [[Mbwa-mwitu Kusi]] ([[w:Africa wild dog#Subspecies|Cape wild dog]]) ** ''Lycaon p. sharicus'', [[Mbwa-mwitu wa Chadi]] ([[w:Africa wild dog#Subspecies|Chadian wild dog]]) ** ''Lycaon p. somalicus'', [[Mbwa-mwitu Somali]] ([[w:Africa wild dog#Subspecies|Somali wild dog]]) * ''Otocyon megalotis'', [[Bweha Masikio]] ([[w:Bat-eared Fox|Bat-eared Fox]]) ** ''Otocyon m. megalotis'', [[Bweha Masikio Kusi]] ** ''Otocyon m. virgatus'', [[Bweha Masikio Mashariki]] * ''Vulpes cana'', [[Bweha wa Blanford]] ([[w:Blanford's Fox|Blanford's Fox]]) * ''Vulpes chama'', [[Bweha Kusi]] ([[w:Cape Fox|Cape Fox]]) * ''Vulpes pallida'', [[Bweha wa Saheli]] ([[w:Pale Fox|Pale Fox]]) * ''Vulpes rueppelli'', [[Bweha wa Rüppell]] ([[w:Rüppell's Fox|Rüppell's Fox]]) * ''Vulpes vulpes'', [[Bweha Mwekundu]] ** ''Vulpes v. barbara'', [[Bweha Mwekundu wa Barbari]] ([[w:Barbary fox|Barbary fox]]) ** ''Vulpes v. niloticus'', [[Bweha Mwekundu wa Misri]] ([[w:Nile fox|Nile fox]]) * ''Vulpes zerda'', [[Feneki]] au Bweha-jangwa ([[w:Fennec Fox|Fennec Fox]]) == Spishi za mabara mengine == * ''Atelocynus microtis'' ([[w:Short-eared Dog|Short-eared Dog]]) * ''Canis aureus'' (Common or [[w:Golden Jackal|Golden Jackal]]) ** ''Canis a. aureus'' ([[w:Common Jackal|Common Jackal]]) ** ''Canis a. cruesemanni'' ([[w:Siamese Jackal|Siamese Jackal]]) ** ''Canis a. ecsedensis'' ([[w:Balkan Jackal|Balkan Jackal]]) ** ''Canis a. indicus'' ([[w:Indian Jackal|Indian Jackal]]) ** ''Canis a. moreoticus'' ([[w:European Jackal|European Jackal]]) ** ''Canis a. naria'' ([[w:Sri Lankan Jackal|Sri Lankan Jackal]]) ** ''Canis a. syriacus'' ([[w:Syrian Jackal|Syrian Jackal]]) * ''Canis latrans'' ([[w:Coyote|Coyote]] au Prairie Wolf) * ''Canis lupus'' ([[w:Gray Wolf|Grey Wolf]]) ** ''Canis l. albus'' ([[w:Tundra wolf|Tundra wolf]]) ** ''Canis l. arabs'' ([[w:Arabian wolf|Arabian wolf]]) ** ''Canis l. campestris'' ([[w:Steppe wolf|Steppe wolf]]) ** ''Canis l. chanco'' ([[w:Mongolian wolf|Mongolian wolf]]) ** ''Canis l. dingo'' ([[w:Dingo|Dingo]]) – pengine ''C. dingo'' ** ''Canis l. familiaris'' ([[w:Dog|Domestic Dog]]) ** ''Canis l. filchneri'' ([[w:Tibetan wolf|Tibetan wolf]]) ** ''Canis l. lupus'' ([[w:Eurasian wolf|Eurasian wolf]]) ** ''Canis l. pallipes'' ([[w:Indian wolf|Indian wolf]]) * ''Cerdocyon thous'' ([[w:Crab-eating Fox|Crab-eating Fox]]) * ''Chrysocyon brachyurus'' ([[w:Maned Wolf|Maned Wolf]]) * ''Cuon alpinus'' ([[w:Dhole|Dhole]] au Asian Wild Dog) * ''Dusicyon australis'' ([[w:Falkland Island Wolf|Falkland Island Wolf]]) '''imekwisha sasa''' * ''Lycalopex culpaeus'' ([[w:Culpeo|Culpeo]]) * ''Lycalopex fulvipes'' ([[w:Darwin's Fox|Darwin's Fox]]) * ''Lycalopex griseus'' ([[w:Argentine Grey Fox|Argentine Grey Fox]]) * ''Lycalopex gymnocercus'' ([[w:Pampas Fox|Pampas Fox]]) * ''Lycalopex sechurae'' ([[w:Sechura Fox|Sechura Fox]]) * ''Lycalopex vetulus'' ([[w:Hoary Fox|Hoary Fox]]) * ''Nyctereutes procyonoides'' ([[w:Raccoon Dog|Raccoon Dog]]) * ''Speothos venaticus'' ([[w:Bush Dog|Bush Dog]]) * ''Urocyon cinereoargenteus'' ([[w:Gray Fox|Grey Fox]]) * ''Urocyon littoralis'' ([[w:Island Fox|Island Fox]]) * ''Urocyon sp. nov.'' ([[w:Cozumel Fox|Cozumel Fox]]) * ''Vulpes bengalensis'' ([[w:Bengal Fox|Bengal Fox]]) * ''Vulpes corsac'' ([[w:Corsac Fox|Corsac Fox]]) * ''Vulpes ferrilata'' ([[w:Tibetan Sand Fox|Tibetan Sand Fox]]) * ''Vulpes lagopus'' ([[w:Arctic Fox|Arctic Fox]]) – pengine ''Alopex lagopus'' * ''Vulpes macrotis'' ([[w:Kit Fox|Kit Fox]]) * ''Vulpes velox'' ([[w:Swift Fox|Swift Fox]]) * ''Vulpes vulpes'' ([[w:Red Fox|Red Fox]]) == Picha == <gallery> Side-striped Jackal.jpg|Bweha miraba Canis anthus - Cécile Bloch 2.png|Mbwa-mwitu wa Senegali Golden wolf, Serengeti.jpg|Mbwa-mwitu mashariki Africanis (1).jpg|Mbwa-kaya Lupaster.png|Mbwa-mwitu wa Misri Jackal Cape cross 2009.JPG|Bweha mgongo-mweusi EthiopianWolf1.jpg|Mbwa-mwitu Habeshi African wild dog3.jpg|Mbwa-mwitu wa Afrika Otocyon megalotis.JPG|Bweha masikio Blandford's fox 1.jpg|Bweha wa Blanford Fennec Foxes.jpg|Feneki </gallery> <gallery> Short-eared Dog.jpg|Short-eared dog (Mbwa masikio-mafupi) Coyote2008.jpg|Coyote (Mbwa-nyika) Canis lupus dingo - cleland wildlife park.JPG|Dingo New Guinea Singing Dog profile.jpg|Dingo wa Nyugini Cerdocyon thous MG 9503.jpg|Crab-eating dog (Bweha mla-kaa) Maned Wolf 7, Beardsley Zoo, 2009-11-06.jpg|Maned worlf (Mbwa manyonya-marefu) Cuon.alpinus-cut.jpg|Dhole Culpeo MC.jpg|Culpeo Nyctereutes procyonoides 1 (Piotr Kuczynski).jpg|Raccoon dog (Mbwa-rakuni) Bush dog2.jpg|Bush dog Gray Fox II - Red Rock Canyon, Nevada.jpg|Grey fox (Bweha kijivu) Renard polaire.jpg|Arctic fox (Bweha-akitiki) Fuchs Profil.jpg|Red fox (Bweha mwekundu) </gallery> ==Viungo vya nje== * [https://www.biodiversitylibrary.org/name/Canis_lupus_familiaris Biodiversity Heritage Library bibliography] * [http://www.fci.be/ World Canine Organisation] * [http://www.ancient.eu.com/article/184/ Historia ya mbwa] * [https://whnt.com/2018/06/25/watch-this-adorable-police-dog-use-cpr-to-resuscitate-officer/ Video inayoonyesha ujuzi wa mbwa wa polisi] *{{Rejea kitabu|title=Nutrient requirements of dogs |isbn=0-309-02315-7 |author= National Research Council (U.S.). Subcommittee on Dog Nutrition |publisher=National Academy of Sciences |year=1974|url=https://books.google.com/books?id=ezArAAAAYAAJ}} [[Jamii:Mbwa na jamaa]] [[Jamii:Wanyama wa Biblia]] d34dc6gwlc1jhs64kke3vhfzk5tv41g 0 39378 1607719 1600691 2026-10-14T02:56:36Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607719 wikitext text/x-wiki {{Infobox album | Jina = Music Box | Type = studio | Msanii = [[Mariah Carey]] | Cover = Mariahcarey musicbox.jpg | Imetolewa = 17 Agosti 1993 <small>(UK)</small><br />31 Agosti 1993 <small>(U.S.)</small> | Imerekodiwa = Agosti 1992—Mei 1993 at Right Track Studios, Sony Studios, Axis Studios, Electric Lady Studios, House of Sound Studios ([[NY]]), The Plant Studios ([[Sausalito, CA]]), The Record Plant ([[Los Angeles, CA]]), & Criteria Recording Studios ([[Miami, FL]]) | Aina = [[Pop]], [[Rhythm na blues|R&B]], [[Adult Contemporary]] | Urefu = 41:58 <small>(North American edition)</small><br />47:25 <small>(international edition)</small><br />46:19 <small>(Latin American edition)</small> | Studio = [[Columbia Records|Columbia]]<br /><small>CK-53205</small>| | Mtayarishaji = [[Mariah Carey]], [[Dave Hall (record producer)|Dave Hall]], [[Walter Afanasieff]], [[David Cole (producer)|David Cole]], [[Robert Clivillés]], [[Kenneth "Babyface" Edmonds|Babyface]], & [[Daryl Simmons]] | Review = *[[About.com]] {{Rating|3.5|5}} [http://top40.about.com/od/reviews/gr/mcmbox.htm link] * [[Allmusic]] {{Rating|4|5}} [http://www.allmusic.com/album/music-box-r186574 link] * {{Review-Christgau|dud|artist=877}} * ''[[Rolling Stone]]'' {{Rating|3|5}} [http://www.rollingstone.com/artists/mariahcarey/albums/album/240200/review/5943845/music_box link] | Albamu iliyopita = ''[[Emotions (album)|Emotions]]''<br />(1991) | Albamu ya sasa = '''''Music Box'''''<br />(1993) | Albamu ijayo = ''[[Merry Christmas (Mariah Carey album)|Merry Christmas]]''<br />(1994) }} '''''Music Box''''' ni albamu ya nne, na albamu ya tatu ya studio kutoka kwa mwanamuziki wa nchini [[Marekani]] anayeimba miondoko ya R&B, [[Mariah Carey]]. Albamu hii ilitolewa na kupitia studio za [[Columbia records]] tarehe 31 Agosti 1993, katika Amerika ya kusini. Albamu hii inajumuisha mashairi yaliyotungwa na Mariah mwenyewe lakini akishirikiana na [[Walter Afanasieff]] ambaye amewahi kufanya nae kazi hapo awali katika albamu ya ''[[Emotions (albamu)]] mwaka 1991. Katika albamu hii, Mariah ameweza kushirikiana na waimbaji wengine mashuhuri kama vile [[Kenneth "Babyface" Edmonds|Babyface]] na [[Robert Clivillés]], [[David Cole]] Single inayoongoza katika albamu hii, inayojulikana kama vile ''[[Dreamlover]]'', wimbo huu ulikuwa wimbo uliopata mafanikio zaidi wakati wa kutolewa, ulifanikiwa kufika katika nafasi ya kwanza katika shati ya muziki ya Marekani, na halikadhalika katika chati ya single ya nchini Kanada. Wimbo wa ''[[Without You]]'' ulikuwa wimbo wa kwanza kufika katika nafasi ya kwanza katika chati ya muziki ya [[Uingereza]] na nchini nyinhine kadhaa katika bara la Ulaya. Mariah aliteuliwa kugombea tuzo za "[[Grammy Award for Best Female Pop Vocal Performance|Best Female Pop Vocal Performance]]" katika wimbo wa "Dreamlover" katika [[Grammy Awards of 1994]] lakini alishindwa kupata tuzo hiyo, na badala yake ilichukuliwa na [[Whitney Houston]]; baadae alipata nafasi ya kugombea tena nafasi hiyo kupitia wimbo wake wa "[[Hero (Mariah Carey song)|Hero]]" katika tuzo ya [[Grammy Awards of 1995]] lakini kwa mara nyingine tena hakuweza kupata tuzo hiyo. Lakini pamoja na yote hayoAlbamu ya ''Music Box'' inabaki kuwa moja kati ya albamu zilizowahi kufanya vizuri zaidi katika mauzo, kwa kufanikiwa kuuza zaidi ya nakala milioni 28. == Mapokezi == ''Music Box'' iliingia katika chati ya muziki ya Marekani [[Billboard 200]] na kufikia katika nafasi ya pili, kutokana na kupata mafanikio makubwa katika mauzo kiasi cha kuuza nakala 174,000, ilifanikiwa kufika kaatika nafasi ya kwanza baada ya wiki sita tangu itolewe. Albamu hii ilipata mafanikio zaidi kwa upandwe wa mauzo kaatika wiki ya 15, ambapo hapo ilipata kuuza nakala takribani 505,000. Ilifanikiwa kukaa katika nafasi kwanza kwa jumla ya wiki nane zisizo za mfululizo. Ilikaa katika albamu kumi bora kwa kwa kipindi cha week thelathini na katika chati ya Billboard kwa wiki 128, (hii ikiwa ni zaidi ya miaka miwili, hali ambayo hakuwahi kutokea katika albamu zake zilizopita. Mwaka 1994, albamu hii ilishika nafasi ya pili katika albamu iliyoongoza kwa mauzo nchini Marekani. == Orodha ya Nyimbo == # "[[Dreamlover (song)|Dreamlover]]" <small>([[Mariah Carey]], [[Dave Hall (record producer)|Dave Hall]])</small> – 3:54 # "[[Hero (Mariah Carey song)|Hero]]" <small>(Carey, [[Walter Afanasieff]])</small> – 4:19 # "[[Anytime You Need a Friend]]" <small>(Carey, Afanasieff)</small> – 4:26 # "Music Box" <small>(Carey, Afanasieff)</small> – 4:57 # "Now That I Know" <small>(Carey, [[David Cole (producer)|David Cole]], [[Robert Clivillés]])</small> – 4:19 # "[[Never Forget You]]" <small>(Carey, Babyface, [[Daryl Simmons]])</small> – 3:46 # "[[Without You (Badfinger song)#Mariah Carey version|Without You]]" <small>([[Peter Ham]], [[Tom Evans (musician)|Tom Evans]])</small> – 3:36 # "Just to Hold You Once Again" <small>(Carey, Afanasieff)</small> – 3:59 # "I've Been Thinking About You" <small>(Carey, Cole, Clivillés)</small> – 4:48 # "All I've Ever Wanted" <small>(Carey, Afanasieff)</small> – 3:51 '''International edition'''<br /> 11. "Everything Fades Away" <small>(Carey, Afanasieff)</small> – 5:25 '''Latin American edition'''<br /> 11. "Héroe" <small>(Carey, Afanasieff)</small> – 4:19 == Wafanyakazi == === Wanamuziki === * Mariah Carey - lead vocals, background vocals * Walter Afanazieff - keyboards, additional keyboards, synthesizers, rhythm programming, Hammond B3 organ, bass, Synclavier acoustic guitar (tracks 1-4, 7-8, 10) * Dave Hall - synthesizers, keyboards, rhythm programming (track 1) * David Cole - keyboards (tracks 5, 9) * Babyface - keyboards, percussion, background vocals (track 6) * Ren Klyce - Akai and Roland programming (tracks 1-4, 7-8, 10) * Gary Cirimelli - MacIntosh and synthesizer programming (tracks 1-4, 7-8, 10) * Ricky Crespo - programming (tracks 5, 9) * Shawn Lucas - programming (tracks 5, 9) * James T. Alfano - programming (tracks 5, 9) * [[Michael Landau]] - guitars (tracks 2-4, 8) * Kayo - bass (track 6) * Robert Clivilles - drums, percussion (tracks 5, 9) * Mark C. Rooney - background vocals (tracks 3-4) * Cindy Mizelle - background vocals (track 3) * Melonie Daniels - background vocals (track 3, 5, 7-9) * [[Kelly Price]] - background vocals (track 3, 5, 7-9) * Shanrae Price - background vocals (track 3, 5, 7-9) === Watayarishaji === * Mariah Carey - arranger * Dave Hall - arranger (track 1) * Walter Afanasieff - arranger (tracks 2-4, 7-8, 10) * Robert Clivilles - arrager (tracks 6, 9) * David Cole - arranger (tracks 6, 9) * Babyface - arranger (track 6) * Daryl Simmons - (track 6) * Bob Rosa - engineer, mix engineer (track 1, 5, 9) * David Gleeson - engineer (track 2) * Dana Jon Chappelle - engineer, vocal engineering * Acar Key - engineer (tracks 5, 9) * Frank Filipetti - engineer (tracks 5, 9) * Jim Zumpano - engineer (track 6) * Jim Caruana - 2nd engineer * Jen Monnar - 2nd engineer (tracks 2-3, 8, 10) * Manny LaCarrubba - 2nd engineer, additional engineering (tracks 2, 4, 7) * Kyle Bess - 2nd engineer (tracks 2-4, 8) * Kent Matcke - 2nd engineer (track 7) * Mark Krieg - 2nd engineer (track 9) * Kirk Yano - additional tracking engineer (tracks 1) * Mick Guzauski - mixing (tracks 1-4, 6-10) * [[Bob Ludwig]] - mastering, Gateway Master Studios [[Portland, ME]] == Chati na Tuzi == {{col-begin}} {{col-2}} === Chati === {| class="wikitable sortable" |- !Chati !Ilipata<br />nafasi |- |align="left"|Australian Albums Chart<ref>[http://www.ariacharts.com.au/pages/charts_display.asp?chart=1G50 Australian Albums Chart]</ref> |align="center"|1 |- |align="left"|Austrian Albums Chart<ref>[http://oe3.orf.at/charts/ Austrian Albums Chart]</ref> |align="center"|1 |- |align="left"|Belgian Wallonia Albums Chart<ref>[http://www.ultratop.be/fr/weekchart.asp?cat=a Wallonia Albums Chart]</ref> |align="center"|34 |- |align="left"|Brazilian Albums Chart<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.abpd.org.br/certificados.asp |title=ABPD |accessdate=2010-05-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090519083331/http://www.abpd.org.br/certificados.asp |archivedate=2009-05-19 }}</ref> |align="center"|1 |- |align="left"|Canadian Albums Chart<ref>[http://jam.canoe.ca/Music/Charts/ALBUMS.html Canadian Albums Chart] {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |align="center"|5 |- |align="left"|Dutch Albums Chart<ref>[http://dutchcharts.nl/weekchart.asp?cat=a Dutch Albums Chart]</ref> |align="center"|1 |- |align="left"|Finnish Albums Chart<ref>[http://www.yle.fi/lista/listat/albumit.php Finnish Albums Chart]</ref> |align="center"| |- |align="left"|French Albums Chart<ref>[http://www.chartsinfrance.net/charts/albums.php French Albums Chart]</ref> |align="center"|1 |- |align="left"|German Albums Chart<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.musicload.de/officialcharts |title=German Albums Chart |accessdate=2010-05-03 |archivedate=2012-03-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120316041103/http://www.musicload.de/officialcharts }}</ref> |align="center"|1 |- |align="left"|Hong Kong Albums Chart<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.mariahjournal.com/infozone/charts/albums/hongkong/index.shtml |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2010-05-03 |archivedate=2011-01-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110102052041/http://www.mariahjournal.com/infozone/charts/albums/hongkong/index.shtml }}</ref> |align="center"|1 |- |align="left"|Hungarian Albums Chart<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.mahasz.hu/m/?menu=slagerlistak&menu2=top_40_album_es_valogataslemez_lista |title=Hungarian Albums Chart |accessdate=2010-05-03 |archivedate=2008-12-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081208031040/http://www.mahasz.hu/m/?menu=slagerlistak&menu2=top_40_album_es_valogataslemez_lista }}</ref> |align="center"|4 |- |align="left"|Italian Albums Chart<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.fimi.it/classifiche.asp?idtipo_classifica=1 |title=Italian Albums Chart |accessdate=2010-05-03 |archivedate=2007-05-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070506200247/http://www.fimi.it/classifiche.asp?idtipo_classifica=1 }}</ref> |align="center"|2 |- |align="left"|Japanese Albums Chart<ref>[http://www.oricon.co.jp/rank/ea/w/ Oricon Albums Chart]</ref> |align="center"|2 |- |align="left"|Mexican Albums Chart<ref>[http://www.oricon.co.jp/rank/ea/w/ Oricon Albums Chart]</ref> |align="center"| |- |align="left"|New Zealand Albums Chart<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.rianz.org.nz/rianz/chart.asp |title=New Zealand Albums Chart |accessdate=2010-05-03 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5PkfqxTDF?url=http://www.rianz.org.nz/rianz/chart.asp |archivedate=2007-06-21 |https://www.webcitation.org/5wChHAS9r?url=http://www.rianz.org.nz/rianz/chart.asp |=https://www.webcitation.org/5wChHAS9r?url=http://www.rianz.org.nz/rianz/chart.asp }}</ref> |align="center"|2 |- |align="left"|Norwegian Albums Chart<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.ifpi.no/sok/index_charts.htm |title=Norwegian Albums Chart |accessdate=2010-05-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722122648/http://www.ifpi.no/sok/index_charts.htm |archivedate=2011-07-22 }}</ref> |align="center"|2 |- |align="left"|Polish Albums Chart<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.ifpi.no/sok/index_charts.htm |title=Norwegian Albums Chart |accessdate=2010-05-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722122648/http://www.ifpi.no/sok/index_charts.htm |archivedate=2011-07-22 }}</ref> |align="center"|1 |- |align="left"|Singapore Albums Chart<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.ifpi.no/sok/index_charts.htm |title=Norwegian Albums Chart |accessdate=2010-05-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722122648/http://www.ifpi.no/sok/index_charts.htm |archivedate=2011-07-22 }}</ref> |align="center"|1 |- |align="left"|South Korea Albums Chart<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.ifpi.no/sok/index_charts.htm |title=Norwegian Albums Chart |accessdate=2010-05-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722122648/http://www.ifpi.no/sok/index_charts.htm |archivedate=2011-07-22 }}</ref> |align="center"|1 |- |align="left"|Spanish Albums Chart<ref>{{Rejea tovuti |url=http://promusicae.es/english.html |title=Spanish Albums Chart |accessdate=2010-05-03 |archive-date=2012-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120316035943/http://promusicae.es/english.html |url-status=dead }}</ref> |align="center"|2 |- |align="left"|Swedish Albums Chart<ref>[http://www.hitlistan.se/ Swedish Albums Chart]</ref> |align="center"|3 |- |align="left"|Swiss Albums Chart<ref>[http://www.hitparade.ch/weekchart.asp?cat=a Swiss Albums Chart]</ref> |align="center"|1 |- |align="left"|Taiwan Albums Chart<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.ifpi.no/sok/index_charts.htm |title=Norwegian Albums Chart |accessdate=2010-05-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722122648/http://www.ifpi.no/sok/index_charts.htm |archivedate=2011-07-22 }}</ref> |align="center"|1 |- |align="left"|UK Albums Chart<ref>[http://www.theofficialcharts.com/top40_albums.php UK Albums Chart]</ref> |align="center"|1 |- |align="left"|U.S. ''Billboard'' 200<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.billboard.com/bbcom/charts/chart_display.jsp?g=Albums&f=The+Billboard+200 |title=U.S. Albums Chart |accessdate=2010-05-03 |archivedate=2010-05-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100504062334/http://www.billboard.com/bbcom/charts/chart_display.jsp?g=albums&f=the+billboard+200 }}</ref> |align="center"|1 |} {{col-2}} === Tuzo === {| class="wikitable sortable" |- !Country <small>(Provider)</small> ![[Music recording sales certifications|Certification]]<br /><small>([[List of music recording sales certifications|sales thresholds]])</small> |- |align="left"|Australia <small>([[Australian Recording Industry Association|ARIA]])</small> |align="center"|11x Platinum<ref>[http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-accreditations.htm ARIA]</ref> |- |align="left"|Austria <small>([[IFPI]])</small> |align="center"|2x Platinum<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.ifpi.at/?section=goldplatin |title=IFPI Austria |accessdate=2010-05-03 |archive-date=2008-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216161149/http://www.ifpi.at/?section=goldplatin |url-status=dead }}</ref> |- |align="left"|Belgium <small>([[International Federation of the Phonographic Industry|IFPI]])</small> |align="center"|2x Platinum<ref>[http://www.ultratop.be/nl/certifications.asp?year=2009 IFPI Belgium]</ref> |- |align="left"|Brazil <small>([[Associação Brasileira dos Produtores de Discos|ABPD]])</small> |align="center"|Gold<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.abpd.org.br/certificados.asp |title=ABPD |accessdate=2010-05-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090519083331/http://www.abpd.org.br/certificados.asp |archivedate=2009-05-19 }}</ref> |- |align="left"|Canada <small>([[Canadian Recording Industry Association|CRIA]])</small> |align="center"|7x Platinum<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.cria.ca/goldplat.php/ |title=CRIA |accessdate=2010-05-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160111063331/http://www.cria.ca/goldplat.php |archivedate=2016-01-11 }}</ref> |- |align="left"|Finland <small>([[IFPI]])</small> |align="center"|Gold<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.ifpi.fi/tilastot/kultalevyt/haku/?q=mariah%20carey&national=0&type=album |title=IFPI Finland |accessdate=2010-05-03 |archivedate=2012-09-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120924212819/http://www.ifpi.fi/tilastot/kultalevyt/haku/?q=Mariah%20Carey&national=0&type=album }}</ref> |- |align="left"|France <small>([[Syndicat National de l'Édition Phonographique|SNEP]])</small> |align="center"|Diamond<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.infodisc.fr/CDCertif_D.php?debut=0 |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2010-05-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081120102021/http://www.infodisc.fr/CDCertif_D.php?debut=0 |archivedate=2008-11-20 }}</ref> |- |align="left"|Germany <small>([[International Federation of the Phonographic Industry|IFPI]])</small> |align="center"|2x Platinum<ref>[http://www.musikindustrie.de/gold_platin_datenbank/?action=1&strSuche=Music+Box IFPI Germany]</ref> |- |align="left"|Hong Kong <small>([[Federation of the Italian Music Industry|FIMI]])</small> |align="center"|5x Platinum<ref>[http://www.musikindustrie.de/gold_platin_datenbank/?action=1&strSuche=Music+Box IFPI Germany]</ref> |- |align="left"|Italy <small>([[Federation of the Italian Music Industry|FIMI]])</small> |align="center"|5x Platinum<ref>[http://www.fimi.it/ FIMI]</ref> |- |align="left"|Japan <small>([[Recording Industry Association of Japan|RIAJ]])</small> |align="center"|Million<ref>[http://www.oricon.co.jp/rank/ea/w/ RIAJ]</ref> |- |align="left"|Mexico <small>([[Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videogramas|AMPROFON]])</small> |align="center"|Platinum<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.mariahjournal.com/infozone/charts/albums/mexico/index.shtml |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2010-05-03 |archivedate=2011-01-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110106232727/http://www.mariahjournal.com/infozone/charts/albums/mexico/index.shtml }}</ref> |- |align="left"|Netherlands <small>([[NVPI]])</small> |align="center"|Gold<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.nvpi.nl/nvpi/pagina.asp?pagkey=60461 |title=NVPI |accessdate=2010-05-03 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5mlJ5UrTg?url=http://www.nvpi.nl/nvpi/pagina.asp?pagkey=60461 |archivedate=2010-01-13 }}</ref> |- |align="left"|New Zealand <small>([[Recording Industry Association of New Zealand|RIANZ]])</small> |align="center"|5x Platinum<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.rianz.org.nz/rianz/rianz_homepage.asp |title=RIANZ |accessdate=2010-05-03 |archiveurl=https://www.webcitation.org/66ACPUiNu?url=http://www.rianz.org.nz/rianz/rianz_homepage.asp |archivedate=2012-03-14 }}</ref> |- |align="left"|Norway <small>([[IFPI]])</small> |align="center"|Platinum<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.ifpi.no/sok/index_trofe.htm |title=IFPI Norway |accessdate=2010-05-03 |archivedate=2010-01-18 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5msTleSRi?url=http://www.ifpi.no/sok/index_trofe.htm }}</ref> |- |align="left"|Poland <small>([[ZPAV]])</small> |align="center"|Platinum<ref>http://www.mariahjournal.com/infozone/charts/albums/poland/index.shtml</ref> |- |align="left"|Singapore <small>(RIAS)</small> |align="center"|8x Platinum<ref>http://www.mariahjournal.com/infozone/charts/albums/singapore/index.shtml</ref> |- |align="left"|South Korea <small>(Hanteo)</small> |align="center"|10x Platinum<ref>http://www.mariahjournal.com/infozone/charts/albums/southkorea/index.shtml</ref> |- |align="left"|Spain <small>([[Productores de Música de España|PROMUSICAE]])</small> |align="center"|4x Platinum<ref>{{Rejea tovuti |url=http://promusicae.es/english.html |title=PROMUSICAE |accessdate=2010-05-03 |archive-date=2012-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120316035943/http://promusicae.es/english.html |url-status=dead }}</ref> |- |align="left"|Sweden <small>([[IFPI]])</small> |align="center"|Platinum<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.ifpi.se/goldplatinum.aspx |title=IFPI Sweden |accessdate=2010-05-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070217054255/http://www.ifpi.se/goldplatinum.aspx |archivedate=2007-02-17 }}</ref> |- |align="left"|Switzerland <small>([[International Federation of the Phonographic Industry|IFPI]])</small> |align="center"|4x Platinum<ref>[http://www.swisscharts.com/awards.asp?year=2009 IFPI Switzerland]</ref> |- |align="left"|Taiwan <small>([[British Phonographic Industry|BPI]])</small> |align="center"|10x Platinum<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.mariahjournal.com/infozone/charts/albums/taiwan/index.shtml |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2010-05-03 |archivedate=2014-06-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140620025716/http://www.mariahjournal.com/infozone/charts/albums/taiwan/index.shtml }}</ref> |- |align="left"|United Kingdom <small>([[British Phonographic Industry|BPI]])</small> |align="center"|5x Platinum<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.bpi.co.uk/certifiedawards/search.aspx |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2010-05-03 |archivedate=2010-01-17 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5mr0Evm3j?url=http://www.bpi.co.uk/certifiedawards/search.aspx |https://www.webcitation.org/5mr0Evm3j?url=http://www.bpi.co.uk/certifiedawards/search.aspx |=https://www.webcitation.org/5mr0Evm3j?url=http://www.bpi.co.uk/certifiedawards/search.aspx }}</ref> |- |align="left"|United States <small>([[Recording Industry Association of America|RIAA]])</small> |align="center"|Diamond<ref>http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH</ref> |- |} {{col-end}} * Most certifications are from old criterion (Sales may be higher than the certification level says now). == Marejeo == {{Marejeo}} {{Mariah Carey}} [[Jamii:Albamu za Mariah Carey]] [[Jamii:Albamu za 1993]] jvkbc97euqob8wtkw1hj459rsjfz4ea 0 42302 1607438 1581115 2026-10-13T12:57:29Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1607438 wikitext text/x-wiki {{Ukristo}} '''Historia ya Kanisa''' ni [[fani]] inayochunguza [[historia]] ya [[Ukristo]] na ya miundo yake mbalimbali tangu [[Kanisa]] lilipoanzishwa na [[Yesu Kristo]] katika [[karne ya 1]] hadi leo. Kwa kawaida historia hiyo hugawanywa katika hatua nne: # kipindi cha [[Mitume wa Yesu]] na [[Mababu wa Kanisa]] ([[karne I]]-[[karne IX]]) # [[Karne za kati]] ([[karne IX]]-[[karne XV]]) # kipindi cha [[marekebisho]] ([[karne XVI]]-[[karne XVIII]]) # kipindi cha sasa ([[karne XIX]]-[[karne XXI]]) ==Pande mbili za Kanisa== Kwa mtazamo wa imani, historia hiyo yote inaonyesha upande mmoja [[udhaifu]] na [[dhambi|ukosefu]] wa [[Wakristo]] hata katika ngazi za juu, lakini pia uwezo wa [[neema]] ya [[Mwenyezi Mungu]] wa kuleta [[watakatifu]] wapya katika [[mazingira]] yoyote. Ni kwamba kwa Wakristo, Kanisa ni kitu kizuri na muhimu sana. Ni [[bibiarusi]] wa Yesu, ni [[mwili wa Kristo]], ni [[chombo]] cha [[Mungu]] cha kuunganisha waumini wake kwa [[Roho Mtakatifu]]. Limepewa na Mungu [[wito]] wa kuwaletea watu [[Neno la Mungu|Neno lake]]. Hivyo linatangaza [[Habari Njema]], ambayo ni [[faraja]] kwa watu wanaotaka kukata tamaa. Linaombea watu. Linasaidia wenye [[dhiki]]. Linatetea [[haki za binadamu]]. Ndiyo sababu ya kusema: [[Nasadiki]] Kanisa takatifu. Lakini Kanisa lina upande mwingine. Kati ya habari za siku zetu tunaweza kusikia juu ya magomvi ndani ya [[madhehebu]] fulani. Viongozi wanaweza kushindana. Vikundi vinaweza kujitokeza na kujitenga na Kanisa. Mambo ya [[hela]] yanaweza kupata uzito kuliko mambo ya kiroho. Masharti ya ajabu yasiyo na msingi katika imani na mafundisho ya mitume, yanaweza kuzushwa ghafla na kutangazwa kuwa ya lazima mbele za Mungu. Tukiingia katika historia ya Kanisa kwa undani tunapata habari nyingi za kusikitisha. Ni kwamba Wakristo ni [[binadamu]]. Waliopokea [[wokovu]] katika Kristo wako njiani kwenda [[mbinguni]]. Lakini bado ni wanadamu wenye [[dhambi]] na wenye [[kasoro]]. Kasoro hizo za kibinadamu zinaonekana katika historia ya Kanisa pia. ==Mazingira ya Yesu na ya Wakristo wa kwanza== Imani ya Wakristo ni juu ya Yesu kuwa Kristo, [[Mwana wa Mungu]]. Kwamba alikuja kwelikweli hapa [[duniani]] kuishi kama mtu kati ya watu. Alikuja miaka 2000 iliyopita katika nchi iliyoitwa majina mbalimbali katika historia yake ndefu, kama [[Kanaani]], [[Israeli]], [[Palestina]] au [[Uyahudi]]. Alizaliwa na [[mwanamke]], aliishi na kufa kama sisi sote. Kwa [[maisha]] na [[kifo]] chake alidhihirisha [[upendo]] wa Mungu kwetu na kutualika tumrudishie. Wanafunzi wengi, wa kiume na wa kike, walifuatana naye popote alipokwenda, na kuona aliyoyatenda na kusikia aliyoyasema. Kati yao Yesu alichagua [[wanaume]] 12 ambao aliwaita "mitume". Hakika alikuwa na maana kubwa kufanya hivyo. Ndio [[mbegu]] ya [[taifa]] kubwa la waamini wake wote linaloitwa Kanisa, yaani mkusanyiko. Ndio waliotekeleza maagizo yake, "Basi enendeni, mkawafanye mataifa yote kuwa wanafunzi, mkiwabatiza kwa jina la Baba, na Mwana, na Roho Mtakatifu; na kuwafundisha kuyashika yote niliyoamuru ninyi; na tazama, mimi nipo pamoja nanyi siku zote, hata ukamilifu wa dhahari." ([[Math]] 28:19-20) Hawakuwa watu mashuhuri kwa asili. Tena [[Biblia]] inatupa habari za aina hii: kwamba wale Mitume ni mifano ya Ukristo wetu katika [[nguvu]] au [[karama]] zao, lakini pia katika [[udhaifu]] wao. ===Wayahudi=== Yesu na wanafunzi wake wa kwanza walitokana na [[Abrahamu]] na kuwa [[watoto]] wa [[Agano]] lililofanywa kati ya Mungu na taifa lake la Israeli zamani za [[Musa]]. Wakati wa Yesu Waisraeli hao waliitwa "Wayahudi". Walio wengi waliishi nje ya nchi ya Israeli, kutokana na [[ufukara]] wa nchi na [[vita]] vingi vya zamani vilivyosababisha [[wakimbizi]] kuhamia nchi zenye usalama zaidi. [[Jumuiya]] za Wayahudi zilipatikana katika [[miji]] yote mikubwa ya [[Afrika Kaskazini]] (hasa [[Misri]] na [[Libya]]), [[Ulaya Kusini]] na [[Asia Magharibi]] mpaka [[Uajemi]]. Kwa jumla watu wa huko walifuata [[dini za jadi|dini zao za asili]] za kuabudu [[miungu]] mingi. Palikuwa na mchanganyiko wa imani mbalimbali. [[Wanajeshi]] Waroma waliokaa katika nchi nyingi walileta miungu yao na kuwajengea [[hekalu|mahekalu]] pale walipokaa. Katika mazingira yao Wayahudi walikuwa watu pekee waliomshuhudia [[Mungu mmoja]] tu. Walikuwa tofauti na wengine kwani hawakushiriki katika [[ibada]] ya miungu ya [[serikali]], tena walitunza utaratibu wa [[Sabato]] yaani kutofanya [[kazi]] siku ya saba. Kwa njia ya Wayahudi hao habari za Mungu mmoja zilikuwa zinasikika sehemu nyingi. Kwa upande mmoja Wayahudi walitoka katika [[ukoo]] wa Abrahamu, hasa waliokaa nchini Israeli, lakini watu wengine, wenye asili ya mataifa tofauti, waliwahi kuvutiwa na imani ya Wayahudi hata wakachukua hatua ya kuongoka na [[tohara|kutahiriwa]] wakahesabiwa Wayahudi kamili. [[Mitume wa Yesu]] walitumia [[usafiri]] uliopatikana wakati ule na kufikia nchi zilizojulikana katika mazingira yao lakini si mbali zaidi. Tena hapo awali kila walipokwenda walihubiri hasa katika jumuiya za Wayahudi na Kanisa lilionekana kama madhehebu ya [[Uyahudi|Kiyahudi]] tu. Baada ya kuanza kupokea watu wengine pia bila kuwatahiri hali ilibadilika: Kanisa likawa [[taifa la Mungu]] kutoka kwa Wayahudi na kwa Mataifa. ===Dola la Roma=== [[Dola la Roma]] lilikuwa na eneo kubwa sana katika nchi za [[bara|mabara]] matatu kuzunguka [[Bahari ya Kati]] (Mediteranea). Mataifa mengi waliishi chini ya [[utawala]] wake. Utawala huo ulianza [[KK|kabla ya Yesu kuzaliwa]] ukaendelea mpaka [[karne ya 5]] [[BK|baada ya Kristo]]. Hata mji wa [[Yerusalemu]] na nchi nzima ya Israeli vilikuwa chini ya [[Dola]] hilo. Vilikuwa na serikali yake ya Kiyahudi lakini pia na [[liwali]] au [[gavana]] wa Kiroma. Waroma hawakuwa na neno juu ya [[utamaduni]] na [[dini]] za nchi hizo ila walidai [[utiifu]] na [[kodi]] za mataifa na [[makabila]] yote yaliyokuwa chini yao. Walizima kwa ukali majaribio yote ya kupindua utawala wao. Wayahudi katika Israeli walijaribu mara mbili kuwafukuza Waroma nchini: miaka [[66]]-[[73]] na [[135]] BK Kila safari Waroma walilipiza [[kisasi]], wakichoma [[moto]] miji na [[vijiji]] na kuwafanya wananchi kuwa [[watumwa]] au kuwaua kabisa. Utawala wa [[Roma]] ulirahisisha [[biashara]] na [[uchumi]] pamoja na [[mawasiliano]] katika maeneo hayo yote. Waroma hawakuwa na mitambo ya [[injini]] lakini walikuwa [[wataalamu]] wa [[uhandisi]]. Walikuwa hodari sana kujenga [[barabara]] na [[nyumba]] za [[ghorofa]]. [[jengo|Majengo]] kadhaa waliyoyajenga husimama mpaka leo. [[Magofu]] ya miji yao yanaonekana kuanzia Misri na [[Algeria]] hadi [[Ujerumani]] na [[Asia]]. [[Wasanii]] wao walichonga [[sanamu]] za [[mawe]] za kudumu. Mkuu wa Dola aliitwa "[[Kaisari]]" na kukaa mjini Roma ([[Italia]]). Watu wa Roma walifaulu kujenga dola hilo kubwa kwa [[karne]] nyingi. Kwa jumla walitawala kwa [[busara]], hivyo wakafaulu kuendelea [[muda]] mrefu. Mwanzoni [[uraia]] ulikuwa kwa wakazi huru wa mji wa Roma tu, lakini polepole hata wakazi wa maeneo mengine chini ya Roma wakapewa [[haki]] za uraia. Utawala wa Kiroma ulileta kipindi kirefu cha [[amani]] na cha [[maendeleo]] ya kiuchumi. Lakini maendeleo hayo yalijengwa juu ya utaratibu mkali wa unyonyaji wa nchi na [[mikoa]] ndani ya Dola. Kila sehemu wakazi walipaswa kulipa kodi. Kama kabila fulani lilijaribu kupinga utawala wa Roma wanajeshi wake wakafika haraka na kuzima ghasia. Kwa mfano Wayahudi walipojaribu kujipatia uhuru tena mnamo mwaka 70 BK mji wa Yerusalemu uliharibiwa kabisa na wakazi wote wakauzwa utumwani. Watoto wa watumwa walizaliwa watumwa. Njia nyingine ya kugeuzwa mtumwa ilikuwa kutolipa [[deni|madeni]]. Mdaiwa aliweza kushtakiwa na akishindwa kulipa aliuzwa mwenyewe kama malipo ya madeni yake. [[Idadi]] ya watumwa ilikuwa kubwa: katika mikoa kadhaa ya Dola la Roma watumwa walikuwa [[asilimia]] 20 za wakazi wote. Wengi wao walikuwa na maisha mabaya, lakini wengine waliweza kupata maendeleo na hata kupewa [[uhuru]] na mabwana wao. Watumwa walifurahia sana kusikia mafundisho mapya ya Wakristo, kwamba kila mtu ni mtoto wa Mungu na anapendwa naye. Wakashangaa sana kusikia ya kwamba Yesu [[Masiya|Kristo]] alikufa [[msalaba wa Yesu|msalabani]] kwa ajili ya dhambi za watu wote, na Mungu hajali sifa au [[cheo]] cha mtu. Wakiingia katika [[ushirika]] wa Kikristo waliweza kushangaa wanavyoruhusiwa kukutana na watu huru na hata [[matajiri]]. Ibada za [[Upagani|Kipagani]] zilitenga [[matabaka ya kijamii]]: haikuwa kawaida kwa tajiri kusali pamoja na [[watumishi]] wake. Watumwa waliweza kusikia wakati wa ibada [[nyaraka za Mtume Paulo]] zinazokazia [[usawa]] kati ya Wakristo wote, akisititiza kwamba wote watazamane kama [[ndugu]] na viungo vya [[mwili]] mmoja. "Maana katika Roho mmoja tulibatizwa sisi sote tulibatizwa kuwa mwili mmoja, ikiwa tu watumwa au ikiwa tu huru" ([[1Kor]] 12:13). Ndiyo sababu [[ujumbe]] wa Kristo ulienea hasa kati ya [[maskini]] na watumwa. Lakini hata watu wa matabaka ya juu walivutiwa na maneno ya [[Injili]] na mfano mzuri wa maisha ya Wakristo, [[uhodari]] wao katika [[Mateso ya Wakristo|mateso]] mbalimbali na utaratibu wao wa kusaidiana. Ilitokea pia kwamba, katika mwendo wa miaka, matatizo yalikua, vita vikaongezeka, uchumi na biashara vikashuka chini, [[thamani ya fedha]] ikapungua. Watu wengi wakaanza kukata tamaa au kutafuta faraja katika dini mbalimbali, Ukristo ukiwemo. ===Afrika na sehemu nyingine za dunia=== Miaka 2000 iliyopita mawasiliano kati ya nchi na nchi hayakuwa rahisi. Hakukuwa na [[redio]] wala [[simu]] wala [[ndege (uanahewa)|ndege]] wala [[magari]]. Usafiri ulikuwa kwa [[miguu]] au kwa kupanda [[wanyama]] (k.v. [[farasi]], [[ngamia]], [[punda]]), halafu kwa [[meli]] za [[tanga]]. Meli hizo ziliweza kufuata [[pwani]] tu, hazikuwa imara kutosha kuvuka [[bahari]] kubwa. Lakini hata kwa vyombo hivyo iliwezekana kufanya biashara kati ya [[Mediteranea]] na nchi za mbali kama [[Bara Hindi]] au [[Afrika Mashariki]]. Tunafahamu [[kitabu]] ambacho kiliandikwa [[mwaka]] [[100]] BK na kueleza usafiri wa baharini kutoka Misri hadi pwani ya Afrika Mashariki (iliyoitwa na [[Wagiriki]] "[[Azania]]"). Lakini watu waliojua habari hizo walikuwa wachache. Mabara ya [[Amerika]] na [[Australia]] hayakujulikana na wataalamu wa Asia, Afrika na Ulaya. Watu wengi waliamini [[dunia]] kuwa [[tambarare]] yenye [[umbo]] la [[duara]] (kama [[sahani]]), ingawa wataalamu wa Misri walikwishagundua kwa njia ya [[vipimo]] kuwa dunia ina umbo la [[chungwa]]. Lakini si watu wengi walioamini au kujali [[elimu]] hiyo: ilikuwa nje ya upeo wao. Hali hiyo ilibadilika karne nyingi baadaye tu, wakati meli za kuvuka hata bahari kubwa zilipopatikana. Wakati wa Yesu Afrika Kaskazini pia ilikuwa chini ya utawala wa Roma na wakazi wake hawakuwa [[Waarabu[[. Kiutamaduni kulikuwa na sehemu mbili: Wamisri upande wa [[Mashariki]] na [[Waberberi]] upande wa [[Magharibi]]. Nchi za Waberberi ([[Moroko]], Algeria, [[Tunisia]] na Libya za leo) zilikuwa pia na miji mingi walipokaa [[wahamiaji]] kutoka Italia waliotumia [[lugha]] ya [[Kilatini]]. [[Mji mkuu]] wa sehemu ile ulikuwa [[Karthago]] (karibu na [[Tunisi]] ya leo). Mji mwingine unaotajwa katika Biblia ni [[Kurene]] (huko Libya). Misri ilikuwa [[kitovu]] cha utamaduni wa juu tangu karne nyingi. Mji mkuu wake ulikuwa [[Aleksandria]]. Eneo la utawala wa Roma lilifika mpakani mwa [[Sudan]] ya leo (eneo lililoitwa "[[Nubia]]"). Nchi za Afrika Kaskazini zilikuwa tajiri. [[Hali ya hewa]] ilikuwa afadhali kwa [[kilimo]] kuliko leo. [[Milima ya Atlas]] ilikuwa imejaa [[misitu]]. Katika Algeria na Tunisia ya leo ililimwa [[ngano]] kwa wingi na kuilisha Italia. Hata [[jina]] la "Afrika" lina asili yake katika kipindi cha Kiroma, lilipokuwa jina la mkoa mmoja uitwao leo Tunisia. Kutoka kule jina hilo lilitumika baadaye kwa sehemu nyingine za bara letu. Nchi hizo hazikuwa na mawasiliano mengi na nchi za [[kusini kwa Sahara]] kwa sababu [[jangwa]] hilo lilikuwa kizuizi kikubwa kwa usafiri kati ya sehemu kubwa ya Afrika na nchi nyingine. Hivyo imani ya Kikristo ilifika haraka Kaskazini kwa Sahara isivuke jangwa hilo kubwa. Kumbe mawasiliano yalifanyika hasa kupitia Bahari ya Kati: ilikuwa rahisi kwa wafuasi wa Kristo kutumia mawasiliano hayo yaliyokuwepo tayari. Ni kweli kuwa watu kwa meli kutoka Mediteranea walifanya tayari biashara na pwani ya Afrika Mashariki, na tunaweza kuwaza [[wafanyabiashara]] Wakristo wakitembelea mapema sehemu zetu lakini hakuna kumbukumbu yoyote kwamba walihubiri n.k. Watu wa Afrika Kaskazini walisafiri na kukaa katika miji ya Ulaya na Asia. Kutokana na hayo mawasiliano mazuri tunaona Waafrika mbalimbali katika taarifa za [[Agano Jipya]], kwa mfano: - Yesu alipobeba [[msalaba]] wake kule Yerusalemu akaanguka chini. [[Askari]] wakamkamata mpitanjia jina lake ni [[Simoni wa Kurene]]. Jina linaonyesha kwamba alikuwa mgeni kutoka Libya ([[Lk]] 23:26). - wakati wa ushirika wa kwanza huko Yerusalemu [[Filipo mwinjilisti|Filipo]] alikutana na msafiri kutoka [[Kushi]] [[ubatizo|akambatiza]]. Kushi ni jina la kale la sehemu ya Sudan ya leo hata matoleo mengine ya Biblia hutafsiri: Mhabeshi au [[Mwethiopia]] ([[Mdo]] 8:26 n.k.). - katika mji mkubwa wa [[Antiokia]] (Asia Magharibi) kulikuwa na watu kutoka Afrika kati ya [[viongozi]] wa ushirika wa Kikristo. Mmojawao ni [[Lukio wa Kurene]], mwingine ni "[[Simeoni aitwaye Nigeri]]" (Mdo 13). Neno "Nigeri" linatafsiriwa "Mweusi". Kumbe hata huyu anaonekana ametokea Afrika kutokana na [[rangi]] yake. Haya yote si ajabu. Nchi za Misri mpaka Sudan na Afrika Kaskazini-Magharibi zilikuwa sehemu ya Dola la Roma wakati Ukristo ulipoanza kuenea. Yesu mwenyewe alikaa miaka kadhaa Afrika katika [[utoto]] wake wakati [[wazee]] wake walipokimbilia pamoja naye Misri kwa sababu [[Mfalme]] [[Herode Mkuu]] alitaka kumwua. Mpaka leo Wakristo wa Misri wanatunza kumbukumbu ya uwepo wa [[Familia Takatifu]] katika nchi yao. Kuna makanisa mbalimbali mahali panapokumbukwa ya kwamba [[Yosefu (mume wa Maria)|Yosefu]], [[Bikira Maria|Maria]] na [[mtoto Yesu]] walipumzika. ==Wakati wa Mitume== [[File:Luca signorelli, comunione con gli apostoli, cortona.jpg|thumb|200px|''Komunyo ya Mitume'', kadiri ya [[Luca Signorelli]], [[1512]].]] Mwanzo wa Kanisa ni kule Yerusalemu, mji mkuu wa Wayahudi, ambako mnamo mwaka [[30]] BK Yesu wa [[Nazareti]] alikufa [[Msalaba|msalabani]]. [[Msalaba wa Yesu|Aliuawa]] na [[serikali]] ya [[Ukoloni|kikoloni]] ya Kiroma. Liwali Mroma, kwa jina [[Pontio Pilato]], alitoa dhidi yake [[hukumu]] ya [[adhabu ya kifo|mauti]] kwa ombi la viongozi wa Kiyahudi. Viongozi hao waliona [[kosa]] lake ni kwamba amejitangaza kwa [[uongo]] kuwa [[Masiya]] au [[Mwana wa Mungu]]. Lakini hilo halikuwa kosa machoni pa Waroma (ambao walikuwa [[Wapagani]]), hivyo wakatumia ma[[shtaka]] yaliyoeleweka mbele za Pontio Pilato, la kwamba Yesu anataka kujipatia cheo cha [[Mfalme wa Wayahudi]] yaani kupindua [[utawala]] wa Kiroma. [[Biblia ya Kikristo]] inatuambia jinsi wafuasi wa Yesu walivyoanza kukata tamaa lakini baadaye wakakutana na Yesu [[Ufufuko wa Yesu|aliyefufuka]]. Akaonana nao na kuwafundisha katika kipindi cha siku [[arobaini]] baada ya [[Pasaka]] na hatimaye akapaa [[mbinguni]]. [[File:P. Chester Beatty I, folio 13-14, recto.jpg|thumb|left|Kurasa 4 za [[Injili ya Luka]] zilizonakiliwa katika [[karne ya 3]] katika [[nyasi]] zilizopondwa.]] [[Kifo]] na [[ufufuko wa Yesu]] si mwisho wa [[ufunuo]] wa Mungu: ni lazima tupokee vilevile kama mpango wake yale yaliyojitokeza wakati wa [[Mitume wa Yesu|Mitume]] wake. Miaka hiyo 70 hivi iliona [[Kanisa]] likizidi kusogea mbali na [[dini ya Kiyahudi]] na kuwa la kimataifa kweli pamoja na kupata [[muundo]] wa kudumu wa [[uongozi]]. Sambamba na hilo, makao yake makuu yalihamia Roma kutoka Yerusalemu uliokuja kuangamizwa tena mwaka [[70]]. Ni wakati huohuo kwamba lilipata [[vitabu vitakatifu]] vya kwake vilivyokamilisha vile vya [[Agano la Kale]]. Kanisa linaheshimu kwa namna ya pekee, kama ushuhuda mkuu juu ya maisha na mafundisho ya Yesu na kama moyo wa Maandiko matakatifu yote, Injili nne zilizoandikwa na [[Injili ya Marko|Marko]], [[Injili ya Mathayo|Mathayo]], [[Injili ya Luka|Luka]] na [[Injili ya Yohane|Yohane]] kati ya mwaka 65 na 100 hivi. Mabadiliko hayo yaliyokusudiwa na Mungu hayakutokea bila ya matatizo, hasa kwa sababu yalikuwa magumu kueleweka kwa [[Wayahudi]], ambao mwanzoni walikuwa wengi kati ya Wakristo, na hata kwa Mitume. Lakini [[Roho Mtakatifu]] aliwaongoza taratibu wakubali [[fumbo]] hilo lililofunuliwa hasa kwa [[Mtume Paulo]]. Suala gumu zaidi lilikuwa nafasi ya [[Torati]] katika [[Ukristo]], hasa kwa waliojiunga nao moja kwa moja bila ya [[tohara|kutahiriwa]] kwanza ili wawe Wayahudi. Katika [[Agano Jipya]] inajitokeza misimamo 4 tofauti, na ni ajabu kwamba haikuvunja [[ushirika]] wa imani. 1. Wakristo wenye asili ya Kiyahudi, hasa ya Ki[[farisayo]], walitaka watu wa mataifa watahiriwe kabla [[ubatizo|hawajabatizwa]], halafu wafuate masharti yote ya Torati ili waweze kuokoka. 2. Wengine, kama [[Mtume Petro]] na [[Yakobo Mdogo]], walitaka washike walau baadhi ya masharti hayo ili wasiwe chukizo kwa Wakristo wa Kiyahudi, hasa wakati wa kula pamoja [[ekaristi]]. 3. Paulo alikataa kupunguza [[uhuru wa Kiinjili]] kwa kudhani [[wokovu]] unategemea Torati kuliko [[msalaba wa Yesu]]; hata hivyo alisisitiza upendo kama [[tunu]] bora ya kuzingatiwa ili mtu asikwaze na kupoteza wengine dhaifu kama hao Wakristo wa Kifarisayo. 4. Hatimaye ulijitokeza [[msimamo mkali]] zaidi, wa kupuuzia kwa kiasi fulani Torati kama kitu kilichopitwa na wakati. Misimamo hiyo ya mwisho ulizidi kupata nguvu kadiri Wayahudi na Wakristo walivyozidi kutengana, lakini hata ule wa kwanza uliacha [[athari]] yake ya kudumu katika Kanisa hasa kupitia [[Injili ya Mathayo]] na [[Barua ya Yakobo]]. ===Petro na wenzake=== Petro ni jina lenye maana ya "[[mwamba]]". Alipewa jina hilo na Yesu kwa sababu alitaka kumfanya [[msingi]] wa Kanisa lake. Alikutana naye akiwa [[mvuvi]], akawa [[rafiki]] yake wa karibu sana. Yesu alipokamatwa Petro alitaka kutumia [[upanga]] wake ili amtetee. Lakini alipoulizwa baadaye kama yeye ni rafiki wa Yesu aliogopa akasema hamjui. Hata hivyo Yesu mfufuka alithibitisha uteuzi wake kwa kumkabidhi waumini wote, achunge [[kondoo]] na wanakondoo wake. Katika ushirika wa Yerusalemu Petro alikuwa kiongozi mkuu. Alikuwa Mtume wa kwanza kumpokea katika Kanisa watu wasio Wayahudi bila kudai watahiriwe kwanza. Baada ya yeye kuhama Yerusalemu, Yakobo Mdogo ndiye aliyeongoza ushirika huo. Halafu Petro akawa katika mji mkubwa wa Antiokia lakini kadiri ya taarifa ya Luka alirudi kwa muda Yerusalemu aliposhauriana na Paulo na wengine juu ya namna ya kupokea Wapagani katika Ukristo ([[Mtaguso wa Yerusalemu]] wa mwaka [[49]]). Baada ya kufanya [[utume]] Antiokia, aliweza kwa urahisi kutembelea mikoa ya [[Uturuki]] [[Kaskazini]] wa leo (Wakristo wa huko ndio aliowaandikia [[barua]] kwa msaada wa [[Sila]]) na [[Korintho]], mji wa Ugiriki. [[File:Cruc pet.jpg|thumb|right|''[[Kusulubiwa kwa Mtakatifu Petro]]'', mchoro wa [[Filippino Lippi]], [[1481]]-[[1482]] hivi, [[Firenze]], Italia.]] Kumbukumbu za kale zinasema alifika mpaka Roma alipouawa katika mateso ya kwanza ya Wakristo chini ya serikali kati ya miaka [[64]] na [[68]], wakiliachia Kanisa la mji huo [[usimamizi]] wa makanisa yote. Petro ni mfano mzuri wa nguvu na udhaifu katika maisha ya Kikristo. Alikuwa na [[moyo mkuu]] kumtetea Yesu kwa upanga asikamatwe - lakini hakuelewa kwamba njia ya Yesu si njia ya [[silaha]]. Alitaka kuwa karibu na Yesu - lakini kwa [[hofu]] akamkana. Alimwingiza katika Kanisa [[jemadari]] Mpagani - lakini baadaye akawaogopa waliodai Mpagani asijiunge na ushirika mpaka awe ametahiriwa na kuwa Myahudi kwanza. Mwishoni mwa maisha yake Petro akawa [[shahidi]] wa [[damu]] kwa Bwana wake akafa msalabani kama Yesu. Agano Jipya ina nyaraka mbili zilizoandikwa kwa jina lake. Kanisa la Roma linamkumbuka kama mkuu wake wa kwanza. Baada yake, kila Askofu wa Roma huitwa "mwandamizi wa Petro" na “[[Papa]]” wa [[Kanisa Katoliki]] lote kwa sababu anashika nafasi yake na kuaminika kuwa wa kwanza kati ya maaskofu wote duniani. Mitume wengine wa Yesu walikuwa [[Mtume Andrea|Andrea]], ndugu wa Petro, [[Yakobo Mkubwa|Yakobo]] na mdogo wake Yohane, washirika wao katika uvuvi, lakini pia [[Mtume Filipo|Filipo]], mwanakijiji mwenzao, na rafiki yake [[Nathanaeli]] [[Mtume Bartholomayo|Bartholomayo]]. Halafu kulikuwa na [[Mtume Mathayo|Mathayo]] [[mtozaushuru]], [[Mtume Thoma|Thoma]], [[Simoni Mkananayo|Simoni]] mwanaharakati, Yakobo Mdogo na Yuda wawili, yaani [[Yuda Tadei|Tadayo]] na [[Yuda Iskarioti|Iskarioti]], maarufu kama msaliti wa Yesu. Wote walijitahidi kutekeleza agizo lake la [[uinjilishaji|kuinjilisha]] dunia yote, lakini kwa wengi wao hatuna habari za hakika walikwenda wapi. ===Matendo ya Mitume=== Kati ya [[Wainjili]], Luka hakuishia kuandika habari za Yesu tu, bali alizikamilisha kwa kuandika kitabu cha pili chenye historia ya mwanzo wa Kanisa. Kinajulikana kwa jina la [[Matendo ya Mitume]], kwa kuwa kinawatokeza hasa watu wawili ambao Luka aliwafahamu, yaani Mtume Petro mpaka sura ya 12, halafu Mtume Paulo. Kwa namna ya pekee alikuwa mwanafunzi wa Paulo akamfuata mpaka kifo chake: hivyo si ajabu kwamba alipenda kushuhudia kazi zake na mateso yake kwa ajili ya Kristo na uenezi wa imani. Mpangilio wa kitabu hicho unaelezwa katika 1:8, yaani kuonyesha jinsi imani hiyo ilivyoshuhudiwa toka Yerusalemu hadi mwisho wa dunia upande wa magharibi. Ndiyo sababu kitabu kinaishia na habari za Paulo kufikia Roma na kuanza utume huko mwaka 61, ingawa kuandikwa kiliandikwa kama miaka 20 baadaye. Kuanzia Injili yake, Luka anaonekana alivyojitahidi kuzingatia ukweli wa historia, lakini pia [[jiografia]]: katika Injili mambo yote yanaelekea Yerusalemu, ambapo Yesu alikwenda kufa na kufufuka, na katika Matendo ya Mitume mambo yote yanaanzia Yerusalemu, ambapo Roho Mtakatifu aliwashukia. Tukipenda kujua historia ya wokovu ilivyoendelea baadaye, hatuna budi kufuata kitabu hicho tukilinganisha habari zake na zile tunazozipata hasa katika barua za mitume. Kwa namna ya pekee zile za Paulo tunaweza kuzipanga kwa faida katika mfululizo wa habari za maisha yake alizotuachia Luka, ingawa kuna utatanishi fulani. ===Kanisa la Yerusalemu=== Kabla ya kusimulia uenezi wa Ukristo, Luka aliandika habari za Kanisa mama, yaani lile la Yerusalemu. Katika msingi wake tunaona mitume wakiwa wanasali pamoja na mama wa Yesu na waamini wengine. Majina ya hao 11 yameorodheshwa tena, halafu pengo lililoachwa na msaliti Yuda Iskarioti likazibwa ili idadi muhimu ya 12 ikamilike tena. Aliyeamua ifanyike hivyo ni Petro akitumia tayari mamlaka aliyoachiwa na Yesu, na akiweka masharti kwa mapendekezo ya watu, hasa kwamba mteule awe shahidi wa utume na wa ufufuko wa Yesu (Mdo 1). [[Picha:RabulaGospelsFolio14vPentecost.jpg|thumb|left|250px|Pentekoste ya Mitume ilivyochorwa mnamo mwaka [[586]] katika [[Biblia]] ya Rabbula nchini [[Iraki]].]] Baada ya idadi hiyo kukamilika tena, Roho Mtakatifu akawashukia wote katika nafasi maalumu, yaani [[Pentekoste]] (neno hilo la [[Kigiriki]], maana yake ni "[[hamsini]]", kwa kuwa sikukuu hiyo inatimiza Pasaka siku 50 baada yake). Kwa kuwa siku hiyo ni ya hija, [[mji]] wa Yerusalemu ulikuwa umejaa wageni waliofika kutoka sehemu nyingi za dunia kushiriki [[sikukuu]] za Kiyahudi, wakiwemo Wayahudi na watu waliovutiwa na [[dini]] yao. Siku hiyo wanafunzi wa Yesu walimpokea [[Roho Mtakatifu]]; safari hiyo alijitokeza kama upepo wa nguvu kubwa ajabu uliojaza nyumba nzima (yaani Kanisa lote) na kama ndimi za moto zilizowashukia mojamoja kila mwamini aliyekuwemo (kwa kuwa karama zake ni mbalimbali). Hapo hao waoga, waliokuwa wamejifungia ndani kwa usalama, wakatoka nje ya [[mkutano]] wao wakaanza kumshuhudia [[Bwana]] wao kwa kuhubiria umati wa watu waliokusanyika kwa kufuata upepo huo. Walikuwepo watu kutoka [[Asia]], [[Ulaya]] na Afrika Kaskazini, lakini kila mmoja aliwaelewa mitume kwa lugha yake mwenyewe. Hivyo umoja wa binadamu uliovunjika Babeli katika kujenga mnara wa kiburi ukapatikana tena Yerusalemu kwa nguvu ya Yule aliye upendo wa Mungu. Toka mwanzo Kanisa si la kabila la Yuda tu au la lugha ya Kiaramu tu, bali la mataifa yote na la lugha zote. Aliyesimama kwa niaba yake lote atoe hotuba ya kwanza na kufafanua matukio hayo pamoja na kumshuhudia Kristo mfufuka ni Petro. Maneno yake yaliwachoma moyo wasikilizaji hata wakamuuliza wafanye nini. Jibu likawa watubu na kubatizwa ili wapate msamaha na Roho Mtakatifu. Watu ambao [[imani|waliamini]] [[ubatizo|wakabatizwa]]. hawakupungua elfu tatu: ndio mwanzo wa ushirika wa Kikristo. Ndiyo sababu Pentekoste ni sikukuu ya kuzaliwa kwa Kanisa. Luka ametuachia picha ya Kanisa mama hasa katika mihtasari mitatu (Mdo 2:42-47; 4:32-35; 5:12-16) ambayo inachora maisha ya Wakristo wa kwanza kama kielelezo kwa wale wote watakaofuata. Aliandika kwamba wote waliobatizwa siku ya Pentekoste "waliendelea kujifunza kutoka kwa mitume, kuishi pamoja kindugu, [[ekaristi|kumega mkate]] na [[sala|kusali]]".(Mdo 2:42). "Waumini wote waliendelea kuwa kitu kimoja na [[mali]] zao waligawana pamoja".(Mdo 2:44) "Jumuiya yote ya waumini ilikuwa [[moyo]] mmoja na [[roho]] moja. Hakuna hata mmoja aliyekuwa na kitu chochote akakiweka kuwa mali yake binafsi, ila waligawana vyote walivyokuwa navyo. Mitume walishuhudia kwa nguvu nyingi [[Ufufuko wa Yesu|kufufuka kwa Bwana Yesu]], naye Mungu akawapa [[baraka]] nyingi. Hakuna mtu yeyote aliyetindikiwa kitu, maana waliokuwa na ma[[shamba]] au [[nyumba]] walikuwa wanaviuza na kukabidhi mitume [[fedha]] hizo, zikagawiwa kila mmoja kadiri ya mahitaji yake". (Mdo 4:32-35). Ushirika wa Wakristo leo unaonekana tofauti katika mambo mbalimbali. Tusishangae: Yesu alitumia mfano wa [[mbegu]] ndogo inayotarajiwa kuwa [[mti]] mkubwa baadaye. Watu 120 wa kwanza wamekuwa leo 2,500,000,000! [[Picha]] aliyotuachia Luka si [[sheria]] ambayo ni lazima tuifuate, bali ni mfano bora tu kwetu, ambao tuzingatie kwamba kila mahali mazingira ni tofauti. Tangu miaka 2000 Wakristo wamepata kusikia tena na tena habari hizo wakapata mawazo mazuri jinsi gani ya kujenga jumuiya ya kindugu na ya kusaidiana katika mazingira yao hapa duniani. Mpaka leo [[tabia]] kadhaa zilizotajwa katika Biblia zinakubalika kuwa [[alama]] za Kanisa: *a. kujifunza toka kwa mitume wa Yesu *b. kuishi pamoja kindugu na kuwasaidia wanyonge *c. kumega mkate, yaani kushiriki [[sakramenti]] *d. kusali Katika historia yote ya Kanisa wengi wakaja kujipima kwa kuangalia kielelezo hicho cha umoja katika roho na katika mali. Hata hivyo ushirika wa Wakristo leo unaonekana tofauti katika mambo mbalimbali. Tusishangae: kila mahali mazingira ni tofauti na idadi ya waamini imefikia mabilioni. Picha hiyo ya awali si sheria ambayo ni lazima tuiige, bali ni mfano bora tu. Kwa miaka 2000 Wakristo wamepata kusikia tena na tena habari hizo wakapata mawazo mazuri kuhusu jinsi ya kujenga jumuiya ya kidugu na ya kusaidiana katika mazingira mapya hapa duniani. Hali ya kushirikiana mali zote haikuendelea kama utaratibu wa kawaida wa Wakristo wote. Lakini kutokana na mfano huo zimejitokeza jumuiya mbalimbali katika maisha ya Kanisa. Hasa watawa wengi wakaja kujaribu kutekeleza tena umoja huo mashirikani mwao na hivyo kuwachochea waamini wenzao wote. Umoja huo ndio sifa ya kwanza ya Kanisa na mpango wa Mungu kwa watu wote. ===Aina mpya ya viongozi=== Mwanzoni umoja ulifanikiwa kwa namna ya pekee, ingawa hapo pia ulikuwa na kasoro tunavyosoma katika vitabu vyote vya Agano Jipya. Kutokana na malalamiko ndani ya jumuia, mitume waliamua kuwashirikisha kazi yao katika ngazi ya chini watu saba ambao walishughulikie hasa huduma za upendo, yaani kuwagawia wajane na wazee misaada: idadi hiyo katika Biblia inamaanisha mataifa, na kweli wote walikuwa na majina ya Kigiriki (Mdo 6:2-6). Tofauti za waamini hasa upande wa lugha na utamaduni zinadai daima ubunifu na nia njema zisije zikavuruga umoja. Shida iliyotokea hapo ni utangulizi wa habari nyingine kuhusu Wakristo wa Kiyahudi kuwabana wenzao wenye asili ya Kipagani. Kila jumuiya ina mbinu zake za uongozi. Kama kundi ni kubwa, haiwezekani kufanya kila kitu pamoja. Watu wakiwa wengi ni lazima kugawana kazi na madaraka. Suala hilo limekuwa muhimu sana katika historia ya Ukristo. Njia mbalimbali za uongozi ambazo zilitafutwa na kujaribiwa zinaonyesha tofauti kubwa kati ya madhehebu mbalimbali. Vyeo maalumu vilivyopo katika Ukristo leo, vina asili katika ugawaji wa madaraka ulivyokuwa wakati wa mitume. Mkuu wa jumuiya ya wanafunzi wa Yesu tangu mwanzo alikuwa yeye mwenyewe. Katika ushirika wa kwanza kule Yerusalemu Mitume, yaani marafiki wa Yesu wa karibu waliotumwa naye na kupewa kazi ya kueneza Habari Njema, ndio waliokuwa viongozi. Lakini baada ya muda mfupi kazi zikawa nyingi, hivyo wakaongeza hao "Wasaidizi saba". Katika nyaraka za Paulo (ambazo ni maandiko ya kwanza ya Agano Jipya) tunaona hali ya miaka 20-35 baadaye: yeye anataja mitume, manabii, walimu, wenye vipawa mbalimbali (1Kor 12:28 n.k.), au maaskofu na mashemasi, pia wazee. Kwa jumla hakuna picha kamili ya utaratibu mmoja uliokuwepo kila mahali. Kumbe mwishoni mwa karne ya kwanza cheo cha "Askofu" kiliimarika sana, lakini pia chini yake vyeo vya Kasisi na Shemasi vilikuwa kawaida. Mashemasi wa kike walikuwepo, lakini walitoweka baadaye, labda kutokana na utamaduni uliotoa kipaumbele kwa wanaume. Hivyo mapema ulipatikana muundo mmoja wa uongozi kila [[dayosisi|jimbo]], yaani askofu mmoja akisaidiwa na mapadri na mashemasi, badala ya mitindo mbalimbali iliyojitokeza awali. Ni hasa [[Ignas wa Antiokia]] ambaye katika [[barua]] zake anathibitisha muundo huohuo kila mahali alipopitia kutoka [[Siria]] hadi Italia mwanzoni mwa [[karne ya 2]]. Katika Mdo 6-8 hao viongozi 7 wapya wanajitokeza kama mashujaa katika utume, ambao mwisho wake kwa Stefano ulikuwa ni kifodini. Katika kusimulia tukio hilo la mwaka 36 hivi, Luka alisisitiza kuwa mashtaka ya Wayahudi dhidi ya Stefano ni yaleyale yaliyomhusu Yesu: yaani upinzani dhidi ya mwalimu unaendelea dhidi ya wanafunzi wake. Vilevile Stefano akakabili mateso kama alivyofanya Yesu akimkabidhi Bwana roho yake na kuwaombea watesi wake. Kabla ya hapo Wakristo walikuwa wamedhulumiwa katika nafasi mbalimbali, lakini dhuluma hiyo ya tatu ikawa kubwa zaidi na kusababisha wengi wakimbie Yerusalemu. Lakini kwa mpango wa Mungu mtawanyiko huo ulichangia kueneza Injili. [[File:Rembrandt 169.jpg|thumb|left|200px|[[Rembrandt]], ''[[Ubatizo wa towashi]]'', ([[1626]] hivi).]] Kufuatana na mpangilio wa kitabu, Mdo 8 inaeleza jinsi Mungu alivyoongoza uenezi wa Kanisa kwa watu wasiokubaliwa na Israeli, yaani kwanza kwa Wasamaria waliokuwa maadui wakuu wa taifa teule, halafu [[towashi]] (yaani mwanamume mbovu) toka [[Ethiopia]]. Katika nafasi hizo zote mbili Luka alisisitiza furaha iliyotokea kama dalili ya wokovu. Juhudi za [[Filipo mwinjilisti]] zikaja kuthibitishwa na mitume kwa kuwawekea mikono Wakristo wapya wa Samaria. Wakati uleule likatukia jambo lingine, la ajabu kabisa, ambalo limesimuliwa na Luka mara tatu, yaani uongofu wa Saulo/Paulo aliyekuwa mtesi mkuu wa Stefano na Wakristo wengine. Ndiye aliyechaguliwa na Mungu awe mwenezi mkuu wa imani ya Kikristo, mtetezi mkuu wa uhuru wa Wakristo wa mataifa kuhusu sheria za Kiyahudi, tena mwandishi mkuu wa Agano Jipya, mwenye kufafanua mafumbo ya imani kwa undani kabisa. Mungu alimteua awe chombo chake kiteule ili kuleta jina lake kwa mataifa (Gal 1:13-24; Mdo 9:1-31; Mdo 22:17-21): katika historia yote ya Kanisa baada ya Pentekoste hadi leo hakuna tukio lingine muhimu zaidi. Paulo alikuwa Myahudi Farisayo mzaliwa wa Tarso (mji wa Kilikia, leo nchini Uturuki). Alikaa Yerusalemu kwa masomo ya kidini lakini hakumfahamu Yesu. Aliporudi huko, baada ya yeye kuacha dunia, alihusika na kifodini cha Stefano (Mdo 6) akatumwa na Baraza Kuu la Taifa kutafuta na kukamata kama wazushi Wayahudi waliojiunga na Ukristo. Aliposafiri kwa ajili hiyo hadi Dameski (mji mkuu wa Siria), alitokewa na Yesu katika ono akaongoka kuwa Mkristo. Hivyo mtesaji wa Wakristo akawa mhubiri mkuu wa Injili. Hakuna mwingine kati ya mitume wote ambaye alisafiri, kuhubiri na kuanzisha jumuia kama Paulo. Katika safari kubwa tatu alizunguka Asia Magharibi na Ulaya Kusini, lakini pia alifundisha kwa njia ya barua (au nyaraka). Nyaraka zake mbalimbali zimehifadhiwa katika Agano Jipya. Humo Paulo anaonekana kuwa mtaalamu wa Sheria ya Kiyahudi ilivyo katika Agano la Kale, lakini alionyesha jinsi uhuru katika Kristo unavyopita masharti ya sheria za Musa akatetea kupokea Wapagani katika Kanisa bila kuwadai wafuate masharti hayo. Mwishoni akakamatwa Yerusalemu akashtakiwa ya kuwa amehatarisha amani. Kama mzaliwa wa Tarso alikuwa na uraia wa Roma akadai haki yake ya kukata rufaa kule, mbele ya Kaisari. Akapelekwa Roma (Mdo. 28). Baada ya kesi yake kushindikana alipata nafasi ya kusafiri tena na kuhubiri Injili mpaka Hispania. Lakini kumbukumbu ya kale inatuambia kuwa aliuawa Roma baada ya Petro kwa kukatwa kichwa katika mateso ya kwanza ya Wakristo (64-68 BK). Paulo ni mfano mzuri wa jinsi mtu aliyepinga Injili vikali alivyoongozwa kuihubiri. Imekadiriwa kwamba kwa muda wa miaka 13 alisafiri umbali wa kilometa 14,000 hivi bila kujali afya yake mbovu. Tukikumbuka ugumu wa safari wakati ule, tunaweza kuhisi alivyokuwa na juhudi. Nyaraka zake zinatuonyesha jinsi gani Mkristo anaweza kutumia akili yake pamoja na imani. Katika maandishi yake tunamuona kama mtu aliyesukumwa na upendo wa Kristo kati ya matatizo na mateso makubwa. Anatufundisha kutoangalia Ukristo kama sheria au amri tu (Fanya! Acha!) bali kama jibu la upendo la mtu aliyeelewa Mungu alivyotupenda kwanza. Ukubwa na ubora wa mchango wa Paulo unaeleweka tukizingatia kwamba alifanya kazi na kuandika kabla ya vitabu vya Agano Jipya kupatikana. Ndiye aliyeanza kuliandika akipanua mawazo aliyoyapokea katika [[Kanisa]] kwa kuzingatia Agano la Kale na mang’amuzi yake mwenyewe. Hapo alifafanua vizuri ajabu maisha ya Kikristo kama neema ya kumshiriki Yesu kwa imani, [[sakramenti]] na [[juhudi]] za kushinda [[umimi]] hadi kugeuka [[sadaka]] hai, takatifu na ya kumpendeza Mungu. wokovu huo, utakaokamilika katika [[ufufuko]] wa [[mwili]], unapatikana katika Kanisa, ambalo Paulo alilitambulisha kama bibiarusi wa Kristo na mwili wake. Lakini, kabla Luka hajasimulia [[umisionari]] wake, aliandika habari nyingine ya ajabu ambayo pia inapatikana mara tatu katika Matendo ya Mitume, yaani uongofu wa [[akida Korneli]] na nyumba yake (Mdo 10). Wapagani hao walijaliwa Roho Mtakatifu kabla hawajabatizwa, wakimsikiliza tu mtume Petro. Hivyo Mungu alimuonyesha mkuu wa mitume nia yake kuhusu wokovu wa mataifa, naye Petro akalitangazia Kanisa kwamba Wapagani wasilazimishwe kufuata sheria za Kiyahudi. Uamuzi huo uliofuata hiyo Pentekoste ya mataifa ilimfungulia Paulo mlango wa umisionari wake unaotawala Mdo 13-28. Ingawa Wakristo wenye msimamo mkali wa Kiyahudi walikubali maneno ya Petro (Mdo 11:1-18), hawakuweza kumuunga mkono Paulo aliposisitiza kwamba wokovu unategemea imani kuliko utekelezaji wa sheria. Basi, mvutano juu ya suala hilo ukaendelea kuvuruga maisha ya Kanisa kwa miaka mingi ya mbele. Ni baada tu ya Petro kufungua mlango kwamba Mdo 11:19-26 inasimulia jinsi waliotawanyika baada ya uuaji wa Stefano walivyoeneza [[Ukristo]] huko walikohamia nje ya nchi takatifu, wakiwahubiria kwanza Wayahudi wenzao, halafu Wapagani. Kitabu kizima kinafuata utaratibu huo: Paulo mwenyewe kila alipofika aliwaelekea Wapagani baada tu ya Wayahudi kukataa Injili. Kati ya miji ambapo ilianzishwa jumuia ya waamini wengiwengi, muhimu zaidi ni [[Antiokia]] (mpakani kwa Sirya na [[Uturuki]] wa leo): huko wafuasi wa Yesu walikuwa mchanganyiko mkubwa wa Wayahudi na mataifa, hivyo wakapewa jina jipya maalumu la Kiyunani (Wakristo). Ndipo walipofanya kazi [[Barnaba]] aliyetumwa na mitume, Paulo aliyeitwa naye kumsaidia, pamoja na manabii na walimu wengine. Wakati huohuo (mwaka 44 hivi) [[Herode Agripa]] alimuua [[Yakobo Mkubwa]] (mtume wa kwanza kumfia Yesu) akakusudia kumuua hata Petro, lakini huyo akahama Yerusalemu (Mdo 12:1-17) akafanya kazi huko na huko kabla hajahamia moja kwa moja Roma akiuletea mamlaka yake. ===Safari za kimisionari za Paulo zilivyoanza (46-49)=== Kanisa changa na motomoto la Antiokia likawa kituo cha umisionari kuanzia mwaka 46; kwa mara nyingine Roho Mtakatifu ndiye aliyechochea juhudi za kitume na kuteua watu wa kutumwa, yaani Barnaba na Paulo (Mdo 13:1-3). Safari yao ya kwanza ilichukua miaka 3 katika kisiwa cha [[Kupro]] na mikoa ya kusini ya Uturuki wa leo (Mdo 13:16-51; 14:19-23). Ilikuwa kawaida yao kuanzisha Kanisa katika miji mikubwa ili toka huko ujumbe ufike hadi vijijini. ===Mtaguso wa Yerusalemu (49)=== [[File:Saint James the Just.jpg|thumb|right|[[Yakobo Mdogo]], [[kiongozi]] wa [[Wakristo wa Kiyahudi]] mjini Yerusalemu, aliyekubali [[Wakristo wa mataifa]] wasilazimishwe kushika [[Torati]].]] Waliporudi Antiokia walipaswa kupambana na [[Wakristo wa Kiyahudi]] kuhusu uwezekano wa mataifa kuokoka pasipo kutahiriwa. Hatimaye suala likapelekwa Yerusalemu kwa Kanisa mama. Baada ya majadiliano marefu Petro akatoa neno la mwisho kwamba Wapagani wanaomuamini Yesu wasitwishwe mzigo usiobebeka wa kufuata sheria za Kiyahudi (Mdo 15:1-12). Katika Gal 2:1-10 Paulo pia ametuachia kumbukumbu ya mtaguso huo akisisitiza kuwa mitume waliokuwepo ([[Yakobo Mdogo]], Petro na Yohane) walitambua rasmi karama ya kimisionari ya kwake na ya Barnaba na uhalali wake, wakiwaomba tu wachangishe pesa kati ya Wakristo wa mbali kwa ajili ya wenzao wa Yerusalemu wwnye hali ngumu. Hiyo ilikuwa namna mpya ya kutekeleza upendo wa kidugu na kudumisha umoja wa Kanisa baada ya uenezi wake. Masuala hayo yakadai uamuzi mwingine ili Wakristo wa Kiyahudi waweze kuendelea kushirikiana na wenzao wa mataifa pasipo kuogopa unajisi ambao ungewazuia wasifuate ibada zao. Gal 2:11-14 inaeleza shida iliyotokea Antiokia: ingawa Paulo alimheshimu sana Petro, alipoona hafuati kwa unyofu uamuzi wa mtaguso hakusita kumkosoa kidugu hadharani ili aliepushe Kanisa na upotovu kuhusu suala la wokovu. Basi, kadiri ya Mdo 15:13-35, Yakobo Mdogo aliyeachiwa uongozi wa Kanisa la Yerusalemu alichagua makatazo makuu manne kutoka Mambo ya Walawi akidai Wakristo wote wayashike kama mambo mazito kwa dhamiri ya Kiyahudi. Uamuzi huo uliarifiwa kwa Wakristo wa Antiokia na mikoa ya jirani kwa wajumbe na barua. Barua zikaendelea kuandikwa hata leo kwa lengo la kudumisha umoja na amani katika Kanisa, kwa kuwa ni kazi ngumu kuelewana kwa watu tofauti kama hao waliozoea kudharauliana kwa matusi kama “[[mbwa]]”. ===Safari ya pili ya Mtume Paulo (50-52)=== [[File:V&A - Raphael, St Paul Preaching in Athens (1515).jpg|thumb|left|250px|Mtume Paulo akitoa ''[[Hotuba ya Areopago]]'' huko [[Athene]], kadiri ya [[Raffaello Sanzio]], [[1515]].]] Mdo 15:36-39 inasimulia ugomvi kati ya Paulo na Barnaba walipotaka kufunga safari tena (mwaka uleule 49). Mungu hakuzuia ugomvi huo kusudi hao wawili waeneze zaidi neno lake wakienda sehemu tofauti. Barnaba na Marko walielekea Kupro, kumbe Paulo alimchukua [[Sila]] na kufunga safari iliyodumu miaka mitatu, akielekea kwanza jumuia zile za bara alizoziunda miaka iliyopita (Mdo 15:40-16:5). Paulo ni maarufu kwa juhudi zake za kueneza Ukristo mahali pengi palipokuwa bado, lakini pia tunajua upendo wake kwa watu aliowatangazia habari njema, na bidii zake kwa makanisa aliyoanzisha: alikuwa akiwaombea usiku na mchana, akiwaka hamu ya kuwatembelea, akiwaandikia barua za kusisimua ili kuwatia moyo au kuwakosoa, kutatua matatizo yao na kujibu maswali mbalimbali. Pengine aliwatumia watu alioongozana nao: kati yao alimpendelea [[Timotheo]] akashirikiana naye mpaka kufa. Kadiri ya Mdo 16:6-15, katika safari hiyohiyo kwenye mikoa mbalimbali ya Uturuki wa leo, huenda Luka pia akajiunga na msafara akifuatana na Paulo hadi kufa kwake. Yeye anatia maanani uongozi wa Mungu ambaye kwanza aliwazuia mara mbili wasielekee walikokusudia, halafu kwa njozi alionyesha ni mapenzi yake wavukie Ulaya katika [[Ugiriki]] wa leo. Inavyojulikana, Wayunani walikuwa na hamu kubwa ya kupata maarifa kuliko wengine, halafu kubishana nao kwa ufasaha na kuwashinda. Katika mazingira hayo, falsafa na dini zilikuwa mada kuu na kuingiliana na hadithi za ajabuajabu kuhusu miungu, malaika na wengineo. Karibu barua zote za mitume zilikabili hatari hiyo, ambayo ikazidi kuwa kubwa na kuleta mafarakano katika Kanisa hasa katika karne II, ilipoitwa “[[Gnosis]]” (= ujuzi). Hasa Paulo alijitahidi kuishinda mapema iwezekanavyo. Huko Ugiriki wakaanzisha Kanisa kwanza [[Filipi]], halafu [[Thesalonike]]. Kutokana na dhuluma za Wayahudi, Paulo alilazimika kuondoka akafika [[Athene]], mji mkuu wa [[falsafa]], akajaribu kutangaza Injili kwa ufasaha wa maneno ili kuwavuta hao watu wa elimu; kumbe akashindwa kabisa (Mdo 17). Ndipo alipoelewa kuwa imani haitegemei [[akili]] na [[elimu]], akaamua kuhubiri kwa [[unyofu]] tu mafumbo ya imani (1Kor 1:17-2:5). Mdo 18:1-11 inasimulia mang’amuzi mengine aliyoyapata katika jiji la Korintho, lenye bandari mbili katika [[bahari]] tofauti zilizoleta urahisi wa kuvusha [[bidhaa]] toka moja hadi nyingine badala ya kuzisafirisha kwa [[meli]] kandokando ya [[rasi]]. Kutokana na umuhimu huo na wa kuwa [[makao makuu]] ya [[mkoa]] wa [[Akaya]] (Ugiriki kusini), pamoja na biashara kubwa, kulikuwa na mchanganyiko wa watu, wakiwemo watumwa na makahaba wengi. Huko alikaa mwaka mmoja na nusu kutokana na kufunuliwa na Yesu kwamba ana wateule wengi jijini. Kweli utume wa Paulo ukazaa sana, ingawa kabla hajafika walikuwepo tayari Wakristo kadhaa kama [[Akwila na Priska]] waliofukuzwa na [[kaisari Klaudio]] mwaka 49 watoke Roma pamoja na Wayahudi wote hasa kutokana na mabishano yao kuhusu Kristo. ===Barua za Paulo na wengine=== [[File:Probably Valentin de Boulogne - Saint Paul Writing His Epistles - Google Art Project.jpg|thumb|250px|''Paulo Akiandika Nyaraka Zake'', [[karne ya 17]].]] Akiwa Korintho, Paulo akawaandikia kwa [[furaha]] barua tuliyonayo mpaka leo ili kuwahimiza na kuwaelimisha zaidi: ndiyo andiko la kwanza la Agano Jipya kwa kuwa ni wa mwaka 51 hivi. Kati ya vitabu 27 vya [[Agano Jipya]], 21 vina mtindo wa [[barua]] au [[waraka|nyaraka]]. Hiyo ni tofauti kabisa na [[Agano la Kale]], ambamo vitabu kadhaa vinazileta, lakini si [[kitabu]] kizima hata kimoja. Mtume Paulo ndiye aliyetumia zaidi [[mtindo]] huo ili afikie na [[ujumbe]] na [[mamlaka]] yake pale asipoweza kufikia kimwili. Barua 14 zinahusishwa na yeye kwa namna moja au nyingine, wakati nyingine 7 zinahusishwa na [[Yakobo Mdogo]], Mtume Petro, [[Mtume Yohane]] na [[Yuda Tadei]]. Hii haina maana kwamba ziliandikwa zilivyo na Mitume hao. Kwanza, tokea awali watu waliweza kuandika barua kwa [[mkono]] wao, au kwa kumuongoza [[karani]] aandike maneno yao wenyewe, au kwa kumpa maelekezo ya jumla kuhusu namna ya kuandika kama si kumuachia aandike anavyoona inafaa. Zaidi ya hayo, wakati wa Mitume ilikuwa kawaida kuandika kwa kutumia [[jina]] la [[marehemu]] fulani maarufu kama kwa kumwezesha aendelee kutoa ujumbe aliokuwa anautoa maishani. Pengine aliyeandika hivyo alikuwa na uhusiano wa pekee na marehemu huyo kama [[mwanafunzi]] au [[mwandamizi]] wake. Pengine maandishi hayo hayakuwa tu barua fupi za kuwasiliana kuhusu shida fulani, bali [[hati]] au [[insha]] ndefu kuhusu [[mada]] fulani: ndizo zinazostahili kuitwa nyaraka. Ingawa tofauti kati ya barua na waraka inaeleweka ki[[nadharia]], pengine ni vigumu kugawa vitabu hivyo vya Agano Jipya katika makundi mawili: kwa hakika [[Eb]] ni waraka na [[3Yoh]] ni barua, lakini nyingine ziko katikati. [[2Pet]], ambayo inafikiriwa kuwa ya mwisho kuandikwa, inashuhudia kwamba tayari barua za Paulo zilikuwa zimekusanywa na kuheshimiwa kama [[Maandiko Matakatifu]]. ===Apolo, mmisionari kutoka Afrika=== Mwaka 52 Paulo aliondoka kwa hiari Korintho kuelekea Yerusalemu na Antiokia. Njiani alihubiri kidogo [[Efeso]], makao makuu ya mkoa wa [[Asia Ndogo]] (Uturuki Magharibi wa leo), lakini hakukubali kubaki muda mrefu zaidi, ila aliwaacha huko Priska na mumewe akiahidi kurudi, Mungu akipenda (Mdo 18:18-22). Huo ni mfano mzuri wa ushirikiano kati ya mseja na watu wa ndoa katika utume. Mdo 18:24-28 inasimulia kwamba, baada ya Paulo kuondoka, alifika Myahudi wa Aleksandria, jina lake [[Apolo]]. Kama vile wenzake wengi wa Misri alikuwa na elimu ya Kiyunani na ujuzi wa Biblia. Tena alikuwa motomoto katika kufundisha habari za Yesu, ingawa hazijui sawasawa, hasa hana habari ya ubatizo wake mpya (kasoro hiyo ikaendelea kuwepo kwa muda mrefu kwa sababu baadhi ya wanafunzi wa Yohane Mbatizaji hawakumuamini Yesu, hivyo wakaendeleza ujumbe wa mwalimu wao). Priska na mumewe wakamuelimisha zaidi, halafu wakampa barua ya kumtambulisha kwa Wakristo wa Korintho alipokwenda kuhubiri. Wamisionari wa namna hiyo wakazidi kustawisha na kuvuruga makanisa walau mpaka mwisho wa wakati wa mitume. ===Safari ya tatu ya Mtume Paulo (54-58)=== Baada ya kukaa Antiokia mwaka mmoja na nusu Paulo akafunga tena safari akiyapitia makanisa ya [[Galatia]] na [[Frigia]] ili kuyathibitisha (Mdo 18:23). Hatimaye akafika Efeso ambapo akabaki tangu mwaka 54 hadi 57, akifundisha kila siku na kueneza sana Injili katika mkoa mzima (Mdo 19:1-10). Pamoja na hayo aliandika barua kadhaa, ambazo baadhi zimepotea, nyingine tunazo hadi leo (kwa [[Waraka kwa Wagalatia|Wagalatia]], kwa [[Waraka kwa Wafilipi|Wafilipi]], ile ya [[Waraka wa kwanza kwa Wakorintho|kwanza kwa Wakorintho]], inawezekana [[Waraka kwa Filemoni|Filemoni]] pia). Luka hakusimulia mateso yote ya Paulo, kwa mfano alivyohukumiwa mwaka 56 hivi hukohuko Efeso (1Kor 15:32; 2Kor 1:8-9). Kutoka Korintho habari za kusikitisha zilimfikia Paulo akiwa Efeso (pengine mwaka 57): katika Kanisa hilo ambalo alilianzisha na kulipenda sana kulikuwa na shaka kuhusu imani, mafarakano, upinzani wa Wakristo wa Kiyahudi dhidi yake, na makwazo. Kilichohatarisha zaidi jumuia hiyo ni karama mbalimbali ambazo hao Wakristo wachanga walizijali mno na hatimaye wakajivunia kuwa nazo. Vilevile walivutiwa kumfuata mtu kama Apolo, mwenye ujuzi na ufasaha mkubwa, mambo yaliyopendwa sana na Wagiriki. Ilimbidi Paulo arekebishe hali hiyo ili kuokoa hasa umoja wa Kanisa na heshima kwa viongozi wake halali. Basi mwaka mzima akawa na mahangaiko kwa Wakorintho akawaandikia walau barua nne au tano, ingawa sisi tunazo mbili tu; pengine sehemu za baadhi yake zimeshonwa ndani ya 2Kor. Mdo 19:21-20:1 inasimulia alivyohama Efeso kutokana na matatizo kuzidi, akaelekea Makedonia na Ugiriki. Toka huko alipata nafasi ya kuhubiri huko [[Iliriko]], yaani [[Albania]] ya leo kwenda kaskazini (Rom 15:19). Ingawa Paulo alikaa Efeso miaka mitatu, moyo wake wa kimisionari haukutulia kwa sababu alikumbuka alivyotabiriwa atafanya kazi hata mbali zaidi. Ndiyo maana alitaka kwenda Ulaya magharibi, yaani Roma na halafu [[Hispania]], nchi iliyohesabika kuwa mwisho wa dunia. Ila kabla ya kwenda huko alipanga kuleta mchango wa Wakristo wa mataifa kwa wenzao wa Yerusalemu. Basi, mwishoni mwa miezi mitatu aliyokaa [[Korintho]] ([[Mdo]] 20:2-3) akijiandaa kupanda [[meli]], yaani mwanzoni mwa mwaka [[58]], Paulo aliwaandikia Wakristo wa Roma ili kuandaa [[utume]] atakaoufanya katika [[jiji]] hilo. Huko [[Ukristo]] uliingia toka mwanzo kabisa, ukiletwa na baadhi ya [[Wayahudi]] wengi walioishi Roma ambao [[ubatizo|walibatizwa]] Yerusalemu kwenye [[Pentekoste]] ya mwaka [[30]]. Wayahudi wote walipofukuzwa na [[Kaisari Klaudio]] ([[49]]), Wakristo wa mataifa mengine wakabaki ndio wengi, nao wakaachana na masharti mbalimbali za [[Uyahudi|Kiyahudi]], kama yale kuhusu vyakula. [[Muda]] mfupi baada ya Klaudio kufa ([[54]]), Wayahudi walianza kurudi, kumbe wakakuta mabadiliko hayo makubwa ndani ya [[Kanisa]], nao wakajiona wamewekwa pembeni kidogo, kama si kudharauliwa na Wakristo wa mataifa. Mtume Paulo akijua umuhimu wa Roma, [[mji mkuu]] wa [[ulimwengu]] wa zamani hizo, aliwaandikia Wakristo wa huko [[barua]] ndefu tena nzito kuliko zote. Alitaka kuwaeleza kwa maandishi ya mpango mafundisho yake kuhusu wokovu, kwa sababu walikuwa wamesikia habari tofautitofauti juu yake bila ya kukutana naye. Ingawa haina mafundisho yote ya Paulo, barua hii imechangia [[teolojia]] ya Kikristo kwa kiasi kikubwa, hasa upande wa [[magharibi]]. Kwa namna ya pekee inajibu kinaganaga maswali kuhusu wokovu: unapatikana kwa njia gani? Kwa nini Wayahudi wengi walishindwa kumuamini Yesu ili kuupata? Kwa nini mataifa yameupokea badala yao? Aliyepata wokovu anaishi vipi? Je, Wayahudi wametupwa moja kwa moja? Pamoja na kuwaandaa hivyo wampokee vizuri, alichukua nafasi ya kuimarisha [[umoja]] wao ulioingia dosari. Hasa aliwaonya Wakristo wa mataifa wasidharau [[Wayahudi]], kwa sababu hao bado ni wateule wa Mungu. Akigusa zaidi maisha ya [[Kanisa la Roma]] ya wakati huo, yaliyovurugwa na masuala madogomadogo kuhusu vyakula na [[sikukuu]], Paulo alidai wenye nguvu watekeleze upendo kwa walio dhaifu zaidi, pamoja na [[busara]], uelewa, mfano wa Yesu na [[uaminifu]] kwake. Maelekezo hayo yanaweza kusaidia daima kukabili mvutano wowote kati ya wenye mitazamo tofauti (finyu na mpana, au wa kizamani na wa kisasa zaidi). Lengo ni ule [[umoja]] uliofundishwa katika [[sura]] nane za kwanza. ===Ukristo baada ya Paulo kufika Roma=== [[File:Crucifixion of Saint Peter-Caravaggio (c.1600).jpg|thumb|right|''[[Kusulubiwa kwa Mt. Petro]]'' kadiri ya [[Caravaggio]].]] Paulo kupeleka [[mchango]] Yerusalemu (Mdo 20:16-21:36) ndio mwisho wa kipindi cha utume wake mkubwa zaidi. Sura tisa za mwisho za Matendo ya Mitume zinatusimulia kinaganaga habari zake kuanzia 58 hadi 63, ambapo karibu miaka yote alikaa kifungoni akisubiri kesi (Mdo 23:12-24; 24:22-25:22; 28:11-16,23-30). Bila ya shaka ilikuwa ya majaribu makubwa kwake, lakini ilimpa nafasi ya kutafakari mafumbo ya wokovu kwa undani zaidi tena, na ya kumshuhudia Kristo mbele ya wafalme ([[Agripa II]] na nyumba ya [[Kaisari]]) alivyotabiriwa. Kwa Luka ni muhimu sana kwamba Paulo alifika Roma na kuanza huko kazi yake ya utume, kiasi kwamba hakuendelea kuandika kilichofuata. Hasa kwamba mwaka 64 mfalme [[Nero]] alianza dhuluma za serikali dhidi ya Wakristo zilizoendelea mpaka 313, ingawa si mfululizo. Petro na Paulo waliuawa mjini Roma kati ya mwaka huo na mwaka 68, wakiliachia Kanisa la mji huo usimamizi wa makanisa yote. Kuhusu kipindi hicho tuna ushahidi wa vitabu mbalimbali vya Kipagani, vya Kiyahudi na vya Kikristo. Baadhi yake ni vile vya mwisho vya Agano Jipya ambavyo tunataka kuendelea kuvichambua. Waandishi wake pengine walitumia majina ya mitume ili kuyapa nguvu maandiko yao: inawezekana walikuwa warithi wa mamlaka yao na kuendeleza kazi zao. Mkazo wa vitabu hivyo unaelekea miundo ya Kanisa ([[uchungaji]]) kuliko umisionari ([[uvuvi]]). Wakati huohuo viliandikwa vitabu vingine pia, kama [[Didake]], ambavyo viliheshimika na kutumika sana lakini hatimaye havikupokewa katika Biblia. Katika hiyo miaka ya mwisho ya ufunuo, Wakristo wa mataifa wakazidi kuwapita wale wa Kiyahudi kwa idadi na kwa umuhimu. Nafasi ya Yerusalemu katika Kanisa ulizidi kupungua kutokana na hali ya nchi, yaani vurugu kati ya Wayahudi, Wayunani na serikali ya kikoloni. Mwaka 62 Yakobo, ndugu wa Bwana na kiongozi wa Kanisa la huko, aliuawa na Wayahudi. Tangu mwaka 66 hadi 73 hao walipigania uhuru wakashindwa; mwaka 70 Yerusalemu ulitekwa tena na Waroma na kuteketezwa pamoja na hekalu lake. Kuanzia hapo hadi leo [[dini ya Kiyahudi]] imebaki haina ukuhani wala sadaka; nguvu yake ni katika masinagogi inapofanyika ibada ya Neno la Mungu chini ya [[walimu wa sheria]]. Maangamizi hayo yalizidi kutenganisha Wakristo na Wayahudi, hasa kwa sababu Wakristo wa Yerusalemu walikimbilia ng’ambo ya Yordani badala ya kupigania uhuru, halafu wakarudi mjini mpaka vita vya pili vya Kiyahudi (132-135) ambapo Waroma wakabomoa tena Yerusalemu na kuwafukuza Wayahudi wote wasiweze hata kuingia wilayani na kuona kwa mbali mlima wake. ===[[Injili Ndugu]]=== Tulivyoona, kwa muda wa miaka 30 na zaidi Wakristo walitangaza habari za Yesu hasa kwa midomo, halafu kwa barua na maandishi mengineyo. Lakini wakati huohuo (miaka ya 50?) baadhi yao walianza kukusanya kwa maandishi ushuhuda wa mitume na wengineo kuhusu mafundisho na maisha ya Yesu, kama vile mifano aliyoitoa, mabishano yake na Mafarisayo, na hasa mateso yake. Kati yao tunaambiwa Mathayo aliandika kwa Kiaramu, ingawa hatuna hata kipande cha kitabu chake na cha vinginevyo. Ila Wainjili wetu walivisoma na kuvitumia kwa kutunga vya kwao. Baada ya Injili zao nne kupatikana, Kanisa likaacha vitabu vya kwanzakwanza hata vikapotea. Wataalamu wengi wanakubaliana kusema Marko ndiye aliyetangulia kuandika kitabu kamili juu ya maisha na mafundisho ya Yesu kuanzia utume wa Yohane Mbatizaji hadi ufufuko wake. Ndiye aliyekiita kitabu cha namna hiyo Injili, hata neno hilo, lililokuwa na maana ya ujumbe kuhusu Yesu, likaja kuwa na maana mpya ya kitabu cha habari za Yesu. Marko aliandika akiwa Roma mwaka 65 hivi, mara baada ya serikali kuanza kuwatesa Wakristo, na akiwa na nia ya kuwaimarisha katika dhuluma. Baada ya Marko, watu wawili tena waliandika vitabu kama cha kwake, wakikitegemea kwa kiasi kikubwa na kukipanua kwa habari za utoto wa Yesu, mafundisho mengi zaidi n.k. Wataalamu wanaona Injili hizo za Mathayo na Luka ziliandikwa kati ya miaka 80 na 90, hata hatujui ipi imetangulia. Mazingira ni yaleyale ya Mashariki ya Kati, labda Antiokia, ila walengwa ni tofauti. Injili ya Mathayo iliandikwa kwa ajili ya Wakristo wa Kiyahudi wakati mabishano kati ya Kanisa na Israeli yalipozidi, na ina lengo la kuwaimarisha katika imani yao kuwa Yesu ndiye Masiya, ndiye Musa mpya. Kumbe Luka ambaye alikuwa Mpagani kwanza aliwaandikia hasa Wakristo wa mataifa akisisitiza upendo wa Yesu kwa wote, na kwa namna ya pekee kwa maskini, wakosefu na wengine waliodharauliwa. Injili hizo tatu zinaitwa “ndugu” kwa jinsi zinavyofanana katika mpangilio, katika habari na pengine katika maneno yenyewe; kwa Kigiriki zinaitwa “sunoptiki”, yaani zinazotazamika kwa pamoja. Kama tulivyoeleza, Luka aliiongezea Injili yake kitabu cha pili, yaani Matendo ya Mitume, kama mwendelezo wake, kwa kuwa aliona kazi ya Kristo inakamilishwa na Roho Mtakatifu katika ile ya Kanisa. ===Maandishi ya Yohane=== Kundi la mwisho la vitabu vya Agano Jipya linajulikana kwa jina la Yohane, kwa kuwa Injili ya nne, barua tatu na kitabu cha Ufunuo viliandikwa na mtume huyo na wanafunzi wake. Akiwa kijana kuliko mitume wenzake, Yohane alijaliwa kuishi miaka mingi na kuandika hadi miaka 70 hivi baada ya Yesu kwenda mbinguni. Miaka hiyo yote alizidi kutafakari na kuhubiri maneno na matendo ya Bwana akitambua mafumbo mengi yaliyofichika ndani yake. Pengine alirekebisharekebisha maandiko yake mpaka mwishoni, halafu akawaachia wanafunzi wake kuyakamilisha na kuyaeneza kati ya Wakristo wa mkoa wa Efeso ambapo Yohane aliongoza Kanisa miaka mingi. [[Injili ya Yohane]] ni tofauti sana na zile ndugu kwa mtindo na kwa mpangilio, kwa mafundisho na kwa habari zenyewe. Labda Yohane alisoma walau mojawapo, asipende kurudia habari zilezile, bali kuzikamilisha na kuzisahihisha akiwa ni shahidi bora kati ya mitume wote. Hata hivyo hakutaka kuandika kitabu cha historia tu, bali habari njema hasa kwa kuchimba ishara alizozitenda Yesu zinazotufumbulia fumbo lake mwenyewe na sakramenti zake. Lengo ni kuwafanya wasomaji wamuamini kuwa ni Mwana wa Mungu na kwa kumuamini wapate uzima wa milele. Injili hiyo inatudai tukomae katika maisha ya sala na kutafakari, tukizidi kumuuliza Yesu, “Wewe ni nani?” Katika Injili hiyo atatupa jibu moja baada ya lingine. Kitabu kilikaribia kukamilika mwaka 90 hivi; toleo la mwisho na sura ya 21 ni kazi ya wanafunzi wa Yohane miaka kama 10 baadaye (Yoh. 20:30-31; 21:24-25). ===Uteuzi na ukusanyaji wa maandiko ya Agano Jipya=== Kati ya mambo muhimu zaidi yaliyojitokeza wakati wa Mitume ni hayo maandishi mbalimbali ambayo yalianza kukusanywa wakati huo na katika karne zilizofuata baadhi yake yalikuja kuunda [[Agano Jipya]] kama sehemu ya pili ya [[Biblia]]. Kama tulivyoona, maandishi ya kwanza ni [[barua]] zilizoandikwa na Mtume Paulo na wengineo tangu mwaka [[50]] hivi. Tangu mwaka [[65]] hivi zilianza kupatikana [[Injili]], ambazo ni vitabu juu ya maisha na mafundisho ya Yesu. [[Luka mwinjili]] aliiongezea ile ya kwake kitabu cha pili ([[Matendo ya Mitume]]) kuhusu uenezi wa Kanisa kutoka Yerusalemu hadi Roma. Hatimaye kuna [[kitabu cha Ufunuo]] ambacho peke yake ni cha kinabii, kikitumia [[mtindo wa kiapokalipti]]. Uandishi (na halafu [[Kanuni ya Biblia|uteuzi]]) wa vitabu hivyo 27 kati ya vingine vyote ni sehemu muhimu ya maendeleo ya Kanisa chini ya Roho Mtakatifu. Baada ya hapo vitabu viliendelea kuandikwa hasa kwa kutetea, kutangaza na kufafanua [[imani sahihi]], lakini havikukusanywa katika Agano Jipya, kwa sababu wakati wa Mitume (na wa ufunuo) ulikuwa umekwisha tayari. ==Uenezi na mwanzo wa mafarakano== Mtume anayekumbukwa sana huko India ni Thoma. Kaburi lake huonyeshwa katika mji wa Chennai. Mpaka leo kusini-magharibi mwa Bara Hindi wako "Wakristo wa Thoma". Kwa muda mrefu walikosa mawasiliano na Wakristo wengine wa mbali, lakini siku hizi wanashiriki katika umoja wa Kanisa duniani. Ingawa hatujui vizuri kama yeye aliweza kufika mbali hivyo, wala wenzake walikwenda wapi kutangaza imani, kwa hakika Ukristo wa kwanza ulienea haraka katika ma[[bara]] matatu: [[Asia Magharibi]], Afrika Kaskazini na Ulaya Kusini na [[Ulaya ya Magharibi|Magharibi]]. [[Picha:Map of the Roman Empire at its height.svg|thumb|300px|left|Dola la Roma lilipofikia [[kilele]] cha [[uenezi]] wake mwaka [[117]].]] [[Siri]] mojawapo ya uenezi huo ni kuwepo kwa Dola la Roma. [[Serikali]] yake ilitawala nchi nyingi kuanzia kando ya jangwa la [[Sahara]] upande wa [[kusini]] mpaka [[Uholanzi]] na [[Uingereza]] wa leo upande wa [[kaskazini]], halafu kutoka [[milima]] ya [[Mesopotamia]] (leo [[Iraq]]) upande wa [[mashariki]] mpaka [[Ureno]] wa leo upande wa [[magharibi]]. Jumla kulikuwa na wakazi waliokadiriwa kuwa milioni 55-60 hivi. Uwepo wa dola hilo ulisaidia sana uenezaji wa Ukristo. Ingawa watawala wake walijaribu muda mrefu kupinga imani mpya, kuwepo kwa utaratibu mmoja katika eneo kubwa hivyo kulisaidia kazi ya mitume na [[wahubiri]] wa Injili. Sababu ni kwamba: * a. katika eneo kubwa hakuna mipaka inayoweza kuzuia [[usafiri]] na mawasiliano. Ukisafiri leo kutoka [[Moroko]] kuelekea Misri unavuka mipaka minne, unahitaji [[pasipoti]] na vibali vingi kila safari. * b. kulikuwa na usafiri. [[Merikebu]] zilizunguka pote katika Mediteranea zikibeba mizigo na watu. Waroma pia walikuwa hodari kujenga [[barabara]] kwenye [[nchi kavu]]. Walihitaji barabara hizo kwa matumizi ya kijeshi lakini zilisaidia pia mawasiliano mengine ya kiuchumi na usafiri. * c. Walitumia popote [[hela]] moja, wakawasiliana katika [[lugha]] zilezile za [[Kigiriki]] na [[Kilatini]]. Mashariki Kigiriki kilikuwa [[lugha ya elimu]] ya juu na [[lugha ya biashara|ya biashara]]. Magharibi walitumia zaidi lugha ya Kilatini. Mpaka leo lugha hizo ni muhimu kama lugha za elimu. Kwa mfano maneno mengi ya [[sayansi]] ([[fizikia]], [[kemia]], [[biolojia]], [[jiografia]] n.k.) yanayotumiwa katika lugha mbalimbali, asili ni ileile ya Kigiriki. Karibu na mwaka [[100]] hivi, yalipoanza kutokea [[farakano|mafarakano]] kati ya Wakristo, na kila kundi kujiita “Kanisa”, lile lililodumisha umoja wa wengi likaitwa "[[katoliki]]" maana yake Kanisa lililo zima, tena moja kwa mataifa yote. Neno hilo tunalikuta kwa mara ya kwanza katika maandishi ya [[Ignasi wa Antiokia]], askofu na mfiadini, ambaye anahesabika kati ya mababu wa Kanisa wa kwanza ambao wanaitwa [[Mababu wa Kitume]] kwa sababu “walikuwa wanasikia bado sauti ya Mitume masikioni mwao na kuona bado mfano wa Mitume machoni mwao”. Katika barua zake Ignasi anaonyesha heshima ya pekee kwa [[Kanisa la Roma]] akiandika kuwa "linasimamia upendo". Pamoja naye wale maarufu zaidi ni [[Papa Klementi I]] na [[Polikarpo wa Smirna]]. Hadi [[karne ya 8]] Mababu wa Kanisa wengine wengi walifuata na kufafanua imani na [[maadili]] pamoja na kuimarisha [[umoja wa Kanisa]] kwa maandishi yao bora ambayo tunapaswa kuyazingatia hata leo kwa kuwa ndani mwake tunakuja kujua [[mapokeo ya Mitume]] yasiyoandikwa katika Biblia. Katika karne ya 2 na ya 3 walijitokeza waandishi wanaoitwa [[Watetezi wa imani]] ya Kikristo. Wasomi hao walijitokeza kuandika vitabu ili kutetea Ukristo dhidi ya masingizio na [[chuki]] ya wengi; waliweka kweli za imani katika maneno yaliyoeleweka kwa wasio Wakristo. Waliweka wazi ulinganifu na tofauti kati ya fikra za Kikristo na zile za wananchi wengine, hasa wasomi wenzao. Walijibu mashtaka ya [[uongo]] yaliyotolewa na maadui wa Ukristo. Walieleza [[utakatifu]] wa maisha ya Kikristo. Pengine kabla ya kubatizwa waliwahi kuwa [[wanafalsafa]], kama [[Yustino]], kwa vyovyote walikuwa wasomi walioweza kupanga hoja hata kuzituma kwa Makaisari ili kuwahimiza wasiendelee kudhulumu Kanisa kwa kuwa maisha ya wafuasi wa Yesu hayaendi kinyume cha [[sheria]] za dola, hivyo [[dhuluma]] dhidi yao hazikubaliki. Wakati huohuo Wakristo wengine waliandika vitabu vya kupinga [[uzushi]] wa aina mbalimbali ambao ulianza kujitokeza tayari katika karne ya 1 na ulienea hasa tangu karne ya 2. Kwa maana ya kidini, uzushi ni kosa lolote katika kuelewa na kueleza suala la imani au la maadili kwa kusisitiza mno upande mmoja na kupoteza uwiano wake na pande nyingine, na hivyo kupoteza ulinganifu wa kweli zote. Kati ya aina hizo za awali kulikuwa na [[Ujuzilio]] (Gnosis), [[Umontani]] na [[Umarsioni]]. Aliyezipinga vizuri ajabu alikuwa askofu [[Irenei wa Lyon]] sehemu za [[Ufaransa]], lakini wengine pia sehemu mbalimbali. Kazi hiyo haikuwa nyepesi kwa kuwa wazushi walidhani wanasema ukweli na walitoa hoja zilizokuwa rahisi kueleweka na kukubalika kulingana na mazingira ya wakati ule. Baadhi walikuwa werevu na kupenda mabishano; waliweza kutumia maneno yasiyo wazi au wenye maana zaidi ya moja. Hata hivyo hao Mababu wa Kanisa waliweza kupambanua [[imani sahihi]] na kuthibitisha ukweli wake kwa kufuata mapokeo ya toka mwanzo na kuyapanga kwa ulinganifu wa dhati dhidi ya mawazo mapya yasiyopatana nayo. Ndio mwanzo wa [[teolojia]] kama [[fani]] maalumu. Tofauti zake, kama zile kati ya [[shule ya Aleksandria]] na [[shule ya Antiokia]], ndizo chanzo cha mabishano yaliyochangia mafarakano makubwa yaliyotokea hasa katika karne ya 5, ingawa kuanzia mwaka 325 [[mitaguso mikuu]] ilikusanya maaskofu wengi kutoka sehemu mbalimbali ili kumaliza migogoro. Tofauti za [[lugha]] na [[utamaduni]], pamoja na [[utaifa]], zilichangia sana mafarakano. Aina nyingine za maandishi ya wakati huo ni habari za [[historia ya Kanisa]] na hasa masimulizi ya vifodini vilivyotokana na dhuluma za serikali; vitabu hivyo vilichochea [[ushujaa]] wa Wakristo katika kukabiliana nazo kwa kuendeleza [[teolojia ya msalaba]] yenye msingi katika Biblia. ==Dhuluma za muda mrefu katika Dola la Roma (64-313)== Dola la Roma lilikuwa na eneo kubwa sana katika nchi zinazozunguka [[Mediteranea]] katika ma[[bara]] matatu. Ma[[taifa]] mengi waliishi chini ya [[utawala]] wake. Utawala huo ulianza [[KK|kabla ya Yesu kuzaliwa]] ukaendelea mpaka [[karne ya 5]] baada ya Kristo upande wa magharibi wa [[bahari ya Kati]] na hadi [[karne ya 15]] upande wa mashariki. Katika [[utamaduni wa Kibantu]] hakuna wazo la miungu mingi. Katika mapokeo hayo Mungu ni mmoja, ila kuwasiliana naye ni kwa njia ya [[mizimu]] hasa, si moja kwa moja. Kumbe katika sehemu nyingi za dunia utamaduni wa asili ulikuwa na imani ya miungu mingi. Dini hizo zilikuwa kawaida Afrika Kaskazini, Ulaya na sehemu nyingi za Asia kabla ya uenezaji wa Ukristo, hivyo ziliathiri mazingira ya taifa la Israeli hata wakati wa Yesu na wa Kanisa lake. Kati ya miungu mingi iliyoabudiwa kila mmoja aliaminika kuwa na [[idara]] yake alipotawala hasa, kama vile [[hali ya hewa]], [[vita]], [[kifo]], [[uponyaji]], [[mavuno]], [[mifugo]], biashara, [[uzazi]] n.k. Miungu iliyomaanisha [[nyota]] au [[sayari]] kama vile [[Jua]], [[Mwezi]] na [[Zohali]] ilikuwa mapokeo ya Roma. Lugha ya [[Kiingereza]] inatunza mpaka leo kumbukumbu ya miungu mingi iliyoabudiwa katika utamaduni wa Ulaya wa Kale kabla ya kuingia kwa Ukristo, maana siku za [[juma]] zina majina ya miungu ambayo iliaminiwa kuzisimamia. Kwa jumla [[serikali]] ya Roma iliwaachia watu [[uhuru]] waendelee na [[desturi]] au [[mila]] zao ila tu ilikuwa lazima walipe [[kodi]] na kukubali utawala mkuu. Watu wengi sana walikuwa na imani ya [[miungu]] mingi. Waliabudu mahekaluni mbele ya sanamu za miungu ile. Walikuwa na imani ya kwamba miungu ni mikubwa na yenye nguvu kuliko watu na inaishi [[milele]]. Hata hivyo waliamini miungu kuwa na [[tabia]] nyingi zinazofanana na zile za binadamu. Serikali iliona ni muhimu kuabudu miungu yote kwani ingekuwa hatari mungu fulani angesahauliwa hata kusababisha akasirike. Matendo ya Mitume 17:16-23 inasimulia kwamba Paulo alishangaa kuona sanamu nyingi za miungu kule [[Athene]]. Kati ya sanamu hizo aliona [[madhahabu]] (altare) yaliyotengwa kwa ajili ya “Mungu asiyejulikana". Kumbe serikali ya Athene iliogopa kumsahau mungu yeyote ikatoa sadaka za tahadhari. Kwa upande mwingine watu waliamini kwamba hata mtu anaweza kupanda ngazi na kuwa kama mungu akiwa na sifa za kutosha zinazokubalika mbele za miungu yote na hasa mungu mkuu. Ndiyo asili ya kumtangaza [[mtawala]] mkuu au [[Kaisari]] wa Roma kuwa na sifa za kimungu. [[Raia]] walitakiwa kushiriki ibada za kumtolea sadaka mbele ya sanamu zake. Kwa watu wengi waliozoea kuabudu miungu mingi haikuwa vigumu kumwingiza Kaisari kama mungu wa nyongeza katika mawazo yao: kwao ilikuwa kuongeza tu jina moja katika orodha ya miungu iliyoabudiwa. Lakini kwa Wakristo haikuwezekana kushiriki ibada hizo. Imani ya Kikristo hukataa kuwepo kwa miungu mingi, vilevile hukataza kuiabudu. Kwa hiyo walionekana kama maadui wa serikali. Walikamatwa na [[polisi]] na kupelekwa mahakamani waadhibiwe kama waasi watakaosababisha hasira ya miungu juu ya watu wote. Juu yao iliandikwa, “[[Mto Tiber]] ukifurika ama Naili unakosa maji, nchi ikifunikwa na giza au inatetemeka, tena [[njaa]], vita au [[tauni]] vikitokea, mara moja sauti husikika: ‘Wakristo watupwe kwa samba! Wakristo wauawe’”. Ukali wa mateso ulitegemea siasa ya wakuu wa mikoa ya Kiroma. Wakati mwingine waliweza kujipatia sifa wakitoa taarifa ya kwamba wamekamata Wakristo wengi na kuwahukumu. Wakati mwingine waliona afadhali kuwaacha na kutosababisha vurugu katika mkoa. Wakristo waliweza wakahumiwa bila kusikilizwa, lakini ikiwa baraza lilikaa, uamuzi ulijulikana toka mwanzo. Mara nyingi walipelekwa kwenye [[viwanja vya michezo]] kama kile cha Nero kilichokuwa palipo leo [[basilika la Mt. Petro]] katika mtaa wa Roma unaoitwa [[Vatikano]]. Huko waliachwa peke yao bila chochote kupambana na askari wenye [[silaha]] au wanyama wakali, huku watazamaji wakishangilia [[damu]] inapomwagika. Baadhi ya waandishi Wapagani walieleza juu ya wingi wa Wakristo waliouawa na juu ya ukatili uliotumika dhidi yao. [[Usiku]] mmoja Nero mwenyewe alizunguka karibu na [[ikulu]] huko mitaa ikiangazwa na watu waliopakwa [[mafuta]] na kuwashwa [[moto]] wawe kama [[mienge]]. Maonyesho hayo yalikusudiwa kutisha watu waogope kuwa Wakristo. Lakini yakageuka kampeni kwa ajili ya Ukristo, kwa sababu watazamaji walianza kujiuliza: Je, watu hao wana kosa gani? Ni imani gani inayowapa nguvu ya kusimama mbele ya wanyama mwitu na kuuawa badala ya kutoa sadaka mbele ya sanamu? Kwa nini wale wanaokufa hivyo wanajulikana kuwa watu wasioiba wala kusema uongo lakini wengine wenye tabia mbaya hawana matatizo wakitoa sadaka tu mbele ya sanamu? Kumbe damu ya mashahidi ilikuwa [[mbegu]] ya kukua kwa Kanisa. Ni kwamba nje ya suala la kidini Wakristo walikuwa raia wema, lakini waliweza kuchukiwa kwa sababu mbalimbali: walichanganywa na Wayahudi waliochukiwa tayari kwa jinsi walivyojibagua na kudharau wengine wote, waliwazibia [[riziki]] waliofaidika na sadaka za Kipagani, walitiwa shaka sana kwa kufanya ibada zao kwa siri n.k. Dhuluma ya kwanza ilitokea mwaka [[64]] BK, ya mwisho mwaka [[313]] BK. Katika kipindi hicho kirefu, vilirudia tena na tena vipindi vya mateso vikifuatana na vipindi vya [[amani]]. Lakini miaka yote Ukristo ulikuwa dini haramu, hivyo kila mara mateso yaliweza kuanza upya. Katika hali hiyo Wakristo walijenga [[utaratibu]] mzuri wa kufundishana na kusaidiana katika matatizo. Halafu wakakazia sana mafundisho ili waumini wasimame imara katika matatizo na dhuluma. Kuanzia katikati ya karne ya 2 ulipangwa [[ukatekumeni]] mrefu kwa wanaoomba ubatizo ili wajue la kusadiki na la kufanya. Wakajitahidi kuonyesha kwa maisha na matendo yao kwamba Ukristo ni imani yenye amani na upendo isiyoharibu [[umma]]. Waliofanya dhambi kubwa walitengwa na jumuia hadi atakapofanya [[kitubio]] cha hadhara na hatimaye kupokewa tena na askofu. Wakaendelea kuombea serikali na watu wote, hasa wakati wa ibada ya [[ekaristi]], ambayo ilitiwa maanani sana na kuzidi kupambwa kwa namna mbalimbali. Kwa ajili hiyo walikutana katika [[nyumba]] za watu binafsi, au kwenye "[[katakombu]]" yaani ma[[handaki]] chini ya ardhi walipotengeneza makaburi yao, yakiwemo ya watakatifu waliofia dini. Walipokutana huko kwa ajili ya ibada, waliimarisha imani yao na utayari wa kuifia kama hao. Kati ya dhuluma nyingine ambazo zilifuata, kali zaidi ni ile ya kaisari [[Decius]] miaka [[250]]-[[251]], halafu ile ya [[Kaizari Valerian|Valeriani]] mwaka [[257]]. Lakini ni hasa Kaisari [[Dioklesyano]] aliyejaribu kwa nguvu zote kuharibu Kanisa na kufuta Ukristo katika mateso ya miaka [[303]]-[[305]]. Maelfu waliuawa: walikatwa vichwa na maaskari, walipelekwa katika kiwanja cha michezo kwa wanyamapori, walichomwa moto n.k. Mateso yalikuwa makali hasa kule Misri. Katika miji mikubwa kama Aleksandria watu wengi walikuwa Wakristo. Machoni pa wakuu wa serikali hali hiyo ilikuwa uasi, wakaona lazima kuuzima. Lakini idadi ya Wakristo iliendelea kuongezeka kote katika Dola la Roma na waliokuwa tayari kufa ilizidi uwezo wa serikali wa kuwaua. Hatimaye mwaka [[313]] ulileta ukombozi: Kaisari mpya, jina lake [[Konstantino Mkuu]], alitangaza mwisho wa mateso: “Tunataka mtu yeyote anayetamani kufuata dini ya Kikristo aweze kufanya hivyo bila hofu yoyote ya kusumbuka kwa ajili hiyo. Wakristo wawe na uhuru tele kufuata dini yao”. ==Urithi wa Misri kwa Kanisa zima: elimu na umonaki== Ndani ya Biblia hatuna habari juu ya jumuia za kwanza zilizoundwa Misri. Lakini Wakristo wa kule wanamkumbuka [[Marko Mwinjili]] aliyefika Aleksandria na kuhubiri Habari Njema na kuanzisha Kanisa huko. Anakumbukwa kama Askofu wa kwanza wa Aleksandria. Ndiyo sababu mpaka leo [[Patriarki]] wa Aleksandria huitwa "Mwandamizi wa Marko". Huyo hakuwahi kuwa mwanafunzi wa Yesu, ila alifahamu vizuri Mitume wake na kusafiri na Petro, hivyo aliweza kuandika taarifa juu ya maisha na mafundisho yake. Alikuwa mwandishi wa kwanza wa Injili. Mathayo na Luka walitumia taarifa za Marko walipoandika Injili zao. Anasemekana alifia imani chini ya serikali ya Roma. Misri ikawa kitovu muhimu cha Ukristo wa kale. Uhodari wa Wakristo wake ulishinda dhuluma za serikali. Katika mapambano hayo Wakristo Wamisri wakaunda silaha mbili ambazo zimekuwa muhimu katika Kanisa zima mpaka leo: 1. Elimu ya Kikristo; 2. Maisha ya kimonaki (utawa). ===Elimu ya Kikristo: Chuo cha Aleksandria=== [[Jiji]] la Aleksandria lilikuwa na [[maktaba]] [[Maktaba ya Aleksandria|kubwa kuliko zote]] duniani. Wakati ule haikujulikana jinsi ya kupiga chapa vitabu. Kila kitabu kiliandikwa kwa mkono kikawa na [[bei]] kubwa sana. Kununua kitabu kulikuwa na gharama zinazofanana na ile ya kununua [[gari]] leo. Kwa hiyo elimu ilikuwa na thamani kubwa, na maktaba kubwa ilikuwa na thamani kupita kiasi. Wataalamu toka pande zote za dunia walifika Aleksandria, mji wa elimu, ili kusoma na kunakili vitabu. Si ajabu kwamba Agano la Kale lote lilitafsiriwa kwa mara ya kwanza katika lugha ya Kigiriki huko Aleksandria mwaka [[150 KK|150]] hivi KK. Hivyo Wakristo wa Aleksandria walijisikia hawana budi kujadiliana na watu wenye elimu. Wawe tayari kujibu maswali yao juu ya Injili hata kutetea imani kwenye ngazi inayolingana na elimu ya hali ya juu. Wakristo wenye elimu walijitolea kuelimisha Wakristo wenzao. Katika mafundisho hayo kilitokea [[chuo]] cha kwanza cha Kikristo. Masomo yake yalihusu imani na Biblia lakini pia elimu kwa jumla. [[Falsafa]] ilikuwa muhimu katika mawazo ya wataalamu hata katika mafundisho ya kidini ya Wapagani na Wayahudi. Basi, ilionekana afadhali [[mwalimu]] Mkristo ajue falsafa na awe na msimamo wake juu ya uhusiano kati ya falsafa na imani ya Kikristo. [[Chuo cha Aleksandria]] kilipata sifa chini ya [[Panteno]]. Mnamo mwaka [[200]] BK huyo aliacha [[uongozi]] wa chuo akawa mmisionari Bara Hindi. Aliyemfuata alikuwa [[Klementi wa Aleksandria]] aliyefaulu sana kuvuta Wapagani wenye elimu kumpokea Kristo. Mwanafunzi wake mashuhuri alikuwa [[Origene]], ambaye baadaye akapewa uongozi wa chuo hicho. Alifanya kazi hiyo kwa muda wa miaka 25. Origene alikuwa mtaalamu wa pekee: ndiye wa kwanza kutumia njia ya kisayansi katika kuchunguza fasiri za Biblia. Pamoja na [[karani|makarani]] wake akaandika maneno yote ya [[Kiebrania]] ya Biblia pamoja na fasiri zake katika [[nguzo]] sita kwenye [[ngozi]] kubwa. Njia hiyo ilisaidia kuona mara moja makosa au udhaifu katika fasiri hizo. Aliwafundisha [[vijana]] wengi kutumia akili yao katika kutafakari imani kwani akili ni kipawa cha Mungu. Kwa njia hiyo Chuo cha Aleksandria kimekuwa mwanzo wa elimu ya juu katika Ukristo. Mpaka leo ni kawaida kwamba mtumishi wa Kanisa awe na elimu. Wachungaji, mapadri na watawa wanasomeshwa katika vyuo mbalimbali hadi ngazi ya [[chuo kikuu]]. Ukristo umekuwa imani ya wasomi. Asili ya jambo hilo ni katika juhudi za Wakristo wa Misri. Katika mji mkuu wa Afrika Kaskazini-Magharibi, Karthago, hakikuanzishwa chuo kama kile cha Aleksandria, lakini walitokea walimu maarufu kama padri [[Tertuliani]] na askofu [[Sipriani]] walioanzisha teolojia kwa lugha ya Kilatini. Ni kwamba wakati ule kulikuwa na tofauti kubwa kati ya utamaduni wa Misri na ule wa Afrika Kaskazini-Magharibi. Misri ulikuwapo mchanganyiko wa utamaduni wa [[Wakopti|Kikopti]] (yaani kiasili cha Misri) pamoja na wa Kigiriki. Katika sehemu za magharibi za Afrika Kaskazini watu wa asili ni Waberberi, lakini watu wa mjini na wenye [[shamba|mashamba]] makubwa walikuwa wa asili ya Ulaya wakatumia hasa Kilatini iliyokuwa lugha muhimu ya kimataifa pamoja na Kigiriki. Kwa jumla sehemu hiyo ya Afrika ilikuwa karibu na utamaduni wa Ulaya ya Magharibi, lakini Misri ilikuwa karibu na utamaduni wa [[Asia ya Magharibi]] na [[Ulaya ya Mashariki]]. ===Umonaki - maisha ya pekee=== Watawa ni Wakristo walioamua kuishi kwa njia ya pekee. Mara nyingi tumezoea kuwaona katika [[Kanisa Katoliki]]. Lakini wako vilevile kati ya [[Waanglikana]] na [[Walutheri]], ingawa si wengi. Ulaya wako hata masista [[Wamoravian]] na [[Wabaptisti]]. [[Mtawa]] amepokea katika maisha yake [[ushauri]] wa mtume Paulo (ambaye hakuoa): «Nawaambia wale wasiooa bado, Ni heri wakae kama nilivyo» [[1Kor]] 7:8. Yesu mwenyewe aliwahi kueleza ya kwamba watakuwepo wale watakaochagua maisha ya pekee bila [[familia]] na [[uzazi]] kwa ajili ya [[Ufalme wa Mungu]] (Mt 19:12: "Wako ma[[towashi]] waliojifanya kuwa matowashi kwa ajili ya ufalme wa mbinguni»). Kwa jumla watawa ni kundi muhimu linalosaidia sana kazi ya kiroho katika Ukristo. Wako huru kuliko wengine kujitolea katika [[huduma]] za Kanisa, kwani hawalazimiki kufikiria maendeleo ya [[watoto]] wao. Watawa wanaweza kuishi peke yao lakini mara nyingi wanajiunga na shirika au [[jumuiya]] na kuweka [[nadhiri]] za [[useja mtakatifu]], [[ufukara]] na [[utiifu]]. Asili ya jumuiya hizo iko Misri. Katika karne ya 3 mateso yalizidi chini ya serikali ya Waroma Wapagani. Wakristo wengine walijificha [[jangwa]]ni wakiogopa kulazimishwa kutoa sadaka kwa sanamu. Wengine waliona jinsi familia yao ilivyouawa katika dhuluma za kidini. Wengine karibu walikata tamaa wakiona Wakristo wengine walivyokana imani kwa kuogopa mateso. Kumbe wengine hawakuona [[raha]] tena katika maisha ya kawaida, wakajitenga na dunia wakaenda [[pori]]ni kuishi kwa [[saumu|kufunga]], kusoma Biblia na kusali. Watawa hao waliitwa kwa jina la Kigiriki "[[wamonaki]]" (monos= moja; monakos= anayekaa peke yake). Walikaa jangwani katika maeneo yaliyokuwa mbali na miji na vitovu vya utawala wa Kiroma. Lakini waliheshimiwa sana na wananchi wa kawaida. Watu wakazoea kuwaendea kuomba ushauri wao katika mambo ya kiroho au maisha kwa ujumla, kuombewa katika [[magonjwa]] n.k. Wengine walipokea [[zawadi]] za wanavijiji wakaelekea maisha ya kuombaomba. [[Image:StAnthony.jpg|thumb|left|250px|Antoni abati anaitwa baba wa umonaki kwa jinsi alivyovuta wengi kwenye mtindo huo mpya wa [[maisha ya kiroho]] katika Ukristo.]] Wamonaki wa kwanza walikaa kila mmoja peke yake bila kushirikiana. [[Antoni wa Misri]] alikuwa mmojawao, naye akaona umuhimu wa kuweka utaratibu fulani kati ya wamonaki wenzake. Mwanafunzi wake [[Pakomi]] aliendeleza mkazo wake akawaunganisha wamonaki mahali pamoja akawapa utaratibu wa kazi na sala. Katika utaratibu huo kila mmonaki (pia masista katika mashirika yao) hutoa [[ahadi]] au nadhiri tatu: 1. Useja mtakatifu: atachagua maisha bila [[ndoa]]; badala yake kujiunga na shirika la wenzake kama familia ya kiroho. 2. Ufukara: ataacha [[mali]] yake ya binafsi na hatatafuta tena [[utajiri]] wa kidunia. 3. Utii: atamtii mkuu wa shirika hilo aliyechaguliwa kati yao (huitwa "Abba/[[Abati]]") na kutii taratibu za ushirika wake. Utaratibu huo wa umonaki ulienea haraka: watawa wakaanza kukaa na kufanya kazi pamoja ili kujipatia mahitaji yao wenyewe. Baadaye vituo vya wamonaki vilikuwa vitovu vya elimu ambapo sehemu ya wamonaki walisoma, kuandika (au kunakili) vitabu, kuanzisha [[shule]] n.k. Leo hii mashirika ya watawa ni maelfu. Kwa kawaida kila shirika lina mkazo wake wa pekee, kama vile maisha ya [[kimya]] katika sala au huduma za upendo: [[hospitali]], nyumba za ma[[yatima]], [[ufundishaji]], [[uinjilishaji]], misheni, au n.k. Hivyo mtawa anaweza kuwa na maisha ya kutotoka katika nyumba ya shirika lake au anaweza kuishi kati ya Wakristo na wasio Wakristo akiwatolea huduma zake. ===Wamisri wamisionari katika mabara matatu=== Panteno wa Chuo cha Aleksandria alikwenda India kuhubiri Injili. Wamisionari wa Kanisa la Misri walianzisha Kanisa katika [[Sudan]], [[Sudan Kusini]],[[Ethiopia]] na [[Eritrea]] za leo. Hata sehemu mbalimbali za Ulaya zinakumbuka [[wamisionari]] kutoka Afrika waliohubiri huko Injili wakati wa Dola la Roma. Askari Wamisri katika jeshi la Roma walikaa miaka mingi [[Uswisi]] na kwingineko. Kati yao kulikuwa na Wakristo waliohubiri huko Injili kwa mara ya kwanza. Huko [[Ireland]] Wamisri waliunda monasteri mnamo mwaka [[500]] na kufundisha Injili. Waireland wanafunzi wa Waafrika hao ndio wainjilisti wa [[Ujerumani]] na [[Uholanzi]] baadaye. ==Ukristo katika Afrika Kaskazini Magharibi== Hakuna habari kuhusu mwanzo wa Kanisa Afrika Kaskazini-Magharibi, ila katika karne ya 2 (labda [[130]] hivi) lilikuwepo tayari katika mji mkubwa wa Karthago likaanza kutoa wafiadini wake katika kumshuhudia Yesu. Wakristo wengi Waafrika walionyesha uhodari wa kutokana imani yao na wa kufa kama mashahidi wa Yesu. Mfano huo ulisababisha Wapagani wengi kuwa Wakristo. Lakini si wote walisimama imara mbele ya vitisho. Wengi wakatoa sadaka mbele ya sanamu wakatubu baadaye na kuomba wasamehewe udhaifu huo. Wengine waliwahonga maafisa wa serikali wakanunua vyeti vilivyothibitisha ya kwamba walitoa sadaka zile ingawa haikuwa kweli. Mbinu moja ya dhuluma ilikuwa kukusanya Maandiko matakatifu yote na kuyachoma moto. Katika miaka hiyo migumu walitokea hata maaskofu kadhaa na wachungaji walioona heri kuwakabidhi askari Maandiko matakatifu kuliko kuuawa. Baada ya mateso hayo kwisha na uhuru kupatikana Wakristo walioasi au kukana imani walirudi. Hata wachungaji na maaskofu waliowahi kuwa dhaifu walipokewa tena baada ya kutubu. Lakini Wakristo wa Karthago walio wengi walikataa kuwakubali tena. Walitaka kuongozwa na wale tu waliosimama imara (au labda: waliokuwa na bahati ya kutokamatwa). Jambo hili lilisababisha ndani ya Kanisa farakano lililoitwa kwa jina la askofu [[Donato Mkuu]]. Huyo alisititiza kwamba aliyeasi hawezi kutoa sakramenti za kweli. Maana yake akibatiza, kusikia kitubio au kutoa ekaristi si sakramenti. Kumbe Kanisa Katoliki lilitetea fundisho la kuwa kila Mkristo anaweza kuteleza katika dhambi lakini toba inaponya makosa yote. Wafuasi wa Donato walijitenga wakijiona ndio Kanisa la kweli lenye waumini na viongozi walio safi. Wakijivuna kuwa Wakristo bora kuliko wengine, walifikia kuwa na maaskofu 200. Wakristo wengi, hasa wa asili ya Kiberberi vijijini, walifuata mafundisho ya Donato. Waberberi waliojisikia kunyonywa na serikali ya Kiroma waliona Wadonato kama chombo cha upinzani. Hivyo matatizo ya kisiasa na ya kikabila yalichangia. Upande wao, viongozi wa Kanisa Katoliki walikosa mara nyingi upendo wakati wa kuwashughulikia. Farakano hilo lililodumu hadi karne ya 5 lilikuwa jeraha kubwa katika Ukristo wa Afrika Kaskazini. ==Uhuru wa dini katika dola na matokeo yake== [[Picha:Byzantinischer Mosaizist um 1000 002.jpg|thumb|200px|[[Mozaiki]] ya Konstantino pamoja na [[bombwe]] la majengo ya [[Konstantinopoli]].]] Mateso ya Wakristo yaliendelea lakini idadi yao iliendelea kuongezeka kote katika Dola la Roma. Mwaka [[312]] Konstantino alipigania Ukaisari (cheo cha mtawala mkuu) akishindana na [[mgombea]] mwingine. Inasemekana siku moja alimuomba Mungu wa Wakristo akaona [[msalaba]] mkubwa uking’aa angani akasikia [[sauti]] iliyosema: "Kwa [[ishara]] hii utashinda". Hapo aliwaruhusu wanajeshi wake waliokuwa Wakristo kusali akamshinda mpinzani katika [[vita]]. Mwaka 313 Kaisari Konstantino akatangaza [[sheria]] iliyoruhusu Wakristo kuabudu kwa uhuru. Ukristo ukawa [[dini]] halali katika Dola la Roma. Kipindi kipya kikaanza katika historia ya Ukristo. Kwa wengi hali hiyo ilikuwa ajabu la Mungu mwenyewe aliyemaliza matatizo yao, jinsi Biblia ilivyosema katika [[kitabu cha Ufunuo]]. Wakristo wakazidi kujenga na kupamba makanisa kila mahali. Vilevile ibada zilizidi kupangwa kwa utaratibu mzuri wa matini na vitendo. Maaskofu waliweza kukutana bila matatizo. Mikutano ya maaskofu (mitaguso ya ngazi mbalimbali) iliamua juu ya masuala na matatizo yaliyojitokeza. Tangu mwanzo wa karne ya 1 kila mji ulikuwa na askofu wake. Baada ya muda maaskofu wa eneo au mkoa mmoja walikuwa chini ya [[Askofu Mkuu]]. Maaskofu wa Roma (Ulaya na Afrika Kaskazini-Magharibi), Aleksandria (Afrika Kaskazini-Mashariki), na Antiokia (Asia) waliheshimika kuliko maaskofu wengine wote wakaitwa “Papa" na "Patriarki". Cheo cha Patriarki kilipatikana pia kwa Askofu wa Konstantinopoli baada ya makaisari wa Roma kuhamia kule na kwa askofu wa Yerusalemu. Lakini mwisho wa dhuluma za serikali haukuwa mwisho wa matatizo yote: badala ya hatari za nje, sasa zilijitokeza zaidi hatari za ndani, hasa mafundisho ya kizushi yaliyogawanya waumini. Mwaka [[325]] mkutano mkuu wa kwanza ulifanyika kule [[Nisea]] ([[Asia Ndogo]]). Wakristo wa nchi mbalimbali walikuwa wanatofautiana katika maelezo yao juu ya Umungu na utu wa Kristo. Kama ni mtu, je aliumbwa kama wanadamu wote? Lakini akiitwa Mungu ndiye [[Muumba]] mwenyewe. Kama yeye ni Mungu, aliwezaje kuteseka msalabani? Au ni Mungu aliyejificha tu katika umbo la mwili, kumbe hakuteswa kweli, ilikuwa kama [[igizo]] tu? [[Mtaguso wa kwanza wa Nisea|Maaskofu wa Kanisa zima walikutana kule Nikea]] wakapatana juu ya mafundisho ya "[[Kanuni ya Imani ya Nisea]]" yanayosema "Twamwamini Bwana mmoja, Yesu Kristo, mwana pekee wa Mungu, mwana wa azali wa Baba, yu Mungu kutoka kwa Mungu, yu [[nuru]] kutoka kwa nuru, yu Mungu kweli kutoka kwa Mungu kweli, Mwana wa azali, asiyeumbwa; aliyeshuka kutoka [[mbinguni]] kwa ajili yetu wanadamu na kwa wokovu wetu; akatwaa mwili kwa uwezo wa Roho Mtakatifu katika [[Bikira Maria]], akawa mwanadamu; akasulibiwa kwa ajili yetu zamani za [[Pontio Pilato]]; aliteswa, akazikwa, siku ya tatu akafufuka kama yanenavyo maandiko matakatifu; akapaa mbinguni, ameketi mkono wa kuume wa Baba; kutoka huko atakuja tena kwa [[utukufu]] kuwahukumu walio hai na wafu; na ufalme wake hauna mwisho." Maneno hayo hutumika mpaka leo katika ibada za kikristo (pamoja na "[[Kanuni ya Imani ya Mitume]]"). Baada ya Konstantino Kanisa lilikua sana. Watu wengi walijiunga na Ukristo. Zamani ilikuwa hatari kuwa Mkristo, kumbe sasa imekuwa [[faida]], hata watu wenye imani haba waliosita zamani wakajiunga na Kanisa. Makaisari wenyewe walikuwa Wakristo, isipokuwa [[Juliani Mwasi]] ([[361]]-[[363]]) aliyejaribu kurudisha Upagani kwa kuwadhulumu tena. Mwaka [[380]] mambo yaligeuka kinyume cha hali ya awali: serikali ya Kaisari [[Theodosius I|Theodosi I]] ilitangaza Ukristo wa Kikatoliki kuwa [[dini rasmi]] ya dola. Kanisa lilipewa [[hela]] na serikali. Kaisari mpya aliwekwa wakfu katika ibada kanisani. Kabla yake Armenia ilikuwa nchi ya kwanza kupokea Ukristo kama dini ya taifa (301). Ushindi huo ulifanya wengi watamani vyeo ndani ya Kanisa, kwa kuwa viliendana sasa na heshima na mali: hivyo ubora ulipungua. Mwishoni serikali ilianza kufunga na kubomoa ma[[hekalu]] ya Wapagani. Asiyekuwa Mkristo alianza kupata matatizo. Ilitokea mara kadhaa ya kwamba walimu wapagani walipigwa na kuuawa na [[umati]] wa Wakristo. Katika miji mbalimbali watu walianza kuwatesa hata kuwaua Wayahudi wakiwashutumu kwamba ndio waliomwua Yesu. Sisi tunaweza kushangaa jinsi hali hiyo ilivyoweza kutokea. Yesu mwenyewe alikuwa Myahudi na mpaka msalabani alifuata taratibu za taifa la [[Israeli]]. Mtume Paulo alifundisha ya kwamba Wayahudi hawawezi kupoteza ahadi na agano la Mungu kwao hata wakimkataa Yesu Kristo. Bila shaka Yesu hakutaka watu walazimishwe kujiunga na Kanisa lake. Lakini katika mawazo na uzoefu wa Waroma dini na serikali zilikuwa kitu kimoja. Ikiwa sasa Kaisari, wakubwa wa serikali na watu wengi ni Wakristo walihisi ni kawaida kwa wote kufuata dini hiyo. Kumbe Kanisa lilianza kutumiwa na [[wanasiasa]] kwa malengo yao ya kidunia. ==Atanasi na wengineo== Aleksandria ndiko ulikotokea uzushi mkuu wa historia yote ya Kanisa: mwaka [[321]] hivi padri mzee [[Ario]] alikanusha umungu wa Yesu. Mafundisho yake yalienea kote mashariki na kuungwa mkono na watawala kwa nguvu za dola, hivi kwamba hata maaskofu wengi wa huko waliyakubali kwa namna moja au nyingine. Lakini ni Kanisa la Misri lililompinga kwa uimara wa pekee, bila kujali dhuluma. [[Picha:Sainta15.jpg|thumb|250px|right|[[Picha takatifu]] ya Atanasi wa Aleksandria, Askofu mkuu (Patriarki) wa Aleksandria na mtetezi mkuu wa [[umungu]] wa Yesu Kristo.]] Kati ya wote, alijitokeza [[Atanasi wa Aleksandria]] anayeitwa Mkuu (Aleksandria, Misri, [[295]] hivi - [[Aleksandria]], [[2 Mei]] [[373]]), [[Patriarki]] wa [[Kanisa Katoliki]] la madhehebu ya Misri kati ya [[mtaguso mkuu|mitaguso mikuu]] miwili ya kwanza: [[Mtaguso wa kwanza wa Nisea |Nisea I]] ([[325]]) na [[Mtaguso wa kwanza wa Konstantinopoli|Konstantinopoli I]] ([[381]]). Maisha yote ya Atanasi yalihusika na juhudi kubwa za [[Kanisa]] kwa ajili ya kufafanua na kutetea [[imani sahihi]] juu ya Yesu na juu ya [[Utatu]] hata akaitwa mapema “nguzo ya Kanisa” ([[Gregori wa Nazianzo]]). Pamoja na kupatwa na vurugu nyingi maishani (hasa kufukuzwa mara tano kutoka mji wake), Atanasi aliandika sana: [[hotuba]] na [[barua]], lakini pia vitabu juu ya imani, [[historia]], [[ufafanuzi]] wa [[Biblia]], pamoja na [[maisha ya Kiroho]]. Kitabu chake maarufu kimojawapo kinahusu [[umwilisho]] wa Neno; humo aliandika kuwa [[Neno wa Mungu]] “alifanyika mtu ili sisi tuweze kufanywa Mungu”. Mbali ya Atanasi, katika [[karne ya 4]] na [[karne ya 5|ya 5]] [[Kanisa la Mashariki]] lilizaa mababu wengine bora: [[Basili Mkuu]] (Kaisarea wa Kapadokia, leo [[Kayseri]], nchini [[Uturuki]], takriban [[329]] – Kaisarea wa Kapadokia, [[1 Januari]] [[379]], [[Gregori wa Nazianzo]] (Arianzo, leo [[Güzelyurt]] nchini [[Uturuki]], [[329]] - Arianzo, [[25 Januari]] [[390]]) na [[Yohane Krisostomo]] ([[Antiokia]] wa Siria, leo [[Antakya]], nchini [[Uturuki]], [[347]] hivi - [[Comana Pontica]], leo [[Gümenek]], Uturuki, [[14 Septemba]] [[407]]). Wote walikuwa maaskofu na wote walipitia kwanza umonaki. Ndio waliofafanua kwa dhati zaidi mafumbo ya Ukristo, kuanzia lile la Utatu mtakatifu, na ndio waliobaki kielelezo kwa [[liturujia]] na [[uchungaji]] bora. Kitabu cha Atanasi ambacho kilienea na kuathiri zaidi maisha ya Kanisa labda ni "[[Maisha ya Antoni]]" ambacho kilieneza [[umonaki]] haraka mashariki na vilevile magharibi. Tangu [[karne IV]] umonaki ulijitokeza magharibi pia: huko Italia, [[Ufaransa]] na [[Hispania]] kulikuwa na monasteri za kike na za kiume zilizosimamiwa na maaskofu watakatifu. Kati yao wa kwanza kupitia umonaki ni [[Martino wa Tours]] ([[316]]-[[397]]). Hasa maandishi ya [[Yohane Kasiano]] ([[360]]-[[435]]) yalieneza hekima ya wamonaki wengi wa mashariki alioongea nao. [[Augustino wa Hippo]] ([[354]]-[[430]]), [[babu wa Kanisa]] muhimu kuliko wote, baada ya kuongoka na kutembelea baadhi ya monasteri, alirudi Afrika Kaskazini aanzishe maisha ya pamoja. Kwanza aliishi na walei wenzake, halafu akiwa askofu aliishi na mapadri wake, akawashirikisha utajiri wake wa [[akili]] na [[roho]] ili wafanye vizuri [[utume]]. Katika kanuni yake, iliyotumika kwa wanawake pia, umoja uliwekwa kuwa lengo lenyewe la utawa, si jambo lake mojawapo tu. Hata yeye aliathiri sana maisha ya kitawa ya magharibi kote. [[Benedikto wa Nursia]] ([[480]]-[[547]]) ndiye aliyeunda umonaki wa magharibi kwa namna ya kudumu hasa kwa njia ya kanuni aliyoitunga polepole, kutokana na mang’amuzi yake, [[Kanuni ya Mwalimu]] asiyejulikana na mafundisho ya Bazili na mababu wengine wa jangwani. Kanuni yake iliunganisha vizuri maelekeo mawili ya umonaki wa zamani: kumtafuta Mungu kwa juhudi upwekeni na kuishi kwa umoja. Sifa yake nyingine ni mchanganuo mzuri wa [[sala na kazi]] mbalimbali ambazo ziliokoa elimu ya zamani na kufufua [[uchumi]] wa Ulaya Magharibi baada ya makabila ya Kijerumani kuvuruga kote. Yeye alidumisha ubaba wa Kiroho katika jumuia nzima: ndiyo maana abati ana nafasi ya pekee na ya kudumu kwa wamonaki, ambao aliwafafanua kuwa watu “wanaoishi katika monasteri na kutii kanuni moja na abati mmoja”. Kwake monasteri ni shule ya [[utumishi wa Bwana]], ambapo abati ndiye mwalimu, na kanuni ndiyo kitabu. Kinyume cha watawa wazururaji wa zamani hizo za misusuko, Benedikto alidai udumifu katika monasteri. Kutokana na kila monasteri kujitegemea, [[Wabenedikto]] wakapata sura tofautitofauti bila ya kuachana na kanuni. Ushirikiano kati ya monasteri mbalimbali unategemea asili yake na mitindo yake. Kati ya aina nyingine za umonaki wa magharibi inakumbukwa hasa ile ya [[Wakristo wa Kiselti]] (Ulaya visiwani). Hao hawakuwa na majimbo bali walimtegemea [[askofu-abati]] wa monasteri ya jirani na kufuata desturi za kimonaki, hasa maisha magumu ya malipizi na maungamo ya mara kwa mara. Kutoka huko wamonaki wengi walihamia Ulaya bara kama wasafiri wa Kristo na wamisionari wakieneza desturi hizo. Kati yao anasifiwa hasa [[Kolumbani]] ([[540]]-[[615]]). Hatimaye wakaja kukubali kanuni ya Benedikto pamoja na desturi za Kanisa la Roma. Wamonaki wengine pia walichangia sana uenezaji wa Ukristo Ulaya, k.mf. [[Augustino wa Canterbury]] (+[[605]]), aliyetumwa [[Uingereza]] na [[Papa Gregori I]] ([[540]]-[[604]]), mmonaki wa kwanza kufikia Upapa, halafu [[Bonifas]] ([[672]]-[[754]]), mtume wa [[Ujerumani]] na [[mfiadini]]. ==Augustino na wengineo== [[Picha:AugustineBaptism.jpg|thumb|left|Augustino wa Hippo akibatizwa na askofu [[Ambrosi]], mwaka [[387]].]] [[Agostino wa Hippo|Augustino]] ([[Thagaste]], leo [[Souk Ahras]] nchini Algeria, [[13 Novemba]] [[354]] – [[Hippo]], leo [[Annaba]], Algeria, [[28 Agosti]], [[430]]) alikuwa [[mtawa]], [[mwanateolojia]], [[padri]] na hatimaye askofu mkuu wa [[Hippo]]. Ndiye kiongozi mkuu wa [[Kanisa Katoliki]] katika Afrika Kaskazini mwanzoni mwa [[karne ya 5]]. Augustino alizaliwa wakati ambapo Ukristo umekuwa tayari dini iliyokubaliwa katika Dola la Roma. Mateso ya Wakristo yalikuwa yamekwisha. Mama yake alikuwa Mkristo, baba Mpagani. Augustino alipata elimu yake katika Chuo Kikuu cha Karthago, akaendelea kusoma Italia. Ndipo alipokutana na watu waliomvuta kuwa Mkristo, akabatizwa akarudi Afrika akapewa upadrisho akachaguliwa kuwa askofu wa mji wa Hippo mwaka 395. Mpaka kifo chake aliendelea kueleza na kutetea imani kwa maandishi na vitabu vingi. Kwa njia hiyo amekuwa mwalimu muhimu sana katika Ukristo wa Magharibi (yaani Kanisa Katoliki na madhehebu yaliyotokana nalo). Katika [[historia]] yote Augustino ni kati ya watu wenye [[akili]] kubwa zaidi, iliyopenya masuala yoyote, pamoja na [[ubunifu]] wa ajabu na [[moyo]] mpana. Aliunda upya teolojia ya [[mapokeo]] akiitia chapa yake mwenyewe. Kati ya mababu wa Kanisa, ndiye aliyetuachia maandishi mengi zaidi, kuanzia yale maarufu sana yanayoitwa "[[Maungamo]]", kwa kuwa humo miaka [[397]]-[[400]] aliungama [[sifa]] za Mungu na [[ukosefu]] wake mwenyewe kwa kusimulia alivyoishi hadi miaka ya kwanza baada ya kuongoka. Kila wakati ulifurahia zaidi kitu fulani katika Augustino. Siku hizi anapendwa hasa kwa [[unyofu]] wake katika kujichunguza na kutoa [[siri]] zake, akikiri makosa yake na kuyageuza yawe [[sifa]] kwa Mungu. Uzingatifu wake wa fumbo la [[nafsi]] yake ambamo fumbo la Mungu limefichama, ni mzuri ajabu kiasi cha kubaki hata leo kilele cha kujitafiti kiroho. Aliandika: “Usiende nje, rudi ndani mwako; ukweli unakaa katika [[utu wa ndani]]; na ukiona [[umbile]] lako ni geugeu, panda juu yako. Lakini kumbuka, unapopanda juu yako, unapanda juu ya roho inayofikiri. Basi, ufikie pale mwanga wa akili unapowaka”. Tena: “Naona ni lazima wanadamu warudishiwe tumaini la kupata ukweli”. Posidi, mtu wa kwanza kuandika habari za maisha ya Augustino (kwa Kilatini, “Vita Augustini”), alisema “waamini wanamkuta daima hai” katika vitabu vyake. Kweli havionyeshi imepita miaka 1600 tangu viandikwe: humo anaonekana kama rafiki yetu wa wakati huu anayesema nasi kwa imani isiyozeeka. Augustino mwenyewe aliviorodhesha 1,030, ambavyo si vyote. Kazi yake kubwa haikuwa kuandika maelezo juu ya vitabu na maneno ya Biblia yenyewe alivyofanya [[Origene]], bali kuingiza Biblia katika mazingira ya kiroho, ya kijamii na ya kisiasa ya wakati wake. Hapo, akitegemea mamlaka ya imani inayodhihirishwa na Biblia, maandiko ya Kimungu yasiyoweza kukosea yakisomwa katika mapokeo ya Kanisa lililoorodhesha vitabu vinavyoiunda, aliuliza maswali na kutoa majibu yaliyo muhimu mpaka leo. Akilinganisha imani na akili, Augustino alichunguza hasa [[fumbo]] la Mungu ([[Ukweli]] mkuu na upendo wa milele, unaohitajiwa na [[roho]] ili kupata [[amani]]) na la [[binadamu]] (ambaye ni [[sura]] na mfano wa Mungu). Huyo katika roho yake isiyokufa, bado ana uwezo wa kuinuka hadi kwa Mungu, ingawa uwezo huo umeharibiwa na dhambi na unahitaji kabisa kurekebishwa na neema. [[Teolojia]] yake kuhusu [[Utatu]] inaendeleza ile ya mapokeo na kuathiri Kanisa lote la Magharibi. Augustino anaweka wazi kuwa [[Nafsi]] tatu ni sawa lakini hazichanganyikani; tena anajaribu kuufafanua Utatu kwa kutumia [[saikolojia]] (mfano wa [[kumbukumbu]], akili na [[utashi]]). Kitabu muhimu zaidi kuhusu Utatu (kwa Kilatini kinaitwa “De Trinitate”) alikiandika miaka [[399]]-[[420]]. Kilichukua muda mrefu kwa kuwa alisimamisha [[uandishi]] wake miaka minane “kwa sababu ni kigumu mno na nadhani wachache tu wanaweza kukielewa; basi kuna [[haraka]] zaidi ya kuwa na vitabu vingine tunavyotumaini vitafaidisha wengi”. Hivyo alielekeza nguvu zake kutunga vitabu vya [[katekesi]] kwa wasio na elimu (hasa “De Catechizandis Rudibus”). Akijibu hoja za [[Wadonati]], ambao walitaka [[Kanisa la Kiafrika]] na kuchukia mambo ya Kilatini, alikubali kurahisisha lugha hata kufanya makosa ya ki[[sarufi]] kusudi wamuelewe zaidi akifafanua [[umoja wa Kanisa]] ulivyo muhimu kwa mahusiano na Mungu na kwa amani duniani. [[Picha:Pope Gregory I.jpg|thumb|right|180px|Papa Gregori I, aliyeitwa Mkuu kutokana na umuhimu wake katika historia ya Kanisa.]] Hasa hotuba zake, zilizoandikwa na wengine wakati alipokuwa anazitoa kwa watu akiongea nao kirahisi, zimechangia kueneza [[ujumbe]] wake. Tunazo bado karibu 600, lakini zilikuwa zaidi ya 3,000. Pia alifafanua upya imani kuhusu [[umwilisho]] wa [[Mwana wa Mungu]], akiwahi kutumia misamiati iliyokuja kupitishwa na [[Mtaguso wa Kalsedonia]] ([[451]]): uwepo wa hali mbili (ya Kimungu na ya kibinadamu) katika nafsi moja. Lengo la umwilisho lilikuwa wokovu wa watu, hivyo hakuna anayeweza kuokoka bila Kristo aliyejitoa sadaka kwa Baba, “akitakasa, akifuta na kutangua makosa yote ya binadamu, akiwakomboa kutoka mamlaka ya [[shetani]]”. Mafundisho yake yamesikika hasa juu ya swali la neema na dhambi halafu juu ya uhusiano wa Kanisa na serikali. Katika mafundisho yake juu ya neema na dhambi ni Augustino aliyetoa fundisho la kwamba ubinadamu umo katika dhambi ya asili tangu Adamu. Uhuru wa kibinadamu umepotea katika dhambi ya Adamu, hali hii imerithiwa na watu wote baadaye. Lakini kwa neema yake Mungu hufunua upendo wake kwetu. Alisisitiza kwamba si mwanadamu anayemkuta Mungu lakini Mungu ndiye anayemhurumia mwanadamu mwenye dhambi. Juu ya uhusiano kati ya serikali na Kanisa aliandika kitabu "De Civitate Dei" (Mji wa Mungu). Badala ya "mji" tungeweza kutafsiri pia: "eneo au kikundi cha watu au utawala". Alieleza kwamba iko "miji" miwili: mji wa Mungu (yaani Yerusalemu wa mbinguni, au Kanisa) na mji wa dunia hii, yaani taratibu za kisiasa. Katika "mji wa dunia hii" hali hubadilika. Hakuna taratibu za kudumu. Augustino alifahamu habari za taratibu za Waroma wa kipagani walioangalia makaisari wao kuwa miungu, akafahamu habari za demokrasia ya Ugiriki wa kale. Akafahamu habari za mji mkubwa wa Roma ulioitwa "mji wa milele" lakini ulichomwa moto na maadui katika siku zake sawasawa jinsi ilivyoanguka zamani miji ya Babiloni au Yerusalemu. Lakini pamoja na "mji" huo upo "mji" wa pili, ndio mji wa Mungu, ambao ni mji wa upendo na udugu penye neema yake Mungu. Miji yote miwili iko pamoja ingawa taratibu zao ni tofauti. Mkristo ni raia ya miji yote miwili. Huitwa kuwa mwaminifu katika pande zote mbili. Lakini ajue ya kwamba mji wa dunia hii hauna shabaha ya kudumu. Umeingiliwa na dhambi. Lakini mji wa Mungu utadumu. Umepewa lengo la kudumu, unashirikiana katika enzi ya Mungu. Ndiyo sababu inafaa serikali isikie wazo la Kanisa kwani ni kwa njia ya Kanisa kwamba Mungu ameamua kufunua mapenzi yake. Mkristo anaweza kushiriki katika taratibu za kisiasa akijua ya kwamba mawazo na mipango yote ya siasa havidumu. Utakaodumu ni utaratibu wa Mungu tu. Kutokana na mafundisho hayo ya Augustino Kanisa la Magharibi lilijifunza kuwa na msimamo wake mbele ya serikali mbalimbali zilizojitokeza katika historia yake ndefu. Augustino alipokuwa kijana alishuhudia jinsi Mkuu wa Dola Kaisari Theodosi alivyolazimika kutubu kanisani baada ya Askofu Ambrosi wa Milano kumtenga kwa sababu ya kumpandisha cheo Mkuu wa wanajeshi wake walioua ovyo watu wengi sana walipogandamiza fujo lililotokea katika mji wa Thesalonike. Watu wengi walisikitikia tendo hilo. Hivyo Theodosi alipotaka kuingia katika ibada Askofu alimtangaza hawezi kushiriki meza ya Bwana kwa sababu ya damu ya wananchi wa Thesalonike. Basi, Kaisari akakiri kosa mbele ya umati akatubu. Hata baadaye viongozi wa Kanisa la magharibi wakafuata mara nyingi mfano huo wa Ambrosi na mafundisho ya Augustino. Tunaweza kuona matokeo mawili ya urithi huo: kwa upande mmoja Kanisa lilijaribu kutawala juu ya jamii na serikali katika nchi za Ulaya. Lilidai sheria zote za serikali zifuate taratibu za Kanisa. Viongozi wa serikali walitakiwa kusimikwa na Kanisa. Hoja hiyo huitwa "Uklerikali". Nguvu ya kisiasa ya Kanisa lilipingwa na kupinduliwa katika mageuzi na mapinduzi mbalimbali ya Ulaya na Amerika (kuanzia mapinduzi ya Ufaransa 1789, katika mapinduzi ya Amerika Kusini karne ya 19 hadi mapigano mengi katika nchi kama Hispania na Austria wakati wa karne ya 20). Siku hizi wazo hili halipo tena lakini zamani lilileta matatizo mengi, kama vile ugandamizaji wa madhehebu mengine na hata vita. Lakini sehemu nyingine ya urithi huo imebaki: kazi ya Kanisa ya kuzitetea haki za kibinadamu, hata dhidi ya serikali inayoweza kugandamiza haki hizo. Kwa mfano makanisa ndiyo yaliyopinga sana siasa ya ubaguzi wa rangi Afrika Kusini na zamani zaidi Marekani, hata dhidi ya serikali iliyotetea utaratibu huo. Vilevile ni makanisa yanayotetea haki za wakimbizi katika nchi nyingi hata kama serikali zimeshachoka na mzigo wa kupokea wahamiaji maskini kutoka nchi nyingine. Mwishoni tusifiche sehemu ya urithi wa Augustino iliyo na ugumu zaidi mpaka leo. Katika mikoa ya Afrika Kaskazini walikuwepo Wakristo wengi waliojitenga na Kanisa kubwa na kuanzisha madhehebu ya Wadonato. Augustino alijadiliana nao miaka mingi akijaribu kuwavuta warudi tena. Mwaka 411 BK serikali ya Kiroma ilitafuta shauri la Augustino katika suala la Wadonato kwa kuwa ilitaka kuwe na umoja wa kidini kati ya wananchi. Tena wapinzani wa utawala wa Roma huko Afrika Kaskazini walikuwa wamejiunga na Kanisa la Wadonato. Basi Augustino aliona kwamba Wadonato wameshika mafundisho ya uongo, akaogopa wataongoza waumini wao jehanamu. Akaona Kanisa lisiache wafundishe uongo, bali litumie nguvu ya serikali kuwalazimisha kurudi katika Kanisa kubwa. Mwenyewe hakukubali adhabu ya kifo kwa "wazushi" hao, lakini serikali ilichukua kibali chake cha kuingilia kati kama msingi wa kuwatesa vikali na kuwaua wengi. Wadonato walipoteswa hivyo na serikali, Augustino akanyamaza, hakupinga. Mateso hayo ya Wakristo Wadonato chini ya serikali ya Kikristo mbele ya macho ya Kanisa Katoliki yaliendelea muda mrefu yakawa mwanzo wa mwisho wa Ukristo Afrika Kaskazini-Magharibi. Tatizo halikuishia Afrika Kaskazini. Augustino katika kitabu chake kimojawapo alitetea siasa ya ugandamizaji wa wazushi bila kuruhusu wauawe. Katika karne zilizofuata maandiko hayo yaliongoza sera ya Kanisa la magharibi dhidi ya wazushi kote Ulaya. Kanisa lilikubali wazo la kwamba wazushi wanapaswa kugandamizwa. Basi kwa karne kadhaa Kanisa la magharibi likaendelea kuwagandamiza na kuwatesa Wakristo wasiokubali mafundisho yake au uongozi wake. Watu walifungwa gerezani, wakateswa hata kuchomwa moto, yote hayo kwa idhini ya Kanisa. Hata madhehebu ya Kiprotestanti kama Walutheri, Waanglikana na Wareformati yalitenda hivyo baada ya kuwa dini rasmi ya serikali katika maeneo yao. Bila shaka Augustino hakutegemea matokeo hayo lakini hata habari hizi za kuhuzunisha ni sehemu ya urithi wa mtu huyo ambaye kwa mengine tunamkumbuka kama mwalimu mkubwa wa Ukristo mzima. Mbali ya Augustino, [[Kanisa la Magharibi]] katika karne ya 4 hadi ya 6 lilizaa mababu wa Kanisa wengine walioathiri moja kwa moja imani, maadili, liturujia na uchungaji: kwanza askofu [[Ambrosi]] ([[Trier]], leo nchini [[Ujerumani]], [[340]] hivi - [[Milano]], Italia, [[4 Aprili]] [[397]]), ambaye ndiye aliyembatiza Augustino, halafu padri [[Jeromu]] ([[Strido]], leo nchini [[Croatia|Korasya]] [[347]] - [[Bethlehemu]], [[Israeli]], [[420]]) na [[Papa Gregori I]] (Roma, Italia, [[540]] hivi – Roma, [[12 Machi]] [[604]]). Tukiacha hao viongozi bora, na kuangalia maisha ya waumini wa kawaida, tunapaswa kusema kuwa wengi hawakuridhika tena kupokea Ekaristi Jumapili tu; walianza kuheshimu si wafiadini tu, bali watakatifu wengine pia kama hao tuliowataja, na masalia yao; kwa namna ya pekee heshima ilizidi kutolewa kwa Bikira Maria na kwa Msalaba wa Mwanae. Kwa ajili hiyo walioweza kufunga safari ya hija walikwenda mahali patakatifu walipoishi Yesu na hao watakatifu wake. ==Mafarakano ya kudumu ya mataifa mazima== Katika [[karne ya 4]] Dola la Roma lilianza kupata matatizo. [[Hali ya hewa]] ilibadilika: watu wakakosa [[chakula]] cha kutosha. Hiyo ilisababisha kipindi kirefu cha [[vita]] na vurugu. Makabila kutoka Ulaya kaskazini yalianza kuhamia kusini wakiwasukuma majirani wao kuhamahama vilevile. Matembezi hayo yalifika kwenye mipaka ya Dola la Roma. Waroma walishindwa kuwazuia kutokana na [[uzazi]] wao kupungua na polepole mataifa yale yasiyostaarabika yakaingia katika eneo la dola na kutwaa mikoa mbalimbali. Waroma wakatumia [[hela]] nyingi sana kwa ajili ya jeshi lao lakini bila kufanikiwa. Mwaka [[395]] Kaisari akagawa dola la Roma katika sehemu mbili, yaani Magharibi (makao makuu Roma) na Mashariki (makao makuu [[Bizanti]]). Mpaka wa katikati ulifuata tofauti ya utamaduni kati ya maeneo yaliyotumia zaidi lugha ya Kigiriki na maeneo yaliyotumia zaidi Kilatini. Ugawaji huo ulikuwa na kusudi la kurahisisha utawala na utetezi. Lakini mwaka [[410]] makabila yasiyostaarabika yaliteka na kuharibu mji wa Roma. Mwaka [[476]] Kaisari wa mwisho wa Magharibi aliuawa. [[Picha:Saint Remy baptise Clovis.jpg|thumb|left|[[Ubatizo]] wa [[Chlodwig]], mfalme wa Wafaranki, uliingiza kabila hilo kubwa katika Kanisa Katoliki. Tukio lilivyochongwa katika [[Pembe za ndovu|pembe ya ndovu]] ([[karne ya 9]]).]] Makabila ya [[Kijerumaniki]] yalichukua utawala katika sehemu zote za Ulaya mpaka Afrika Kaskazini. Dola la Roma la Magharibi likagawanywa katika nchi nyingi ndogondogo. Kila sehemu makabila toka Kaskazini yalitawala kama tabaka dogo la juu wakiwategemea wenyeji kuendelea kuzalisha mali na wenyewe kupokea kodi zao. Lakini utaratibu, mawasiliano na usalama viliharibika kabisa. Uchumi na utamaduni vilirudi nyuma. Umoja wa kisiasa uliharibika, badala yake yalitokea maeneo mengi madogo ya kikabila. Ulaya Magharibi ilibaki na chombo kimoja tu chenye umoja uliovuka mipaka: Kanisa Katoliki chini ya uongozi wa Askofu wa Roma. Ndiye aliyetunza urithi wa jina kubwa la Roma akiheshimiwa pia kama [[mwandamizi]] wa Mtume Petro. Kwa sababu elimu ilishuka chini popote Ulaya Magharibi, ni ndani ya Kanisa tu kwamba mapadri na wamonaki wakaendelea kusoma na kutunza elimu ya kale. Watu kutoka Ulaya kaskazini hawakuwa wasomi. Hivyo watawala wao walitegemea watu wa Kanisa wakitaka kuandika au kusomewa barua au mikataba. Polepole watawala wapya pamoja na makabila yao wakapokea Ukristo. Walifundishwa kwamba mfalme hupewa madaraka yake na Mungu, hivi anapaswa kufuata shauri la Kanisa ambalo linatangaza mapenzi ya Mungu. Kutokana na hali hiyo ya kiutamaduni na ya kiroho Kanisa lilikuwa na athari kubwa sana. Papa kama mchungaji mkuu alilazimika kuwajibika ili kuokoa [[jahazi]]. Ndivyo walivyofanya hasa [[Papa Leo I]] na [[Papa Gregori I]]. [[Wafaranki]], [[kabila]] kubwa la Kigermanik waliwahi kujiunga na Kanisa Katoliki wakawa msaada mkubwa kwa Mapapa. Isipokuwa, kwa kuwaachia watawale [[Italia ya Kati]], walisababisha Papa aanze kuwa kama mfalme wa dunia hii, jambo lililoathiri sana majukumu yake ya kiroho hadi mwaka [[1870]]. Kwa juhudi za wamonaki [[Wabenedikto]] na wengineo, ustaarabu wa kale uliokolewa katika vitabu vyake na uinjilishaji uliendelea katika [[Ulaya ya Kati]]. Ni kwamba watu kutoka Ulaya kaskazini hawakuwa wasomi. Hivyo watawala wao walitegemea watu wa Kanisa wakitaka kuandika au kusomewa [[barua]] au mikataba. Polepole watawala wapya pamoja na makabila yao wakapokea Ukristo wa Kikatoliki. Walifundishwa kwamba mfalme hupewa [[madaraka]] yake na Mungu, hivi anapaswa kufuata shauri la Kanisa ambalo linatangaza mapenzi ya Mungu. Kutokana na hali hiyo ya kiutamaduni na ya kiroho Kanisa lilikuwa na athari kubwa sana. Utamaduni na utaratibu wa kale, pamoja na taratibu za siasa na uchumi, viliendelea katika sehemu ya mashariki ya dola. Watawala wa Bizanti wakaendelea kutumia cheo cha Kaisari wa Roma. Wengine wao walijaribu kutawala tena eneo lote la zamani hata upande wa magharibi lakini ilishindikana. Kanisa huko liliendelea kuwa dini rasmi. Kwa sababu serikali ilikuwa yenye nguvu zaidi, Kanisa lilikuwa chini yake. Kaisari alikuwa mlezi mkuu wa Kanisa. Ndiye aliyemthibitisha Askofu Mkuu wa Konstantinopoli na maaskofu wa [[dayosisi]]. Kwa sababu ya matatizo ya ndani ya dola la Roma la Mashariki mafarakano yalitokea katika nchi za Misri na Siria zilizokuwa chini ya Kaisari wa Bizanti. Katika nchi hizo, baada ya [[mtaguso wa Kalsedonia]] ([[451]]), sehemu kubwa ya Wakristo walijitenga na kuendelea kama [[Kanisa la kitaifa]]. Kanisa la Misri lilifuatwa na Kanisa la Nubia na la Ethiopia. Kwa namna hiyo makanisa hayo ya kale ya Afrika yameendelea hadi leo kwa namna ya pekee. Ilitokea vilevile kwa Kanisa la Siria, la Armenia n.k. Hawakuwa tena waamini binafsi walioshika msimamo tofauti na ule rasmi, bali Wakristo karibu wote wa nchi fulani chini ya maaskofu wao waliojitenga na umoja wa Kanisa. [[File:Church of the East in the Middle Ages.svg|thumb|right|Kanisa la Mashariki kwa Dola la Roma lilipofikia kilele cha uenezi wake.]] Kabla ya hapo, kufuatana na [[mtaguso wa Efeso]] ([[431]]), Wakristo wa nje ya Dola la Roma upande wa mashariki (Mesopotamia, Uajemi n.k.) walikuwa wameshajitenga na kuendeleza maisha ya Kikristo chini ya dhuluma za [[Milki ya Wasasani|Dola la Uajemi]], huku wakieneza habari njema mbali zaidi na zaidi, hadi [[China]] na [[Indonesia]]. Kumbe Kanisa Katoliki liliendelea tofautitofauti katika sehemu hizo za mashariki na magharibi za Dola la Roma. Wakristo wa Magharibi (nchi za Ulaya magharibi pamoja na Afrika kaskazini) wakafuata uongozi wa Papa yaani Askofu wa Roma. Kanisani walitumia lugha ya Kilatini. Wakristo wa Mashariki wakafuata maaskofu wao waliokuwa chini ya serikali ya Kaisari wa Bizanti. Kama lugha walitumia Kigiriki. Pamoja na magomvi katika uenezaji wa Ukristo kwenye maeneo ya Ulaya yaliyokuwa bado ya Kipagani (hasa kati ya Waslavi), tofauti hizo zilisababisha desturi na mawazo yaliyozidi kutofautiana. Ziliweka msingi wa kutokea kwa madhehebu mawili makubwa yanayoendelea mpaka leo yaani Kanisa Katoliki la Kiroma (magharibi) na [[Kanisa la Kiorthodoksi]] (mashariki). ==Ethiopia na Nubia== [[Image:Frumentius.jpg|thumb|left|150px|Frumensi, mmisionari wa [[ufalme wa Aksum]] (Ethiopia na Eritrea ya leo).]] Jangwa kubwa la Sahara lilifanya mawasiliano yote kati ya Afrika Kaskazini na sehemu nyingine za bara kuwa magumu. Lakini tangu zamani mto Nile ulisaidia biashara na athari za kiutamaduni na za kisiasa kuvuka kanda la jangwa. Hivyo upo uhusiano wa pekee kati ya Misri na eneo linaloitwa leo "Sudan". Zamani nchi hiyo kusini kwa Misri iliitwa kwa jumla "Nubia"; sehemu moja ilijulikana kwa miaka mingi kwa jina la Kushi". Mdo 8 inaonyesha kwamba safari kati ya Kushi (Sudan) na Misri mpaka Yerusalemu zilikuwa kawaida. Njiani Filipo alimbatiza "towashi wa Kushi" yaani afisa wa serikali ya malkia Kandake wa Kushi katika mji mkuu wa Meroe (si Ethiopia ya leo). Lakini hatuna habari zaidi kama huyo afisa alihubiri Injili kwake nyumbani. Kuanzia karne ya 3 athari za Ukristo katika Nubia zinajulikana. Wamonaki Wamisri walihubiri Injili huko. Kuanzia mwaka 600 wakazi wengi wa Kushi walikuwa Wakristo. Makanisa mengi, tena makubwa, yalijengwa na kupambwa katika miji mikubwa kama Dongola na Soba. Kwa miaka elfu moja utamaduni wa Kikristo uliendelea. Kutoka Dongola wamisionari walifika kusini mwa Sahara mpaka eneo la Tibesti (yaani Chad ya leo) ambapo maghofu yanaonyesha alama za Ukristo kule. Kusini-Mashariki kwa Kushi tunakuta eneo kubwa lenye milima mirefu iliyosimama kama mnara katika tambarare ya nchi jirani. Ni nyanda za juu za Ethiopia au Uhabeshi. Mnamo mwaka 300 BK kulikuwa na ufalme katika eneo la Aksum (Ethiopia ya leo). Wakati Kaisari Konstantino alipotawala Roma, meli moja iliyokuwa safarini kutoka Shamu kwenda Bara Hindi iliharibika kwenye pwani ya Ethiopia. Vijana wawili waliokolewa wakapelekwa kwa mfalme kule Aksum. Mmojawao kwa jina Frumensi alipata haraka sifa za kuwa na elimu na hekima. Akapanda ngazi kuwa mshauri wa mfalme na mwalimu wa mwana wa mfalme aliyeitwa Ezana. Frumensi alipanda mbegu za imani moyoni mwa kijana huyo. Baada ya kuwa mfalme, Ezana akaendelea kumtumia Frumensi kama mshauri wake. Siku moja Frumensi aliomba ruhusa ya mfalme aende nyumbani kuangalia kama wazazi wake bado wanaishi. Mfalme akamruhusu akamwomba atafute kule walimu wanaoweza kufundisha elimu aliyokuwa nayo Frumensi pamoja na imani ya Kikristo. Frumensi akamwendea Askofu Mkuu wa Misri naye alimweka wakfu kuwa askofu wa Waethiopia. Mfalme Ezana akabatizwa akifuatwa na watu wengi wa makao makuu. Kwa muda mfupi dini hiyo mpya ilienea katika ufalme wote. Baadaye walifika huko wamonaki kutoka Misri na Shamu. Ndio walioanza kufundisha na kubatiza Wahabeshi wengi. Ndio mwanzo wa taifa la Kikristo la Ethiopia. Wahabeshi wametunza urithi wao wa Kikristo mpaka leo. Ukristo wao unafuata mapokeo ya Kiorthodoksi ya Mashariki yalivyo Misri: mpaka karne ya 20 walipokea Maaskofu wao wote kutoka Kanisa la Kikopti la Misri. ==Uenezi wa Uislamu ulivyorudisha nyuma Ukristo na umisionari wake== [[File:Mohammad adil-Rashidun-empire-at-its-peak-close.PNG|thumb|left|Uenezi wa Uislamu hadi mwaka [[661]].]] Katika karne za kwanza baada ya Kristo Afrika Kaskazini ilipata kuwa ya Kikristo, lakini baadaye yalitokea mageuzi makubwa sana katika historia ya Afrika: uenezi wa Uislamu. Mnamo mwaka 610 sehemu kubwa ya Afrika Kaskazini iliunganika tena chini ya Dola la Roma Mashariki lililotawaliwa kutoka mji wa Bizanti. Lakini utawala huo ulikuwa hafifu kulingana na ule wa Roma ya kale. Wenyeji wa Misri na mkoa wa "Afrika" (= Tunisia ya leo) waliupinga. Wakristo wengi katika nchi hizo walikataa usimamizi wa Askofu Mkuu wa Bizanti wakiwafuata viongozi wao wa kitaifa. Viongozi wa Kanisa la Kikopti (Misri) waliteswa na serikali ya Bizanti. Dola la Roma Mashariki lilimaliza nguvu zake vitani dhidi ya majirani yao wa Uajemi na makabila yasiyostaarabika kutoka kaskazini. Hali hii ilibadilika ghafla mwaka 640. Habari za imani mpya zilisikika kutoka eneo la Maka na Madina huko Uarabuni. [[Muhammad]] aliunganisha makabila yote ya Waarabu kwa jina la Mungu mmoja, (kwa [[Kiarabu]]: [[Allah]]). Mwaka [[622]] [[Mwarabu]] huyo alikimbia mji wa [[Maka]] akaelekea mji wa Jathrib (leo Madina) akiongozana na marafiki wachache. Wakazi wa Maka walikuwa wamemkasirikia Muhamad. Kwa miaka 12 aliwahubiria [[ufunuo]] aliodai ameupokea kutoka kwa [[malaika]] wa Mungu. Alipinga desturi na [[maadili]] ya watu wa mji wake. Akatangaza "[[Uislamu]]" yaani imani katika Mungu mmoja aliyetoa [[amri]] zake kwa wanadamu. Kumbe viongozi wa Maka waliona anaharibu [[dini ya jadi]] ya kuabudu sanamu za miungu. Makabila ya Waarabu walikuwa wakija kila mwaka kuabudu sanamu za Maka katika jengo la [[Kaaba]]. Wakati wa ziara hizo biashara ya Maka ilistawi sana. Muhammad alionekana kuwazibia viongozi hao [[riziki]] wakakasirika wakajaribu kumwua lakini akakimbia. Madina alipokewa vizuri, na wenyeji wakamwamini. Habari zake zikaenea haraka pande zote za Uarabuni. Makabila mbalimbali ya Waarabu walimwunga mkono. Akawa kiongozi wao kidini, kijeshi na kisiasa. Mwaka [[630]] akawashinda watu wa Maka kivita lakini alionyesha [[busara]] kwa kuwahurumia mradi wajiunge na Uislamu. Alipofariki mwaka [[632]] karibu Waarabu wote waliungana chini ya [[bendera]] ya Uislamu wakashambulia maeneo jirani ya Waroma wa Bizanti na ya Waajemi. Miaka mia moja baada ya kifo cha Muhamad sehemu kubwa ya dunia kati ya [[Moroko]] na Bonde la [[Indus]] (leo [[Pakistan]]) ilikuwa chini ya Uislamu. Uenezi huo ulikuwa wa haraka sana. Mwaka [[636]] Waarabu wakawashinda Waroma wa Bizanti kule Shamu wakateka [[Dameski]] na Yerusalemu. Mwaka uleule wakawashinda Waajemi kule [[Mesopotamia]] ([[Iraq]]). Mwaka [[639]] wakaingia Misri na kuteka Aleksandria miaka mitatu baadaye. Mwaka [[642]] waliteka sehemu kubwa ya Uajemi wenyewe. Miaka [[670]]/[[696]] waliteka mkoa wa [[Afrika ya Kiroma]] pamoja na Karthago. Mwaka [[711]] wakavuka [[mlangobahari]] na kuingia [[Hispania]] (Ulaya Kusini). Walifika mpaka [[Ufaransa]] [[Mapigano ya Tours na Poitiers|wakarudishwa na wenyeji]] mwaka [[732]] lakini walitawala sehemu za Hispania kwa karne saba zilizofuata. Mwaka [[718]] walikuwa wameshindwa pia kuteka Konstantinopoli yenyewe iliyoendelea kutawala Asia Ndogo. Badala yake wakaenea pia [[Asia ya Kati]] wakasimama ana kwa ana mbele ya wanajeshi wa [[Wahindi]] na mwaka [[751]] walipigana na [[jeshi]] la [[China]]. [[File:Steuben - Bataille de Poitiers.png|thumb|right|Ushindi wa Wafaranki juu ya [[Waislamu]] huko [[Tours]] ([[732]]) ulizuia uenezi wa [[dini]] hiyo Ulaya Magharibi.]] ===Wakristo kugeuka Waislamu=== Dunia nzima ilishangaa kusikia habari ya kwamba Waarabu kutoka jangwani walifaulu kuwashinda wanajeshi hodari wa Kiroma na wa Kiajemi. Lakini Waarabu walikutana na maadui waliokosa nguvu: katika miaka iliyotangulia dola hizo mbili kubwa ziliwahi kupigana vita virefu na vikali. Wananchi wote na wanajeshi wao walichoka. Uchumi ulidhoofika baada ya miaka 20 ya vita. Tena wenyeji wa Misri na Siria walisikitikia utawala wa Kaisari wa Bizanti. Walidai tangu muda mrefu uhuru wa kitaifa lakini wakagandamizwa. Uislamu ulienea haraka sana kwa nguvu ya kijeshi katika nchi hizo zilizokuwa na Wakristo wengi. Mwanzoni walikuja Waarabu kadhaa tu: walichukua madaraka ya serikali kuu na kujenga makambi ya kijeshi katika kila nchi. [[Vijana]] wa Kiarabu walifuata [[baba]] zao wakiitikia wito wa dini uliokuja pamoja na nafasi ya kupata maisha nafuu. Mbali ya [[nguzo tano za Uislamu]], walifundishwa kwamba ikiwa watakufa katika vita vitakatifu watapokewa na Mungu kama mashahidi wa imani na kuingia [[Paradiso]] moja kwa moja. Lakini wasipokufa vitani watakuwa matajiri wakitawala nchi mpya na kupokea [[kodi]] za wenyeji wasio Waislamu. Imani ya aina hii iliwapa nguvu kweli na iliendelea kuvuta Waarabu wengi kutoka kwao kuhamia Afrika Kaskazini na Asia ya Kati. Kwa kawaida Wakristo hawakulazimishwa kuacha imani yao. Viongozi wa Waarabu washindi walifanya mikataba na maaskofu wa Kikristo katika maeneo waliyoyateka. Wakristo waliahidiwa ulinzi wa makanisa yao wakiambiwa wanaweza kuendelea na mila na desturi walivyozoea. Lakini hawakuwa na haki zote za uraia. Wasio Waislamu walijiona wanabaguliwa mbele ya Waislamu. Walitozwa kodi kubwa ya pekee. [[Mahakama]]ni hawakuweza kushuhudia dhidi ya Mwislamu, walilazimishwa kuvaa [[nguo]] za pekee tofauti na Waislamu, walikataliwa kupanda [[farasi]], kujenga makanisa mapya, au kutumia [[kengele]] makanisani. Waislamu walipata kipaumbele katika mambo yote. Hivyo polepole wenyeji walianza kutumia lugha ya Kiarabu pamoja na kujiunga na Uislamu. Bila shaka wazazi wengine walitumaini kuwasaidia watoto wao wapate maendeleo maishani wakifuata dini ya watawala. Masharti ya kujiunga na Uislamu ni rahisi. Hakuna mafundisho magumu, mwanzoni inatosha kutamka "[[shahada]]" ya Kiislamu ambayo ni fupi sana: ''As-haddu inna la ilaha ila allah, wa Muhamad rasul ullah''. (''Nakiri ya kwamba Mungu ndiye mmoja tu, na Mohamad ni mtume wa Mungu''). Lakini baadaye haiwezekani kurudi katika Ukristo maana sheria ya Kiislamu inaruhusu Mkristo kugeuka Mwislamu lakini inakataza kwa [[adhabu ya kifo]] Mwislamu asitoke katika imani hiyo na kufuata dini nyingine. Sababu kubwa ya udhaifu wa Wakristo hao ilikuwa mafarakano kati yao, na hasa majaribio ya serikali ya Bizanti kuwalazimisha wote kufuata uongozi wake, wakiitumia na kuitawala dini kama nguzo ya siasa yake. Lakini mambo ya imani hayafai kulazimishwa. Hivyo katika nchi kama Misri Wakristo waliotaka uhuru wa kisiasa walilazimishwa kuwa chini ya Askofu wa Bizanti, wakajisikia wanagandamizwa kidini pia, si kisiasa tu. Baadhi yao waliwapokea Waislamu kwa matumaini ya kuwa watamaliza utawala wa kidikteta wa Bizanti. Jeshi la Bizanti lilishindwa kwa kukosa msaada wa wazawa. Kiongozi Mwislamu aliahidi madhehebu yote yataheshimiwa. Alifanya mkataba na Wakristo waendelee na ibada zao na desturi zao. Ahadi hiyo ilitimizwa kwa namna tofauti. Baada ya muda Wamisri walijikuta wamekuwa watu wa ngazi ya chini. Mabwana wapya walianza kubadilisha utamaduni wa nchi. Aliyejiunga na Uislamu na kujifunza Kiarabu alikubaliwa lakini Wakristo wenyeji waliotunza urithi wao walibaguliwa. Majaribio yote ya kupigania uhuru yaligandamizwa vikali. Baadaye Waislamu waliteka sehemu iliyobaki ya Afrika Kaskazini kama Tunisia na Algeria. Huko Ukristo ulikuwa dhaifu kutokana na mafarakano mengi ya miaka ya nyuma na dhuluma za kidini. Nguvu zake za ndani zilivunjika wakati wa mateso makali ya Wadonato kwa mikono ya Wakatoliki, yakifuatwa na mateso makali ya Wakatoliki kwa mikono ya Wakristo Waario. Baada ya karne za kulaumiana na kuuana kati ya Wakristo, wengine walikuwa na wasiwasi juu ya ukweli wa mafundisho ya Kanisa. Si ajabu kwamba huko Ukristo ulipotea baada ya karne chache za utawala wa Kiislamu. Pamoja na matatizo yaliyowapata Wakristo chini ya utawala huo, kwa muda mfupi wenyeji wengi wa sehemu hizo walisilimu. Tena katika nchi za jirani (Italia na Hispania) vita vikali vilipigwa kati ya Waarabu walioshambulia na Wakristo waliojitetea; labda hali hiyo iliongeza moyo wa Waislamu kutovumilia uwepo wa Wakristo. Kanisa la Afrika Kaskazini-Magharibi lilikoma baada ya karne chache, tofauti na Misri ambako Wakristo walishika imani yao katika karne zote ingawa kwa matatizo makubwa chini ya serikali ya Kiislamu. Mara kwa mara upande wa watawala na wakubwa yalijitokeza matendo mabaya, kama makanisa kubomolewa au kugeuzwa misikiti, n.k. Kwa mfano msikiti mkuu wa Dameski (Siria) ulikuwa zamani Kanisa la Mt. Yohane Mbatizaji. Mwanzoni Waarabu waliahidi kuliheshimu, lakini mtawala aliyefuata alitaka jengo kubwa lililopatikana mjini kwa ajili ya ibada yake. Ndivyo ilivyotokea Waturuki walipoteka Konstantinopoli: Kanisa Kuu la Hagia Sofia (Hekima Mtakatifu) liligeuka msikiti. Vipindi vya kulazimisha vilitokea tena na tena, hasa baada ya mataifa mapya kuwa Waislamu. Waarabu wenyewe walionyesha [[ustahimilivu]] zaidi kwa wenye imani nyingine (Wakristo, Wayahudi n.k.). Lakini [[Waturuki]], Waajemi na [[Wamongolia]] baada ya kuwa Waislamu walikuwa wakali. Hasa vipindi vya [[vita vya msalaba]] kati ya Wakristo kutoka Ulaya na Waturuki viliongeza [[uchungu]] kwa Wakristo waliokuwa chini ya utawala wa Kiarabu. Katika vipindi hivyo Wakristo chini ya Waislamu waliweza kuangaliwa kama wasaliti na kuteswa, makanisa yao kubomolewa n.k. Pamoja na Wakristo wengi kugeuka Waislamu, [[umisionari]] kwa mataifa mengine ya Afrika na Asia ulizuiwa na dola la Kiislamu lililozunguka karibu pande zote nchi za Kikristo. Athari nyingine ya Uislamu katika historia ya Kanisa, hasa la Mashariki, ilikuwa dharau kwa sanamu na picha takatifu zilizokuwa zimeenea tangu karne za kwanza BK. Ni kwamba, kisha kupigwa vitani na Waislamu mara kadhaa, kwenye [[miaka ya 720]] [[Kaisari Leo III]] wa Konstantinopoli alizikataza hizo na masalia ya watakatifu akaagiza zilizokuwepo ziteketezwe kwa sababu eti, ni sawa na kuabudu miungu. Lengo lake lilikuwa kupunguza uadui wa Waislamu dhidi ya Wakristo na Dola la Roma. Lakini waamini wengi wa dola lake walipinga uamuzi huo, wakiungwa mkono na [[Papa Gregori III]]. Hatimaye [[Mtaguso wa pili wa Nisea]] ([[787]]) ulitetea na kupitisha uhalali wa picha hizo katika Ukristo. ==Kanisa lilivyoendelea hasa Ulaya== Tangu kuja kwa Uislamu uenezaji wa Injili katika Afrika ulikwama na kurudi nyuma. [[Kusini kwa Sahara]] ilifika kupitia [[Nubia]] lakini baada ya Nubia kuwa ndani ya eneo la Kiislamu athari hii haikuendelea. Kumbe uenezi wa Ukristo katika kipindi kile ulipatikana Ulaya na Asia. Kule Ulaya ma[[kabila]] mengi yaliendelea kupokea Ukristo. Wakati mwingine watu walivutwa na mahubiri kuacha [[Upagani]] na kubatizwa. Mara nyingi waliona ya kwamba miungu ya kikabila haina msaada tena katika mazingira iliyobadilika. Waliweza kuvutwa na mfano bora wa [[wamonaki]] walioishi kati yao, au kushangazwa na elimu au maendeleo yao. Wakati mwingine wafalme waliamua kuwa Wakristo kwa sababu za kiroho au za kisiasa wakabatizwa pamoja na kabila au taifa zima. Katika mawazo ya [[Wazungu]] wa kale dini haikuwa jambo la mtu binafsi bali jambo la kijamii. Wakati mwingine washindi wa vita waliamua kuwabatiza maadui ili kujenga uhusiano wa kiroho nao. Ndiyo sababu ya ubatizo wa mabavu ulioweza kutokea katika nchi kadhaa. [[Picha:Charlemagne and Pope Adrian I.jpg|thumb|250px|right|Karolo Mkuu na [[Papa Adrian I]]. Karolo alitawazwa na [[Papa Leo III]] kuwa Kaisari wa magharibi ([[800]]). Ushirikiano kati ya Mapapa na Makaisari wa [[Dola Takatifu la Kiroma]] (leo [[Ujerumani]] na nchi za kandokando) ulikuwa na mafanikio kadhaa na matatizo mengi zaidi na zaidi.]] Mfano mmojawapo ni ubatizo wa [[Wasaksoni]], kabila kubwa katika eneo la Ujerumani kaskazini. Baadhi ya mababu wao walivuka [[bahari]] na kuteka [[Uingereza]] pamoja na [[Waangli]]. Wakati ule Wajerumani wengi walikuwa Wakristo lakini Wasaksoni waliendelea kutetea Upagani wao. Mfalme wa eneo la Ufaransa na Ujerumani Magharibi aliyeitwa [[Karolo Mkuu]] alipigana nao mara kwa mara. Mwishowe aliona wakibaki Wapagani hatawashinda. Mwaka [[800]] B.K. aliwapa chaguo: [[upanga]] au ubatizo. Mwanzoni walikataa akawaua ma[[chifu]] 4000 wa Wasaksoni katika siku moja. Waliobaki wakabatizwa wakawaamuru wenzao kubatizwa vilevile. Hivyo eneo kubwa lilipokea Ukristo, lakini si kwa sababu ya imani, ila kwa kulazimishwa. Si ajabu ya kwamba kwa muda mrefu Ukristo wa Ulaya katika nchi mbalimbali ulikuwa wa juujuu tu, ukaonyesha [[dalili]] za mchanganyiko wa Injili na desturi za kale za Upagani. Kumbe Ukristo ulikwenda njia ndefu sana tangu zamani za mashahidi wa Aleksandria na Karthago waliokufa badala ya kukana Ukristo wao mpaka wale Wakristo wapya wa Kisaksoni walioona heri wabatizwe kuliko kufa. Maeneo mapya ya Ukristo yalifuata desturi za kule walikotokea wahubiri wao. Ndivyo makabila ya Ulaya kaskazini walivyojiunga na [[Kanisa la Kilatini|Kanisa Katoliki la Kilatini]]. Kumbe makabila ya Mashariki wakawa [[Waorthodoksi]] wakipokea ubatizo kutoka kwa wajumbe wa Askofu wa Bizanti. Mpaka leo Ulaya mataifa ya [[Warusi]], [[Waukraina]], [[Waromania]], [[Wabulgaria]] na [[Waserbia]] (pamoja na [[Wagiriki]] wenyewe) ni Waorthodoksi. (Afrika ni hasa nchi za Misri, [[Ethiopia]] na [[Eritrea]] zinazofuata mapokeo ya Kiorthodoksi ya [[Wakopti|Kikopti]]). Mnamo mwaka [[1000]] karibu maeneo yote ya Ulaya yalikuwa na Wakristo, ingawa mara nyingi kwa jina tu. Baada ya mafarakano ya muda (hasa la miaka [[863]]-[[867]] kuhusu upatriarki wa [[Fosyo]]), mwaka [[1054]] wajumbe wa Askofu wa Roma walimtembelea Askofu Mkuu wa Konstantinopoli, Mikaeli Cerularius, ambaye alikuwa amejidai kuwa sawa na Papa na kulaumu desturi mbalimbali za Roma. Walianza kupingana naye vikali kuhusu desturi zao tofauti na mwishoni wakalaaniana bila kuzingatia umoja wao katika imani na sakramenti. Tangu mwaka ule farakano kati ya Ukristo wa Magharibi na Waorthodoksi limedumu hadi leo, kwa kuwa majaribio mbalimbali ya kurudiana yalishindikana. Ilichukua miaka mingi kufuta [[laana]] hizo. Mwaka [[1967]] [[Papa Paulo VI]] wa Roma alikutana na Patriarki Athenagoras wa Konstantinopoli (leo: [[Istanbul]]) wakapatana tena na kusameheana makosa ya zamani, ingawa umoja kamili haujapatikana. Uelewano umeanza kujengwa pia kati ya makanisa yaliyofarakana zamani kuliko Konstantinopoli kama vile [[Waashuru]], [[Wakopti]] na [[Wasyria]]. Kule Asia Ukristo wa Kiorthodoksi uliendelea vizuri katika nchi nyingi. Tangu mwanzo mpaka leo lipo Kanisa la India Kusini (jimbo la [[Kerala]]). Wamisionari wa Kanisa la Mesopotamia na Uajemi walihubiri kote [[Asia ya Kati]] hadi [[Uchina]] na [[Indonesia]]. Lakini maendeleo hayo yalirudishwa nyuma na mashindano kati ya Ukristo na Uislamu. Kiasili Uislamu ulikuwa na uvumilivu kwa dini za Wakristo na Wayahudi. Katika maeneo ya Waarabu kama Misri au Siria Kanisa liliendelea kupata ustahimilivu: liliweza kuendelea na ibada ya Kikristo ingawa kwa matatizo. Lakini huko Asia makabila na mataifa mapya walipokea Uislamu, mara nyingi kwa njia ya vita. Makabila hayo ya Waturuki na Wamongolia yalifuata imani ya Kiislamu kwa [[itikadi kali|ukali]] kuliko Waarabu wenyewe. Walilazimisha wote waliokuwa na imani tofauti (Wakristo, [[Wabuddha]] au wafuasi wa [[dini za jadi]]) wawe Waislamu. Mtawala Mwislamu wa Wamongolia, [[Tamerlano]], aliua Wakristo [[lukuki]] na kubomoa makanisa [[elfu]] kadhaa alipofanya vita vyake Asia ya Kati. Katika vita hivyo Ukristo wa Asia ya Kati uliharibika kabisa. Maeneo makubwa yalichomwa [[moto]], watu walilazimishwa kwa upanga kuwa Waislamu au kuuawa. Mnamo mwaka [[1400]] Ukristo wa Asia ulibaki katika Mashariki ya Kati tu (Asia ya Magharibi) pamoja na India Kusini. Kumbe uzito wa Ulaya uliongezeka katika Kanisa kwani ni huko tu lilipoweza kuendelea bila maadui wa nje. Mwaka [[1200]] kwa jumla Ulaya ilikuwa bara la Kikristo. Popote Kanisa lilikuwa chini ya ulinzi wa serikali. Watu wote walipaswa kuonekana Wakristo. Watu pekee wenye tofauti walikuwa Wayahudi, lakini waliruhusiwa kuishi katika nchi kadhaa tu; katika nchi nyingine walifukuzwa. Kanisa Katoliki (au: la Kiorthodoksi katika Mashariki) lilikuwa [[dini rasmi]]. Katika [[mila]] na desturi za Ulaya zilizotangulia kuja kwa Ukristo umoja huo wa dini na kabila ulikuwa kawaida. Kwa upande mmoja Ukristo ulikuwa na nguvu sana Ulaya wakati ule. Lakini kwa ndani ulikuwa na [[udhaifu]] wa aina mbalimbali. Wataalamu wengine wa historia ya Ulaya huita kipindi hicho "[[Karne za Kati]]" au hata "Nyakati za Giza". Maana yake ni kipindi kati ya kuanguka kwa [[utamaduni]] na [[uchumi]] wa hali ya juu uliokuwapo wakati wa Dola la Roma na kipindi cha kuanzia mwaka [[1500]] ambacho uchumi na elimu vilianza kusonga mbele tena. Kumbe tutajaribu kuangalia pande zote mbili, yaani mafanikio na matatizo. ==Kuingiliana kwa dini na siasa== Katika nchi nyingi tumezoea kwamba [[nchi isiyo na dini|serikali haina dini maalumu]]. Kila [[mwananchi]] ni huru kuchagua imani yake. Kumbe wazo hilo si la kawaida popote duniani. Mpaka leo tunasikia habari za nchi zinazotoa kipaumbele kwa dini au madhehebu fulani upande wa serikali. Taratibu hizo ni mabaki ya zile zilizokuwa kawaida katika sehemu nyingi za dunia. Zamani katika nchi nyingi ilikuwa kawaida kuangalia mambo ya dini na mambo ya dola pamoja. Agano Jipya halina [[amri]] yoyote juu ya kuunda "serikali za Kikristo". Kinyume chake Wakristo walifundishwa na mtume Paulo kuiombea serikali ya Kipagani ya [[Kaisari]] wa Roma. Lakini baada ya viongozi wa mataifa kuwa Wakristo waliona lazima kulitumia Kanisa kama chombo kinachoongeza umoja na nguvu ya nchi. Katika Ulaya ya Karne za Kati Kanisa na serikali vilikwenda pamoja. Katika sehemu za Waorthodoksi Kanisa lilikuwa chini ya wafalme waliokubaliwa kuwa walezi wake wakuu. Ulaya magharibi kwenye Wakatoliki wengi Kanisa lilikuwa huru zaidi. Lakini hata huko mambo yaliingiliana. Utaratibu wa utawala wakati ule ulikuwa wa ki[[kabaila]] yaani ma[[chifu]] na watu wa [[familia]] za wakubwa walitawala maeneo chini ya serikali kuu ya mfalme. * a. Wafalme na hata watawala wadogo walipewa [[madaraka]] yao kwa ibada maalumu kanisani. * b. Watawala waligandamiza wapinzani wa Kanisa kwani waliona wangeleta vurugu hata kisiasa. * c. Watawala walikabidhi madaraka mengi kwa maaskofu. Askofu aliweza kuunganisha uongozi wa Kanisa na mamlaka ya kiserikali katika eneo lake. Viongozi wa Kanisa waliaminika kuliko machifu wa kawaida. Machifu wakikabidhiwa madaraka fulani kwa muda walijaribu mara nyingi kuyashika kama [[mali]] yao. Wakatafuta kuongeza mali yao kuwa [[urithi]] wa familia. [[Faida]] ya kutumia watu wa Kanisa ilikuwa kwamba mapadri na hasa maaskofu hawaoi wala hawana [[hamu]] ya kutafuta urithi kwa ajili ya [[watoto]] wao. * d. Maaskofu (na viongozi wengine wa Kanisa) walichaguliwa mara nyingi kutokana na sifa zao za kisiasa kuliko uwezo wa kuongoza kiroho. Kwa sababu cheo cha askofu kiliambatana na [[mapato]] makubwa, ni familia za machifu zilizopeleka wanao katika nafasi hizo. Kwa njia hiyo ma[[tabaka]] ya kijamii yalionekana vilevile ndani ya Kanisa: viongozi wake walitoka katika familia za wakubwa, nafasi za chini walipewa watumishi kutoka familia za kawaida. ==Marekebisho ya karne IX-XII== Ni kawaida ya [[binadamu]] kuanzisha kazi kwa nguvu halafu kuchoka, kuanza safari kwa kasi halafu kupunguza mwendo. Vilevile jumuia zina vipindi vya bidii na vya [[ulegevu]]. Kanisa lenyewe, ingawa ni takatifu, linaathiriwa na ukosefu wa wanae. Ila [[Roho Mtakatifu]] haliachi bila ya msaada wa watu motomoto ili kulirekebisha. Utawa unahusika kabisa na utakatifu wa Kanisa: ukistawi mmoja, unastawi wa pili pia. Hasa katika [[karne IX]] hadi [[karne XII|XII]] [[Kanisa la magharibi]] lilitambua wazi haja ya [[urekebisho]] katika umonaki na katika maisha yake yote. Kati ya matukio muhimu yaliyoandaa ukombozi wa Kanisa kutoka mikono ya wanasiasa kuna uundaji wa monasteri ya [[Cluny]] (leo nchini Ufaransa) mwaka [[910]] ikiwa chini ya Mtume Petro (yaani chini ya Papa tu), si chini ya mtawala wa dunia hii. Monasteri hiyo ilizaa nyingine nyingi kote Ulaya ambazo kwa kutoingiliwa waliweza kuongozwa na watu wa kiroho waliochaguliwa na wamonaki wenyewe kwa malengo ya imani. Kati ya matawi mapya ya Kibenedikto yaliyotokana na juhudi hizo, mbali ya lile la [[Cluny]] (ambalo lilikazia [[liturujia]] kuliko kazi za mikono), lile la [[Camaldoli]] (lililofufua [[ukaapweke]]) na lile la [[Citeaux]] (ambalo lilirudia maisha magumu katika ufukara na kazi). [[Image:Canossa-three.jpg|left|thumb|300px|[[Kaisari Henri IV]] akiomba msamaha wa Papa Gregori VII huko [[Canossa]] ([[1077]]) katika mchoro wa [[Carlo Emanuelle]].]] Wamonaki wa matawi hayo wakaja kushika nafasi muhimu katika kurekebisha Kanisa na kukomboa Upapa pia katika kuingiliwa na wanasiasa, hasa [[Petro Damiani]] ([[1007]]-[[1072]]), aliyesababisha sheria ya kwamba Mapapa wachaguliwe na ma[[kardinali]] tu, [[Papa Gregori VII]] ([[1028]]-[[1085]]), aliyeshindana na Kaisari akitumia mamlaka ya kiroho, na [[Bernardo wa Clairvaux]] ([[1090]]-[[1153]]), aliyethubutu kuwakosoa Papa na maaskofu uso kwa uso. Wakati huohuo [[Bruno Mkartusi|Bruno]] ([[1035]]-[[1101]]) alianzisha aina mpya ya ukaapweke iliyodumu kuwa na juhudi hadi leo ([[Wakartusi]]). Wakati huohuo tena, ili kuboresha maisha ya mapadri wanajimbo, toka zamani ulisisitizwa uundaji wa jumuia kati yao, ambamo wasali na kufanya utume kwa pamoja. Hasa kuanzia [[karne XI]] wengi walifanya hivyo kwenye makanisa makubwa kama mtindo mpya wa kitawa unaosisitiza liturujia ya fahari pamoja na [[uchungaji]]. Inavyoweza kueleweka, hao walifuata kanuni ya Augustino na kuitwa Wakanoni. Maarufu zaidi katika yao ni [[Norbert]] ([[1082]]-[[1134]]), mwanzilishi wa [[Wapremontree]]. ==Utajiri wa Kanisa == Kanisa lilikuwa tajiri sana. Makanisa yalijengwa na wakubwa waliotoa baadaye [[shamba]] fulani kuwa [[mradi]] wa kanisa lile. Ilikuwa kawaida kwa kanisa kumiliki mashamba yenye nia mbalimbali: moja kugharimia matengenezo ya [[jengo]], lingine kumtunza [[mchungaji]] au [[paroko]], lingine kumlipa msaidizi wake n.k. Kanisa kubwa lenye watumishi wengi lilikuwa na mapato makubwa. Watu wa [[kijiji|vijiji]] kadhaa walitakiwa kuchanga sehemu ya [[mavuno]] yao na kulifanyia kanisa [[kazi]] siku mbili kwa [[juma]] kama [[kodi]] kwa ajili ya [[gharama]] za jengo, mapadri kadhaa au askofu. Mara nyingi [[zawadi]] hizo za mashamba au vijiji zilitolewa kama sadaka, ama kama [[alama]] ya [[toba]] ama kama [[shukrani]]. Sadaka za makabaila ziliongeza [[utajiri]] wa Kanisa. Familia za makabaila zilichagua nafasi za uaskofu kwa watoto wao. Mwana wa chifu aliyepokewa katika [[upadri]] alizuiliwa kuunda familia na kurithi cheo cha baba, lakini alipanda ngazi ndani ya Kanisa, kupata cheo cha [[heshima]] katika [[jamii]] na kuwa na mapato makubwa yaliyomwezesha kuishi maisha mazuri na tajiri kama familia yake. Wakati wa [[njaa]] [[maskini]] waliweza kupata misaada kanisani, hasa katika nyumba za watawa. Wamonaki waliweza kuwasaidia maskini hata kwa kuuza [[hazina]] ya kanisa hata [[pambo|mapambo]] ya [[dhahabu]] yaliyopatikana wakati wa utajiri. Lakini mara nyingi maaskofu walijisikia kuwa wakubwa na wengi wao hawakujali matatizo ya wadogo. ==Uhaba wa elimu== [[Karne za Kati]] kule Ulaya zilikuwa kipindi pasipo elimu kwa watu wengi. Kwa jumla utamaduni wa juu wa Kiroma ulikuwa umeanguka chini. Karibu watu wote hawakujua kusoma wala kuandika. Katika nchi nyingi ni watawa tu waliosoma. Tatizo mojawapo lilikuwa uhaba wa [[vitabu]]. [[Mashine]] za [[Uchapaji|kupiga chapa]] vitabu hazikujulikana. Maana yake kila kitabu kiliandikwa kwa [[mkono]]. [[Nakala]] ya Biblia ilihitaji kuandikwa na mtu kwa muda wa [[mwaka]] au zaidi. Hivyo vitabu vilikuwa ghali sana. Mtu wa kawaida alishindwa kununua kitabu, hata kama angeweza kusoma. Matokeo yake ni kwamba Wakristo wengi sana hawakuwahi kusoma Biblia. Zaidi ya hayo Kanisa Katoliki lilitumia popote Biblia katika lugha moja tu, yaani [[Kilatini]], ambacho kilikuwa pia lugha ya ibada zote kwa ajili ya [[nyimbo]], masomo na [[sala]]. Kutumia lugha moja popote kulisaidia sana kutunza umoja wa Kanisa. Lakini watu wa kawaida hawakuelewa Kilatini, hata mapadri wengi hawakukielewa vizuri. Kidogo ingekuwa kama kusoma Biblia na kuhubiri katika makanisa ya [[Afrika]] kwa [[Kiingereza]] au [[Kifaransa]] tu. Hali hii ilisababisha elimu ya Kikristo kuwa chini kati ya waamini wa kawaida. Hivyo walimuona Mungu kama Bwana Mkuu ambaye walipaswa hasa kumtii na kumtumikia kwa hofu, na walijali sana mambo ya pembeni kama vile [[masalia]] ya [[watakatifu]]. Watu wengi waliona muhimu sana [[hija|kuhiji]] kwenye "mahali patakatifu" wakiamini ya kwamba safari za aina hii zinaleta sifa mbele za Mungu. Ilikuwa vema kusafiri ili kusali kwenye [[kaburi]] la mtakatifu (k.mf. [[shahidi]] aliyekufa kwa ajili ya imani yake zamani), lakini mifano mbalimbali inaonyesha jinsi gani imani ya asili ya [[ushirikina]] ilikuwa bado na nguvu baada ya Ukristo kuenea. Pamoja na hayo, maadhimisho ya sakramenti yalibadilika na pengine kuachwa na waumini wengi, kiasi kwamba [[Mtaguso wa nne wa Laterano|Mtaguso IV wa Laterano]] ([[1215]]) uliona haja ya kuwalazimisha wote kupokea kitubio na ekaristi walau mara moja kwa mwaka. ==Vita vya msalaba== [[Picha:Peter the Hermit.jpg|thumb|200px|left|[[Mtawa]] [[Petro mkaapweke]] akihubiri vita vya msalaba mbele ya makabaila wa Ufaransa.]] Wakristo waliohiji Yerusalemu kutoka Ulaya walishambuliwa njiani mara kwa mara. Naye Kaisari wa [[Bizanti]] aliomba msaada wa [[Ukristo wa magharibi|Wakristo wa magharibi]] dhidi ya mashambulio ya [[Waturuki]] Waislamu. Kuanzia mwaka [[1095]] Wakristo Wakatoliki wa Ulaya walijaribu kuwaondoa Waislamu katika nchi za [[Mashariki ya Kati]]. Papa aliwaita mataifa ya Kikatoliki ya Ulaya kuikomboa [[nchi takatifu]]. Tangu mwaka [[1096]] hadi mwaka [[1270]] [[kampeni]] za kijeshi zilianzishwa Ulaya kuelekea Yerusalemu. Kampeni hizo huitwa "Vita vya msalaba" kwani [[wanajeshi]] walipokea kanisani alama ya [[msalaba]] wa [[kitambaa]] waliobandika juu ya [[nguo]] zao. Walifundishwa kuwa [[vita]] hivyo ni vitakatifu: atakayekufa atafika [[mbinguni]] kwa hakika. Wataalamu wanahisi kama hapo [[athari]] za mafundisho ya Kiislamu juu ya "jihadi" zimeingia katika Ukristo. Mwaka [[1099]] jeshi la Ulaya lilifika mbele ya [[ukuta|kuta]] za Yerusalemu. Baada ya mapigano mafupi jeshi la msalaba liliwashinda wateteaji Waislamu. Katika [[hasira]] ya mapigano waliua ovyo wakazi wengi sana, [[wazee]] na watoto, wakiwemo Waislamu, Wakristo na Wayahudi. Mkabaila [[Mfaransa]] alipokea cheo cha "Mfalme wa Yerusalemu". Lakini miaka 100 baadaye [[Sultani]] [[Salah-ed-Din]] wa Misri aliwafukuza wanamsalaba tena kutoka Yerusalemu. Miaka 40 baadaye alirudisha mji huo kwa [[hiari]] baada ya kupatana na Mfalme [[Mjerumani]]. Lakini muda wote huo Wazungu walitawala sehemu ya [[Palestina]] na Siria tu. Waislamu waliwaona kama maadui. Hata Wakristo wenyeji (Waorthodoksi) hawakuwakubali kuwa wakombozi kwani walijaribu kuwaunganisha Wakristo wote chini ya Kanisa Katoliki. Safari moja iliyoondoka Ulaya mwaka [[1204]] ili kuikomboa Yerusalemu, kumbe ilifika mpaka Bizanti tu ambako wanajeshi wa msalaba waliteka mji, kupora utajiri na kumfukuza Kaisari wa Bizanti. Miaka 100 baadaye Kaisari alirudi na kuunda upya [[Dola la Roma Mashariki|Ufalme wa Roma ya Mashariki]]. Mwaka [[1291]] jeshi la Kiislamu liliwafukuza kabisa wanajeshi wa msalaba katika nchi takatifu wasirudi tena, ingawa Wafransisko walikabidhiwa patakatifu kadhaa na kuyatunza hadi leo. . Lakini kabla ya kuondoka waliwahi kuvunja nguvu ya Bizanti kiasi cha kutosha. Kumbe Ulaya Magharibi iliharibu ulinzi wa Dola la Roma Mashariki dhidi ya Waturuki waliofaulu baadaye kuingia Ulaya. Badala ya kufukuzwa, jeshi la Waturuki lilianza kuishambulia [[Ulaya Kusini-Mashariki]]. Mwaka [[1453]] ulianguka mji wa Bizanti, na mwaka [[1529]] Waturuki walifika mpaka [[Vienna]], mji mkuu wa Mfalme wa Ujerumani. Hapo walirudishwa nyuma, lakini nchi nyingi za Ulaya Kusini-Mashariki pamoja na Wakristo wao walikaa chini ya Waturuki kwa karne tatu zijazo. Katika [[karne XII]], ambapo baadhi ya Wakristo walipiga vita vya msalaba kuikomboa [[nchi takatifu]], na baadhi walitekwa na Waislamu kuwa watumwa, zilianzishwa aina mpya za watawa ambao washike [[maisha ya Kiroho]] pamoja na upanga ili kusindikiza, kukaribisha, kulinda na kutibu waliohiji Yerusalemu, au wajitolee kukomboa watumwa hata kwa kubadilishana nao. [[File:GiovMatha big.jpg|thumb|right|Mt. Yohane wa Matha]] Baadhi ya mashirika hayo yanadumu mpaka leo, lakini yamebadili sana malengo na mbinu. Kati ya waanzilishi wakumbukwe [[Yohane wa Matha]] ([[1154]]-[[1213]]) na [[Petro Nolasco]] ([[1180]]-[[1249]]). Wakristo wengi walionyesha imani na uhodari katika mapigano, lakini kulikuwa na ukatili na maonevu mengi pia, vilivyofanywa hasa na wale waliokwenda vitani kwa malengo ya kidunia tu. Vita hivyo vilidhoofisha Wakristo wa Mashariki waliozoea kuishi chini ya Waarabu Waislamu. Kipindi cha [[vita vya kidini]] kilisababisha mateso mengi kwa Wakristo Waorthodoksi chini ya Waislamu. Walilipa ma[[deni]] yaliyoachwa nyuma na ndugu zao kutoka Ulaya Magharibi. Katika uhusiano mgumu kati ya dini hizo mbili kule Ulaya na Mashariki ya Kati, Waislamu wanastahili pia sifa. Ahadi nyingi walizozifanya zilivunjika, lakini mahali pengi Wakristo walipewa nafasi za kuendelea kuishi kati ya Waislamu hata kama ilikuwa kwa [[ubaguzi]] na mateso. Maisha haya yalikuwa mara nyingi magumu, lakini mahali pengi waliweza kubaki. Waliruhusiwa kuendelea na ibada zao (lakini waliweza kukataliwa kujenga makanisa au hata kutengeneza makanisa ya kale isipokuwa kwa kulipa tena kodi za nyongeza). Katika mambo ya [[ndoa]] au urithi wa mali walikuwa chini ya makanisa yao. Viongozi wa makanisa yao waliwajibika mbele ya serikali ya Kiislamu juu ya ushirikiano mwema. Kwa namna hiyo jumuiya za makanisa kama vile la Kigiriki, la Kikopti, la Kisiria, la Kiarmenia n.k. zilihifadhiwa mpaka leo katika nchi za Kiarabu, isipokuwa idadi ya waumini wao iliendelea kupungua. Sababu kuu ni kwamba kama Mkristo amekuwa Mwislamu hakuweza kurudi tena. Sheria ya Kiislamu inamruhusu Mkristo kugeukia Uislamu, lakini mtu aliyekuwa Mwislamu anastahili adhabu ya kifo akigeukia Ukristo au dini nyingine. Pamoja na hayo Wakristo walianza kuhamia nchi ambako watakuwa raia huru bila kasoro. Kumbe historia inaonyesha kwamba giza lipo hata upande wa Wakristo. Wakati ule Wakristo wengi walikosa vilevile ustahimilivu kwa watu wenye imani tofauti. Hakuna Mwislamu aliyeweza kubaki katika nchi za [[Hispania]] na [[Ureno]] baada ya kuvunjwa wa utawala wa Kiarabu. Inatosha kulinganisha hali ya Waislamu kule Hispania. Sehemu kubwa ya Hispania ilikuwa miaka mamia chini ya utawala wa Waarabu Waislamu. Katika vita vingi mfululizo Wahispania waliteka nchi yao tena. Mwaka [[1492]] mfalme wa mwisho Mwislamu alishindwa. Waislamu wakaishi chini ya utawala wa Wahispania Wakatoliki. Lakini miaka michache baadaye Waislamu wote walilazimishwa wapokee ubatizo, wengine waliuawa au kufukuzwa. Bila shaka hayo ni matokeo ya hali ya vita kati ya Waislamu na Wakristo. Wahispania walionyesha tabia zinazofanana na zile za [[Wamongolia]] Waislamu walioharibu makanisa yote ya Asia ya Kati. Lakini ipo mifano mingine: Wakristo wote walifyekwa Uarabuni kwenyewe kumbe Waislamu waliweza kubaki chini ya Waaustria Wakristo waliotawala nchi za Ulaya Kusini-Mashariki. Kweli kati ya dini hizo mbili hakuna anayeweza kujisifu tu juu ya historia ya dini yake bila kukiri makosa na [[kasoro]] pia. ==Ugandamizaji wa wazushi == [[Picha:Innozenz3.jpg|thumb|left|[[Papa Inosenti III]] ndiye aliyefikisha Upapa hadi kilele cha mamlaka zote Ulaya.]] Serikali ziliona ni lazima kutetea [[umoja wa Kanisa]]. Hivyo viongozi wa Kanisa walishawishika kutumia nguvu ya serikali kuhakikisha uongozi wao ufuatwe. Ikiwa walijitokeza Wakristo waliodai mabadiliko au kupinga uongozi wa Kanisa, serikali iliingilia kati na kuwagandamiza kama "[[wazushi]]". Ilikuwa hasa utajiri wa Kanisa na wa maaskofu wengi uliosababisha ugomvi. Katika [[karne ya 13]] Ufaransa alijitokeza [[mfanyabiashara]] [[Petro Waldo]] aliyesikia wito wa Kristo katika maisha yake. Aliwapa maskini mali yake yote akaanza maisha ya kuhubiri akijaribu kumwiga Bwana Yesu. Akafundisha ya kwamba Mkristo wa kweli anapaswa kumfuata Yesu hata katika maisha ya umaskini. Akauliza: mbona Kristo alikuwa maskini, lakini maaskofu wa leo ni matajiri? Wafuasi wake kwanza waliruhusiwa, halafu wakaanza kukutana nje ya makanisa. Kanisa liliwatangaza kuwa wazushi wakatafutwa na kukamatwa na serikali. Wengine wakafungwa [[gereza|gerezani]], wengine wakauawa. Baadaye ilikuwa kawaida kuweka "wazushi" mbele ya mahakama za pekee na hata kuwachoma moto. [[Papa Inosenti III]] akaunda [[idara]] ya pekee "Baraza la Ulinzi wa Imani". Ofisi hiyo ilikuwa na kazi ya kuwatafuta "wazushi" na kuwahoji juu ya imani zao. Wakionekana kuwa na makosa wasitake kutubu walikabidhiwa mikononi mwa serikali iliyotoa [[adhabu ya kifo]]. Hata hivyo mawazo yao yaliendelea kuzunguka kati ya watu wa kawaida. Wawaldo walihubiri kwa siri katika nchi nyingi. ==Fransisko na tapo la mafukara== [[Picha:San Francesco.jpg|right|thumb|300 px|[[Mchoro]] wa zamani wa Fransisko wa Asizi unaoaminiwa kufanana naye kuliko yote.]] Kama kawaida bidii kwa urekebisho wa Kanisa zilifanikiwa kiasi tu: hasa walei hawakuridhika na wengine walianza kukata tamaa juu ya hali ya Kanisa. Pia [[hija]] na vita vya msalaba vilifanya wengi wajionee nchi ya Yesu na hivyo kuvutiwa upya na maisha yake. Ndiyo sababu walistawisha mifumo mbalimbali ya Kiinjili na kulenga maisha ya Kanisa la mwanzoni. Dhidi ya mwenendo wa mapadri na wamonaki, walisisitiza ufukara na [[unyofu]] hata wengi walifikia hatua ya kuliasi Kanisa. Ulikuwa wakati wa utajiri kuzidi hata kufanya watu kadhaa waukinai. Katika matatizo hayo Mungu aliita watu wairudishe upya roho ya Injili. Hivyo katika [[karne XIII]] yalianzishwa mashirika mbalimbali (hasa [[Wafransisko]] na [[Wadominiko]], lakini pia [[Waaugustino]], [[Wakarmeli]] na [[Watumishi wa Maria]]) yaliyoitwa ya ombaomba kwa jinsi yalivyokaza ufukara. [[Fransisko wa Asizi]] alizaliwa katika familia tajiri akawa kijana aliyependa sana [[muziki]] na [[sherehe]]. Vitani alifungwa mwaka mmoja akaanza kumtafuta Mungu. Siku moja aliposali akasikia sauti, "nenda ukatengeneze Kanisa langu linalotaka kubomoka". Basi, akachukua [[pesa]] akaanza kutengeneza kanisa dogo lililokuwa bovu sana. [[Baba]] yake akakasirika akiona kijana anapoteza mali ya familia. Fransisko akakutana na baba mbele ya Askofu uwanjani akavua nguo zake na kumrudishia baba pamoja na pesa zakeː "Kuanzia sasa nitasema tu, [[Baba yetu]] uliye mbinguni". Fransisko akaishi maisha kama mtawa akimwomba Mungu amwonyeshe njia. Siku moja kanisani alisikia somo la [[Math|Mathayo]] 10:7-20, akajua: Hiyo ndiyo njia yangu! Alielewa maana yake "ukatengeneze Kanisa langu": kwamba si jengo lile dogo alipoanzia, lakini Kanisa la Kristo lililobomolewa kwa sababu ya [[ujumbe]] wa Injili kusahauliwa. Alianza maisha ya ufukara akijaribu kuiga mfano wa Yesu. Akazunguka akivaa [[kanzu]] ya [[gunia]] na kuhubiri [[upendo]] wa Mungu. Vijana wengine wakamfuata wakaunda utaratibu wa maisha ya pamoja. Fransisko akaona ya kwamba [[Monasteri|nyumba za wamonaki]] zilikuwa tajiri sana (mmonaki mwenyewe hakuwa na mali, lakini jumuiya yake iliweza kuwa tajiri). Kwa wafuasi wake alikataza jumuiya zisiwe na mali. Fransisko alipendwa sana kwani alionyesha imani na [[furaha]] katika Kristo na upendo kwa watu wote. Mwenyewe alisafiri mpaka Afrika akahubiri mbele ya Sultani wa Misri. Ingawa wakati ule vita vilikuwa vinaendelea kati ya jeshi la Kikatoliki la Ulaya na Waislamu, Sultani alimpokea kwa heshima, akamsikiliza na kumruhusu kurudi kwake. Fransisko aliamini ya kwamba majaribio yote ya kuwashinda Waislamu kwa silaha ni ya bure. Kwa Mkristo hakuna njia nyingine kuliko mfano wa Bwana Yesu, yaani upendo na [[unyenyekevu]]. Mfumo wa Wafransisko ulienea haraka sana. Ndugu hao walitembea popote wamevaa [[usiku]] na [[mchana]] kanzu ileile na kupewa [[chakula]] kutoka kwa Wakristo wa kawaida. Tofauti na wamonaki, wakaishi kati ya watu wakihubiri na kufundisha. Walikuwa mfano wa kumtegemea Mungu kabisa katika umaskini kwani hawakuwa na mali wala mapato kuliko sadaka za hiari kutoka kwa Wakristo. Katika maisha hayo walifanana na vikundi kama [[Wawaldo]] lakini wakawafundisha Wakristo kufuata uongozi wa Kanisa na maaskofu. Hivyo Wafransisko walikuwa silaha muhimu ya Kanisa Katoliki dhidi ya waliopinga utajiri wake. Mahali pengi Wakristo wa kawaida wakajiunga na jumuiya za kiroho zilizokuwa chini ya ulezi wa Wafransisko. [[Picha:SaintDominic.jpg|left|thumb|Dominiko wa Guzmán, [[mwanzilishi]] wa Shirika la Ndugu Wahubiri.]] Muda uleule [[Mhispania]] kwa jina [[Dominiko Guzman]] ([[1170]]-[[1221]]) aliunda shirika la watawa. Kusudi lake lilikuwa kuhubiri. Akiwa [[padri]] aliguswa na uenezi wa [[uzushi]] akajitahidi kutatua tatizo hilo. Ili akubaliwe na watu wote kama mhubiri halisi wa Injili alishika ufukara wa Yesu na [[Mitume wa Yesu|mitume]] wake: kwenda wawiliwawili, kwa miguu, bila ya kuchukua chochote kwa safari. Hivyo aliliandalia Kanisa kundi la watu wanaofanya kazi ya kuhubiri, ambayo awali ilikuwa maalumu ya maaskofu. Kwa lengo hilo utawa wake ulipunguza miundo ya kimonaki na urefu wa liturujia ili kuacha nafasi ya kusoma na kusali zaidi mmojammoja: hivyo ndugu wahubiri watajipatia [[ukweli]] ambao wawashirikishe wengine kwa kuhubiri na kufundisha. Ndio utume unaolingana zaidi na maisha ya sala na kusoma. [[Wafransisko]] na [[Wadominiko]] walinyosha kiasi kasoro za kukosa mahubiri katika [[Misa]] ya kawaida. Walifanya kazi muhimu sana ya kuwafundisha watu wadogo waliokuwa maskini na bila elimu wala uwezo wa kusoma. Baadaye Wadominiko waliogopwa pia kwa kazi ya kutafuta na kushtaki walioitwa "wazushi". Watawa wa kike hawakuweza kufuata mtindo uleule: waliishi kimonaki lakini kwa kuzingatia ufukara na udugu wa Kifransisko na kwa kuombea utume wa hao ndugu wadogo. [[Klara wa Asizi]] ([[1193]]-[[1253]]), “mche mdogo” wa Fransisko, ndiye mwanamke wa kwanza kutunga kanuni ya kitawa. Tapo hilo ni maarufu kwa marekebisho yaliyofuatana hadi leo kuhusu ufukara. [[File:Giovanni di paolo, St Catherine of Siena.jpg|thumb|right|200px|[[Giovanni di Paolo]], "Mt. Katerina wa Siena", [[1475]] hivi. Fogg Art Museum, [[Cambridge]], [[Uingereza]].]] Tangu [[karne XII]] wanawake wengine pia walichangia sana ustawi wa utawa, wa maisha ya Kiroho na wa Kanisa kwa jumla hata kwa maandishi yao. Kati yao [[Katerina wa Siena]] ([[1347]]-[[1380]]), wa [[utawa wa Tatu wa Mt. Dominiko]], ametangazwa kuwa [[mwalimu wa Kanisa]]. Kuanzia [[karne XIII]] zilijitokeza pia jumuia nyingine ambazo pengine zinahusiana na mashirika ya kitawa (yaani za [[Utawa wa Tatu]]), lakini hazina [[nadhiri]] au si za hadhara. Kwa kuenea, zikaja kuwa na muundo kama wa mashirika ([[1401]]), ingawa kwa kawaida ya kwao yalikuwa na jumuia za kiume na za kike ndani yake. Baada ya upinzani mwingi, wanawake wakaja kukubaliwa wafanye utume na kuanzisha mashirika yasiyobanwa na [[ugo]]. Kwa namna ya pekee [[Anjela Merici]] ([[1474]]-[[1540]]) alitaka wafuasi wake waishi na kutumikia kati ya watu; baada ya karne nne shirika lake likakubaliwa kutambulika kuwa la kilimwengu. Upande wa wanaume [[Filipo Neri]] ([[1515]]-[[1595]]) ndiye maarufu zaidi kati ya walioanzisha jumuia ambapo watu wanaishi pamoja ili kujipatia [[malezi]] na kufanya utume fulani, lakini bila ya kuwekwa [[wakfu]]. ==Farakano la Magharibi== Wengi wanaona [[karne ya 13]] kuwa [[kilele]] cha matunda wa Kanisa Katoliki katika kulea upya Ulaya magharibi kwa kuzaa hasa [[mashirika ya ombaomba]] ya Fransisko wa Asizi na Dominiko Guzman, mitindo mipya ya [[sanaa]], pamoja na [[vyuo vikuu]] walipostawi [[walimu wa Kanisa]] kama [[Thoma wa Akwino]] na [[Bonaventura]]. Lakini [[utaifa]], uliotokea Ulaya magharibi kuanzia [[ufalme]] wa [[Ufaransa]] katika [[karne ya 14]], ulivuruga umoja wa Kanisa na matatizo yalionekana mpaka ngazi ya [[Upapa]]. Mara nyingi Papa mpya (Askofu wa Roma) alichaguliwa kufuatana na [[ukoo]] au sifa za kisiasa tu. Cheo cha Papa kiliingizwa katika [[siasa]] kubwa kati ya wafalme wa Ujerumani, Uingereza na Ufaransa. Mwaka [[1300]] [[Papa Bonifas VIII]] alidai kuwa na madaraka juu ya wafalme wote. Mfalme wa Ufaransa alikasirika akataka kulipiza [[kisasi]]. Migongano hii ilisababisha tatizo la Mapapa kwenda kukaa miaka 68 ([[1309]]-[[1377]]) huko [[Avinyon]] (leo nchini Ufaransa) badala ya kuongoza mjini Roma. Aliyefaulu kumrudisha Papa katika jimbo lake hilo ni [[Katerina wa Siena]], [[bikira]] mwenye [[karama]] ya [[unabii]]. Lakini baada ya muda mfupi makardinali waliofanya uchaguzi wa Papa mpya walisababisha [[farakano]] ndani ya Kanisa lililoendelea kwa muda wa karibu miaka 40 ([[1378]]-[[1417]]). Katika hilo [[Farakano la Kanisa la Magharibi]], baadhi ya maaskofu na waamini wengine walimfuata Papa wa Roma na baadhi [[Antipapa]] wa Avignon wakidhani ndiye Papa wa kweli. Hali ilizidi kuwa mbaya: mwaka [[1409]] walikuwepo watu watatu waliojiita "Papa" na kukubaliwa na sehemu ya maaskofu. Maaskofu na Wakristo walichoka sana farakano hilo. Mwaka [[1417]] [[Mtaguso wa Konstanz|Mtaguso mkuu wa Konstanz]] (Ujerumani) ulifaulu kuwaondoa wote watatu na kumchagua Papa mpya, [[Papa Martin V|Martin V]]. Farakano la magharibi liliisha kwa [[Mtaguso wa Konstanz]]. Viongozi mbalimbali wakajitahidi kufuta maovu ndani ya Kanisa lakini hawakufaulu sana. Walikuwepo watu wakubwa wengi mno waliofaidika na hali halisi. Nyumba za wamonaki zilienea sana, pia kwa sababu ilikuwa kawaida kupeleka utawani watoto wasioweza kurithi. Cheo cha uaskofu kilikuwa nafasi iliyotafutwa sana na familia za makabaila kwa ajili ya wanao wasioweza kurithi cheo cha baba. Uaskofu ulipatikana mara nyingi kwa njia ya [[rushwa|kuwahonga]] wenye haki ya kumchagua au kumthibitisha askofu. Viongozi wa Kanisa katika eneo fulani walipokea hela kabla ya kumchagua askofu mpya. Papa wa Roma alidai hela kabla ya kumthibitisha askofu yeyote aliyechaguliwa. Mfalme alidai hela kabla ya kumkabidhi askofu madaraka ya kiserikali katika eneo lake. Lakini malipo hayo yote yalifidiwa tena na watu wa kawaida, [[wakulima]] na wafanyabiashara wa eneo hilo waliopaswa kumlipa askofu kodi zao kila mwaka. Maaskofu wengine walianguka kabisa wakitumia hela zao katika vita dhidi ya majirani wao, kwa ujenzi wa ma[[boma]] na makanisa uliopita uwezo wao, au kwa maisha ya [[ulevi]] na [[uasherati]]. Askofu alikataliwa kuoa lakini wengi walikuwa na wapenzi wao na kuwajengea nyumba kubwa pamoja na watoto wao. Wakristo wengi wakasikitika juu ya hali hii. Mapapa mbalimbali walijaribu kusimamisha maovu hayo lakini bila mafanikio makubwa. ==Yohane Hus na Umoja wa Ndugu== Padri [[Yohane Hus]] alikuwa mwalimu wa teolojia kwenye Chuo Kikuu. Mwaka [[1412]] alihubiri kwa nguvu sana kule [[Praha]] (leo mji mkuu wa [[Ucheki]]), akafundisha ya kwamba [[mamlaka]] kuu Kanisani ni katika Biblia si katika maamuzi ya maaskofu au Papa. Maaskofu wakamtangaza kuwa mzushi. Alishtakiwa mbele ya mfalme lakini wengi walimfuata. Akahifadhiwa na kufichwa na kabaila katika boma lake. Miaka [[1414]]-[[1418]] kulikuwa na [[Mtaguso mkuu]] wa Kanisa Katoliki kule [[Konstanz]], Ujerumani. Hus akaitwa kujitetea mbele ya mkutano huo, akaahidiwa ulinzi wa mfalme, yaani kwamba ataweza kurudi tena hata akionekana kuwa mzushi. Lakini kinyume cha ahadi alikamatwa akahukumiwa kuwa mwasi na mzushi, akachomwa moto akiwa hai. Wafuasi wake katika mikoa ya [[Bohemia]] na [[Moravia]] (leo Ucheki) wakasikitika mno. Wengine wakachukua silaha wakataka kutenga nchi yao kutoka uongozi wa Kanisa. Vita vya miaka mingi vilianza kati ya Wahus na askari wa mfalme na maaskofu. Alama ya Wahus ilikuwa [[kikombe]] cha [[Ekaristi]] kwani Hus alifundisha ya kwamba Wakristo wote wanapaswa kupokea kikombe kanisani (katika [[karne XII]] Kanisa Katoliki lilianza desturi ya kutoa kikombe kwa mapadri tu). Mwishoni Ukristo wa Bohemia na Moravia uligawanyika. Wahus wakali waliojaribu kuunda utaratibu wa kisiasa juu ya mahubiri ya Yesu na kuwalazimisha wote kuufuata kwa silaha wakashindwa. Wengine wakafuata Wahus wasio wakali waliopatana na wakubwa wa nchi. Wengine wakabaki ndani ya Kanisa Katoliki, wakaruhusiwa kuwa na ibada ya Misa (chakula cha Bwana) wakipokea sakramenti katika ma[[umbo]] ya mkate na divai. Mwaka [[1457]] kikundi kidogo cha wafuasi wa Hus waliochoka [[uuaji]] na vita vya kidini walianzisha jumuiya ya Kikristo iliyoitwa "[[Umoja wa Ndugu]]", wakajaribu kuishi kama [[ndugu]] wakikaa pamoja, kufanya kazi na kusali pamoja. Mwanzoni hawakupokea matajiri waliotaka kujiunga nao. Mbinu hii ilifanana na watawa aina ya Wafransisko lakini walikuwa jumuiya ya watu wenye ndoa na watoto. Waliona muhimu wasiwe na taratibu za utawala katika Kanisa, lakini viongozi wawe kama ndugu na watumishi wa wengine. Hawakutaka kumlazimisha yeyote katika mambo ya imani kama ilivyokuwa katika maeneo ya Wakatoliki na ya Wahus wengine. Mwanzoni walihudumiwa kiroho na mapadri wa Kanisa Katoliki, lakini mwaka [[1467]] waliamua kuchagua watumishi wao wenyewe, wakiwemo mpaka leo ma[[shemasi]], makasisi na maaskofu. Umoja huo ulienea Bohemia na Moravia ukawa chanzo cha madhehebu ambayo yalistawi upya kuanzia mwaka [[1722]] na yanaitwa ya "[[Wamoravia]]" (leo wengi wao wanaishi nchini [[Tanzania]]). ==Mwisho wa Karne za Kati== [[Karne ya 15|Karne za 15]] na [[Karne ya 16|16]] zilikuwa muhimu katika historia ya Ukristo. Huko Asia ya Kati jeshi la Wamongolia Waislamu chini ya kiongozi [[Timur]] liliteka na kuharibu nchi nyingi. Makanisa yalichomwa moto popote Asia ya Kati na Uajemi mpaka Palestina. (Wakaharibu vilevile nyumba za dini nyingine kama [[Wabuddha]] au [[Wahindu]]). Mwaka 1453 mji mkubwa wa Bizanti ukatekwa na jeshi la Waturuki Waislamu. Ulikuwa mwisho wa Dola la Roma lilivyoendelea katika eneo la mashariki. Tangu muda ule Wakristo wote wa Mashariki ya Kati wameishi chini ya Waislamu. Waturuki wakaendelea kuingia Ulaya ya Kusini-Mashariki. Kwa muda wakatawala eneo la nchi za [[Ugiriki]], [[Bulgaria]], [[Romania]], [[Masedonia]], [[Serbia]], [[Albania]], [[Montenegro]] na [[Hungaria]] za leo. Ukristo wa Kiorthodoksi ulibaki huru katika nchi za [[Urusi]] na [[Ethiopia]] tu. Lakini Hispania wafalme Wakatoliki walifaulu kuwafukuza Waarabu kutoka [[rasi]] ile. Tangu mwaka [[711]] hadi [[1491]] sehemu za Hispania na Ureno zilikuwa chini ya Waarabu Waislamu. Baadhi ya wenyeji walisilimu. Kumbe 1491 mji wa mwisho uliotawaliwa na Waarabu ulitekwa, na mfalme wake akakimbilia [[Moroko]]. Wakristo wa nchi hizo walichukua nafasi ya kulipiza kisasi kwa mateso yote ya nyuma. Waislamu waliobaki walilazimishwa kubatizwa, wengine waliuawa. Ingawa uhusiano kati ya mataifa ya Waislamu na ya Wakristo ulikuwa mgumu yaliendelea kufanya [[biashara]]. Kwa jumla Waarabu walikuwa na [[ujuzi]] zaidi katika mambo ya elimu na [[ufundi]]. Vilevile walifaulu sana katika biashara. Ni Waarabu walionunua [[bidhaa]] kule India na kuzipeleka mpaka Italia. Wazungu walisikitikia sana bei kubwa ya bidhaa hizo na hasa faida kubwa ya wafanyabiashara Waislamu lakini wakazinunua kwani wenyewe walishindwa kuzitengeneza. Katika kipindi kilekile mawazo mapya yalienea duniani. Anguko la Bizanti mwaka 1453 lilisababisha [[wasomi]] wengi wa mashariki kukimbilia Ulaya Magharibi wakileta vitabu vyao. Wataalamu walianza kusoma tena vitabu vya [[Wagiriki wa Kale|Wagiriki]] na [[Waroma wa kale]]. Elimu ilisonga mbele. Hasa mijini [[shule]] ziliundwa. Mjerumani kwa jina [[Gutenberg]] alitengeneza mashine ya kwanza ya kupiga chapa vitabu. Hivyo vitabu vilianza kupatikana kwa urahisi. Habari zikazunguka haraka kati ya nchi na nchi, hali isiyojulikana karne nyingi tangu anguko la Dola la Roma. Yakaanza kusambaa tena mafundisho ya kale kuwa [[dunia]] si [[tambarare]] lakini [[mviringo]] kama [[chungwa]]. Alijitokeza [[nahodha]] Mwitalia kwa jina [[Kristoforo Kolombo]] aliyetaka kujaribisha mafundisho hayo. Ikiwa dunia kweli ina umbo la chungwa inawezekana kuelekea [[magharibi]] kutoka Hispania na kufika [[mashariki]] katika [[Bara Hindi]]. Kwa njia hiyo inawezekana kufanya biashara moja kwa moja na nchi tajiri za mashariki bila kuwapa faida wafanyabiashara Waarabu. Mfalme wa Hispania akampa Kolombo fedha za kuandaa [[meli]] tatu. Mwaka [[1492]] Kolombo akaondoka Hispania akakuta [[bara]] jipya magharibi lililoitwa baadaye [[Amerika]]. (Mwenyewe alifikiri amefika Bara Hindi, hivyo akawaita wenyeji "Wahindi" na [[visiwa]] alipofika mwanzoni mpaka leo huitwa "West Indies" = India Magharibi). Wahispania walipora utajiri wa mataifa ya Amerika yaliyokosa silaha za kushindana nao. Utajiri huo mpya ulisaidia maendeleo ya Ulaya kupiku yale ya mataifa ya Waislamu na ya Asia. ==Urekebisho wa Kikatoliki na Matengenezo ya Kiprotestanti== [[Picha:Martin_Luther,_1529.jpg|thumb|left|Martin Luther mwenye umri wa miaka 46.]] Umoja halisi wa Kanisa unaweza kupatikana tu katika [[ukweli]] wa Injili ya Yesu Kristo. Ni habari mbaya kwamba katika [[karne ya 16]] kuupigania ukweli huo kulivunja umoja wa [[Ukristo wa magharibi]]. Haiwezekani kushangilia mafarakano ya wafuasi wa Yesu. Yale ya karne hiyo yalitokana na kuelewa tofauti kweli za imani ya Kikristo na yalikuwa na [[ukali]] kwa sababu pande zote zilisadiki kwamba kushikilia kwa usahihi [[ufunuo]] wa Mungu ni suala la [[wokovu]] wa [[milele]]. Kwa mfano, [[Martin Luther]] aliandika, «Sikubali mafundisho yangu yahukumiwe na yeyote, hata kama ni malaika. Asiyekubali mafundisho yangu hawezi kufikia wokovu».<ref>Martin Luther, Weim., X, P. Il, 107, 8-11</ref> Pamoja na hayo, mambo mengi yalichangia farakano, si teolojia tu, bali siasa, uchumi, jamii na utamaduni. Wakati huo mara nyingi [[hoja]] za imani na malengo ya kisiasa vilichanganyikana: [[wanasiasa]] wengi walitumia hoja hizo ili kufikia malengo ya kiutawala, na vilevile [[wanateolojia]] walitumia siasa kutetea mafundisho yao ili kuvuta watu. Ndiyo sababu Luther alichorwa kama [[shujaa]] wa taifa la Ujerumani. Mara nyingi pande zote zilipotosha maana ya wapinzani na kuwachora vibaya wakivunja amri ya nane inayokataza [[uongo]] dhidi ya jirani. Hata waliojitahidi kusema ukweli tu juu ya wengine kwa kawaida hawakujitahidi vya kutosha kuelewa msimamo wao na kuona kwamba pengine si mbaya zaidi. Kila mmoja alitaka [[ushindi]] akachangia [[ugomvi]] uliorithishwa kwa [[kizazi|vizazi]] vilivyofuata. Hivyo, kilichosababisha zaidi farakano si masuala ya imani yaliyojadiliwa na [[Waprotestanti]], bali lawama zao dhidi ya hali mbaya ya Kanisa la wakati huo iliyokuwa inakera wengi na kuwaelekeza kuunga mkono [[urekebisho]]. Hapo kale neno hilo (kwa Kilatini ''reformatio'') lilihusu badiliko la hali mbaya iliyopo ili kurudia hali nzuri zaidi ya awali. Katika Karne za Kati lilitumika mara nyingi kwa marekebisho ya [[umonaki]]. Katika karne ya 15 haja ya urekebisho ilionekana wazi si tu kwa mashirika ya kitawa bali kwa Kanisa lote. Hasa Mtaguso wa Konstanz (1414-1418) ulidai kabisa ufanyike «katika [[kichwa]] na katika [[viungo]]». Lakini kwa jumla [[mitaguso]] yote ya Karne za Kati na mikutano mingi ya [[Bunge]] la [[Dola la Ujerumani]] ililenga urekebisho wa Kanisa. Kwa kweli Karne za Kati zilikuwa na mchanganyiko wa mambo yaliyopingana: ibada za nje tu na za dhati kabisa; teolojia iliyoelekeza kutenda kwa msingi wa ''nipe nikupe'' na hakika ya kwamba [[binadamu]] anategemea kabisa [[neema]] ya Mungu; kutojali [[wajibu]] hata upande wa viongozi wa Kanisa na marekebisho safi ya mashirika ya kitawa. Karne XV ilikuwa kipindi cha umotomoto wa pekee katika Kanisa, ambapo [[walei]] wengi zaidi na zaidi walipata elimu nzuri, hivyo walitamani [[hotuba]] bora na mafundisho ya kuwasaidia kuishi Kikristo zaidi. Luther aliitikia haja hizo zilizomgusa sana kama mtu wa wakati wake. Mwenyewe alitumia kwa nadra neno urekebisho, lakini likaja kuwa jina la kawaida la matukio yale mengi ya miaka [[1517]] - [[1555]], yaani kuanzia uenezi wa [[hoja 95]] za Martin Luther hadi [[amani ya Augsburg]]. Kati yake mabishano ya Kikanisa yaliyosababishwa na teolojia ya Luther, yalichanganyikana mapema na siasa, uchumi na utamaduni, kutokana na hali halisi ya wakati huo, mbali kuliko mwenyewe alivyofikiri. Viongozi Wakatoliki, yaani Papa na Mfalme mkuu wa Ujerumani, waliona kwa masikitiko kutokea kwa mafarakano lakini mawazo yao yalitekwa na shughuli nyingi za siasa na vita hata wakatumia nguvu zao kushindana kati yao. Mwanzoni walimwona Luther kuwa padri mdogo tu apaswaye kurudishwa kwenye njia iliyo halali. [[Papa Leo X]] hakuona umuhimu mkubwa katika habari zake: mwaka [[1521]] akamtenga Luther katika Kanisa, halafu akapokea habari za Bunge la Ujerumani lililomhukumu Luther kuwa mzushi na adui wa taifa. Miaka [[1522]]/[[1523]] akafuata [[Papa Adriano VI]]: akiona uenezaji wa haraka wa mafundisho ya Luther kila mahali akakiri Kanisa lilikuwa na makosa. Lakini uongozi wake ulidumu muda mfupi mno. [[Papa Klementi VII]] aliyefuata hakuwa na mawazo ya kiroho, akashughulikia zaidi siasa akipigana vita na Mfalme juu ya kutawala mikoa mbalimbali ya Italia. Mwaka [[1527]] jeshi la Mfalme liliteka Roma, Papa akakimbia. Walipatana mwaka [[1529]] lakini mwaka uleule Waturuki Waislamu walifika mbele ya mji mkuu wa mfalme, Vienna. Kwa shida tu jeshi la Wakristo liliwashinda. Mfalme [[Karolo V]] wa Ujerumani alikuwa pia Mfalme wa Hispania. Mwaka 1521 jeshi la Wahispania liliteka [[Meksiko]], baadaye [[Peru]] katika [[Amerika Kusini]]. [[Dhahabu]] na fedha za huko zilianza kuletwa Hispania. Mfalme hakuwa na muda wala nguvu kushindana na sehemu kubwa ya makabaila wa Ujerumani waliomuunga mkono Luther. Kivulini mwa matokeo hayo mafundisho ya Waprotestanti yalienea haraka pande nyingi za Ulaya. Kuanzia mwaka [[1530]] ilikuwa wazi kwamba farakano limetokea, likitenga na Papa sehemu kubwa ya [[Ulaya Kaskazini]] pamoja na matengenezo yenyewe kuvunjikavunjika katika [[madhehebu]] mbalimbali. Sasa sauti ya wale waliodai urekebisho ndani ya Kanisa Katoliki ilisikika zaidi. [[Papa Paulo III]] akachukua hatua mbili: kwanza aliandaa mtaguso wa maaskofu wote halafu aliimarisha Baraza la Ulinzi wa Imani. Ofisi hiyo ilikuwa na kazi ya kufuatilia habari zote za upinzani dhidi ya Kanisa Katoliki na kuomba serikali zilizokuwa mikononi mwa Wakatoliki kugandamiza wote waliotaka kufuata mafundisho ya Luther na wenzake. Baraza hilo lilikuwa na nguvu sana: kwa jumla lilifaulu kufuta vikundi vyote vya Wainjili katika nchi kama Italia, Ureno na Hispania. Lakini ugandamizaji huo uliongeza uchungu kati ya madhehebu ukasababisha ugandamizaji wa Wakatoliki katika maeneo ya Walutheri na ya Wareformati. Chombo kingine kilikuwa "Orodha ya vitabu vilivyopigwa marufuku" kwa kila Mkatoliki asivisome, navyo havikuruhusiwa katika nchi katoliki. Orodha hiyo ilifutwa rasmi na Papa Paulo VI mwaka 1965. [[Image:St Ignatius of Loyola (1491-1556) Founder of the Jesuits.jpg|180px|thumb|right|Ignas wa Loyola, mwanzilishi wa Shirika la Yesu, alivyochorwa na [[Peter Paul Rubens]].]] Chombo kingine muhimu zaidi cha [[urekebisho wa Kikatoliki]] kilikuwa [[Shirika la Yesu]], [[jumuia]] ya [[padri|mapadri]] iliyoongozwa na "[[Jenerali]]" wake akitumia [[nidhamu]] ya kijeshi. Mwanzilishi wake ni [[Ignas wa Loyola]], [[Mhispania]] ambaye alikuwa [[mwanajeshi]]. Mwaka [[1521]] alijeruhiwa vibaya [[Vita|vitani]]. Alipokaa [[hospitali|hospitalini]] muda mrefu akasikia [[wito]] wa [[Mungu]] uliobadilisha [[maisha]] yake. Kisha kuacha [[jeshi]], akamtolea [[Bikira Maria]] [[upanga]] wake akawa "Mwanajeshi wa Kiroho". Alifuata kwa juhudi zote [[maisha ya kiroho]] na kutunga [[Mazoezi ya Kiroho]] ili kuongoza watu wamfuate [[Yesu Kristo]]. Mwaka [[1534]], Ignas alikusanya [[vijana]] sita wakaweka [[nadhiri]] za [[ufukara]], [[useja mtakatifu]] na [[utiifu]], halafu ile ya kumtii daima [[Papa]]. Kisha kusoma [[teolojia]] [[Upadrisho|akapadrishwa]]. Akakusanya kikundi cha marafiki akiwaongoza kujenga maisha ya kiroho kwa njia ya mazoezi ya pekee. Wote walifuata utaratibu uleule. Kila mwaka walikutana kwa kipindi cha sala, kutafakari na kusoma kilichofuata hatua au mbinu maalumu. Wengi walianza kumfuata na chama chake kikakubaliwa na Papa mwaka [[1540]]. [[Shabaha]] kuu ilikuwa kutetea [[Kanisa]] chini ya Papa. Kila mwanachama alitakiwa kuwa na elimu ya juu. Hivyo Kanisa Katoliki liliimarika katika teolojia, jambo lililowahi kukazwa zaidi na [[Waprotestanti]]. Mapadri Wajesuiti walifanya hasa kazi ya [[ualimu]] wakiunda [[shule]] na kufundisha vijana elimu pamoja na [[upendo]] kwa Kanisa Katoliki. Mkazo mwingine ulikuwa kufufua utaratibu wa [[Kitubio|maungamo]]. Popote [[Ulaya]] Wajesuiti walikuwa washauri hasa wa [[watawala]] Wakatoliki. Waliposikiliza ungamo la [[dhambi]] zao walipata nafasi nzuri ya kuwapa mawazo na kusababisha hatua za [[serikali]] dhidi ya Waprotestanti. Hivyo kwa athari ya Wajesuiti polepole Uprotestanti ulirudi nyuma katika nchi za Ulaya ambako wakazi wengi walikuwa wameanza kufuata mafundisho ya [[Martin Luther]] na [[Calvin]] lakini watawala walikuwa bado Wakatoliki. Mbali nao, mashirika mengine yalifanya kazi kubwa ya kuzuia uenezi wa Uprotestanti, kuanzia [[Wafransisko]] waliowahi kutambua hatari kabla ya viongozi wa Kanisa. Baadaye ulikuwa hasa urekebisho wa [[Wakapuchini]] uliorudisha wengi katika Kanisa Katoliki kwa [[upole]], [[usikivu]] na ushuhuda wa maisha safi yenye kujitosa. Miaka [[1545]]-[[1563]] maaskofu wa Kanisa Katoliki walikutana [[Trento]], [[Italia kaskazini]], wakajadiliana juu ya mafundisho na hali ya Kanisa, wakachukua hatua za kuondoa matatizo na kuimarisha imani. Maazimio yake makuu yalibaki muhimu mpaka [[karne ya 20]]: * a) Msingi wa imani ni Biblia pamoja na mapokeo ya Kanisa. * b) Sakramenti ziko saba. * c) Juu ya kuhesabiwa haki (jinsi ya kupata wokovu) ni kwamba mwanadamu hahesabiwi haki kwa sababu ya matendo yake mema bali kwa neema ya Mungu, lakini lazima mwanadamu ashiriki katika kupokea na kutumia neema hiyo. * d) Kanisa peke yake lina mamlaka ya kueleza maana ya Biblia; Mkristo asijisomee bila mwongozo wa Kanisa; toleo pekee la Biblia linalofaa ni lile linalotolewa na Kanisa Katoliki katika lugha ya Kilatini (lililoitwa "Vulgata" - pamoja na vitabu vya "Deuterokanoni" vilivyotengwa na Luther). * e) Kufuta maovu katika Kanisa: kampeni za kuuza vyeti vya rehema, malipo ya maaskofu kwa Papa ili awathibitishie cheo, askofu kuwa na majimbo zaidi ya moja (walivyofanya zamani kwa sababu ya mapato). * f) Mapadri wawe na elimu, wote wapitie masomo ya seminari, kila mmoja afuate utaratibu wa kusoma Biblia kila siku, mahubiri yawepo katika kila Misa ya Jumapili. * g) Itungwe Katekisimu ya kwanza ya Kanisa Katoliki, pamoja na vitabu vipya vya liturujia. Kwa jumla [[Mtaguso wa Trento]] ulishindwa kuwavuta Wainjili warudi, lakini uliendeleza urekebisho wa Kanisa Katoliki. Katika nchi zilizobaki chini ya Roma Kanisa lilipata nguvu tena kwa kuimarisha mafundisho ya kale pamoja na kuondoa kasoro mbalimbali. Hata hivyo haikuwezekana kufuta farakano lililotokea tayari. ==Vita kati ya madhehebu ya Kikristo== [[File:Carlos V en Mühlberg, by Titian, from Prado in Google Earth.jpg|thumb|right|280px|Karolo V vitani alivyochorwa na [[Tiziano]] (1548) ili kuadhimisha [[ushindi]] wake katika [[mapigano ya Mühlberg]].]] [[Karolo V]], [[Kaisari]] wa [[Dola Takatifu la Kiroma]], aliendesha [[Vita vya Schmalkald]] ([[1546]]-[[1547]]) dhidi ya maeneo ya [[Walutheri]] yaliyokuwa ndani ya [[dola]] hilo kubwa la [[Ujerumani]]. Lengo lake lilikuwa kuwalazimisha watawala wadogo waliowaunga mkono Walutheri wafute matengenezo yote. Mwanzoni alishinda ([[20 Julai]] 1547); kwenye [[Bunge la Augsburg]] (1547-[[1548]]) alidai Walutheri wakubali kuwa chini ya [[Askofu|maaskofu]] na [[Papa]] wa [[Kanisa Katoliki]]. Ingawa aliruhusu [[ndoa]] ya [[padri|mapadri]] na kupokea [[ekaristi]] kwa [[umbo|maumbo]] yote mawili ([[mkate]] na [[divai]]), maitikio hayakuwa mazuri hata kidogo: kukawa na vurugu kubwa. Mwaka [[1552]], baada ya [[njama]] ya watawala hao dhidi ya Karolo V, vilianza tena [[vita]] ambavyo vilimlazimisha kukimbia [[Austria]]. Hatimaye watawala Walutheri walipatana na [[mwana|mwanae]], [[mfalme]] [[Ferdinand III]]. Hivyo [[jaribio]] la kufuta Ulutheri [[jeshi|kijeshi]] lilishindikana kabisa. Vita vilimalizika mwaka [[1555]] kwa [[amani ya Augsburg]]. Mapatano hayo yalilenga kuwezesha wananchi wenye [[imani]] tofauti waishi katika [[taifa]] lilelile. Watawala walipewa [[haki]] ya kuwachagulia [[madhehebu]] ya [[dini]] [[raia]] wao. Wasiokubali kufuata imani ya [[mtawala]], walipewa tu haki ya kuhamia eneo lingine ambapo mtawala wake alikuwa na imani yao. Hivyo katika Dola la Kijerumani yalikubalika rasmi maeneo yaliyoshikilia [[Ungamo la Augsburg]] na yale yaliyobaki katika Kanisa Katoliki, lakini si wenye imani tofauti na hizo mbili, kama vile [[Wakalvini|Wareformati]] na [[Waanabaptisti]]. Amani ya Augsburg kwanza ilifaulu kuleta mahusiano imara upande wa [[siasa]], lakini baadaye haikuweza kuzuia [[mlipuko]] wa vita vikali vya [[karne XVII]]: [[vita ya miaka 30|vita vya miaka 30]] ([[1618]]-[[1648]]). Ma[[dola]] ya Ujerumani yalipigana kati yao, na nchi za nje zilishiriki zikiwemo [[Hispania]], [[Ufaransa]], [[Uswidi]], [[Uholanzi]] na [[Denmark]], lakini mapigano yake yalitokea hasa katika [[Ujerumani]] kwenye eneo la [[Dola Takatifu la Kiroma]]. Ni kwamba uhusiano kati ya madhehebu ya Kikristo ulikuwa mbaya kwa muda mrefu. Karibu katika kila nchi Wakristo walilazimishwa kufuata madhehebu rasmi, ama Ukatoliki ama Ulutheri. Ikiwa mtawala fulani aliona vema kukubali mawazo ya Luther mapadri wote walipewa chaguo la kufuata Ulutheri au kuhama nchi. Vilevile baada ya kifo chake ikiwa mtawala aliyefuata alikuwa na msimamo tofauti, mapadri wakarudi na wachungaji wa Kiinjili wakafukuzwa. Raia hawakuulizwa wenyewe wanasadiki nini, isipokuwa katika miji iliyojitawala na kuwa na utaratibu wa kidemokrasia. Lakini hata mijini huko haikuwa kawaida kuruhusu madhehebu mawili mahali pamoja. Mafundisho ambayo kwetu leo yanaonekana kuwa na tofauti ndogo yaliweza kumfikisha mtu gerezani au hata kifoni. Uhusiano mbaya ulikuwepo vilevile kati ya wafuasi wa Luther na Wareformati. Katekisimu zao zilitumika kama bendera. Walishutumiana kuwa wazushi wasioelewa vizuri kiini cha imani. Kilichofuata ni kipindi cha vita vya kidini kule Ulaya. Kilele kilikuwa Vita vya Miaka 30 ambavyo vilianza kule Bohemia na Moravia kwa sababu watawala wadogo waliokuwa karibu na Umoja wa Ndugu walijaribu kumpindua Mfalme Mkatoliki. Vita hivyo vilianza kama mapigano ya kidini kati ya madhehebu tofauti ya dola moja la Ujerumani, lakini viliendelea kuwa vita vya Ulaya nzima ambako nchi ya Wakatoliki kama Ufaransa ilishikamana na Uswidi ya Kiprotestanti dhidi ya Kaisari Mkatoliki. Vita hivyo vilileta uharibifu mkubwa mno katika Ujerumani. Kuna makadirio ya kwamba karibu [[theluthi]] moja ya wakazi wote walikufa kutokana na ma[[uaji]], [[njaa]] na [[Ugonjwa|magonjwa]]. Katika maeneo ya Ujerumani ya Kusini zaidi ya [[nusu]] ya watu walipotea. Wanajeshi walikuwa [[mamluki|askari wa kukodiwa]] ambao mara nyingi hawakulipwa bali walipewa [[uhuru]] wa kutwaa kwa mabavu chochote walichotaka. Uchovu ulileta majadiliano juu ya [[amani]]. Mwaka [[1648]] wawakilishi wa wafalme walipatana katika [[amani ya Westfalia]] kuhusu kanuni za amani. * Madhehebu matatu yaliyokubaliwa Ulaya ni Wakatoliki, Walutheri na [[Wakalvini|Wareformed]]; mengine (kama Waanabaptisti na Umoja wa Ndugu) yaliangaliwa kuwa ya kizushi popote. * Kila mtawala aliamua kwa dola lake ni yapi kati ya madhehebu matatu halali yatafuatwa lakini raia walikuwa na haki ya kutoka katika nchi kama mtawala alikataa dini yao. Sheria ilikuwa: "Cuius regio, eius religio" (mwenye nchi ni mwenye kuamua dini) * Katika maeneo kadhaa Wakristo wa madhehebu tofauti walipewa ustahimilivu, lakini katika maeneo mengine walipaswa kuhamia nchi ya madhehebu yao au kufuata madhehebu rasmi ya nchi. * Ikiwa mtawala atabadili madhehebu baadaye wananchi wataruhusiwa kuendelea walivyozoea. * [[Uholanzi]] na [[Uswisi]] zilitoka katika Dola Takatifu la Kiroma kama [[nchi huru]] za pekee. * Mfalme wa Uswidi alitwaa maeneo makubwa katika Ujerumani ya Kaskazini Kumbe mapatano hayo yaliunda [[ramani]] ya kimadhehebu kule Ulaya yenye maeneo ya Wakatoliki, Walutheri au Wareformati watupu. Jumuiya ndogo ziliendelea kugandamizwa wakapata ustahimilivu mahali pachache. Hivyo wafuasi wa madhehebu madogo walilazimika kuficha imani yao au kuhamahama katika Ulaya. Wakati ule nafasi mpya ilitokea: Mfalme wa Uingereza alikuwa na makoloni Marekani lakini alikosa watu. Akatafuta walowezi kwa ajili ya makoloni yake akiwaahidia wote kwamba watapata shamba pamoja na uhuru wa dini. Hivyo watu kutoka nchi nyingi za Ulaya walianza kuhamia Marekani, hasa wale waliokosa uhuru huo. Mpaka leo nchi mbalimbali za Ulaya zinafuata hasa madhehebu moja, na Marekani ina madhehebu makubwa ambayo hayana wafuasi wengi Ulaya, k.mf. [[Wabatisti]]. ==Umisionari kupamba tena== [[Image:Conversion of Paravas by Francis Xavier in 1542.jpg|thumb|right|Fransisko Saveri akimuongoa [[Paravas]] huko [[Goa]], [[India]], katika picha ya [[karne ya 19]].]] Wakati wa matengenezo na mafarakano ulikuwa pia kipindi kilicholeta habari za nchi mpya kwa watu wa Ulaya. Mataifa ya Wahispania na Wareno yalijenga aina mpya za [[meli]] zilizoweza kusafiri kote duniani hata kuvuka [[bahari]] kubwa. [[Wafanyabiashara]] na wanajeshi wao walizunguka pande zote za dunia wakiambatana na ma[[padri]] wao. Hao walikutana na wenyeji wengi wa nchi mbalimbali wasio Wakristo, au walikuwa Wakristo lakini si washiriki wa Kanisa Katoliki (kama [[Waethiopia]] au [[Wahindi]] wa Kusini). Wakaanza kuwaeleza imani, wakahubiri mbele ya Mfalme wa China, mbele ya [[Negus Negesti]] wa Ethiopia na mbele ya watawala wa [[Amerika Kusini]]. Tatizo la misheni hizo lilikuwa kwamba liliambatana na uenezaji wa kijeshi wa Hispania na Ureno. Hasa [[Amerika]] wamisionari walijikuta kati ya mahitaji ya [[walowezi]], waliotaka kuhudumiwa kiroho, na mahitaji ya [[wazalendo]], waliogandamizwa vibaya na walowezi walewale. Serikali ya kikoloni ilikuwa vilevile serikali ya mfalme Mkatoliki. Haikuwa rahisi kwa wamisionari kutofautisha kati ya pande hizo mbili. Mara nyingi Kanisa lilibariki tu utawala wa kikoloni uliogandamiza wenyeji. Lakini mara kwa mara walijitokeza Wakristo wengine waliopinga [[unyama]] na kuleta [[taarifa]] za kweli kule Ulaya. Mmojawao alikuwa Askofu [[Bartolomeo Las Casas]] aliyewashtaki walowezi Wahispania kwa sababu waliua wenyeji wengi wakiwalazimisha kufanya kazi zao [[migodi]]ni na ma[[shamba]]ni bila kujali [[afya]] zao. Akafaulu kuleta [[sheria]] zilizolinda Waamerika na kupunguza ukali dhidi ya watumwa, lakini walowezi walijaribu kumwua. Zaidi tena Wajesuiti walijaribu kuwalinda [[Waindio]] wa [[Paraguay]] wakiwakusanya katika [[vijiji vya ujamaa]] vilivyojitegemea ki[[uchumi]] na hata ki[[siasa]]. Lakini walishtakiwa na walowezi majirani waliotaka kuwinda watumwa, ati wanadhoofisha utawala wa kikoloni. Mwishoni Wajesuiti walifukuzwa na serikali, na vijiji vya Wakristo wenyeji waliharibiwa na wawindaji wa watumwa. Kule Asia mapadri wa [[Shirika la Yesu]] walifaulu kupanda [[mbegu]] ya Injili mpaka [[Japani]] na China. Walijitahidi kupatanisha Injili na [[utamaduni]] wa nchi hizo ambao ni tofauti na desturi za Ulaya. Lakini uongozi wa Kanisa kule Roma uliwakataza wasitumie mbinu hizo. Hivyo Wakristo wa Japan walionekana kufuata dini ya kigeni. Kwa sababu hiyo waligandamizwa, ila wachache walishika imani yao kwa siri mpaka kutokea kwa [[uhuru wa dini]] katika [[karne ya 19]]. Kati ya wote anakumbukwa hasa [[Fransisko Saveri]] (Francisco de Jasso y Azpilicueta) ([[Javier]], [[Navarra]], leo nchini [[Hispania]], [[7 Aprili]] [[1506]] - kisiwa cha [[Shangchuan]], [[China]], [[3 Desemba]] [[1552]]), [[padri]] wa [[Shirika la Yesu]], ambalo alichangia kulianzisha pamoja na [[Ignas wa Loyola]]. Baadaye alitangaza [[Injili]] katika nchi nyingi za [[Ulaya]], [[Afrika]] na [[Asia]] hata akawa kati ya [[wamisionari]] maarufu zaidi ya historia ya Kanisa. Kati ya miaka [[1500]] na [[1850]] wamisionari Wakatoliki walihubiri kwenye [[pwani]] ya Afrika, hata [[Afrika Mashariki]]. Walifuata uenezi wa Wareno waliojaribu kutawala pwani hiyo kama vituo vya biashara kati ya Ulaya na [[Bara Hindi]]. Ustawi wa pekee ulipatikana katika [[ufalme wa Kongo]] (kusini kwa [[Mto Kongo|mto huo]]) ambapo Wakristo walifikia kuwa 50% za wakazi wote, na kati yao alipatikana askofu Mwafrika wa kwanza kutoka kusini kwa ikweta, [[Henri wa Kongo]]. Kutoka kwa makao yao ya [[Sofala]] na [[Msumbiji]] walijaribu pia kutawala biashara ya [[dhahabu]] iliyochimbwa katika eneo la [[Mwene Mtapa]] ([[Zimbabwe]]). Kati ya matunda bora ya uinjilishaji huo wanakumbukwa "[[Mashahidi wa Mombasa]]" waliomfia Yesu mwaka [[1631]]. Mizizi ya Kanisa Afrika ilikauka tena mnamo karne za 16-18 kwa sababu ya kuingiliana kwa hotuba ya Injili na siasa ya [[ukoloni]]. Udhaifu wa kibinadamu uliongezea ugumu wa mazingira na [[hali ya hewa]] kwa ajili ya wamisionari kutoka Ulaya. ==Upietisti== [[File:Philipp Jakob Spener.jpg|thumb|220px|right|[[Philipp Jakob Spener]] ([[1635]]–[[1705]]) anaitwa pengine "Baba wa Upietisti".]] [[Upietisti]] (kwa [[Kiingereza]] Pietism, kutoka [[neno]] la [[Kilatini]] pietas, yaani [[heshima]] kwa [[Mungu]], kwa [[wazazi]], kwa [[ndugu]] na kwa nchi asili) ulikuwa tapo lenye athari kubwa kati ya [[Walutheri]], lakini pia kwa [[madhehebu]] mengine ya [[Uprotestanti]], na hata kwa [[Wakatoliki]] huko [[Ulaya]] na [[Amerika Kaskazini]]<ref>In places, such as parts of England and America, where Pietism was frequently juxtaposed with [[Roman Catholicism]], Catholics also became naturally influenced by Pietism, helping to foster a stronger tradition of congregational hymn-singing, including among Pietists who converted to Catholicism and brought their pietistic inclination with them, such as [[Frederick William Faber]].</ref> tangu mwishoni mwa [[karne ya 17]]. Uliunganisha mikazo [[Martin Luther|ya Kilutheri]] kuhusu mafundisho ya [[Biblia ya Kikristo]] na mikazo ya [[Wakalvini|Kikalvini]] kuhusu [[maadili]] imara. Asili yake ni [[Ujerumani]] ya leo na kazi ya [[Philipp Jakob Spener]], [[mwanateolojia]] Mlutheri aliyesisitiza mabadiliko ya [[Mkristo]] kwa aina ya kuzaliwa upya. Ingawa yeye hakudai wafuasi wake wajitenge na Wakristo wenzao, mahimizo yake yalielekea huko. Upietisti ulienea kwanza [[Uswisi]] na nchi nyingine za [[lugha]] ya [[Kijerumani]] [[Bara|barani]] [[Ulaya]], halafu [[Skandinavia]] na [[Baltiki]] (ulipoathiri zaidi tena [[utamaduni]] wa Kikristo kupitia watu kama [[Hans Nielsen Hauge]] huko [[Norway]], [[Carl Olof Rosenius]] huko [[Sweden]], [[Katarina Asplund]] huko [[Finland]] na [[Barbara von Krüdener]] katika nchi za Baltiki), na hatimaye Ulaya nzima. Kutoka huko ulipelekwa Amerika Kaskazini, hasa kwa njia ya wahamiaji kutoka Ujerumani na Skandinavia, ukaathiri Waprotestanti wenye asili tofauti ukachangia katika [[karne ya 18]] mwanzo wa [[Ukristo wa Kiinjilisti]], ambao leo una waumini [[milioni]] [[mia tatu]]. Tapo la Upietisti ndani ya Ulutheri lilifikia kilele chake katikati ya karne ya 18, lilififia kati [[karne ya 19]] na kutoweka Amerika mwishoni mwa [[karne ya 20]]. Hata hivyo, baadhi ya misimamo yake iliathiri [[Uprotestanti]] kwa jumla, ikimchochea [[kasisi]] [[Anglikana|Mwanglikana]] [[John Wesley]] kuanzisha tapo la [[Wamethodisti]], na vilevile [[Alexander Mack]] kuanzisha tapo la [[Schwarzenau Brethren]] kati ya [[Waanabaptisti]]. Huko [[Marekani]], Upietisti ulitawala pia kati ya [[Quakers]], [[Wakalvini]], [[Wabaptisti]], [[Waanglikana]] n.k. ==Umisionari wa Kiprotestanti== Tumeshaona kwamba tangu mwaka 1500 wamisionari Wakatoliki walienda sehemu mbalimbali za dunia. Katika [[karne ya 17]] Waprotestanti walienea nje ya Ulaya, lakini bila kumtangaza Kristo kwa wenyeji, kwa mfano katika makoloni ya Marekani mashariki ya leo. Kumbe katika [[Karne ya 18|18]] walianza kuiga mifano ya wamisionari Wakatoliki. Uenezaji wa Ukristo wa Kiprotestanti ulianzishwa na Wakristo kutoka nchi za Ulaya zilizoendelea kama Uingereza, Ufaransa na Ujerumani. [[Mapinduzi ya viwandani]] yaliongeza sana uwezo wa kiuchumi wa mataifa hayo. [[Biashara ya kimataifa]] ilianza kuunganisha nchi za mbali sana. Vyombo vya usafiri kama vile meli, [[reli]] na baadaye hata [[Ndege (uanahewa)|ndege]] vilifikisha watu na [[bidhaa]] kila sehemu za dunia. Watu walianza kupata habari za nchi zisizojulikana kwao mpaka wakati ule. Wakristo wa nchi za Ulaya walitumia [[mawasiliano]] hayo. Labda tunaweza kulinganisha hali hiyo na sera za mitume ambao walitumia njia zilizofunguliwa na biashara ya Kiroma katika karne za kwanza. Wengine waliona uwezo wao kama [[wito]] wa Mungu kwa Wakristo wa Ulaya katika karne ile hasa. Mahali pengi Ulaya Wakristo hawakuridhika tena na hali ya Kanisa. Ukristo ulikwisha kuwa sehemu ya utamaduni na jambo la kawaida. Bila kutafakari sana, mtoto alibatizwa, akafundishwa na kupewa [[Kipaimara]], akafunga [[ndoa]] kanisani, akawabatiza watoto wake halafu [[mazishi|akazikwa]] kwa [[ibada]]. Kanisa lilikuwa kama [[idara]] ya serikali iliyosaidia taifa kuweka utaratibu wa kidini kwa manufaa ya [[maadili]] ya [[umma]]. Serikali zilihimiza watu washiriki na kuhudhuria ibada. Wasipofika kanisani waliweza kutozwa [[faini]]. Lakini mazingira na hali ya maisha vilibadilika. Watu walianza kuhamia mijini, jumuiya za vijiji zilianza kulegea na kuvunjika. Mahali pengi watumishi wa makanisa hawakujua kujibu maswali mapya ila tu kukumbusha mazoea ya kale na [[mila]] nzuri za zamani. Ndiyo asili ya matapo ya [[uamsho]] yaliyotokea kwa nguvu sana. Wasioridhika na hali hiyo walikutana nje ya makanisa. Katika maeneo ya Kiprotestanti hali ilitegemea. Penye uongozi wenye [[busara]] walipewa nafasi zao shirikani. Watu waliguswa upya na [[neno la Mungu]] na [[Roho Mtakatifu|Roho wake]], walitafuta njia mpya za kuishi na kuonyesha imani yao. Hivyo vilijitokeza vyama vya kusaidia [[wagonjwa]], [[mjane|wajane]], [[yatima|mayatima]] na [[maskini]]. Penye uongozi mkali uliokataa njia na mbinu mpya Wakristo walikutana na kusali katika nyumba za watu. Wengine walianzisha jumuiya na madhehebu ya pekee. Lakini sehemu kubwa ya Wakristo wa uamsho walielewa kazi yao ya kutengeneza upya makanisa yao badala ya kuunda vikanisa vipya. Katika maeneo ya Wakatoliki matapo yaliyofanana na uamsho yalisababisha mara nyingi kutokea kwa shirika jipya la watawa au la [[walei]]. Muundo wa Kanisa Katoliki unasaidia kuwapa watu wenye wito au vipawa vya pekee nafasi zao katika mashirika hayo. Kanisa la [[Anglikana]] liliunda kamati ya kupeleka Injili katika nchi za ng'ambo lakini ilishughulikia hasa Waingereza waliohamia makoloni. Polepole wazalendo wachache walianza kuwaendea pia, jambo lililokuwa gumu kutokana na hali ya [[ukoloni]] wenyewe. Kanisa la kwanza la Kiprotestanti lililotuma wamisionari hasa kwa watu wasiomjua Kristo lilikuwa ni la Ndugu wa Herrnhut ([[Wamoravia]]). Katika [[kijiji]] hicho kidogo cha Ujerumani waliishi wakimbizi kutoka Moravia waliopewa ustahimilivu kuanzisha upya ushirika wa Umoja wa Ndugu kufuatana na urithi wao kutoka Ucheki. Walikuwa watu wa kawaida kama wakulima na [[fundi|mafundi]]. Siku moja katika mwaka [[1732]] walikutana na mgeni, kwa jina Antoni, mtumishi wa Mdenmark aliyemtembelea Mkuu wa Herrnhut, [[Ludwig von Zinzendorf]]. Antoni alikuwa [[mtumwa]] mwenye asili ya Afrika aliyenunuliwa na bwana wake katika Visiwa vya [[Karibi]]. Baadaye akapewa uhuru wake akasafiri pamoja na bwana wake hadi Denmark. Kwa Antoni Ndugu wa Herrnhut wakasikia kwa mara ya kwanza habari za hali mbaya ya watumwa Waafrika kule Karibi, na jinsi walivyozuiwa kusikia neno la Mungu pamoja na mateso yao mengine. [[Usiku]] ule ndugu wawili wakasali pamoja na [[asubuhi]] yake wakamwendea Mkuu wa Herrnhut wakamwomba ruhusa ya kusafiri hadi Karibi ili wawahubirie wale watumwa. Katika sala hiyo ya maseremala wawili ilianza kazi ya misheni ya Umoja wa Ndugu (Wamoravia). Baadaye Ndugu Wamoravia waliendelea kuhubiri kule [[Greenland]], [[Urusi]], [[Nikaragua]], [[Afrika Kusini]] na kati ya Waindio wa Amerika. Mawasiliano mapya yakaleta habari hiyo katika kila pembe ya dunia zisizosikika zamani kwa watu wengi. Wamoravia walihubiri mahali pengi Ulaya kati ya Wakristo wa madhehebu yote bila kuwashawishi wajiunge nao lakini walieneza sana habari za misheni. Wakiitikia mfano wa Ndugu wa Herrnhut Wakristo kutoka vikundi mbalimbali vya uamsho walianza kuelewa wajibu wao wa kueneza Injili kote duniani. [[Image:David Livingstone by Thomas Annan.jpg|thumb|left|200px|[[David Livingstone]] ([[1813]]-[[1873]]) kutoka [[Uskoti]] ni kati ya wamisionari bora wa Afrika.]] Mnamo mwaka [[1800]] Wakristo Waingereza waliunda vyama mbalimbali vya misheni, kama Wabatisti mwaka [[1792]], Chama cha Misheni cha London mwaka 1795 na Chama cha Misheni cha Kanisa (la Kianglikana = Church Missionary Society/CMS) mwaka 1799. Waprotestanti wa nchi nyingine za Ulaya walifuata. Mara nyingi wakati ule si viongozi wa madhehebu ya Kiprotestanti (isipokuwa kwa kiasi Waanglikana) walioendesha kazi ya misheni, kwa kuwa walijali maeneo yao tu wakikosa mtazamo wa dunia nzima kama wenzao Wakatoliki. Kumbe walikuwa walei na wachungaji wa kawaida waliounda vyama vya misheni, kuiombea kazi hiyo, kutafuta habari za nchi nyingine na kuchanga pesa wakiandaa [[vijana]] watakaokuwa tayari kuacha ndugu zao wakielekea nchi za mbali zisizojulikana nao. ==Kanisa Katoliki na la Kiorthodoksi katika karne ya 18== Wakati Ukristo ulipozidi kuenea na kuchangamka katika bara lote la Amerika, huko Ulaya Kanisa Katoliki lilipitia kipindi cha udhaifu, hasa kutokana na mashambulizi ya [[falsafa ya Mwangaza]] dhidi yake. Falsafa hiyo ilienea katika matabaka ya juu ya nchi nyingi na kufuatwa na serikali zake, ambazo zilianza kulibana kwa njia nyingi, hasa kwa kuzuia mashirika ya kitawa. Mambo yalizidi kuwa magumu [[Mapinduzi ya Ufaransa]] yalipopiga vita dini, kuanzia Ukatoliki. [[Akili]] ilisimikwa kama mungu mpya. [[Kalenda]] mpya ilitengenezwa ili kufuta wiki na Jumapili pamoja na [[sikukuu za Kikristo]]. Monasteri zote zilibomolewa, wengi waliuawa au kufukuzwa nchini kwa sababu ya imani yao. Mali za Kanisa zilitaifishwa na mapadri walidaiwa kula kiapo cha kufuata serikali badala ya Papa. Mnamo [[1799]] [[Papa Pius VI]] alitekwa hadi Ufaransa na hatimaye kufa kifungoni. Kiongozi wa Ufaransa, [[Napoleon Bonaparte]], alizidi kueneza misimamo mipya katika sehemu kubwa ya Ulaya aliyoiteka. Hata Waorthodoksi walipata shida za namna hiyo hasa [[Urusi]], ambapo mwaka [[1721]] Kaisari [[Petro I]] alifuta [[Upatriarki]] nchini na kuweka Kanisa moja kwa moja chini ya serikali. ==Ukristo katika karne ya 19== [[Image:IX. Piusz pápa.jpg|thumb|right|200px|Pius IX, Papa aliyeongoza Kanisa kwa muda mrefu kuliko wote ([[1846]]-[[1878]]).]] Baada ya Ufaransa wa Napoleon kushindwa ([[1815]]), nchi za Ulaya zilikubaliana kurudisha hali ilivyokuwa kabla ya [[mapinduzi]], lakini haikuwa rahisi. Umati wa watu ulizidi kusogea mbali na dini. Baada ya mateso yao, Papa na Kanisa Katoliki walipewa tena [[heshima]], lakini [[siasa]] iliendelea kuwa dhidi yao. [[Kilele]] chake ni [[Kulturkampf]] (kwa [[Kijerumani]]: vita vya utamaduni) iliyotangazwa na [[Chansela Bismarck]] ili kuzuia umoja wa Wakatoliki wa Ujerumani na Papa. Majimbo na [[parokia]] nyingi vilibaki bila mchungaji, mapadri wengi walifungwa n.k. Kabla ya hapo, [[Papa Pius IX]] alikutanisha maaskofu mjini Roma kwa [[Mtaguso wa kwanza wa Vatikano]] ([[1869]]-[[1870]]) uliotangaza [[dogma]] ya [[karama]] ya Papa kutokosea anapotoa mafundisho ya moja kwa moja "ex cathedra". Mtaguso ulikatishwa na jeshi la Italia lililovamia Roma na kuuteka moja kwa moja, likikomesha [[Dola la Papa]] (1870). Tukio hilo lilimkomboa Papa kutoka majukumu ya kisiasa na kumwezesha kuimarisha mamlaka yake ya kiroho duniani kote dhidi ya [[utaifa]] uliotesa Kanisa kwa karne kadhaa. Karne ya 19 iliona pia Wakatoliki kuchangamkia tena umisionari, kuanzia Wafaransa. Jambo lingine la pekee katika Kanisa Katoliki la karne hiyo ni uundaji wa mashirika ya kitawa ya kike na ya kiume zaidi ya 2000 yaliyolenga [[huduma]] maalumu, k.mf. kuhubiri [[kijiji|vijijini]], kulea [[vijana]], kufundisha ma[[fukara]], kuuguza [[wagonjwa]], kuanzisha [[misheni]], kushughulikia [[upashanaji habari]]. Mara nyingi mashirika hayo yanafanana ingawa yalianzishwa wakati na mahali tofauti, kwa kawaida chini ya askofu wa [[jimbo]], baada ya mashirika ya zamani kuzuiwa na serikali. Kati ya waanzilishi muhimu zaidi wakumbukwe [[Karolo Yosefu Mazenod]] ([[1782]]-[[1861]]), [[Vinsenti Pallotti]] ([[1795]]-[[1850]]), [[Antoni Maria Claret]] ([[1807]]-[[1870]]), [[Yohane Bosco]] ([[1815]]-[[1888]]), [[Daniele Comboni]] ([[1831]]-[[1881]]), [[Arnold Janssen]] ([[1837]]-[[1909]]). Kati ya wanawake, [[Yoana Antida Thouret]] ([[1765]]-[[1826]]), [[Magdalena wa Canossa]] ([[1774]]-[[1835]]), [[Visensya Gerosa]] ([[1784]]-[[1847]]) pamoja na [[Bartolomea Capitanio]] ([[1807]]-[[1833]]), [[Frances Cabrini|Fransiska Saveri Cabrini]] ([[1850]]-[[1917]]). Uprotestanti uliendelea kufaidika na uamsho, ingawa huko Marekani walifikia hatua ya kuanzisha madhehebu mengi ya aina mpya, yaliyojaribu kuanza kila kitu upya kwa msingi wa Biblia, yakidharau historia yote ya Kanisa kama upotoshaji wa imani. Miaka ya mwisho ya karne ya 19 iliona [[ustawi]] wa [[elimu ya Biblia]] iliyoongozwa na mawazo mapya kabisa yaliyoyumbisha imani ya wengi kwa kukanusha mambo yapitayo [[maumbile]] ([[teolojia]] ya [[Usasa]]). ==Karne ya 20== [[Image:JohannesPaul2-portrait.jpg|thumb|left|200px|Papa Yohane Paulo II ([[1978]]-[[2005]]) anahesabiwa na wanahistoria kadhaa kama mtu aliyeathiri [[ulimwengu]] kuliko watu wote wa karne ya 20, hasa kwa kusambaratisha Ukomunisti na kumaliza [[vita baridi]].]] Wakati Ulaya ulipozidi kuachana na dini, Ukristo ulienea kwa kasi ya ajabu katika bara la Afrika, na kwa kiasi tofauti katika maeneo mengine yasiyokuwa na mapokeo hayo. Mang'amuzi ya kimisionari yalifanya Wakristo watambue upya haja ya umoja kati yao. Walianza Waprotestanti ([[Kongamano la Edinburgh]], [[1910]]), halafu Waorthodoksi na Wakatoliki. Masomo ya liturujia na uchungaji pamoja na uchunguzi wa maandishi ya mababu wa Kanisa vilileta pumzi mpya katika madhehebu mbalimbali. [[Mtaguso wa pili wa Vatikano]] ([[1962]]-[[1965]]) ulioitishwa na [[Papa Yohane XXIII]] ulielekeza Kanisa Katoliki kukabili vema ulimwengu wa kisasa badala ya kuulaumu tu. Lakini karne ya 20 inakumbukwa hasa kwa dhuluma za kidini zisizowahi kutokea: hasa [[Ukomunisti]], ulioteka Urusi ukaenea polepole hadi kutawala [[theluthi]] moja ya binadamu wote, ulipiga vita dini kwa namna zote na kuua mamilioni ya waamini, hasa Waorthodoksi. Hatimaye, chini ya [[Papa Yohane Paulo II]], wa kwanza kutoka mataifa ya Kislavi, Wapolandi walifaulu kuangusha serikali ya Kikomunisti, wakifuata na wenzao wa nchi zote za [[Ulaya Mashariki]]. Baada ya hapo, Ukristo uliamka upya katika nchi hizo. ==Tazama pia== * [[Historia ya Kanisa Katoliki]] ==Tanbihi== {{marejeo}} ==Marejeo== * [[John Bowden (theologian)|Bowden, John]]. ''Encyclopedia of Christianity'' (2005), 1406pp [http://www.amazon.com/dp/0195223934/ excerpt and text search] * {{Rejea kitabu | last = Cameron | first = Averil | title = Christianity and the Rhetoric of Empire: The Development of Christian Discourse | publisher = University of California Press | year = 1994 | location = Berkeley, CA | pages = 275 | url = https://books.google.com/?id=QOlHkpXPTQoC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false | isbn = 0-520-08923-5 }} * [[Philip Carrington|Carrington, Philip]]. ''The Early Christian Church'' (2 vol. 1957) [https://web.archive.org/web/20110624034931/http://www.questia.com/read/13569586 vol 1]; [https://web.archive.org/web/20110624034718/http://www.questia.com/read/23514152 online edition vol 2] * {{Rejea kitabu |last = González|first = Justo L. |title = The Story of Christianity: Vol. 1: The Early Church to the Reformation |publisher = Harper |year = 1984 |isbn = 0-06-063315-8}}; {{Rejea kitabu |title = The Story of Christianity, Vol. 2: The Reformation to the Present Day |year = 1985 |isbn = 0-06-063316-6}} * {{Rejea kitabu |last = Grabar|first = André |year = 1968 |title = Christian iconography, a study of its origins |url = https://archive.org/details/christianiconogr0000grab|publisher = Princeton University Press |isbn = 0-691-01830-8}} * {{Rejea kitabu |last = Hastings|first = Adrian |year = 1999 |title = A World History of Christianity |publisher = Wm. B. Eerdmans Publishing |place= Grand Rapids |isbn = 0-8028-4875-3}} * Holt, Bradley P. ''Thirsty for God: A Brief History of Christian Spirituality'' (2nd ed. 2005) * Johnson, Paul. ''History of Christianity'' (1979) [http://www.amazon.com/dp/0684815036 excerpt and text search] * {{cite book|author=Koschorke, Klaus|title=A History of Christianity in Asia, Africa, and Latin America, 1450-1990: A Documentary Sourcebook|url=https://books.google.com/books?id=dbq6fkyp698C&pg=PA389|year=2007|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|display-authors=etal}} [http://www.amazon.com/History-Christianity-Africa-America-1450-1990/dp/0802828892/ excerpt ansd text search and highly detailed table of contents] * {{Rejea kitabu |last = Latourette|first = Kenneth Scott |title = A History of Christianity, Volume 1: Beginnings to 1500 |edition= revised |year = 1975 |publisher = Harper |isbn = 0-06-064952-6}} [http://www.amazon.com/dp/0060649526 excerpt and text search]; {{Rejea kitabu |title = A History of Christianity, Volume 2: 1500 to 1975 |year = 1975 |isbn = 0-06-064953-4 }} * Livingstone, E. A., ed. ''The Concise Oxford Dictionary of the Christian Church'' (2nd ed. 2006) [http://www.amazon.com/dp/019861442X/ excerpt and text search] online at [http://www.oxfordreference.com Oxford Reference] * [[Diarmaid MacCulloch|MacCulloch, Diarmaid]]. ''Christianity: The First Three Thousand Years'' (2010) * McLeod, Hugh, and Werner Ustorf, eds. ''The Decline of Christendom in Western Europe, 1750-2000'' (2003) 13 essays by scholars; [https://web.archive.org/web/20110624034819/http://www.questia.com/read/107349727 online edition] * [[John Anthony McGuckin|McGuckin, John Anthony]]. ''The Orthodox Church: An Introduction to its History, Doctrine, and Spiritual Culture'' (2010), 480pp [http://www.amazon.com/dp/1444337319/ excerpt and text search] * [[John Anthony McGuckin|McGuckin, John Anthony]]. ''The Encyclopedia of Eastern Orthodox Christianity'' (2011), 872pp * {{Rejea kitabu |last = Shelley|first = Bruce L. |year = 1996 |title = Church History in Plain Language |edition = 2nd |isbn = 0-8499-3861-9}} * [[Rodney Stark|Stark, Rodney]]. ''The Rise of Christianity'' (1996) * Tomkins, Stephen. ''A Short History of Christianity'' (2006) [http://www.amazon.com/dp/0802833829 excerpt and text search] == Viungo vya nje == *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wb/sw/Historia_ya_Kanisa_ikoll Historia ya Kanisa (I Koll)] [[Jamii:Historia]] [[Jamii:Ukristo]] [[Jamii:Historia ya Kanisa|!]] dwgyzoolj8zf99xd64ndogdui2ufdcw 0 42987 1607928 1506386 2026-10-14T03:20:57Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607928 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist <!-- See Wikipedia:WikiProject Musicians --> | Jina = Das EFX | Img = Das EFX-mika-06.jpg | Landscape = | Background = group_or_band | Jina la kuzaliwa = | Alias = | Born = | Died = | Asili yake = [[Petersburg, Virginia]], [[Marekani]] | Instrument = | Aina = [[Hip hop music|Hip-Hop]], [[hardcore hip hop]] | Occupation = | Miaka ya kazi = 1988–hadi sasa | Studio = [[East West Records]]/[[Atlantic Records]] | Ameshirikiana na = [[EPMD]], [[Hit Squad]], [[DJ Premier]] | URL = | Wanachama wa sasa = Dray<br/>Skoob | Past_members = | Notable_instruments = }} ''' Das EFX''' ni kundi la [[muziki wa hip hop]] kutoka nchini [[Marekani]]. Kundi linaunganishwa na Ma-Emcee wawili ambao ni '''Skoob''' (anajulikana pia kama '''Books''', amezaliwa na jina la '''William "Willie" Hines''', mnamo 27 Novemba, 1970) na '''Dray''' (anajulikana pia kama '''Krazy Drayzy''', amezaliwa na jina la '''Andre Weston''', mnamo 9 Septemba, 1970). Wameanza kupata umaarufu wao mwanzoni mwa miaka ya 1990 kwa kufuatia kushirikiana kwao na kina [[EPMD]] na [[Hit Squad]] na kwa pamoja waliweza kueneza ladha ya mashairi ya ukweli, ambapo wakawa miongoni mwa wana hip hop waliokuwa na athira kubwa katika muziki wa hip hop mwanzoni mwa miaka ya 1990.<ref>[{{Allmusic|class=artist|id=p26/biography|pure_url=yes}} allmusic ((( Das EFX > Biography )))</ref> Staili yao inajumlisha mistari ambayo si mibaya sana ambayo wanaimba kwa kasi sana (ikiwa ni pamo mwisho wake kutia maneno kama "''-iggedy''") na marejeo kadha wa kadha za tamaduni maarufu. ==Historia== Mwanachama Skoob anatoka mjini [[Brooklyn, New York City]] wakati Krazy Drayzy anatoka mjini [[Teaneck, New Jersey]] lakini wawili hao walikutana katika [[Chuo Kikuu cha Jimbo la Virginia]] kunako mwaka wa 1988 na wakaanza kuimba pamoja. Wamejiita "Das" inasimama kama "Drayz na Skoob" na "EFX" ina maana ya "effects". Das EFX wamepata mwamko wa kina EPMD katika onesho moja la kusaja watu wenye vipaji, licha ya kupoteza shindano, wamefanya vyema kiasi cha kuwashawishi kina EPMD kuingia nao mkataba wa kurekodi. Wawili walipata umaarufu na mafanikio yao makubwa baada ya kutoa albamu yao ya kwanza, ''[[Dead Serious (albamu)|Dead Serious]]'', ambayo iliangaza staili yao ya kurap ambayo si ya kawaida ambayo waliita jina la "sewage". ''Dead Serious'' ikabahatika kwenda katika ngazi ya platinum na kibao chake kikali cha, "They Want EFX," (ambayo ilichukua sampuli kadhaa za kibao cha [[James Brown]] "Blind Man Can See It" na kingine cha [[Malcolm McLaren]] "[[Buffalo Gals]]") kilifika katika chati za kumi bora ya ''[[Billboard (magazine)|Billboard]]'' na [[Hot R&B/Hip-Hop Songs|R&B]] huko nchini [[Marekani]], arobaini bora ya [[Billboard Hot 100]] na #1 kwenye chati za [[Hot Rap Tracks]]. Zikifuatiwa na single kama vile "Mic Checka" na "Straight Out the Sewer" hazijashika chati kabisa kwenye Hot 100, lakini zilifika nafasi ya #1 na #3 kwenye chati za Hot Rap Tracks. Wawili hawa walipata kuonekana kwenye single bab-kubwa ya [[Ice Cube]] "[[Check Yo Self]]". Wimbo huo ulifika nafasi ya #20 kwenye chati za Hot 100 na #1 kwenye Rap Tracks. Wimbo ulishika nafasi ya #36 kwenye chati za [[UK Singles Chart]] mnamo mwezi wa Agosti 1993. Single hii pia iliuza zaidi ya nakala milioni moja nchini Marekani.<ref name="British Hit Singles & Albums">{{cite book | first= David | last= Roberts | year= 2006 | title= British Hit Singles & Albums | edition= 19th | publisher= Guinness World Records Limited | location= London | isbn= 1-904994-10-5 | page= 141}}</ref> Their [[refrain]] of "Chiggedy-check yo self before you wriggedy-wreck yo self" became a [[catchphrase]] in 1993. The song has since appeared in the [[videogame]] ''[[Grand Theft Auto: San Andreas]]'', playing on the radio station [[Radio Los Santos]]. Kipindi ambacho kundi li linaanza mnamo 1992 hadi 1993, mitindo yao kadha wa kadha ilipatwa kuigwa na baadhi ya makundi mengine ya muziki wa hip hop kama vile [[Lords of the Underground]], The [[Fu-Schnickens]], [[Kris Kross]], [[Common (rapper)|Common]] na hata, hasa kidogo [[Public Enemy]]. Mtindo wao wa ''iggedy'' nao ulipatwa kurudiwa tena mnamo mwaka wa 1996 na [[BLACKstreet]] kwenye wimbo wao wa "[[No Diggity]]" wakiweka "diggity" wakimaanisha "doubt" au "shaka". Hii pia ulikuwa moja kati ya misemo maarufu sana kwa kipindi hicho. ==Diskografia== {| class="wikitable" ! Maelezo ya Albamu |- | '''''[[Dead Serious (albamu)|Dead Serious]]''''' *Imetolewa: April 7, 1992 *Tunukio: Platinum *Chati za Billboard 200: #16 *Chati za R&B/Hip-Hop: #1 *Single: "They Want Efx"/"Jussummen", "Mic Checka", "Straight From Da Sewer" |- | '''''[[Straight Up Sewaside]]''''' *Imetolewa: November 16, 1993 *Tunukio: Gold *Chati za Billboard 200: #20 *Chati za R&B/Hip-Hop: #6 *Single: "Freakit"/"Gimme Dat Microphone", "Baknaffek", "Kaught In Da Ak"/"It'z Lik Dat" |- | '''''[[Hold It Down (Das EFX album)|Hold It Down]]''''' *Imetolewa: September 26, 1995 *Chati za Billboard 200: #22 *Chati za R&B/Hip-Hop: #4 *Single: "Real Hip-Hop"/"No Diggedy", "Microphone Master" |- | '''''[[Generation EFX]]''''' *Imetolewa: March 24, 1998 *Chati za Billboard 200: #48 *Chati za R&B/Hip-Hop: #10 *Single: "Rap Scholar" ([[UK Singles Chart|UK]] #42<ref name="British Hit Singles & Albums"/> |- | '''''[[How We Do (album)|How We Do]]''''' *Imetolewa: September 23, 2003 *Chati za Billboard 200: *Chati za R&B/Hip-Hop: *Singles: "East Coast Husslaz"/"How We Do" |} ==Marejeo== {{reflist}} ==Viungo vya Nje== *{{MySpace|dasefxclassic|Das EFX}} * [http://www.allhiphop.com/features/?ID=697 Interview with Das EFX from 2003] {{Wayback|url=http://www.allhiphop.com/features/?ID=697 |date=20060101030659 }} * [http://www.hiphop-elements.com/article/read/6/6790/1/ Interview with Das EFX from 2007] {{Wayback|url=http://www.hiphop-elements.com/article/read/6/6790/1/ |date=20100202233529 }} * [http://artofrhyme.com/interviews/artist/Krazy-Drayzy-(Das-Efx)/148/ Krazy Drayzy 2009 Interview (ArtofRhyme.com)] {{Wayback|url=http://artofrhyme.com/interviews/artist/Krazy-Drayzy-(Das-Efx)/148/ |date=20110707170539 }} * [http://das-efx.tk/ Das EFX international fun club] {{Wayback|url=http://das-efx.tk/ |date=20110814075032 }} {{Das EFX}} {{DEFAULTSORT:Das Efx}} [[Jamii:Makundi ya hip hop ya Marekani]] [[Jamii:Makundi ya hip hop ya East Coast]] dfcaii3wk2lbyswn3syukm35kj3pei7 0 55045 1608021 1600142 2026-10-14T05:10:36Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1608021 wikitext text/x-wiki '''Utumizi mzuri wa dawa''' (pia: '''uzingativu''') katika [[taaluma]] ya [[uuguzi]], inaelezea kiwango ambacho [[mgonjwa]] huzingatia [[ushauri]] wa [[daktari]]. Kwa kawaida, humaanisha uzingativu katika matumizi ya [[dawa]], lakini pia ina maana ya matumizi ya vifaa vya matibabu kama vile stockings compression, utunzi wa [[jeraha sugu]], [[Mazoezi ya mwili|mazoezi ya binafsi]], au kuhudhuria ushauri au [[kozi]] nyingine za matibabu. [[Muuguzi]] na [[mgonjwa]] wote huathiri utumizi mzuri wa dawa, na uhusiano mwema baina ya daktari na mgonjwa huathiri pakubwa katika kuboresha utumizi bora wa dawa, ingawa [[gharama]] kubwa za dawa pia huchangia pakubwa. Kutozingatia utumizi bora wa dawa ni kikwazo kikubwa katika utoaji wa [[huduma]] bora ya [[afya]]. Makadirio ya [[Shirika la Afya Duniani]] yanaonyesha kwamba ni karibu 50[[%]] ya wagonjwa wanaougua [[magonjwa sugu]] wanaoishi katika [[nchi zilizoendelea]] hufuata mapendekezo ya matibabu. Haswa, viwango vya chini vya kuzingatia matibabu ya [[pumu]], [[kisukari]] na [[Shinikizo la damu]] huchangia kwa kiwango fulani gharama na mzigo wa kiuchumi wa hali hiyo. Makadirio ya viwango vya uzingativu yaweza kuwa juu katika maandiko ya utabibu, kwani kiwango cha uzingativu huwa juu katika uundaji wa majaribio ya kliniki lakini hushuka katika "ulimwengu wa halisi". <ref name="BandolierStatins2004"/> Vikwazo vikuu katika uzingativu wa dawa ni kama vile mfumo wa matibabu wa kisasa ulio na utaratibu, ukosefu wa "elimu ya afya" na ukosefu wa ufahamu wa faida za matibabu, matukio ya adhari za kando za dawa zisizojadiliwa, gharama ya madawa ya kuagizwa na daktari, na mawasiliano duni au ukosefu wa uaminifu baina ya mgonjwa na muuguzi au muhuduma wake wa afya. Juhudi za kuboresha utumiaji mzuri wa dawa zimelengwa katika kurahisisha ufungashaji dawa, kutoa kumbusho za dawa bora, kuboresha elimu ya wagonjwa,na kuweka vikwazo kwenye idadi ya dawa zinazoagizwa kwa wakati mmoja. ==Istilahi== Jumla ya nusu ya watu ambao mfumo wa utaratibu wa matibabu wameagiziwa,hawauzingatii ipasavyo. <ref name="WhoReport"/> Hadi hivi karibuni, ilijulikana kama "kutozingatia", ambayo wakati mwingine ilimaniisha kutofuata maagizo ya matibabu na ilitokana na tabia za kihuni au kupuuza maelekezo kwa makusudi. Leo, wataalamu wa afya hutumia kwa kawaida zaidi "uzingatifu wa mfumo ulio na utaratibu" kuliko "utumizi bora wa dawa", kwa sababu maneno haya hukisiwa kuwasilisha haswa sababu ambazo huwafanya wagonjwa hauri wa daktari.<ref name="Ngoh">{{cite journal |author=Ngoh LN |title=Health literacy: a barrier to pharmacist-patient communication and medication adherence |journal=J Am Pharm Assoc (2003) |volume=49 |issue=5 |pages=e132–46; quiz e147–9 |year=2009 |pmid=19748861 |doi=10.1331/JAPhA.2009.07075 }}</ref> Hata hivyo, istilahi kamili bado suala la mjadala. <ref>{{cite journal |doi=10.1056/NEJMra050100 |author=Osterberg L, Blaschke T |title=Adherence to Medication |url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2005-08-04_353_5/page/487 |journal=[[N Engl J Med]] |year=2005 |volume=353 |issue=5 |pages=487–97 |pmid=16079372}}</ref> <ref>{{cite journal |author=Aronson JK |title=Compliance, concordance, adherence |journal=[[Br J Clin Pharmacol]] |year=2007 |volume=63 |issue=4 |pages=383–4 |pmid=17378797 |pmc=2203247 |doi=10.1111/j.1365-2125.2007.02893.x }}</ref> Katika baadhi ya matukio, upatano hutumika hasa kwa mgonjwa kuzingatia mfumo ulio na utaratibu wa matibabu ambao umeundwa kwa ushirikiano wake na daktari, na kuutofautisha na uaminifu, ambao ni mfumo ambao ni daktari pekee anayetoa utaratibu wa tiba.<ref>{{cite web |author=US NIH Office of Behavior and Social Sciences Research |url=http://obssr.od.nih.gov/pdf/Workshop_final_report.pdf |title=Framework for adherence research and translation: a blueprint for the next ten years |year=2008 |accessdate=2010-09-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100528015152/http://obssr.od.nih.gov/pdf/Workshop_final_report.pdf |archivedate=2010-05-28 }}</ref> Licha ya mjadala unaoendelea, uaminifu ndio neno linalopendelewa na [[Shirika la Afya Duniani]], Shirika la Wafamasia wa Marekani na Taasisi ya Utafiti na Mtandao wa Afya ya Marekani.<ref>{{cite web |author=Office of Behavior and Social Sciences Research |publisher=U.S. [[National Institutes of Health]] |title=Adherence Research Network |url=http://obssr.od.nih.gov/scientific_areas/health_behaviour/adherence/adherenceresearchnetwork.aspx |accessdate=12 Mei 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100502064804/http://obssr.od.nih.gov/scientific_areas/health_behaviour/adherence/adherenceresearchnetwork.aspx |archivedate=2010-05-02 }}</ref> Upatano pia unahusu mpango wa [[Ufalme wa Muungano]] NHS wa kuhusisha mgonjwa katika mchakato wa kutibiwa ili kuboresha ukubalifu. <ref name="BMJ">{{cite journal |title=Not to be taken as directed - Putting concordance for taking medicines into practice |journal=[[BMJ]] |year=2003 |volume=326 |issue=7385 |pages=348–9 |date=15 Februari 2003 |author=Marinker and Shaw |doi=10.1136/bmj.326.7385.348}}</ref> Katika muktadha huu, mgonjwa anajulishwa hali yao na matibabu yaliyoko. Hushirikiana na timu ya matibabu katika uamuzi utakaochukuliwa na kuwajibika kwa kufuatilia na kuripoti kwa timu hiyo. Uzingativu wa matibabu ni huboreshwa kwa: * Kupendekeza matibabu ambayo ni bora katika muktadha ulioko * Kuchagua matibabu yaliyo na kiwango kidogo cha chini ya athari au matatizo machache kwa ajili ya matumizi ya muda mrefu * Kuagizia idadi ya chini ya dawa mbalimbali, kwa mfano, kuagizia dozi moja ya kiua vijasumu ambayo inatibu maambukizi mawili kwa wakati mmoja (ingawa kuhatarisha kuchangia ukuaji wa usugu wakiua vijasumu) * Kurahisisha mfumo ulio na utaratibu wa kipimo cha dawa kwa kuchagua dawa tofauti au kutumia kipimo cha dawa kinacho tolewa kwa uwendelevu na kuhitaji maandalizi na vipimo cha chini wakati wa siku <ref name="Bandolier117">{{cite journal |title=Dosing and compliance? |journal=[[Bandolier (journal)|Bandolier]] |volume=117 |date=Novemba 2003 |url=http://www.medicine.ox.ac.uk/bandolier/band117/b117-8.html |at=Figure 1 |access-date=2010-09-20 |archive-date=2012-12-24 |archive-url=https://archive.today/20121224190522/http://www.medicine.ox.ac.uk/bandolier/band117/b117-8.html |dead-url=yes }}</ref> * Kujadili athari zinazowezekana, na kama kuna umuhimu wa kuendelea kutumia dawa hizo bila kujali athari * Ushauri juu ya kupunguza au kukabiliana na madhara, kwa mfano, kama kuchukua dawa ukiwa na njaa au kama umeshiba. * Kujenga uaminifu ili wagonjwa wasiwe na hofu,aibu au hasira kama hawawezi kuchukua dawa pekee, na kuruhusu daktari kujaribu njia mbadala ya muhula bora == Athari za jamii == Makadirio ya utafiti wa Shirika la Afya Ulimwengu yaonyesha kuwa ni 50% tu ya wagonjwa wanaosumbuliwa na magonjwa sugu katika nchi zilizoendelea hufuata mapendekezo ya matibabu. <ref name="WhoReport"/> Hii inaweza kuathiri afya ya mgonjwa, na kuathiri jamii pana wakati inasababisha matatizo kutokana na magonjwa sugu, kusababisha maambukizi sugu, au bila kutibiwa, ugonjwa wa akili. Viwango vya utumiaji mzuri wa dawa wakati wa kisomo cha kufuatiliwa kwa karibu huwa kwa kawaida juu zaidi ikilinganishwa na hali halisia duniani. Kwa mfano, taarifa ya utafiti mmoja uliripoti 97% kufuata katika kiwango cha mwanzo wa matibabu na statins lakini 50% ya wagonjwa walikuwa bado wanafanya inavyotakikana baada ya miezi sita. <ref name="BandolierStatins2004">{{cite journal |title=Patient Compliance with statins |journal=[[Bandolier (journal)|Bandolier]] |url=http://medicine.ox.ac.uk/bandolier/booth/cardiac/patcomp.html |year=2004 |access-date=2010-09-20 |archive-date=2011-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706164817/http://www.medicine.ox.ac.uk/bandolier/booth/cardiac/patcomp.html |dead-url=yes }}</ref> == Masuala ya utumizi mzuri wa dawa == === Viwango vya kuagiza dawa kwa daktari === Ingawa mhuduma wa afya akikumbana na mgonjwa huweza kusababisha mgonjwa kuondoka na dawa kwa ajili ya ugonjwa, si wagonjwa wote watachukuwa dawa hiyo katika duka la dawa. Nchini Marekani, ni 20-30% ya maagizo ya dawa kutoka kwa daktari ambayo hujazwa katika duka la dawa. <ref>{{cite journal |author=Fischer MA, Stedman MR, Lii J, ''et al.'' |title=Primary medication non-adherence: analysis of 195,930 electronic prescriptions |journal=J Gen Intern Med |volume=25 |issue=4 |pages=284–90 |year=2010 |month=Aprili |pmid=20131023 |doi=10.1007/s11606-010-1253-9 |pmc=2842539 }}</ref> <ref> Norton M. (Reuters Health) ''Many patients may not fill their prescriptions'' (2010), [http://www.reuters.com/article/idUSTRE61G3QX20100217 ] Accessed 12 Mei 2010</ref> Kuna sababu nyingi zinazowafanya wagonjwa kutojaza maagizo ikiwa nipamoja na gharama ya dawa, mashaka haja ya dawa, au upendeleo kwa-huduma hatua binafsi kuliko dawa nyingine. Gharama ndio kizuizi kikuu kwa kufuata maagizo ya madawa. Utafiti wa kitaifa wa Marekani uliofanyiwa watu wazima ya 1,010 mwaka wa 2001 uligundua kuwa 22% walichagua kutojaza maagizo kwa sababu ya bei, ambayo ni sawa na kiwango cha jumla 20-30% ya maagizo ambayo huwa hayajazwi. <ref name="Harris"/> === Kumaliza tiba === Mara baada ya kuanza, wagonjwa mara si haba hawafuati mfumo wa matibabu kama ilivyoagizwa, na mara nyingi kumaliza kozi ya tiba. <ref name="APA"/> <ref name="Ngoh"/> Gharama na uelewaji mbaya wa maelekezo kwa ajili ya matibabu (inajulikana kama elimu ya afya '') ni vikwazo vikuu katika ukamilisho wa matibabu. Kama ilivyotajwa awali, Shirika la Afya Duniani (WHO) lina makadirio ya kwamba ni 50% tu ya watu ambao hukamilisha tiba ya ya muda mrefu kwa ajili ya matibabu ya muda mrefu illnesses as they were prescribed, which puts patient health at risk.<ref name="WhoReport"/> Aina mbalimbali ya mbinu zimependekezwa ili kusaidia wagonjwa kukamilisha ya matibabu kama walivyoagizwa. Mbinu hizi ni pamoja na miundo zinazosaidia kurahisisha kukumbuka mfumo wa matibabu na kipimo na pia maandiko mbalimbali kwa ajili ya kuongeza uelewano na subira ya maelekezo. Kwa mfano, dawa wakati mwingine hupakiwa na mifumo ya kukumbusha siku na / au muda wa wiki wa kuchukua dawa. Kwa lengo la kusaidia uzingativu wa dawa na wagonjwa, shirika lisilo na kibiashara ('''Healthcare Compliance Packaging Council of Europe/HCPC-Europe)''' [http://www.hcpc-europe.org/cms/front_content.php?idcat=94 ] {{Wayback|url=http://www.hcpc-europe.org/cms/front_content.php?idcat=94 |date=20081019100628 }}[58] ilianzishwa kati ya wanasekta wa dawa, sekta ya upakiaji na wawakilishi, wa mashirika ya wagonjwa wa Ulaya. Maudhui ya HCPC-Ulaya ni kusaidia na kuelimisha sekta ya afya katika uboreshaji wa ufuataji wa matumizi ya dawa na wagojwa kupitia upakiaji mzuri. Aina mbalimbali ya upakiaji zimeendelezwa na ushirikiano huu ili kusaidia katika kufuata maagizo ya dawa. Kushindwa kukamilisha mfumo wa matibabu kama ilivyo agizwa ina athari mbaya ya afya duniani kote. <ref name="WhoReport"/> Mifano ya kiwango na matokeo ya kutozingatia mfumo wa matibabu kwa magonjwa kadha ni kama ifuatavyo: * Kutozingatia matumizi kwa Ugonjwa wa kisukari (98% katika Marekani) ni sababu kuu ya matatizo kuhusiana na ugonjwa wa kisukari yakiwa ni pamoja na uharibifu wa neva na kuharibika kwa figo. * Kutozingatia kwa Shinikizo la damu (93% nchini Marekani, 70% katika Uingereza) ni sababu kubwa ya mmambukizi ya ghafla ya moyo na kiharusi. * Kutozingatia kwa ugonjwa wa Pumu ni (28-70% duniani kote) huongeza hatari ya mashambulizi makali ya pumu yanayohitaji kulazwa hospaitalini. ==Marejeo== {{Marejeo|refs= <ref name=APA>{{Rejea tovuti |work=APA Highlights Newsletter |title=Enhancing Patient Adherence: Proceedings of the Pinnacle Roundtable Discussion |date=Oktoba 2004 |volume=7 |issue=4 |url=http://www.pharmacist.com/AM/Template.cfm?Section=Home2&TEMPLATE=/CM/ContentDisplay.cfm&CONTENTID=11174 |accessdate=2021-12-29 |archivedate=2011-06-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110615092834/http://www.pharmacist.com/AM/Template.cfm?Section=Home2&TEMPLATE=%2FCM%2FContentDisplay.cfm&CONTENTID=11174 }}</ref> <ref name=Harris>{{Rejea habari |publisher=Harris Interactive |title=Out-of-pocket costs may be a substantial barrier to prescription drug compliance |url=http://www.harrisinteractive.com/news/newsletters/healthnews/HI_HealthCareNews2001Vol1_iss32.pdf |accessdate=12 Mei 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100103211324/http://harrisinteractive.com/news/newsletters/healthnews/HI_HealthCareNews2001Vol1_iss32.pdf |archivedate=2010-01-03 }}</ref> <ref name=WhoReport>{{Rejea kitabu |author=World Health Organization |title=Adherence to Long-Term Therapies: Evidence for Action |publisher=World Health Organisation |location=Geneva |date=2003 |isbn=92-4-154599-2 |format=PDF |url=http://www.who.int/chp/knowledge/publications/adherence_full_report.pdf}}</ref> }} ==Viungo vya nje== * [http://www.who.int/chp/knowledge/publications/adherence_full_report.pdf Adherence to Long-Term Therapies], ripoti kutoka kwa [[Shirika la Afya Duniani]]. [[Jamii:Tiba]] [[Jamii:Madawa]] 3sbsdmakmc4d36r8rd4cqhxziejs2wy 0 55052 1607848 1514179 2026-10-14T03:16:51Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607848 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = Q fever | ICD10 = {{ICD10|A|78||a|75}} | ICD9 = {{ICD9|083.0}} | DiseasesDB = | MedlinePlus = | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 1982 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|ped|1973}} | MeshID = D011778 | }} '''Homa ya Q''' ni [[ugonjwa]] unaosababishwa na ''Coxiella burnetii,'' <ref name="pmid16547017">{{cite journal |author=Beare PA, Samuel JE, Howe D, Virtaneva K, Porcella SF, Heinzen RA |title=Genetic diversity of the Q fever agent, Coxiella burnetii, assessed by microarray-based whole-genome comparisons |journal=J. Bacteriol. |volume=188 |issue=7 |pages=2309–24 |year=2006 |month=Aprili |pmid=16547017 |pmc=1428397 |doi=10.1128/JB.188.7.2309-2324.2006 |url=http://jb.asm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=16547017}}</ref> [[bakteria]] anayeathiri [[binadamu]] na [[wanyama]]. Bakteria huyo si wa kawaida ila anaweza kupatikana katika [[ng'ombe]], [[kondoo]], [[mbuzi]] na [[mamalia]] wengine wafugwao, ikiwa ni pamoja na [[paka]] na [[mbwa]]. [[Maambukizi]] hutokana na kuvuta [[pumzi]] yenye chembechembe zilizosindikwa katika [[hewa]], na kugusa [[maziwa]], [[mkojo]], [[kinyesi]], majimaji ya [[uke]], au [[shahawa]] za wanyama walioambukizwa. Mara chache, ugonjwa huo hutokana na [[kupe]]. <ref>{{cite web|title=Q fever|url=http://www.cdc.gov/ncidod/dvrd/qfever/}}</ref> Muda mpaka ugonjwa utokee ni siku 9-40. Unaweza kuchukuliwa kama ugonjwa ambao ni rahisi kupata maambukizi [[duniani]], kwa sababu mwanadamu anaweza kuambukizwa na bakteria moja. <ref>[http://www.cdc.gov/ncidod/dvrd/qfever/ Homa ya Q husababishwa na Coxiella burnetii]</ref> Bakteria huyo huishi katika mazingira maalumu ndani ya mwili. == Historia == [[File:Pneumonia x-ray.jpg|right|thumb|Image A:X-ray ya kawaida ya kifua. Image B: Homa ya Q ya mapafu.]] Mara ya kwanza ulielezwa na Edward Holbrook Derrick <ref>''Q'' Derrick eh. ''"homa ya Q,aina ya homa mpya : dalili za kikliniki, utambuzi, na uchunguzi wa kimaabara.'' ''Aust J Med. '' ''1937, 11:281-299.'' </ref> katika machinjio ya [[Brisbane]], [[Queensland]], [[Australia]]. Herufi "Q" husimama kwa "query" na ilitumika wakati [[kimelea]] kisababishi hakijulikani, na iliteuliwa baada ya mapendekezo kama, "homa ya machinjio" na "homa ya Queensland rickettsial", ili kuepuka ukinzani mbaya, aidha katika sekta ya [[mifugo]] au jimbo la Queensland. <ref>{{cite book | author = Joseph E. McDade | chapter = Historical Aspects of Q Fever | title = Q Fever, Volume I: The Disease | url = https://archive.org/details/qfever0000unse | editor = Thomas J. Marrie | publisher = CRC Press | year = 1990 | isbn = 0849359848 | page = [https://archive.org/details/qfever0000unse/page/8 8]}}</ref> Bakteria ya homa ya Q iligundulika mwaka [[1937]], wakati [[Frank Burnet|Frank Burnet MacFarlane]] na Mavis Freeman walipoitenganisha kutoka kwa mmoja wa wagonjwa wa Derrick. <ref>Burnet FM, Freeman M. majaribio ya uchunguzi juu ya virusi vya homa ya "Q". J Med Aust 1937, 2: 299-305.</ref> Awali ilitambuliwa kama aina ya ''Rickettsia.'' HR Cox na Davis waliitenganisha kutoka kwenye kupe kule [[Montana]], [[Marekani]] mwaka [[1938]]. <ref> Davis, Ge, na Cox HR. 1938. [http://www.jstor.org/pss/4582746 Chujio lipitishalo vimelea vya maambukizi kutoka kwenye kupe. ][http://www.jstor.org/pss/4582746 I. kutengwa kutoka andersonii Dermacentor, athari kwa wanyama, na upandikizaji.] Afya ya umma Rep. 53:2259-2282.</ref> Ni ugonjwa wa wanyama,ambao unapatikana sanasana kwenye ng'ombe, kondoo na mbuzi. ''Coxiella burnetii'' hachukuliwi kama anahusiana kwa karibu na Rickettsiae bali ni kama sawa na ''Legionella'' na ''Francisella'' na ni bakteria ya kwenye [[protini]]. == Muonekano == Muda mpaka utokee ni [[wiki]] kati ya 2 mpaka 3. Kwa kawaida hutokea kama [[dalili]] ya [[mafua]] ikiambatana na utokeaji wa haraka wa [[homa]], mwili kutokuwa katika hali ya kawaida, [[jasho]], kuumwa [[kichwa]] sana, myalgia ([[maumivu]] ya [[misuli]]), maumivu ya maungio, kupoteza [[hamu ya chakula]], matatizo ya kupumua, kukohoa [[kikohozi]] kikavu, maumivu ya kuvimba kwa plura, [[baridi]], kuchanganyikiwa na dalili zitokanazo na njia ya [[chakula]] kama vile [[kichefuchefu]], kutapika na kuhara. Homa huchukua takriban siku 7-14. Kadiri ugonjwa unavyokuwa nao, unaweza kuendelea na kuwa [[nimonia]] isiyo na dalili kamili, na kuweza kuleta tatizo litishialo [[uhai]] la upumuaji dhiki (ARDS), ambapo dalili hutokea katika siku 4 mpaka 5 za maambukizi. Nadra sana, homa ya Q husababisha (granulomatous) [[homa ya manjano]] ambayo yaweza kuwa haina dalili au kuwa na dalili kama malaise, homa, ini kuvimba (hepatomegaly) na maumivu katika quadrant juu, kulia, ya tumbo. Wakati matatizo ya transaminase mara nyingi ndio hutokea, homa ya nyongo ya manjano si ya kawaida. Uvimbe wa mishipa ya damu katika retinali ni nadra katika ugonjwa huu. <ref>{{cite journal|author=Kuhne F, Morlat P, Riss I, ''et al.''|title=Is A29, B12 vasculitis caused by the Q fever agent? (''Coxiella burnetii'')|journal=J Fr Ophtalmol|year=1992|volume=15|pages=315&ndash;21|pmid=1430809|language=French|issue=5}}</ref> Aina ya homa ya Q kimtazamo ni sawa na uvimbe ndani ya moyo (endocarditis), ambao unaweza kutokea miezi au miongo kufuatia maambukizi. Ni hatari kama hutapata tiba. Hata hivyo,kwa matibabu sahihi vifo hushuka mpaka karibu 10%. == Uonekanaji na Madhara == [[File:Coxiella burnetii 01.JPG|thumb|right|C. burnetii, homa y]] Mdudu anapatikana sehemu zote isipokuwa [[New Zealand]]. <ref name="pmid17147957">{{cite journal |author=Cutler SJ, Bouzid M, Cutler RR |title=Q fever |journal=J. Infect. |volume=54 |issue=4 |pages=313–8 |year=2007 |month=Aprili |pmid=17147957 |doi=10.1016/j.jinf.2006.10.048 |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0163-4453(06)00378-1}}</ref> Ulaya inaonekana kama hepatitis kuliko pneumonia kama ilivyo Marekani. Bakteria hii ina uwezo wa kuhimili mazingira na ni hatari kwani moja tu anaweza kusababisha maambukizi. Njia ya kawaida ya maambukizi ni kuvuta pumzi ya vumbi iliyosindikwa, kugusa maziwa, nyama, sufi na hasa mazao ya uzazi yaliyosindikwa. Kupe anaweza kuhamisha kimelea kwa wanyama wengine. Uhamisho kati ya binadamu ni nadra sana na umeweza kuripotiwa katika kesi chache sana. Baadhi ya tafiti zimeonyesha wanaume wengi zaidi wameathirika kuliko wanawake, <ref name="pmid3301708">{{cite journal |author=Dupuis G, Petite J, Péter O, Vouilloz M |title=An important outbreak of human Q fever in a Swiss Alpine valley |journal=Int J Epidemiol |volume=16 |issue=2 |pages=282–7 |year=1987 |month=Juni |pmid=3301708 |doi= 10.1093/ije/16.2.282|url=http://ije.oxfordjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=3301708}}</ref> na hii inaonekana kutokana na aina mbalimbali za uwiano katika ajira. "Walio katika hatari" ni pamoja, lakini si lazima, na: * wafanyakazi wa mifugo * wafanyakazi wa sehemu za kutunzia wanyama kabla ya kuuzwa. * wakulima * wakwangua manyoya * wasafirisha wanyama * wafanyakazi wa maabara ambao huchukua sampuli za mifugo au kutembelea sehemu za machinjio. * watu ambao hutenganisha na kuwatunza kangaroo * wafanyakazi wa (sehemu ya kuhifadhia mifugo) ambao hujifungia. == Utambuzi wa Ugonjwa == Utambuzi huzingatia vipimo vya kimiminika cha damu <ref name="pmid12491231">{{cite journal |author=Scola BL |title=Current laboratory diagnosis of Q fever |journal=Semin Pediatr Infect Dis |volume=13 |issue=4 |pages=257–62 |year=2002 |month=Oktoba |pmid=12491231 |doi=10.1053/spid.2002.127199 |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S104518700250008X}}</ref> (kuangalia mwitikio wa vilindamwili) kuliko kuangalia kiumbe chenyewe. Serology inaruhusu ugundulikaji wa maambukizi sugu pale viwango vya juu vya chembe ulinzi za mwili hupatikana dhidi ya maambukizi ya bakteria. Ugunduzi wa molekyulari ya DNA ya bakteria hutumika sana. Ukuzaji huwa ni mgumu na mara nyingi haupo katika maabara nyingi za kusomea wadudu wadogo. Homa ya Q inaweza kusababisha endocarditis (maambukizo ya valvu za moyo) ambayo inaweza kuhitaji acheokaridiografia transioesofageali kwa ajili ya uchunguzi. Homa ya manjano isababishwayo na homa ya Q hudhihirishwa na mwongezeko wa Alt na AST, lakini utambuzi yakinifu unawezekana kwa kuangalia tishu za ini ambazo huonesha athari kubwa kwenye viduara vya tishu vinavyosaidia damu kufunga {yaani fibrin ring granulomas}. <ref>{{cite journal | title=Patient with fever and diarrea | url=https://archive.org/details/sim_clinical-infectious-diseases_2006-04-01_42_7/page/n192 | author=van de Veerdonk FL, Schneeberger PM. | journal=Clin Infect Dis | year=2006 | volume=42 | pages=1051&ndash;2 | doi=10.1086/501027 }}</ref> == Tiba == Matibabu ya homa ya papo hapo ya Q kwa kutumia viuwavijidudu ni nzuri sana {{Citation needed|date=Novemba 2009}} na inapaswa kufanyika kwa kushauriana na mtaalamu wa magonjwa ya kuambukiza {/2. {3/} Madawa yatumikayo mara kwa mara ni doxycycline, Tetracycline, chloramphenicol, ciprofloxacin, ofloxacin, na hydroxychloroquine. Tatizo la muda mrefu ni vigumu kutibu na linaweza kuchukua hadi miaka minne ya matibabu na doxycycline na quinolone au doxycycline na hydroxychloroquine. Wakati wa mimba,homa ya Q ni vigumu kutibu kwa sababu doxycycline na ciprofloxacin hutumika kwa nyakati tofauti wakati wa mimba. Matibabu yanayofaa huwa ni wiki tano kwa kutumia trimoxazole. <ref>{{cite journal|journal=Clin Infect Dis|year=2007|volume=45|pages=548&ndash;555|title=Managing Q fever during pregnancy: The benefits of long-term Cctrimoxazole therapy|url=https://archive.org/details/sim_clinical-infectious-diseases_2007-09-01_45_5/page/548|author=Carcopino X, Raoult D, Bretelle F, Boubli L, Stein A | doi = 10.1086/520661|pmid=17682987|issue=5}}</ref> == Kuzuia == Kinga inatolewa na Q-Vax, chanjo ya Australia iliyotengenezwa na kampuni ya CSL ambayo hufanya kiini kizima kisiweze kufanya kazi. <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.csl.com.au/QFever.asp |title=csl.com.au |accessdate=2010-09-21 |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011035025/http://csl.com.au/QFever.asp |url-status=dead }}</ref>. Chanjo ambayo hufanya kazi ndani ya ngozi huwa na ''Coxiella'' ''burnetii waliouawa.'' Ngozi na vipimo vya damu vinatakiwa kufanyika kabla ya chanjo kwa kutambua kinga iliyopo, sababu ni kwamba kuwachanja watu ambao tayari wanakinga kunaweza kusababisha athari kubwa ndani ya mwili. Baada ya dozi moja ya chanjo, kinga hueendelea kwa miaka mingi. Kupigwa chanjo tena huwa si lazima. Uchunguzi wa kila Mwaka unapendekezwa. <ref>{{Rejea tovuti |url=http://cdp.ucsf.edu/fileUpload/UCSF_CDP_Q_Fever_Surveillance_Policy_Q_Neg_Wethers.pdf |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2010-09-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070701075855/http://cdp.ucsf.edu/fileUpload/UCSF_CDP_Q_Fever_Surveillance_Policy_Q_Neg_Wethers.pdf |archivedate=2007-07-01 |=https://web.archive.org/web/20070701075855/http://cdp.ucsf.edu/fileUpload/UCSF_CDP_Q_Fever_Surveillance_Policy_Q_Neg_Wethers.pdf }}</ref> Mwaka 2001, [[Australia]] ilianzisha mpango wa kitaifa wa chanjo ya homa ya Q kwa watu wafanyao kazi katika maeneo ambapo ni rahisi kupata ugonjwa huu. Umoja wa Urusi uliwahi kutengeneza chanjo ila madhara yake yalizuia utoaji wa leseni kwa ajili ya usambazaji wa dawa hiyo. == Vita vya kibiolojia == Homa ya Q imekuwa ikielezeka kuwa kama silaha ya kibaiolojia. <ref name="pmid14592601">{{cite journal |author=Madariaga MG, Rezai K, Trenholme GM, Weinstein RA |title=Q fever: a biological weapon in your backyard |journal=Lancet Infect Dis |volume=3 |issue=11 |pages=709–21 |year=2003 |month=Novemba |pmid=14592601 |doi= 10.1016/S1473-3099(03)00804-1|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1473309903008041}}</ref> Marekani ilichunguza homa ya Q kama silaha yakibaiolojia katika miaka ya 1950 na baadaye kusanifishwa kama wakala OU. Pale Fort Detrick na Dugway Providing Ground majaribio ya kibinadamu yalifanywa kwa Whitecoat volunteers kutambua kipimo cha wastani (18 MICLD ₅₀ / person i.h) na uendelevu wa maambukizi. Kama baiolojia sanifu,ilitengenezwa kwa wingi pale Pine Bluff Arsenal, kulikuwa na galoni 5,098 katika ghala ya silaha wakati wa kuzuia majeshi mwaka 1970. Homa ya Q ni jamii ya kisababishi "B". <ref name="pmid12704232">{{cite journal |author=Seshadri R, Paulsen IT, Eisen JA, ''et al.'' |title=Complete genome sequence of the Q-fever pathogen Coxiella burnetii |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=100 |issue=9 |pages=5455–60 |year=2003 |month=Aprili |pmid=12704232 |pmc=154366 |doi=10.1073/pnas.0931379100 |url=http://www.pnas.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=12704232}}</ref> Inaweza kuambukiza na ni stahimilivu katika usambaaji kwenye viwango mbalimbali vya joto. Vijidudu vya homa ya Q huweza kuishi kwenye ardhi hadi siku 60. ==Marejeo== {{Marejeo|2}} == Viungo vya nje == * [http://www.cdc.gov/ncidod/dvrd/qfever/ Homa ya Q] katika CDC * [http://patricbrc.org/portal/portal/patric/Taxon?cType=taxon&amp;cId=777 Aina za Coxiella burnetii] {{Wayback|url=http://patricbrc.org/portal/portal/patric/Taxon?cType=taxon&cId=777 |date=20110727165631 }} na habari zinazohusiana katika [http://patricbrc.org/ Patric] , a Bioinformatics Resource Center ifadhiliwayo na [http://www.niaid.nih.gov/ NIAID] [[Category:Magonjwa ya bakteria]] [[Category:Maradhi ya ngozi]] 3oybqlgt4p8k5lk1l8kz89zc71gffx2 0 55354 1607699 1586165 2026-10-14T02:55:37Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607699 wikitext text/x-wiki '''Upungufu wa steroidi za ubongo katika mgonjwa mahututi''' (kwa [[Kiingereza]]: Critical illness-related corticosteroid insufficiency; [[kifupi]]: CIRCI) ni aina ya ukosefu wa [[adrenali]] katika wagonjwa walio taabani wenye viwango visivyotosha vya [[steroidi]] za [[ubongo]] kwa ambayo ni duni kwa mwitikio wa dhiki kuu wanayoipitia. Ikiungana na kupungua kwa kiwango cha hisi cha kipokezi cha glukokotikoidi na majibu ya [[tishu]] kwa steroidi za ubongo, upungufu huo wa Adrenali unasababisha ubashiri hasi kwa wagonjwa walio chini ya uangalizi makini. <ref name="pmid18496365">{{cite journal |author=Marik PE, Pastores SM, Annane D, ''et al.'' |title=Recommendations for the diagnosis and management of corticosteroid insufficiency in critically ill adult patients: consensus statements from an international task force by the American College of Critical Care Medicine |journal=Crit. Care Med. |volume=36 |issue=6 |pages=1937–49 |year=2008 |month=Juni |pmid=18496365 |doi=10.1097/CCM.0b013e31817603ba |url=http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?doi=10.1097/CCM.0b013e31817603ba |access-date=2010-10-18 |archive-date=2012-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226151520/http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?doi=10.1097/CCM.0b013e31817603ba |dead-url=yes }}</ref> Jira ya hypothalamic-pituitary-Adrenal axis (HPA axis), ambapo haipothalamasi na tezi ya pituitari hudhibiti utoaji wa ugiligili wa Adrenali, hupitia mabadiliko makubwa wakati wa ugonjwa taabani. Viwango vya juu sana na vya chini sana vya kotisoli zote zimehusishwa na matokeo mabaya katika huduma ya wagonjwa walio chini ya uangalizi makini.<ref name="pmid8001391">{{cite journal |author=Rothwell PM, Lawler PG |title=Prediction of outcome in intensive care patients using endocrine parameters |journal=Crit. Care Med. |volume=23 |issue=1 |pages=78–83 |year=1995 |month=Januari |pmid=8001391 |doi= 10.1097/00003246-199501000-00015|url=http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?issn=0090-3493&volume=23&issue=1&spage=78}}</ref> Imependekezwa kuwa viwango vya juu vinaweza kuwakilisha dhiki kali, ili hali viwango vya chini hutokana na kupunguzwa kwa uzalishaji wa kotisoli na mwitikio. <ref name="pmid10697064">{{cite journal |author=Annane D, Sébille V, Troché G, Raphaël JC, Gajdos P, Bellissant E |title=A 3-level prognostic classification in septic shock based on cortisol levels and cortisol response to corticotropin |journal=JAMA |volume=283 |issue=8 |pages=1038–45 |year=2000 |month=Februari |pmid=10697064 |doi= 10.1001/jama.283.8.1038|url=http://jama.ama-assn.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=10697064}}</ref> CIRCI inaweza kushukiwa katika wagonjwa wenye kiwango cha chini cha mskumo wa damulicha ya ufufuaji kwa ugiligili za ndani ya [[vena]] na madawa ya kushinikiza [[mishipa ya damu]]. <ref name="pmid18158437">{{cite journal |author=Dellinger RP, Levy MM, Carlet JM, ''et al.'' |title=Surviving Sepsis Campaign: international guidelines for management of severe sepsis and septic shock: 2008 |journal=Crit. Care Med. |volume=36 |issue=1 |pages=296–327 |year=2008 |month=Januari |pmid=18158437 |doi=10.1097/01.CCM.0000298158.12101.41 |url=http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?doi=10.1097/01.CCM.0000298158.12101.41 |access-date=2010-10-18 |archive-date=2012-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226151530/http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?doi=10.1097/01.CCM.0000298158.12101.41 |dead-url=yes }}</ref> Miongozo ya Kampeni ya Surviving Sepsis inatetea haidrokotisoni ya ndani ya vena kwa [[watu wazima]] pekee wenye mshtuko wa maambukizo hasa baada ya [[upasuaji]] na kiwango cha chini cha mskumo wa damu kisichotibika. <ref name="pmid18158437"></ref> Maana halisi ya hali hii, njia nzuri zaidi za kupima upungufu wa kotikoidi kwa wagonjwa mahututi, na matumizi ya kimatibabu ya (vipimo vya chini kwa kawaida) vya steroidi za bongo bado swala la kujadiliwa. <ref name="pmid18695699">{{cite journal |author=Mesotten D, Vanhorebeek I, Van den Berghe G |title=The altered adrenal axis and treatment with glucocorticoids during critical illness |journal=Nat Clin Pract Endocrinol Metab |volume=4 |issue=9 |pages=496–505 |year=2008 |month=Septemba |pmid=18695699 |doi=10.1038/ncpendmet0921}}</ref> ==Dalili== Sifa inayojulikana vyema zaidi inayoonyesha uwezekano wa msingi wa upungufu wa Adrenali ni kiwango cha chini cha mskumo wa damu licha ya ufufuaji na ugiligili wa ndani ya vena, unaohitaji madawa ya kushinikiza mishipa ya damu. <ref name="pmid18158437"></ref> Wagonjwa hawa kwa kawaida huonyesha takikadia na ishara zingine za mshtuko wa nguvu kupita kiasi. <ref name="pmid18695699"></ref> Dalili zingine ni pamoja na [[Homa|homa]], papura falminansi, na usumbufu wa utumbo au wa neva. <ref name="pmid18695699"></ref> Sifa hizi zote sio maalum kati ya wagonjwa walio chini ya uangalizi makini. <ref name="pmid18695699"></ref> Kati ya baadhi ya wagonjwa, sababu moja maalum ya upungufu wa Adrenali inaweza kutuhumiwa, kama vile utumiaji wa awali wa steroidi za bongo ambazo zilikandamiza jira la HPA, au matumizi ya madawa yanayoanzisha kimeng'enya kama vile fenintoini. <ref name="pmid18695699"></ref> Matibabu kwa madawa ya imidazoli kama vile etomidate, ketoconazole na miconazoleyanaweza pia kuzuia jira ya HPA, pamoja na madawa yanayotumika hasa kwa kusudi hili, kama vile metyrapone. <ref name="pmid3027305">{{cite journal |author=Lamberts SW, Bons EG, Bruining HA, de Jong FH |title=Differential effects of the imidazole derivatives etomidate, ketoconazole and miconazole and of metyrapone on the secretion of cortisol and its precursors by human adrenocortical cells |journal=J. Pharmacol. Exp. Ther. |volume=240 |issue=1 |pages=259–64 |year=1987 |month=Januari |pmid=3027305 |doi= |url=http://jpet.aspetjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=3027305}}</ref> Hali kadhaa zisizo za kawaida katika upimaji damu inaweza kuonyesha uwezekano kuwa kuna upungufu wa steroidi za bongo, kama vile kiwango cha chini cha sukari kwenye damu, ukolezi wa kiwango cha chini cha ioni za sodiamu kwenye damu, kiwango cha juu cha potasiamu katika damu, kiwango cha juu cha kalisi kwenye damu, nutropenia, ongezeko ozini, haipaprolaktinemia na kiwango cha juu cha uzalishaji wa homoni za thairoidi mwilini. <ref name="pmid18695699"></ref> ==Utambuzi wa Ugonjwa== Hakuna makubaliano kuhusu njia halisi za upimaji na vipimo vya chini zaidi vya kutambua upungufu wa steroidi za bongo unaohusiana na ugonjwa mahututi. <ref name="pmid18496365"></ref> Hii pia inatumika kutofautisha kati ya upungufu kamili na linganifu wa adrenali, na sababu hii inafanya upungufu wa dharura wa steroidi za bongo unaohusiana na ugonjwa ipendelewe zaidi ya upungufu linganifu wa adrenali. <ref name="pmid18695699"></ref> Tofauti katika viwango vya ngazi kotisoli kulingana na aina na ukali wa ugonjwa, pamoja na tofauti zinazojitokeza ndani ya mgonjwa yayo hayo, inazuia uimarishaji wa kiwango wazi cha juu ambapo CIRCI hutokea chini yake. <ref name="pmid18695699"></ref> Aidha, kati ya wagonjwa ambao tayari adrenali imechangamshwa kufikia upeo, jaribio la kusisimua halingeweza kutoa habari. <ref name="pmid18695699"></ref> Aidha, majaribio mafupi huenda yasitatathmini vya kutosha mwitikio kwa kukabiliana na msongo wa muda mrefu wa ugonjwa mahututi. <ref name="pmid18695699"></ref> Jumla ya viwango vyote viwili vya kotisoli vilivyochukuliwa bila mpangilio wowote, jumla ya viwango vya kotisoli au kuongezwa baada ya majaribio ya uchangamshaji wa ACTH, viwango vya kotisoli huru, au mchanganyiko wa hizi zimependekezwa kama majaribio ya kutambua ugonjwa. Majaribio mengine ya upungufu wa adrenali ambayo yanatumika katika wagonjwa wasio mahututi, kama vile jaribio la kutumia metairaponi au jaribio linalotumia insulini kwa kusababisha kiwango cha chini cha glukosi kwenye damu, havipendelewi kwa CIRCI. <ref name="pmid18695699"></ref> Upungufu wa kotisoli uliosababishwa na metairaponi na kiwango cha chini cha glukosi kwenye damu zote huenda zikaleta madhara kwa wagonjwa walio chini ya uangalizi makini. Kiwango halisi cha ACTH bado ni suala linalojadiliwa. Katika utafiti wa CORTICUS, jaribio kuhusu uchangamshaji wa ACTH ulitabiri kutokea kwa vifo huku viwango vya awali vya kotisoli havikufanya hivyo. <ref name="pmid17334243">{{cite journal |author=Lipiner-Friedman D, Sprung CL, Laterre PF, ''et al.'' |title=Adrenal function in sepsis: the retrospective Corticus cohort study |journal=Crit. Care Med. |volume=35 |issue=4 |pages=1012–8 |year=2007 |month=Aprili |pmid=17334243 |doi=10.1097/01.CCM.0000259465.92018.6E |url=http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?doi=10.1097/01.CCM.0000259465.92018.6E |access-date=2010-10-18 |archive-date=2012-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226151626/http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?doi=10.1097/01.CCM.0000259465.92018.6E |dead-url=yes }}</ref> Hata hivyo, uwezekano wa faida za matibabu ya steroidi za bongo hayaonekani kama kwamba yalitabiriwa kabisa na jaribio la usisimuaji la ACTH. <ref name="pmid18184957">{{cite journal |author=Sprung CL, Annane D, Keh D, ''et al.'' |title=Hydrocortisone therapy for patients with septic shock |journal=N. Engl. J. Med. |volume=358 |issue=2 |pages=111–24 |year=2008 |month=Januari |pmid=18184957 |doi=10.1056/NEJMoa071366 |url=http://content.nejm.org/cgi/pmidlookup?view=short&pmid=18184957&promo=ONFLNS19}}</ref> <ref name="pmid12186604">{{cite journal |author=Annane D, Sébille V, Charpentier C, ''et al.'' |title=Effect of treatment with low doses of hydrocortisone and fludrocortisone on mortality in patients with septic shock |journal=JAMA |volume=288 |issue=7 |pages=862–71 |year=2002 |month=Agosti |pmid=12186604 |doi= 10.1001/jama.288.7.862|url=http://jama.ama-assn.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=12186604}}</ref> Kutokana na sababu hizi, miongozo ya sasa haipendekezi kuwa majaribio ya usisimuaji wa ACTH yanafaa kuongoza uamuzi kuhusu ikiwa steroidi za bongo zinafaa kutumika au la. <ref name="pmid18496365"></ref> <ref name="pmid18158437"></ref> Vitambulisho vya kinga vya kotisoli kwa upande mwingine vimeonyeshwa kuelekea kukadiriwa pungufu na kukadiriwa kupita kiasi. <ref name="pmid18158437"></ref> ==Tiba== Kwa watu wazima wenye mshtuko wa maambukizo hasa baada ya upasuaji na kiwango cha chini cha mskumo wa damu licha ya ufufuaji kwa kutumia maji maji ya ndani ya mshipa na dawa zinazoshinikiza mishipa ya damu, haidrokotioni ndiyo steroidi ya bongo inayopendelewa zaidi. Inaweza kugawanywa katika vipimo kadhaa au kutolewa kama unasimamiwa kama mchanganyiko unaoendelea kunyweshwa. <ref name="pmid18496365"></ref> Fludrokotisoni si lazima katika CIRCI, na deksamethasoni haipendekezwi. <ref name="pmid18158437"></ref> Ushahidi mdogo sana unapatikana ili kutoa hukumu kuhusu wakati na jinsi matibabu ya steroidi za bongo yanafaa kusimamishwa; miongozo inapendekeza kupunguzwa polepole kwa steroidi za bongo wakati ambapo dawa zinazoshinikiza mishipa ya damu havihitajiki tena. <ref name="pmid18496365"></ref> <ref name="pmid18158437"></ref> Matibabu ya steroidi za bongo pia yamependekeza kama chaguo la tiba ya mapema kwa wagonjwa wenye matatizo sugu ya upumuaji. Steroidi havijaonyeshwa kuwa na manufaa kwa sepsisi pekee. <ref name="pmid7600840">{{cite journal |author=Lefering R, Neugebauer EA |title=Steroid controversy in sepsis and septic shock: a meta-analysis |journal=Crit. Care Med. |volume=23 |issue=7 |pages=1294–303 |year=1995 |month=Julai |pmid=7600840 |doi= 10.1097/00003246-199507000-00021|url=http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?issn=0090-3493&volume=23&issue=7&spage=1294}}</ref> Kihistoria, vipimo vikubwa zaidi vya steroidi vilitolewa, lakini vipimo hivi vimependekezwa kuwa na madhara vikilinganishwa na vipimo vya chini vinavyopendekezwa sasa. <ref name="pmid15238370">{{cite journal |author=Minneci PC, Deans KJ, Banks SM, Eichacker PQ, Natanson C |title=Meta-analysis: the effect of steroids on survival and shock during sepsis depends on the dose |journal=Ann. Intern. Med. |volume=141 |issue=1 |pages=47–56 |year=2004 |month=Julai |pmid=15238370 |doi= |url=https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_2004-07-06_141_1/page/n88}}</ref> Katika utafiti wa CORTICUS, haidrokotisoni iliharakisha upunguzaji wa mshtuko wa maambukizo, lakini hauku athiri vifo, na ukaleta ongezeko la kuugua tena kutokana na mshtuko wa maambukizo na haipanatremia. <ref name="pmid18184957"></ref> Matokeo ya mwisho yalizima shauku kwa matumizi mapana ya steroidi za ubongo katika mshtuko wa maambukizo. <ref name="pmid18158437"></ref> Kabla ya utafiti huu, tafiti kadhaa ndogo zaidi zilionyesha manufaa ya kutumia vipimo vya chini vya kotikoidi kwa muda mrefu. <ref name="pmid12186604"></ref> <ref name="pmid15289273">{{cite journal |author=Annane D, Bellissant E, Bollaert PE, Briegel J, Keh D, Kupfer Y |title=Corticosteroids for severe sepsis and septic shock: a systematic review and meta-analysis |journal=BMJ |volume=329 |issue=7464 |pages=480 |year=2004 |month=Agosti |pmid=15289273 |pmc=515196 |doi=10.1136/bmj.38181.482222.55 |url=http://bmj.com/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=15289273}}</ref> <ref name="pmid10321661">{{cite journal |author=Briegel J, Forst H, Haller M, ''et al.'' |title=Stress doses of hydrocortisone reverse hyperdynamic septic shock: a prospective, randomized, double-blind, single-center study |journal=Crit. Care Med. |volume=27 |issue=4 |pages=723–32 |year=1999 |month=Aprili |pmid=10321661 |doi= |url=http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?issn=0090-3493&volume=27&issue=4&spage=723}}</ref> <ref name="pmid9559600">{{cite journal |author=Bollaert PE, Charpentier C, Levy B, Debouverie M, Audibert G, Larcan A |title=Reversal of late septic shock with supraphysiologic doses of hydrocortisone |journal=Crit. Care Med. |volume=26 |issue=4 |pages=645–50 |year=1998 |month=Aprili |pmid=9559600 |doi= 10.1097/00003246-199804000-00010|url=http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?issn=0090-3493&volume=26&issue=4&spage=645}}</ref> <ref name="pmid16276166">{{cite journal |author=Oppert M, Schindler R, Husung C, ''et al.'' |title=Low-dose hydrocortisone improves shock reversal and reduces cytokine levels in early hyperdynamic septic shock |journal=Crit. Care Med. |volume=33 |issue=11 |pages=2457–64 |year=2005 |month=Novemba |pmid=16276166 |doi= 10.1097/01.CCM.0000186370.78639.23|url=http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?issn=0090-3493&volume=33&issue=11&spage=2457}}</ref> <ref name="pmid12133187">{{cite journal |author=Yildiz O, Doganay M, Aygen B, Güven M, Keleştimur F, Tutuû A |title=Physiological-dose steroid therapy in sepsis [ISRCTN36253388] |journal=Crit Care |volume=6 |issue=3 |pages=251–9 |year=2002 |month=Juni |pmid=12133187 |pmc=125315 |doi=10.1186/cc1498 |url=http://ccforum.com/content/6/3/251 |access-date=2010-10-18 |archive-date=2002-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20020618151805/http://ccforum.com/content/6/3/251 |dead-url=yes }}</ref> Sababu kadhaa (kama vile ukosefu wa nguvu za takwimu kutokana na uajiri wa mwendo wa pole) huenda ulileta matokeo hasi na ya uongo kuhusu vifo katika utafiti wa CORTICUS; hivyo, utafiti zaidi unahitajika. <ref name="pmid18695699"></ref> ==Fiziolojia== Katika hali sugu za dhiki kali, utoaji wa kotisoli kupitia tezi ya adrena huongezeka hadi mara sita, kulingana na ukali wa hali hiyo. <ref name="pmid15084695"></ref> Jambo hili linatokana kwa kiasi fulani na kuongezeka kwa utoaji wa homoni inayotoa tropinigamba (CRH) na homoni ya adrenokotikotropiki (ACTH). Saitokini kadhaa pia zimeonyeshwa kuwa zinavuruga jira ya HPA katika viwango mbalimbali. <ref name="pmid12426284">{{cite journal |author=Marik PE, Zaloga GP |title=Adrenal insufficiency in the critically ill: a new look at an old problem |journal=Chest |volume=122 |issue=5 |pages=1784–96 |year=2002 |month=Novemba |pmid=12426284 |doi=10.1378/chest.122.5.1784 |url=http://www.chestjournal.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=12426284 |access-date=2010-10-18 |archive-date=2013-04-14 |archive-url=https://archive.today/20130414114740/http://www.chestjournal.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=12426284 |dead-url=yes }}</ref> Pia kuna ongezeko katika idadi na mvuto wa vipokezi vya glukokotikoidi. <ref name="pmid18695699"></ref> Viwango vya steroidi gamba ya kushikanisha globulini (CBG) na albumini, ambayo kwa kawaida huunganisha kotisoli, hupungua, na hivyo kusababisha viwango vilivyoongezeka vya kotisoli huru. <ref name="pmid15084695">{{cite journal |author=Hamrahian AH, Oseni TS, Arafah BM |title=Measurements of serum free cortisol in critically ill patients |journal=N. Engl. J. Med. |volume=350 |issue=16 |pages=1629–38 |year=2004 |month=Aprili |pmid=15084695 |doi=10.1056/NEJMoa020266 |url=http://content.nejm.org/cgi/pmidlookup?view=short&pmid=15084695&promo=ONFLNS19}}</ref> Aidha, madawa ya nusukaputi kama vile etomidate yanaweza kuvurugana na jira ya HPA. <ref name="pmid2982387">{{cite journal |author=Duthie DJ, Fraser R, Nimmo WS |title=Effect of induction of anaesthesia with etomidate on corticosteroid synthesis in man |journal=Br J Anaesth |volume=57 |issue=2 |pages=156–9 |year=1985 |month=Februari |pmid=2982387 |doi= 10.1093/bja/57.2.156|url=http://bja.oxfordjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=2982387}}</ref> Utoaji pia hupoteza mkondo wake wa kawaida wa [[Siku|kila siku]] wa viwango vya upeo vya asubuhi na kiwango cha chini zaidi nyakati za jioni na usiku. <ref name="pmid12594318">{{cite journal |author=Cooper MS, Stewart PM |title=Corticosteroid insufficiency in acutely ill patients |journal=N. Engl. J. Med. |volume=348 |issue=8 |pages=727–34 |year=2003 |month=Februari |pmid=12594318 |doi=10.1056/NEJMra020529 |url=http://content.nejm.org/cgi/pmidlookup?view=short&pmid=12594318&promo=ONFLNS19}}</ref> Hata hivyo, utoaji huendelea kurindima na kuna mabadiliko makuu katika sampuli za damu kutoka kwa mtu yule yule. <ref name="pmid15960402">{{cite journal |author=Venkatesh B, Mortimer RH, Couchman B, Hall J |title=Evaluation of random plasma cortisol and the low dose corticotropin test as indicators of adrenal secretory capacity in critically ill patients: a prospective study |journal=Anaesth Intensive Care |volume=33 |issue=2 |pages=201–9 |year=2005 |month=Aprili |pmid=15960402 |doi= |url=}}</ref> Viwango vya juu vya damu vya kotisoli wakati wa ugonjwa mahututi vinaweza kuwa kinga kinadharia kutokana na sababu kadhaa. Viwango hivi hudhibiti umetaboli (kwa mfano, kwa kuleta viwango vya juu vya sukari ya damu, na hivyo kutoa nguvu kwa mwili). Pia viwango hivi huzuia uchangamshaji wa kupita kiasi wa mfumo wa kinga na huleta athari nzuri kwenye mfumo wa usambazaji. <ref name="pmid12426284"></ref> Kuongezeka kwa wepesi wa kupata maambukizi, kiwango cha juu cha sukari katika damu (kati ya wagonjwa ambao tayari wana mwelekeo wa kupata kiwango cha juu cha sukari katika damu kinachotokana na dhiki), kutoka damu kwenye utumbo, mivurugiko ya elektrolaiti na mayopathia yaliyosababishwa na steroidi (kwa wagonjwa ambao tayari wana mwelekeo wa kupata kukabiliwa na ugonjwa mahututi wa neva za pembeni) ni madhara yanayoweza kujitokeza. <ref name="pmid18695699"></ref> Viwango vya damu vya chakulabadala, huongezeka, na viwango vya salfeti ya chakulabadala hupungua ili kukabiliana na ugonjwa mahututi. <ref name="pmid12771606">{{cite journal |author=Marx C, Petros S, Bornstein SR, ''et al.'' |title=Adrenocortical hormones in survivors and nonsurvivors of severe sepsis: diverse time course of dehydroepiandrosterone, dehydroepiandrosterone-sulfate, and cortisol |journal=Crit. Care Med. |volume=31 |issue=5 |pages=1382–8 |year=2003 |month=Mei |pmid=12771606 |doi=10.1097/01.CCM.0000063282.83188.3D |url=http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?issn=0090-3493&volume=31&issue=5&spage=1382}}</ref> <ref name="pmid11800520">{{cite journal |author=Vermes I, Beishuizen A |title=The hypothalamic-pituitary-adrenal response to critical illness |journal=Best Pract. Res. Clin. Endocrinol. Metab. |volume=15 |issue=4 |pages=495–511 |year=2001 |month=Desemba |pmid=11800520 |doi=10.1053/beem.2001.0166 |url=}}</ref> Katika awamu sugu ya ugonjwa mkali, viwango vya kotisoli hupungua polepole na kurejea ya kiwango cha kawaida wakati mgonjwa anapopona. Hata hivyo, viwango vya ACTH ni vya chini, na viwango vya CBG huongezeka. <ref name="pmid18695699"></ref> ==Marejeo== {{Marejeo|2}} [[Category:Magonjwa]] [[Category:Endokrinolojia]] eucebm5wgcjf9xduxgc25y7bdpgdp15 0 55357 1607803 1598974 2026-10-14T03:14:33Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607803 wikitext text/x-wiki '''Amfetamini''' ni [[dawa]] ya kuchochea [[akili]] inayojulikana kusababisha ukosaji wa [[usingizi]] na kupunguza [[uchovu]] na [[hamu]] ya [[chakula]]. Amfetamini inahusiana kikemikali na metamfetamini na lisdeksamfetamini, kategoria ya dawa zenye nguvu zinazofanya kazi kwa kuongeza viwango vya dopamini na norepinephrine katika [[ubongo]], na kusababisha [[furaha]] nyingi. <ref>{{cite journal |last=Drevets, W et al |first= |authorlink= |coauthors= |year=2001 |month= |title=Amphetamine-Induced Dopamine Release in Human Ventral Striatum Correlates with Euphoria |journal=Psychiatry |volume=49 |issue= |pages=81–96 |id= |url=http://www-psych.stanford.edu/~knutson/rab/drevets01.pdf |accessdate=23 Mei 2009 |quote= |archive-date=2011-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430015235/http://www-psych.stanford.edu/~knutson/rab/drevets01.pdf |dead-url=yes }}</ref> <ref> Rang na Dale, Pharmacology</ref> Kategoria hii inashirikisha dawa zinazotumiwa kwa maagizo ya daktari za CNS ambazo kwa kawaida hutumiwa kutibu [[ugonjwa]] wa kutomakinika na hamasa ya kupindukia (ADHD). Aidha, dawa hizi hutumiwa kutibu dalili za majeraha ya ubongo yanayotokana na mgongano (TBI) na dalili za kusinzia mchana zanarkolepsi, tatizo la mkao la orthostatiki takikadia (POTS) na dalili za uchovu sugu (CFS). Hapo awali, amfetamini ilitumiwa na watu wengi kupunguza hamu ya chakula na kudhibiti uzito wa mwili. Majina chapa ya dawa ambazo zina amfetamini, au zinazabadilika na kuwa amfetamini ni pamoja na Adderall, Vyvanse, na ''Dexedrine,'' pamoja na ''Benzedrine'' hapo mbeleni. Dawa hii pia hutumiwa kama kiburudisho na kiimarisha utendaji. Wale wanaoitumia dawa hii kujiburudisha wawameibunia majina mengi ya mitaani, kama vile ''speed'' na ''crank.'' Kituo cha Ufuatiliaji wa Dawa na Dawa za Kulevyacha Ulaya kinaripoti kuwa bei ya kawaida ya rejareja ya amfetamini katika [[Ulaya]] ni kati ya €3 na €15 (USD $4 hadi $21.55) kila gramu katika nusu ya nchi zinazoripoti. <ref>{{cite book |author=European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction |title=Annual report: the state of the drugs problem in Europe |year=2008 |publisher=Office for Official Publications of the European Communities |location=Luxembourg |isbn=978-92-9168-324-6 |pages=48 |url=http://www.emcdda.europa.eu/attachements.cfm/att_64227_EN_EMCDDA_AR08_en.pdf |format=PDF |access-date=2010-10-18 |archive-date=2013-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130425191815/http://www.emcdda.europa.eu/attachements.cfm/att_64227_EN_EMCDDA_AR08_en.pdf |dead-url=yes }}</ref> Jina ''amfetamini'' lina asili yake katika jina la kemikali zilizo kwenye dawa hii: ''a-m'' ethyl lpha ''pH et'' en hyl ''amini.'' Maana yake ni aina ya [[madawa ya kulevya]] yenye kuchangamsha na kusisimua [[mwili]]. Licha ya hiyo, inashauriwa [[wanajamii]] wasitumie dawa za namna hiyo katika [[maisha]] yao kwa kuwa huweza kuathiri [[ubongo]] wa [[binadamu]] kwa [[kiasi]] kikubwa. ==Historia== Amfetamini ilisanisiwa kwa mara ya kwanza mnamo mwaka wa 1887 na mtaalamu wa kemia kutoka [[Romania]] Lazar Edeleanu huko [[Berlin|Berlin, Ujerumani.]] <ref> Edeleanu L. "Uber einige der Derivate Phenylmethacrylsaure und der Phenylisobuttersaure ". Deutsch Ber Chem GES. 1887, Vol 20:616.</ref> Aliuita mchanganyiko huo fenilisopropilamini. Ulikuwa ni mojawapo ya mfululizo wa michanganyiko iliyohusiana na efedrini iliyonyumbuliwa kwa mmea, na ambayo ilitolewa kwa Ma-Huang mwaka huo huo na Nagayoshi Nagai. <ref>{{cite book |last= Shulgin |first= Alexander |authorlink= Alexander Shulgin |coauthors= Shulgin, Ann |title= [[PiHKAL]] |year= 1992 |publisher= Transform Press |location= Berkeley, California |isbn= 0-9630096-0-5 |pages= [https://archive.org/details/pihkalchemicallo00shul_070/page/n9 39] |chapter= 6&nbsp;&ndash; MMDA }}</ref> Hapakuwa na matumizi yoyote ya utengenezaji dawa yaliyopatikana ya amfetamini hadi 1927, wakati mtaalamu mwanzilishi wa utengenezaji dawa za [[kichwa]] Gordon Alles aliiunganisha tena na kuijaribisha kwa kuitumia yeye mwenyewe, alipokuwa akitafuta dawa badalia ya efedrini. Kutoka 1933 au 1934 Smith, Kline na French walianza kuuza aina fukivu ya dawa hii kama dawa ya kuvuta ikiitwa kwa jina la kibiashara la Benzedrine, iliyotumiwa kugandamua lakini ingetumika kwa urahisi kwa malengo yasiyo ya kimatibabu. <ref>{{cite journal |author=Rasmussen N |title=Making the first anti-depressant: amphetamine in American medicine, 1929–1950 |journal=J Hist Med Allied Sci |volume=61 |issue=3 |pages=288–323 |year=2006 |month=Julai |pmid=16492800 |doi=10.1093/jhmas/jrj039 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-history-of-medicine-and-allied-sciences_2006-07_61_3/page/288}}</ref> Mojawapo ya majaribio ya kwanza ya kuitumia amfetamini kama utafiti wa kisayansi yalifanywa na M.H. Nathanson, daktari kutoka Los Angeles, mnamo mwaka wa 1935. Daktari huyu alichunguza athari nafsi za amfetamini katika wafanyakazi 55 wa [[hospitali]] ambao walipewa miligramu 20 ya Benzedrini kila mmoja. Athari mbili zilizolipotiwa sana za dawa hii ni "hisia za wema na bashasha" na "kupunguka kwa uchovu katika utendaji kazi". <ref> Iverson, Leslie. Speed, Ecstacy, Ritalin: ya sayansi ya amfetamin. Oxford, New York. Oxford University Press, 2006.</ref> Wakati wa Vita Vikuu vya II amfetamini ilitumiwa sana kupambana na uchovu na kuongeza uwezo wa kuwa macho miongoni mwa wanajeshi. Baada ya miongo kadhaa ya ripoti za matumizi mabaya, Shirika la Madawa nchini Marekani, FDA, lilipiga marufuku aina zozote za Benzedrini za kuvutwa, kisha mnamo mwaka wa 1965, likapiga marufuku matumizi ya amfetamini bila maagizo ya daktari, lakini matumizi yasiyo ya kimatibabu yakaendelea. Amfetamini ikawekwa katika kiwango cha II chini ya Sheria ya Madawa Yaliyodhibitiwa ya mwaka wa 1971. Mchanganyiko uliohusiana wa methamfetamini ulisasiniwa kwa mara ya kwanza kutoka efedrini huko [[Japani|Japan]] katika mwaka wa 1918 na mtaalamu wa kemia Akira Ogata, kupitia kupunguza efedrini kwa kutumia fosforasi nyekundu na [[Iodini|iodini.]] Dawa ya Pervitini ilikuwa ni tembe ya {{nowrap|3 mg}} methamfetamini ambayo ilikuwa inapatikana katika Ujerumani kuanzia mwaka wa 1938 na kutumika sana katika ''Wehrmacht,'' lakini kufikia kati ya mwaka wa 1941 ikawa dawa iliyodhibitiwa, kwa sababu ya muda mwingi uliohitajika na mwanajeshi kupumzika na kupata nafuu baada ya kuitumia na pia kutokana na matumizi mabaya. Kwa wakati uliobaki wa vita, madaktari wa kijeshi waliendelea kupeana dawa hii, lakini kwa mara chache na katika kesi maalum pekee. <ref>{{cite book |last= Rasmussen |first= Nicolas |authorlink= |title= On Speed: The Many Lives of Amphetamine |url= https://archive.org/details/onspeedmanylives0000rasm |year= 2008 |publisher= New York University Press |location= New York, New York |isbn= 0-8147-7601-9 |chapter= Ch. 4 }}</ref> Mnamo miaka 1997 na 1998, <ref> Clement, Beverly A., Goff, Christina M. na Forbes, T. David A. (1998). Sumu amini na alkaloids kutoka rigidula Acacia. Phytochemistry 49 (5), pp 1377-1380</ref> <ref> Clement, Beverly A., Goff, Erik Allen Burt, Christina M. na Forbes, T. David A. (1997). Sumu amini na alkaloids kutoka berlandieri Acacia. Phytochemistry 46 (2), pp 249-254</ref> watafiti katika Chuo Kikuu cha Texas A &amp; M walidai kuwa wamepata amfetamini na methamfetamini katika majani ya aina mbili za mgunga zilizopatikana [[Texas]], ''A. berlandieri'' na ''A. rigidula.'' Hapo awali, michanganyiko hii miwili ilidhaniwa kuwa imebuniwa na binadamu. Matokeo haya hayajawahi kurudufishwa, na wanakemia wengi wanaamini kuwa uchambuzi huo ni matokeo ya makosa katika majaribisho, na kwa hivyo uthabiti wa ripoti hiyo umetiliwa shaka. Alexander Shulgin, mmoja wa wachunguzi wa biokemia mwenye uzoefu mwingi na aliyegundua dawa nyingi mpya za kutibu magonjwa ya kiakili, amejaribu kuwasiliana na watafiti hao wa Chuo Kikuu cha Texas A&amp;M ili kuhakikisha matokeo yao. Waandishi wa makala hayo hawajajibu; amfetamini asilia bado inaelekea kusalia kama uvumbuzi ambao haujathibitishwa. <ref> [http://www.cognitiveliberty.org/shulgin/adsarchive/acacia.htm Uliza Dr Shulgin Online: Acacias na Amphetamine Mtindo]</ref> ==Madhara ya matumizi== Amfetamini huongeza utendakazi wa moyo na hupandisha shinikizo la damu na kufanya matumizi yake kuwa hatari kwa wagonjwa walio na historia ya ugonjwa wa moyo au shinikizo la damu. Amfetamini inaweza kusababisha matatizo ya kutishia maisha kwa wagonjwa wanaokunywa dawa za tibamfadhaiko za MAOI. Matumizi ya amfetamini na dawa zinazofanana yamekatazwa katika wagonjwa walio na glakoma ya pembe nyembamba au pembe nyembamba kianatomia. Kama amaini zingine zenye athari karibu sawa na ile ya mfumo wa neva simpathetiki, amfetamini inaweza sababisha madriasisi ya muda. Katika wagonjwa walio na pembe nyembamba, mpanuko unaoathiri mboni unaweza kusababisha glakoma kali ya kufunga pembe. Dawa hizi zinafaa pia ziepukwe na wagonjwa walio na aina zingine za glakoma, kwani maidriasisi inaweza mara kwa mara kuongeza shinikizo la ndani ya macho. <ref> ''[http://www.drugs.com/disease-interactions/amphetamine.html Amphetamine Ugonjwa wa mwingiliano - Drugs.com]'' </ref> Imedhihirishwa kwamba amfetamini hupita na kuingia kwenye [[maziwa]] ya [[mama]]. Kwa sababu hiyo, akina mama wanaotumia amfetamini wanashauriwa kuepuka kunyonyesha wakati wanaendelea kupokea matibabu. <ref>{{cite web|url=http://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/label/2004/021303s005lbl.pdf |title=ADDERALL XR capsule |accessdate=2009-07-24 |first=[[Food and Drug Administration (United States)|Food and Drug Administration]] |year=2005 |format=PDF }}</ref> ==Taratibu kuu za kinyurobiolojia== ===Maeneo ya msingi ya utendakazi=== Amfetamini huweka athari zake za kitabia kwa kubadilisha nyurotransmita kadhaa muhimu katika ubongo, ikiwa ni pamoja na dopamini serotonini, na norepinefrini. Hata hivyo, kazi ya amfetamini katika ubongo inaonekana kuwa mahususi; <ref name="JonesKornblum">{{cite journal |author=Jones S, Kornblum JL, Kauer JA |title=Amphetamine blocks long-term synaptic depression in the ventral tegmental area |journal=J. Neurosci. |volume=20 |issue=15 |pages=5575–80 |year=2000 |month=Agosti |pmid=10908593 |doi= |url=http://www.jneurosci.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=10908593}}</ref> vipokezi fulani vinavyoathiriwa na amfetamini katika baadhi ya sehemu za ubongo huelekea kutoathiriwa katika sehemu zingine. Kwa mfano, vipokezi vya dopamini D2 katika hipokampasi, sehemu ya ubongo inayohusika na kutengeneza kumbukumbu mpya, huonekana kutoathiriwa na kuwepo kwa amfetamini. <ref name="JonesKornblum"></ref> Mifumo mikuu ya kinyuro inayoathiriwa na amfetamini inahusishwa kwa kiasi kikubwa na utendaji wa saketi tuzi ya ubongo. Aidha, nyurotransmita zinazohusika kwa njia mbalimbali za tuzo za ubongo huonekana kuwa shabaha ya kimsingi ya amfetamini. <ref name="pmid17437">{{cite journal |author=Moore KE |title=The actions of amphetamine on neurotransmitters: a brief review |journal=Biol. Psychiatry |volume=12 |issue=3 |pages=451–62 |year=1977 |month=Juni |pmid=17437 |doi= |url=https://archive.org/details/sim_biological-psychiatry_1977-06_12_3/page/451}}</ref> Mojawapo ya nyurotransmita ni dopamini, kemikali inayotuma jumbe zinayofanya kazi katika njia tuzo za mesolimbiki na mesokotika. Si jambo la kushangaza kuwa vipengele vya kianatomia vya njia hizi - ikiwa ni pamoja na striatamu, akumbeni kiini, na striatamu ya tumbo - vimeonekana kuwa maeneo msingi ya utendakazi wa amfetamini. <ref name="DelArco">{{cite journal |author=Del Arco A, González-Mora JL, Armas VR, Mora F |title=Amphetamine increases the extracellular concentration of glutamate in striatum of the awake rat: involvement of high affinity transporter mechanisms |journal=Neuropharmacology |volume=38 |issue=7 |pages=943–54 |year=1999 |month=Julai |pmid=10428413 |doi=10.1016/S0028-3908(99)00043-X |url=https://archive.org/details/sim_neuropharmacology_1999-07_38_7/page/943}}</ref> <ref name="Drevets">{{cite journal |author=Drevets WC, Gautier C, Price JC |title=Amphetamine-induced dopamine release in human ventral striatum correlates with euphoria |journal=Biol. Psychiatry |volume=49 |issue=2 |pages=81–96 |year=2001 |month=Januari |pmid=11164755 |doi=10.1016/S0006-3223(00)01038-6 |url=https://archive.org/details/sim_biological-psychiatry_2001-01-15_49_2/page/n5}}</ref> Ukweli kwamba amfetamini huathiri shughuli za nyurotransmita hasa katika sehemu zinazohusishwa na utuzaji hutoa ufahamu katika athari za kitabia za dawa hii, kama vile mwanzo wa kawaida wa furaha kubwa. <ref name="Drevets"></ref> Uelewa bora wa mbinu maalum ambazo amfetamini hutumia kufanya kazi unaweza kuongeza uwezo wetu wa kutibu uraibu wa amfetamini kwani mfumo wa utuzaji wa ubongo umehusishwa pakubwa na aina nyingi za uraibu. <ref>[32] ^ Wise, RA. "Brain reward circuitry and addiction.” Mpango na ikisiri za jamii ya Marekani ya Madawa ya Kulevya2003 Hali ya Sanaa katika kulevya Madawa, 30 Oktoba - 1 Novemba 2003; Washington, DC. Kikao</ref> ===Amfetamini za ukoo mmoja=== Imegunduliwa kwamba amfetamini ina vifanani kadhaa vya ukoo, yaani, molekuli za muundo sawa zinazopatikana kwa kawaida katika ubongo. <ref name="Sulzer">{{cite journal |author=Sulzer D, Chen TK, Lau YY, Kristensen H, Rayport S, Ewing A |title=Amphetamine redistributes dopamine from synaptic vesicles to the cytosol and promotes reverse transport |journal=J. Neurosci. |volume=15 |issue=5 Pt 2 |pages=4102–8 |year=1995 |month=Mei |pmid=7751968 |doi= |url=http://www.jneurosci.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=7751968}}</ref> l-Fenilalanini, na β-fenethilamini ni mifano miwili, ambayo inatengenezwa katika mfumo wa neva wa pembeni na pia katika ubongo. Molekuli hizi hufikiriwa kuwa zinarekebisha viwango vya furaha na hadhari, miongoni mwa hali hisishi zinazohusiana. ===Dopamini=== Labda nyurotransmita ambayo imetafitiwa zaidi kuhusiana na amfetamini ni dopamini, "nyurotransmita ya utuzaji" ambayo hufanya kazi sana katika njia nyingi za utuzaji kwenye ubongo. Tafiti mbalimbali zimeonyesha kuwa katika sehemu maalum, amfetamini huongeza viwango vya dopamini katika ufa wa sinaptiki, na hivyo basi kuongeza mwitikio wa niuroni iliyo nyuma ya sinepsi. <ref name="Kuczenski">{{cite journal |author=Kuczenski R, Segal DS |title=Effects of methylphenidate on extracellular dopamine, serotonin, and norepinephrine: comparison with amphetamine |journal=J. Neurochem. |volume=68 |issue=5 |pages=2032–7 |year=1997 |month=Mei |pmid=9109529 |doi=10.1046/j.1471-4159.1997.68052032.x |url= }}</ref> Kitendo hiki maalum hudokeza mwitikio wa kihedoniki kwa dawa hii na vilevile kwa sifa yake ya kiraibu. Taratibu mahsusi ambazo amfetamini hutumia kuathiri viwango vya dopamini zimetafitiwa kwa upana. Hivi sasa, nadharia-tete mbili kuu ambazo hazipingani zimependekezwa. Nadharia moja inatilia mkazo utenda kazi wa amfetamini katika kiwango cha kilengelenge, hivyo basi kuongeza ukolezi wa dopamini katika majiplazimu ya niuroni iliyo mbele ya sinepsi. <ref name="Sulzer"></ref> <ref name="pmid17105921">{{cite journal |author=Rothman RB, Baumann MH |title=Balance between dopamine and serotonin release modulates behavioral effects of amphetamine-type drugs |journal=Ann. N. Y. Acad. Sci. |volume=1074 |issue= |pages=245–60 |year=2006 |month=Agosti |pmid=17105921 |doi=10.1196/annals.1369.064 |url=}}</ref> Nadharia hiyo nyingine inalenga dhima ya kisafirisha dopamini cha DAT, na inapendekeza kwamba amfetamini inaweza kuingiliana na DAT kusababisha usafiri kinyume wa dopamini kutoka niuroni iliyo mbele ya sinepsi hadi kwenye ufa wa sinepsi. <ref name="pmid17437"></ref> <ref name="Regulation">{{cite journal |author=Johnson LA, Guptaroy B, Lund D, Shamban S, Gnegy ME |title=Regulation of amphetamine-stimulated dopamine efflux by protein kinase C beta |journal=J. Biol. Chem. |volume=280 |issue=12 |pages=10914–9 |year=2005 |month=Machi |pmid=15647254 |doi=10.1074/jbc.M413887200 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2005-03-25_280_12/page/10914}}</ref> <ref name="Kahlig">{{cite journal |author=Kahlig KM, Binda F, Khoshbouei H |title=Amphetamine induces dopamine efflux through a dopamine transporter channel |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=102 |issue=9 |pages=3495–500 |year=2005 |month=Machi |pmid=15728379 |pmc=549289 |doi=10.1073/pnas.0407737102 |url=}}</ref> <ref name="Overload">[45] ^ Maktaba Umma ya Sayansi. “A mechanism for amphetamine-induced dopamine overload.” PLoS Biol. 3 (2004).</ref> Nadharia tete ya kwanza imeungwa mkono na data kuonyesha kwamba sindano za amfetamini husababisha kuongezeka kwa haraka kwa ukolezi wa dopamini iliyo kwenye majiplazimu. <ref name="Overload"></ref>N Amfetamini inaaminiwa kuingiliana na vilengelenge vya sinepsi wenye dopamini katika mkongo wa nchani. Amfetamini ni sabstreti kwa kisafirishaji maalum cha kuingiza kilengelenge cha sinepsi cha kiniuroni kiitwacho VMAT2. Wakati amfetamini imefyonzwa na VMAT2, kilengelenge hiki hutoa molekuli za dopamini katika majiplazimu. Kisha Dopamini inayosambazwa tena huaminika kuwa huingiliana na DAT kuendeleza usafirishaji wa kinyume. <ref name="Sulzer"></ref> Huenda ikawa kalisi ni molekuli muhimu inayohusika na maingiliano kati ya amfetamini na VMATs. <ref name="pmid17105921"></ref> Nadharia tete ya pili inasema kuwa kuna mahusiano ya moja kwa moja kati ya amfetamini na DAT. Shughuli za DAT zinaaminika kutegemea kinasisi maalum inayoongeza fosforai, kama vile protini kinasi C; hasa PKC-β. <ref name="Overload"></ref> Baada ya kuongeza fosforai, DAT hupitia mabadiliko thibitishi yanayosababisha usafirishaji wa dopamini iliyofungamanishwa na DAT kutoka mazingira ya nje ya seli hadi kwenye yale ya ndani ya seli. <ref name="Kahlig"></ref> Hata hivyo, amfetamini ikiwepo, DAT imeonekana kufanya kazi kinyume, kwa kutema dopamini kutoka kwa nyuroni iliyo mbele ya sinepsi hadi kwenye ufa wa sinepsi. <ref name="Regulation"></ref> Kwa hiyo, zaidi ya kuzuia kufyonzwa tena kwa dopamini, amfetamini pia huchochea kutolewa kwa molekuli za dopamini kwenye sinepsi. <ref name="pmid17437"></ref> Kwa kuunga mkono nadharia-tete iliyoko hapo juu, imepatikana kwamba vizuizi vya PKC-β huondoa madhara ya amfetamini kwenye viwango vya dopamine iliyo nje ya seli katika striatamu ya panya. <ref name="Overload"></ref> Data hii inapendekeza kuwa kinasi ya PKC-β inaweza kuwakilisha ncha muhimu ya mawasiliano kati ya amfetamini na kisafirishaji cha DAT. ===Serotonini=== Imepatikana kwamba amfetamini inasababisha athari sawa kwenye serotonini kama zile zinazosababishwa kwenye dopamini. <ref name="JonesKauer">{{cite journal |author=Jones S, Kauer JA |title=Amphetamine depresses excitatory synaptic transmission via serotonin receptors in the ventral tegmental area |journal=J. Neurosci. |volume=19 |issue=22 |pages=9780–7 |year=1999 |month=Novemba |pmid=10559387 |doi= |url=http://www.jneurosci.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=10559387}}</ref> Kama ilivyo na DAT, kisafirishaji serotonini cha SERT kinaweza kufanywa kifanye kazi kinyume kikisisimuliwa na amfetamini. <ref name="Hilber">{{cite journal |author=Hilber B, Scholze P, Dorostkar MM |title=Serotonin-transporter mediated efflux: a pharmacological analysis of amphetamines and non-amphetamines |journal=Neuropharmacology |volume=49 |issue=6 |pages=811–9 |year=2005 |month=Novemba |pmid=16185723 |doi=10.1016/j.neuropharm.2005.08.008 |url=}}</ref> Utaratibu huu hufikiriwa kuwa unategemea vitendo vya ioni za kalisi, na pia kukaribiana kwa visafirishaji fulani vya protini. <ref name="Hilber"></ref> Maingiliano kati ya amfetamini na serotonini ni dhahiri tu katika maeneo maalum ya ubongo, kama vile kiungo cha mesokotikolimbi. Uchunguzi wa hivi karibuni unadai kwamba amfetamini inaweza, kwa njia isiyo ya moja kwa moja, kubadilisha tabia ya njia za glutamati zitokazo kwenye sehemu za tumbo hadi kwenye gamba la mbele. <ref name="JonesKauer"></ref> Njia za Glutamati zinahusishwa sana na usisimkaji katika kiwango cha sinepsi. Kwa hivyo kuongezeka kwa ukolezi wa serotonini nje ya seli kunaweza kugeuza shughuli za usisimkaji za nyuroni za glutamati. <ref name="JonesKauer"></ref> Uwezo uliopendekezwa wa amfetamini wa kuongeza usisimkaji wa njia za glutamati unaweza kuwa muhimu wakati wa kuzingatia uraibu unaohusisha serotonini. <ref name="JonesKauer"></ref> Matokeo ya ziada ya kitabia yanaweza kuwa mchangamsho wa kawaida wa kwenda kutoka sehemu moja hadi nyingine ambao hutokea baada ya kuingiliana na amfetamini. <ref name="Kuczenski"></ref> ===Nyurotransmita zingine muhimu=== Nyurotransmita zingine kadhaa zimehusishwa na shughuli za amfetamini. Kwa mfano, viwango vya glutameti nje ya seli, ambavyo ni nyurotransmita msingi za uchangamshaji katika ubongo, vimeonyeshwa kuongeza baada ya kuingiliana na amfetamini. Sambamba na matokeo mengine, athari hii ilionekana katika maeneo ya ubongo yanayohusishwa na utuzaji, yaani, akumbeni za kiini, striatemu, na gamba la mbele. Zaidi ya hayo, tafiti mbalimbali zimeonyesha kuongezeka kwa viwango vya norepinefrini, aina ya nyurotransmita inayohusishwa na adrenalini, katika kukabiliana na amfetamini. Jambo hili linaaminika kutokea kupitia kuziba ufyonyaji upya pamoja na kupitia maingiliano na kienezaji cha kusafirisha norepinefrini katika nyuroni. <ref>{{cite journal |author=Florin SM, Kuczenski R, Segal DS |title=Regional extracellular norepinephrine responses to amphetamine and cocaine and effects of clonidine pretreatment |journal=Brain Res. |volume=654 |issue=1 |pages=53–62 |year=1994 |month=Agosti |pmid=7982098 |doi=10.1016/0006-8993(94)91570-9 |url=https://archive.org/details/sim_brain-research_1994-08-15_654_1/page/n60}}</ref> ==Viungo, matumizi na athari za dawa hii== ===Sifa za kemikali=== [[File:Amphetamine-2D-skeletal.svg‎|Muundo wa molekuli ya amfetamini wa thampu | 200px200px |. ]] [[File:Amphetamine-2D-skeletal.svg‎|Methamfetamini ina muundo sawa na huo, lakini imeongezwa kikundi cha methili kilichoambatishwa kwa nitrojeni.]] [[File:Methamphetamines.PNG|thumb|Chati inayolinganisha mifumo ya kemikali tofauti zinazozalishwa kutoka amfetamini.]] Amfetamini ni mchanganyiko wa kichirali. Mchanganyiko huu wa kirasmiki unaweza kugawanywa katika aisoma zake za macho: levo-na dextro-amfetamini. Amfetamini ndio mchanganyiko asili katika kategoria ya michanganyiko iliyo na muundo sawa, na inajumwisha aina mbalimbali za vinyumbuliwa vinavyoathiri akili, kama vile empathojeni, MDA (3,4-Methilenedioksiyamfetamini) na MDMA (3,4-Methilenedioksi-N-methamfetamini) inayojulikana kama upeo wa furaha, na aina ya ''N-methilati'', methamfetamini inayojulikana kama 'meth', na kwa vigandamuaji kama vile efedrine (Efe). Amfetamini ina umbo sawa na fenethilamine. Mwanzoni, dawa hii ilikuja ikiwa kama salfeti amfetamini ya chumvi ya kirasmiki (amfetamini ya kirasmiki ina aisoma mbili kwa viwango sawa). Matatizo ya kutomakinika mara nyingi hutibiwa kwa kutumia Aderali au aina zozote sawa za dawa mwigo. Aderali ni mchanganyiko wa amfetamini na chumvi za dekstroamfetamini ambao una<br> * 1 / 4 dekstro-amfetamini sakarati * 1 / 4 dekstro-amfetamini salfeti * 04/01 (amfetamini ya kirasmiki) aspateti monohaidrati * 04/01 (amfetamini ya kirasmiki) salfeti ===Utendakazi na athari za dawa mwilini=== Amfetamini imeonekana kuwa inaweza kuenea kupitia kwa utando wa seli na pia kusafiri kupitia kisafirishaji cha dopamini (DAT) ili kuongeza viwango vya dopamini katika nyuroni ya muda. Amfetamini, ikiwa kama d-amfetamini dekstroamfetamini na l-amfetamini (au mchanganyiko kirasmiki wa isoma mbili), inaaminika kutumia athari zake kwa kujifunga kwa visafirishaji vya monoamaini na kuongeza viwango vya dopamini ya amaini za biojeni, norepinefrini (noradrenalini) na serotonini nje ya seli. Kuna nadharia tete zinazosema kwamba d-amfetamini huathiri kimsingi mifumo ya dopamini, wakati l-amfetamini ikilinganishwa huathiri norepinefrini. Hata hivyo, athari msingi za amfetamini za kuimarisha na kuchochea tabia, zinahusishwa na shughuli za dopamini, hasa katika mfumo wa dopamini wa mesolimbi. Amfetamini pamoja na vichangamsha vingine vya aina ya amfetamini kwa msingi huachilia dopamini katika ufa wa sinepsi. Amfetamini, tofauti na kokeni ambayo ni aina ya kichangamshi kama dopamini, haifanyi kazi kama ligandi lakini hufyonya upya pole pole kupitia utaratibu wa pili kwa kuongeza fosforasi kwenye visafirishaji vya dopamini. <ref> WikiAnswers google cached page: 'Does Namenda memantine work in preventing tolerance to adderall ADD amphetamine type drugs?'</ref> Kitendo msingi ni kupitia kuongezeka kwa viwango vya amfetamini ambako hutoa kutolewa kwa dipamini iliyowekwa mwilini kutoka kwenye visafirishaji vya lengelenge vya monoamini (VMATs), na hivyo kuongeza viwango vya transmita ndani ya nyuroni. Ongezeko hili la ukolezi hugeuza usafirishaji wa dopamini kupitia kisafirishaji dopamini (DAT) kwenye sinepsi. <ref name="review">{{cite journal |author=Sulzer D, Sonders MS, Poulsen NW, Galli A |title=Mechanisms of neurotransmitter release by amphetamines: a review |journal=Prog. Neurobiol. |volume=75 |issue=6 |pages=406–33 |year=2005 |month=Aprili |pmid=15955613 |doi=10.1016/j.pneurobio.2005.04.003 |url=}}</ref> Aidha, amfetamini hujifunga, kwa kugeuza, kwa DATs na kuziba uwezo wa kisafirishaji hiki kuondoa DA kutoka kwenye nafasi iliyo kwenye sinepsi. Amfetamine pia hufanya hivi na norepinefrini (noradrenalini) na kwa kisai kidogo serotonini. Aidha, amfetamini hujiambatisha kwa kikundi cha vipokezi viitwavyo Vipokezi Vinavyohusishwa na Kufuatilia Amaini(TAAR). <ref>{{cite journal |author=Reese EA, Bunzow JR, Arttamangkul S, Sonders MS, Grandy DK |title=Trace amine-associated receptor 1 displays species-dependent stereoselectivity for isomers of methamphetamine, amphetamine, and para-hydroxyamphetamine |journal=J Pharmacol Exp Ther. |volume=321 |issue=1 |pages=178–86 |year=2007 |month=Aprili |pmid=17218486 |doi=10.1124/jpet.106.115402 |url=http://jpet.aspetjournals.org/cgi/content/abstract/321/1/178 |access-date=2010-10-18 |archive-date=2009-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090419154011/http://jpet.aspetjournals.org/cgi/content/abstract/321/1/178 |dead-url=yes }}</ref> TAAR ni mfumo mpya wa vipokezi uliogunduliwa ambao unaonekana kuathiriwa na aina mbalimbali ya dutu zinazofanana na amfetamini ziitwazo amaini fuatiliaji. ==Athari== ===Athari za kimwili=== Athari za kimwili za amfetamini ni kama kupunguza hamu ya chakula, kuongezeka / kubadili hisia; ukosefu wa utulivu; mpanuko wa mboni; kuwa na wekundu; kutotulia; kinywa kikavu, shida ya kusimika; kuumwa na kichwa, takikadia; kuongeza kwa kasi ya kupumua; shinikizo la damu, [[Homa|homa]], kutokwa na jasho, kuhara, uyabisi wa tumbo; kutoweza kuona vizuri, uzungumzaji usioeleweka, kizunguzungu, msongo wa mwili usiozuilika au kutetereka, kukosa usingizi, kuganda, mpapatiko wa moyo, na arithimia. Wakati imetumika kwa viwango vya juu au kutumiwa muda mrefu, athari za ngozi kavu, au iliyo na mwasho, chunusi, usawijikaji yanaweza kutokea. <ref name="Erowid Amphetamines Vault: Effects"> Erowid Amphetamines Vault: Effects</ref> <ref name="strdbo">{{Cite web |url=http://www.xs4all.nl/~4david/amphetam.html |title=Amphetamine; Facts |accessdate=2010-10-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/19991112225253/http://www.xs4all.nl/~4david/amphetam.html |archivedate=1999-11-12 }}</ref> <ref> Amphetamines - Better Health Channel</ref> <ref> adderall xr, adderall medication, adderall side effects, adderall abuse</ref> Wakati mwingine matumizi ya amfetamini katika wanaume yanaweza kusababisha athari isiyo ya kawaida na wakati mwingine ya kushangaza ambapo uume wakati ni tepetevu unaonekana kuwa umekunjika kutokana na kubanwa kwa mishipa. Wakati unaposimika, uume huo hurudi ukubwa wa kawaida. <ref>Whenever I take speed my penis appears to shrink.[http://www.thesite.org/drinkanddrugs/askthesiteqandas/drinkanddrugsqandas/dicksonspeed Is there a link? ] {{Wayback|url=http://www.thesite.org/drinkanddrugs/askthesiteqandas/drinkanddrugsqandas/dicksonspeed |date=20081219232021 }}[http://www.thesite.org/drinkanddrugs/askthesiteqandas/drinkanddrugsqandas/dicksonspeed What's going on?] {{Wayback|url=http://www.thesite.org/drinkanddrugs/askthesiteqandas/drinkanddrugsqandas/dicksonspeed |date=20081219232021 }}</ref> Hata hivyo, jambo hili linaweza kuwa ni hadithi tu ya mijini. "Hakuna ripoti za kisayansi zilizochapishwa kutoa ushahidi wa kisayansi kuwa ukunjikaji wa uume hutokea kama athari za matumizi ya amfetamini". <ref> Bloor, RN ""Whizz-Dick: Side Effect, Urban Myth or Amfetamine-related Koro-like Syndrome?" International Journal of Clinical Practice 58.7 (2004): 717-19. Web. Web.</ref> Vijana wa umri wa makamo wanaotumia amfetamini wanaweza kuwa katika hatari kubwa ya kupatwa na mshtuko wa moyo. Katika utafiti uliochapishwa katika jarida la Utegemeaji Madawa na Pombe, <ref>{{cite journal |author=Westover AN, Nakonezny PA, Haley RW |title=Acute myocardial infarction in young adults who abuse amphetamines |journal=Drug Alcohol Dependence |volume=96 |issue=1-2 |pages=49–56 |year=2008 |month=Julai |pmid=18353567 |doi=10.1016/j.drugalcdep.2008.01.027 |url= |pmc=2533107}}</ref> watafiti walichunguza data kutoka watu zaidi ya 3,000,000 wa umri kati ya miaka 18 na 44 waliokuwa katika hospitali kati ya mwaka wa 2000 na 2003 katika Texas. Baada ya kudhibiti matumizi mabaya ya [[kokeni]], pombe, tumbaku, shinikizo la damu, kisukari tamu, matatizo ya lipidi, unene wa kupindukia, kasoro za kuzaliwa, na kasoro za kuganda, walipata uhusiano kati ya utambuzi wa matumizi ya amfetamini na mshtuko wa moyo. <ref> Newswise: Study Finds Link Between Amphetamine Abuse and Heart Attacks in Young Adults Retrieved on 3 Juni 2008.</ref> ===Athari za kisaikolojia=== Athari za kisaikolojia ni kama kuwa na furaha, wasiwasi, ongezeko la ashiki, kuwa macho, umakinifu, [[nguvu]], kujiheshimu, kujiamini, uingilianaji na watu, kuwashwa, uchokozi, matatizo ya saikosomatiki, fadhaa ya saikolojia-viungo kujivuna, hisia nyingi kupindukia za kuwa na nguvu na tabia zisizoshindikana zinazorudiwarudiwa na za kulizoshikilia, wazimu, na, wakati amfetamini imetumika kwa muda mrefu na / au viwango vya juu, mtu anaweza kuwa [[kichaa]]. <ref name="Erowid Amphetamines Vault: Effects"></ref> Kulingana na utafiti wa panya, matumizi ya amfetamini wakati wa ujana yanaweza kulemaza kumbukumbu <ref>{{cite web|url=http://news.illinois.edu/news/09/1021amphetamine.html|title=Amphetamine use in adolescence may impair adult working memory|accessdate=2009-10-22|archive-date=2009-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20091110082533/http://news.illinois.edu/news/09/1021amphetamine.html|url-status=dead}}</ref> ya kufanya kazi katika utu uzima. ===Athari za kuacha kuitumia=== Kuacha kutumia amfetamini baada ya matumizi ya muda mrefu kunaweza kusababisha athari kama vile wasiwasi, huzuni, fadhaa, uchovu, kulala sana, kuongezeka kwa hamu ya chakula, hasirakali, kichaa na [[Jiua|mawazo ya kujiua.]] <ref> Symptoms of Amphetamine withdrawal - WrongDiagnosis.com</ref> ==Matumizi ya kupita kiasi== Matumizi kupita kiasi ya amfetamini si mabaya sana lakini yanaweza kusababisha dalili kadhaa tofauti; ikiwa ni pamoja na kichaa, maumivu ya kifua, na shinikizo la damu. ===Kichaa=== Matumizi mabaya ya amfetamini yanaweza kusababisha kichaa kinachosababishwa na kichangamsha ambacho kinaweza kudhihirika kupitia matatizo kadhaa ya kichaa (yaani, wazimu, ndoto, majinuni). Ukali na muda wa dalili hizi zinaweza kutofautiana, lakini tofauti na matatizo ya kweli ya kichaa (yaani dhiki), kichaa kinachosababishwa na vichangamsha hakichukuliwi kuwa cha kudumu na hatimaye kitatatuka baada ya kuwacha matumizi ya dawa. ==Utegemeaji madawa na uraibu== [[Uraibu]] hufanyika kwa haraka katika matumizi mabaya ya amfetamini, kwa hivyo, wakati wa matumizi ya muda mtu huhitajika kuongeza kiasi cha dawa hii ya kulevya ili kufikia athari sawa. <ref>{{cite web | title=Amphetamines: Drug Use and Abuse: Merck Manual Home Edition | publisher = Merck | url=http://www.merck.com/mmhe/sec07/ch108/ch108g.html | accessdate=28 Februari 2007 }}</ref> ==Matumizi ya kuimarisha utendaji== Amfetamine hutumiwa na baadhi ya wanafunzi wa shule za upili na vyuo kuwasaidia kusoma na kufanya mitihani. <ref>{{Cite web | publisher = JS Online | last = Twohey | first = Megan | title = Pills become an addictive study aid | accessdate = 2007-12-02 | date = 2006-03-25 | url = http://www.jsonline.com/story/index.aspx?id=410902 | archivedate = 2007-08-15 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070815200239/http://www.jsonline.com/story/index.aspx?id=410902 | = https://web.archive.org/web/20070815200239/http://www.jsonline.com/story/index.aspx?id=410902 }}</ref> Amfetamine hufanya kazi kwa kuongeza viwango vya nguvu, umakinifu, na motisha, hivyo kuruhusu wanafunzi kusoma kwa muda mrefu. Amfetamine imekuwa ikitumiwa, na bado inaendelea kutumiwa na wanajeshi kote duniani. Wanajeshi ya Uingereza walitumia vidonge vya amfetamine milioni 72 katika vita vya pili vya dunia <ref> De Mondenard, Dr Jean-Pierre: Dopage, l'imposture des performances, Chiron, France, 2000</ref> na wanajeshi wa Jeshi la Wanahewa la Uingereza walitumia vidonge vingi kiasi kwamba, kwa mujibu wa taarifa moja, "Methedrini ilishinda vita vya Uingereza". <ref> Grant, DNW, Air Force, UK, 1944</ref> Marubani wa Marekani wanaofanya mashambulizi hutumia amfetamine ("dawa za kwenda") ili wasilale wakati wa mishioni ndefu. Katika tukio la Shamba la Tarnak, ambapo wa rubani wa Amerika wa F-16 aliwaua wanajeshi wengi kutoka Kanada, ambao hawakuwa maadui, rubani huyo alilaumu matumizi yake ya amfetamine. <ref>{{cite news |title=Air force rushes to defend amphetamine use |url= http://www.theage.com.au/articles/2003/01/17/1042520778665.html |work=The Age |date= 18 Januari 2003|accessdate=26 Januari 2009}}</ref> Kikao cha waamuzi wasio wa kisheria kilikataa dai la rubani huyo. Amfetamine pia hutumiwa na baadhi ya [[wanariadha]] wa kulipwa, <ref>{{Cite journal | volume = 25 | issue = 3 | pages = 434–451 | last = Yesalis | first = Charles E. | title = Anabolic Steroid and Stimulant Use in North American Sport between 1850 and 1980 | journal = Sport in History | accessdate = 2007-12-02 | date= 2005-12 | url = http://www.informaworld.com/smpp/content~content=a727721070~db=all | doi = 10.1080/17460260500396251 | last2 = Bahrke | first2 = Michael}}</ref> wa kutoka vyuo <ref name="NCAA">{{Cite | publisher = National Collegiate Athletic Association | last = National Collegiate Athletic Association | title = NCAA Study of Substance Use Habits of College Student-Athletes | accessdate = 2007-12-02 | date = 2006-01 | url = http://www1.ncaa.org/membership/ed_outreach/health-safety/drug_ed_progs/2005/DrugStudy2005_ExecutiveSummary.pdf | format = PDF | pages = 2–4, 11–13 | archivedate = 2008-05-13 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080513125257/http://www1.ncaa.org/membership/ed_outreach/health-safety/drug_ed_progs/2005/DrugStudy2005_ExecutiveSummary.pdf }}</ref> na wa shule za upili <ref name="NCAA"></ref> kwa sababu ya uwezo wake mkuu wa kuchangamsha. Viwango vya nguvu huonekana kuongezeka kwa kasi iliongezeka na kuhimili, jambo ambalo huaminika kuruhusu uchezaji wa nguvu na wa muda mrefu zaidi. Hata hivyo, angalau utafiti mmoja umepata kwamba athari hii haiwezi kupimika. <ref>{{Cite journal | doi = 10.1007/BF00697020 | volume = 20 | issue = 4 | pages = 281–287 | last = Margaria | first = R | title = The effect of some drugs on the maximal capacity of athletic performance in man | journal = European Journal of Applied Physiology | date= 1964-07-01 | last2 = Aghemo | first2 = P. | last3 = Rovelli | first3 = E. }}</ref> Matumizi ya amfetamine wakati wa shughuli za kimwili zinazohitaji nguvu nyingi yanaweza kuwa hatari sana, hasa wakati imetumiwa pamoja na pombe, na wanariadha wamekufa kutokana na matumizi ya aina hiyo, kwa mfano, mwendeshaji baiskeli kutoka Ulaya Tom Simpson. Matumizi ya amfetamini yametumiwa sana kihistoria miongoni mwa wachezaji wa Ligi Kuu za Besiboli na kwa kawaida hujulikana kwa neno la mtaani la "greenies". <ref>{{Cite web | last = Frias | first = Carlos | title = Baseball and amphetamines | work = Palm Beach Post | accessdate = 2007-12-02 | date = 2006-04-02 | url = http://www.palmbeachpost.com/sports/content/sports/epaper/2006/04/02/PBP_AMPHET_0402.html | archivedate = 2007-12-17 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20071217010138/http://www.palmbeachpost.com/sports/content/sports/epaper/2006/04/02/PBP_AMPHET_0402.html }}</ref> Mwaka 2006, Ligi Kuu ya Besiboli Marekani ilipiga marufuku matumizi ya amfetamine. Kupiga marufuku huku kulitekelezwa kwa njia ya kufanya majiribio ya mara kwa mara ya matumizi ya madawa ya kulevya. Hata hivyo, MLB imepokea upinzani kwa sababu adhabu inayotokana na matumizi ya amfetamine si kali sana ikilinganishwa na ile ya matumizi ya vitunza protini, kwani kosa la kwanza huonya na kufanyiwa upimaji wa ziada tu. <ref>{{Cite web | last = Kreidler | first = Mark | title = Baseball finally brings amphetamines into light of day | work = ESPN.com | accessdate = 2007-12-02 | date= 2005-11-15 | url = http://sports.espn.go.com/mlb/columns/story?columnist=kreidler_mark&id=2225013 }}</ref> <ref>{{Cite web | last = Klobuchar | first = Jim | title = Can baseball make a clean sweep? | work = Christian Science Monitor | accessdate = 2007-12-02 | date= 2006-03-31 | url = http://www.csmonitor.com/2006/0331/p12s02-alsp.html }}</ref> <ref>{{Cite web | last = Associated Press | title = MLB owners won't crack down on 'greenies' | work = MSNBC.com | accessdate = 2007-12-02 | date = 2007-01-18 | url = http://www.msnbc.msn.com/id/16691245/ | archive-date = 2007-12-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071225103934/http://www.msnbc.msn.com/id/16691245/ | url-status = dead }}</ref> Amfetamine ilitumiwa sana hapo awali na madereva wa lori upambana na dalili za kusinzia na kuongeza umakinifu wao wakati wa kuendesha gari, hasa katika miongo kadhaa kabla ya kusainiwa kwa Amri ya Utawala ya 12564 na rais wa zamani [[Ronald Reagan]], ambayo ilianzishwa upimaji wa lazima usio na utaratibu maalum wa matumizi ya madawa ya kulevya uliohusisha madereva wote wa lori na na wafanyakazi wa viwanda vinavyorekebishwa na Idara ya Usafiri. Ingawa utekelezaji wa amri hiyo katika sekta ya usafirishaji kwa lori ulifanywa kwa utaratibu wa pole pole kwa kuzingatia athari zilizotarajiwa kwa uchumi wa taifa, katika miongo iliyofuatia kutolewa kwa amri hiyo, matumizi mabaya ya amfetamine na aina zingine za madawa ya kulevya na madereva wa lori yameshuka sana. ===Utambuzi katika giligili za mwili=== Amfetamini sana sana hupimwa katika mkojo kama sehemu ya mpango wa upimaji wa matumizi ya madawa ya kulevya, katika plazma au maji ya damu ili kuthibitisha utambuzi wa sumu kwa waathirika hospitalini, au katika damu kusaidia katika uchunguzi wa mauaji yanayohusiana na ulanguzi au makosa mengine ya jinai au kesi ya kifo cha ghafla. Mbinu kama vile utambulisho wa kinga zinaweza kuathiriana na dawa kadhaa zilizo na athari karibu sawa na zile za mfumo wa neva simpathetiki, hivyo njia za kromatografi maalum kwa amfetamine zinafaa kutumiwa ili kuzuia matokeo chanya ya uongo. Mbinu za chirali zinaweza kutumiwa kusaidia kutofautisha asili ya madawa haya, kama yalipatikana kihalali (kupitia agizo la daktari) au kiharamu, au pengine kutoka kwa tiba-bashiri kama vile lisdeksamfetamini au selegilini. Utenganishaji wa chirali unahitajika ili kutathmini mchango wa l-methamfetamini (Kivutaji cha Viksi) katika matokeo yanayoonyesha kutumika kwa dawa hii. <ref> Verstraete AG, Heyden FV. Comparison of the sensitivity and specificity of six immunoassays for the detection of amphetamines in urine. J. Anal. Toxicol. 29: 359-364, 2005.</ref> <ref> Paul BD, Jemionek J, Lesser D, Jacobs A, Searles DA. Enantiomeric separation and quantitation of (+/-)-amphetamine, (+/-)-methamphetamine, (+/-)-MDA, (+/-)-MDMA, and (+/-)-MDEA in urine specimens by GC-EI-MS after derivatization with (R)-(-)- or (S)-(+)-alpha-methoxy-alpha-(trifluoromethy)phenylacetyl chloride (MTPA). J. Anal. Toxicol. 28: 449-455, 2004.</ref> <ref> R. Baselt, Disposition of Toxic Drugs and Chemicals in Man, 8th edition, Biomedical Publications, Foster City, CA, 2008, pp. 83-86.</ref> ==Athari za kitamaduni za amfetamini == Tangu miaka ya 1960 kuendelea, amfetamini imekuwa maarufu miongoni mwa vikundi vya vijana huko Uingereza (na sehemu nyingine duniani) kama dawa ya burudani. Imekuwa ikitumiwa sana na 'mods', 'skinheads', 'punks', 'goths', 'gangstas', na marafiki katika ngoma za 'soul' na 'ska' za usiku, tamasha za 'Punk', maonyesho ya mitaani na mapigano ya marafiki. Utamaduni pinzani wa 'hippie' ulipinga sana amfetamine kutokana na tabia zilizosababisha, katika mahojiano na Los Angeles Free Press katika mwaka wa 1965, mwandishi wa 'beat' Allen Ginsberg alisema kuwa "'Speed'inamfanya mtu asipatane na wengine, inamfanya kuwa wazimu, inavuta mtu nyuma... wale wote watumiao madawa ya kulevya wanaharibiwa na wale wanotumia dubwana hili la dawa ya Frankenstein speed, ambao wanaiba na kuzungumza vibaya kuhusu kila mtu ovyo ovyo." <ref>{{cite web | last = Brecher | first = Edward M. | coauthors = the editors of Consumer Reports Magazine | title = How speed was popularized | work = The Consumers Union Report on Licit and Illicit Drugs | publisher = Schaffer Drug Library | pages = | language = | year = 1972 | url = http://www.druglibrary.org/schaffer/library/studies/cu/cu38.html | accessdate = 1 Juni 2010 | archive-date = 2010-09-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100922194706/http://druglibrary.org/schaffer/Library/studies/cu/CU38.html | url-status = dead }}</ref> ===Katika maandishi=== Waandishi wa Beat Generation walitumia amfetamine sana, hasa chini ya jina la kibiashara la Benzedrine. Jack Kerouac alikuwa mtumiaji mkuu hasa wa amfetamine, ambayo ilisemekana kumpatia nguvu alizohitaji kwa kazi ya kuandika riwaya yake kwa muda mrefu. <ref>{{Cite web | last = Gyenis | first = Attila | author-link = | last2 = | first2 = | author2-link = | title = Forty Years of ''On the Road'' 1957–1997 | date = | year = 1997 | url = http://www.wordsareimportant.com/ontheroad.htm | accessdate = 18 Machi 2008 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080214171739/http://www.wordsareimportant.com/ontheroad.htm | archivedate = 2008-02-14 | = https://web.archive.org/web/20080214171739/http://www.wordsareimportant.com/ontheroad.htm }}</ref> Mwandishi kutoka ScotlandIrvine Welsh mara nyingi huashiria matumizi ya madawa katika riwaya yake, ingawa katika mojawapo ya kazi zake za uandishi anatoa maoni kuhusu jinsi madawa (ikiwa ni pamoja na amfetamini) yamekuwa sehemu ya utamaduni wa ulaji na jinsi riwaya zake Trainspotting na Porno zinaonyesha mabadiliko ya matumizi ya madawa na utamaduni katika wakati uliopita kati ya maandishi ya riwaya hizi mbili. <ref>{{cite web |url=http://www.irvinewelsh.net/journalism.aspx?jid=25 |title=Drug Cultures in Trainspotting and Porno |last=Welsh |first=Irvine |date=2006-08-10 |publisher=irvinewelsh.net |accessdate=2008-10-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090624060240/http://www.irvinewelsh.net/journalism.aspx?jid=25 |archivedate=2009-06-24 }}</ref> Amfetamini imetajwa mara nyingi katika kazi ya mwandishi wa habari wa Marekani Hunter S. Thompson. 'Speed' inaonekana si tu katika rekodi ya madawa ya kulevya ambayo Thompson alitumia kwa yale yanayoweza kufafanuliwa kama madhumuni ya burudani, lakini pia inatajwa mara kwa mara, na wazi kama sehemu muhimu ya chombo chake cha uandishi, <ref>{{cite news | last = Carr | first = David | coauthors = | title = Fear and Loathing on a Documentary Screen | work = | pages = AR7 | language = en-US | publisher = New York ''Times'' | date = 29 Juni 2008 | url = http://www.nytimes.com/2008/06/29/movies/29carr.html | accessdate = 18 Machi 2009}}</ref> kama vile katika "Maandishi yake ya Ilani" ya kitabu cha '''Fear and Loathing on the Campaign Trail '72'.'' <ref>{{cite book | last = Thompson | first = Hunter S. | authorlink = | coauthors = | title = [[Fear and Loathing on the Campaign Trail '72]] | publisher = Warner Books | year = 1973 | location = New York | pages = 15–16, 21 | url = | doi = | id = | isbn = 0-446-31364-5}}</ref> <blockquote>"Alasiri moja karibu siku tatu zilizopita [wachapishaji] walikuja kwangu bila kuniarifu, na kuniletea karibu pauni arobaini za vifaa: masanduku mawili pombe kutoka Meksiko, kwati nne za jini, dazeni ya matunda ya zabibu, na 'speed' ya kutosha na kubadilisha matokeo ya michezo sita ya Super Bowls. ... Wakati huo huo, [...] ikiwa sura ya mwisho bado haijaandikwa na mipango ya kukutana na wanahabari ikiwa inaanza katika masaa 24. . . . isipokuwa mtu aje na 'speed' iliyo na nguvu sana, kunawezakosa ''kuwa'' na sura ya mwisho. Karibu vidole vinne vya kranki ya mfalme kuzimu vinaweza kusaidia, lakini mimi sina matumaini. " </blockquote> ===Katika hisabati=== Mwanahisabati maarufu Paul Erdős alitumia amfetamini, na mara moja alishinda dau kutoka kwa rafiki yake Ron Graham, ambaye aliweka dau la $ 500 naye kuwa hangeweza kukaa kwa mwezi mmoja bila kutumia dawa hii. <ref name="hill"> Hill, J. Paul Erdos, Mathematical Genius, Human (In That Order)</ref> Erdős alishinda dau, lakini alilalamika kuwa wakati alikuwa amewacha kunywa dawa hiyo hisabati ilikuwa imerudi nyuma kwa mwezi mmoja: "Hapo awali, mimi nilipotazama kipande tupu cha karatasi akili yangu ilikuwa inajawa na mawazo. Sasa mimi naona kipande tupu cha karatasi. "Baada ya kushinda dau, yeye alirudia matumizi yake ya amfetamine mara moja. ===Katika muziki=== Nyimbo nyingi zimeandikwa kuhusu amfetamine, kwa mfano katika wimbo unaoitwa "St Ides Heaven" kutoka albamu ya mwimbaji / mtunzi, Elliott Smith yenye jina lake. Wimbo wa ''Semi Charmed Life'' wa ''Third Eye Blind'' pia unarejelea amfetamini. Mfano mwingine wa wazi ni wimbo unaoitwa "Amfetamini" wa kikundi kingine cha nyimbo za rock cha Everclear. Pia imeathiri ujumi wa bendi nyingi za rock'n'roll (hasa katika 'garage rock, mod R &amp; B, death rock, Punk / hardcore, gothic rock na aina zingine kama hizo). Hüsker Du, Jesus and Mary Chain's na The Who walikuwa watumiaji mashuhuri wa amfetamine wakati walipokuwa wakianza. Land Speed Record ni kivutio cha matumizi ya amfetamini na Hüsker Du. Bendi nyingi za rock'n'roll zimejiita jina la amfetamini na majina ya kimtaa yanayohusiana na dawa hii. Kwa mfano waamshaji 'Mod', The Hearts Purple walijiita jina la vidonge vya amfetamine vilivyotumiwa sana na 'mods' katika miaka ya 1960, kama ilivyofanya bendi kutoka Australia iliyokuwa na jina sawa katika miaka ya kati ya 1960. The Amphetameanies, bendi ya Ska-Punk bendi, pia imejipatia jina linalohusiana na amfetamine, na pia huiga athari zake. Kikundi cha Dexy's Midnight Runners, walioimba wimbo ulionyakua nafasi ya kwanza "Come On Eileen" wamejiita jina linalohusiana na Dexedrine. Motörhead walijiita jina la kimtaa linalohusiana na mlevi wa amfetamini. ===Katika filamu=== Mtayarishaji David O. Selznick alikuwa anatumia amfetamine, na mara nyingi alikuwa anawasomea wasimamizi wake taarifa ndefu na zilizokosa mpangilio akiwa amekunywa amfetamini. <ref> Memo From David O. Selznick, http://www.amazon.com/Memo-David-Selznick-Memorandums-Autobiographical/dp/0375755314</ref> Filamu ya ''Shadowing The Third Man'' inaelezea kwamba Selznick alimfanya msimamizi wa Third Man, Carol Reed aanze kutumia amfetamine, ambayo ilimwezesha Reed kukamilisha filamu chini ya bajeti na kwa wakati uliofaa kwa kuchukua filamu kwa karibu masaa 22 kwa wakati mmoja. <ref> Shadowing the Third Man, http://www.imdb.com/title/tt0429086/</ref> Filamu ya Garrett Scott ya ''Cul-de-Sac, A Suburban War Story'' ina historia fupi ya utengenezaji na uenezaji wa amfetamini, na kuhusu athari zake. <ref> Cul-de-Sac, http://www.imdb.com/title/tt0317273/</ref> Katika filamu ya ''Requiem for a Dream,'' Ellen Burstyn anamwonyesha Sara Goldfarb, mjane mzee ambaye anazoea kutumia dawa za kupunguza uzito za amfetamini. Baada ya kupatwa na kichaa kinachosababishwa na amfetamine, yeye hulazwa hospitalini bila yeye kutaka, anapewa tiba ya msukosuko wa kielektroniki, na baadaye anafungiwa katika hifadhi ya wazimu. <ref> Resurrection (1980) - IMDb</ref> Jina la filamu ya 2009 ''Amphetamine'' linabeba maana mbili za neno katika Kichina - kando ya jina la dawa hii, pia inamaanisha 'je, si hii ni hatma yake?, maana ambayo kitamathali inahusishwa na mtiririko wa filamu hii. Neno hili linanukuliwa kama [[wikt:安|[[wikt:命|[[wikt:他|[[wikt:非|安]]]]]]非他命]] - [[wikt:ān|"ya]] [[wikt:fēi|fēi]] [[wikt:tā|ta]] [[wikt:mìng|Ming"]] - na kama inavyotokea kwa kawaida katika unukuzi wa maneno yasiyo ya asili ya Kichina, kila herufi ina maana tofauti kama neno binafsi lisilohusiana. Katika filamu ya 1972 ya ''Ciao!'' ''Manhattan,'' Edie Sedgwick anamwonyesha Susan Superstar, mhusika wa kitamthilia ambaye ni toleo lake yeye mwenyewe, ambapo anajadili matumizi yake ya madawa ya kulevya, hasa amfetamini. Katika onyesho moja maalum, yeye anazungumza kuhusu ubashasha wa matumizi yake ya madawa ya kulevya katika filamu ya aibu ya "Speed Monologue". <ref> [http://www.austinchronicle.com/gyrobase/Issue/story?oid=oid%3A182251]</ref> ==Hali ya kisheria== * Katika Uingereza, amfetamini imewekwa katika Kikundi B cha madawa ya kulevya. Adhabu ya kiwango cha juu ya kupatwa na dawa hii bila idhini ni kifungo cha miaka mitano kwenye jela na faini isiyo kikomo. Adhabu ya kiwango cha juu kwa usambazaji haramu ni miaka kumi katika jela na faini isiyo kikomo. Methamfetamine hivi karibuni imewekwa katika Kikundi A, ambapo adhabu za kupatwa nayo ni kali zaidi (miaka 7 kwa jela na faini isiyo na kikomo). <ref>{{cite web|title=Class A, B and C drugs|url=http://www.homeoffice.gov.uk/drugs/drugs-law/Class-a-b-c/|accessdate=2007-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070804233232/http://www.homeoffice.gov.uk/drugs/drugs-law/Class-a-b-c/|archivedate=2007-08-04|=https://web.archive.org/web/20070804233232/http://www.homeoffice.gov.uk/drugs/drugs-law/Class-a-b-c/}}</ref> * Katika Uholanzi, amfetamine na methamfetamine ni dawa za Orodha 1 ya sheria za Afyuni lakini isoma dextro ya amfetamine imeonyeshwa kwa ADD / ADHD na nakolepsi na inapatikana kwa agizo la daktari kama 5 na {{nowrap|10 mg}} vidonge vya mwigo, na 5 na {{nowrap|10 mg}}vidonge vya jeli. * Nchini Marekani, amfetamine na methamfetamine ni madawa ya kulevya ya Ratiba II, iliyopambanuliwa kama CNS (vichangamsha mfumo mkuu wa neva). <ref>{{cite web | title=Trends in Methamphetamine/Amphetamine Admissions to Treatment: 1993–2003 | publisher=Substance Abuse and Mental Health Services Administration | url=http://www.oas.samhsa.gov/2k6/methTX/methTX.htm | accessdate=28 Februari 2007 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20130305100340/http://www.oas.samhsa.gov/2k6/methTx/methTX.htm | archivedate=2013-03-05 | =https://web.archive.org/web/20130305100340/http://www.oas.samhsa.gov/2k6/methTx/methTX.htm }}</ref> Dawa ya Ratiba II imepambanuliwa kama iliyo na nafasi ya kutumiwa vibaya, inakubali sasa katika matumizi ya kimatibabu na hutumiwa chini ya vikwazo kali, na ina uwezekano mkubwa wa utegemezi mkali wa kisaikolojia na kifiziolojia. Kimataifa, amfetamine ni dawa ya Ratiba II chini ya Mkataba wa Dawa Zinazotatiza akili. <ref>{{cite web | title=List of psychotropic substances under international control | publisher=International Narcotics Control Board | url=http://www.incb.org/pdf/e/list/green.pdf | format=PDF | accessdate=19 Novemba 2005 | archivedate=2012-08-31 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120831222336/http://www.incb.org/pdf/e/list/green.pdf | =https://web.archive.org/web/20120831222336/http://www.incb.org/pdf/e/list/green.pdf }}</ref> == Tiba-bashiri == Dawa kadhaa zimeonyeshwa kutoa amfetamine na / au methamfetamine kama za kimetaboli, ikiwa ni pamoja na amfetaminili, benzfetamini, clobenzoreksi, dimethilamfetamini, ethilamfetamini, famprofazoni, fenkamini, fenethilini, fenproporeksi, furfenoreksi, lisdeksamfetamini, mefenoreksi, mesokabi, prenilamini, propilamfetamini, na selegilini, miongoni mwa zingine. <ref name="pmid10711406">{{cite journal | author = Musshoff F | title = Illegal or legitimate use? Precursor compounds to amphetamine and methamphetamine | journal = Drug Metabolism Reviews | volume = 32 | issue = 1 | pages = 15–44 | year = 2000 | month = Februari | pmid = 10711406 | doi = 10.1081/DMR-100100562 | url = http://informahealthcare.com/doi/abs/10.1081/DMR-100100562 }}</ref> <ref name="pmid12024689">{{cite journal | author = Cody JT | title = Precursor medications as a source of methamphetamine and/or amphetamine positive drug testing results | journal = Journal of Occupational and Environmental Medicine / American College of Occupational and Environmental Medicine | volume = 44 | issue = 5 | pages = 435–50 | year = 2002 | month = Mei | pmid = 12024689 | doi = | url = http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?issn=1076-2752&volume=44&issue=5&spage=435 | access-date = 2010-10-18 | archive-date = 2011-05-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110515203918/http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?issn=1076-2752&volume=44&issue=5&spage=435 | dead-url = yes }}</ref> Michanganyiko hii inaweza kusababisha matokeo ya uongo ya kuwepo kwa amfetamini katika upimaji wa dawa hii. <ref name="pmid10711406"></ref> <ref name="pmid12024689"></ref> ==Pia tazama== * Kichocheaakili * Methamfetamini * Dextroamfetamini * Aderali * Lisdexamfetamini * Kichaa kinachosababishwa na amfetamini * Maradhi ya upungufu wa makini * Methylphenidate * Benzylpiperazine * Kemia haramu * Ethilamfetamini * Fenethilamini * Propilamfetamini * Kikolezo kitoacho ==Marejeo== {{Marejeo|2}} ==Viungo vya nje== * {{PubChemLink|5826}} (D-form-dextroamphetamine) * {{PubChemLink|3007}} (L-form and D, L-form) * {{PubChemLink|32893}} (L-form-Levamphetamine au L-amphetamine) * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=pccompound&amp;DbFrom=pccompound&amp;Cmd=Link&amp;LinkName=pccompound_pccompound&amp;LinkReadableName=Similar%20Compounds&amp;IdsFromResult=3007&amp;ordinalpos=1&amp;itool=EntrezSystem2.PEntrez.Pccompound.Pccompound_ResultsPanel.Pccompound_RVDocSum List of 504 Compounds Similar to Amphetamine (PubChem)] {{Wayback|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=pccompound&DbFrom=pccompound&Cmd=Link&LinkName=pccompound_pccompound&LinkReadableName=Similar%20Compounds&IdsFromResult=3007&ordinalpos=1&itool=EntrezSystem2.PEntrez.Pccompound.Pccompound_ResultsPanel.Pccompound_RVDocSum |date=20181216075801 }} * [http://www.emcdda.europa.eu/?nnodeid=25479 EMCDDA drugs profile: Amphetamine (2007)] * [http://www.drugs.com/Amphetamine Drugs.com - Amphetamine] * [http://www.apaic.org Asia &amp; Pacific Amphetamine-Type Stimulants Information Centre] {{Wayback|url=http://www.apaic.org/ |date=20200723104030 }} * [http://druginfo.nlm.nih.gov/drugportal/dpdirect.jsp?name=Amphetamine U.S. National Library of Medicine: Drug Information Portal - Amphetamine] {{Wayback|url=http://druginfo.nlm.nih.gov/drugportal/dpdirect.jsp?name=Amphetamine |date=20100609053419 }} [[Category:Madawa]] [[Category:Madawa ya Kulevya]] n3ct2t8wwkntashv70mg2iyil0d6ivc 0 55727 1607752 1598962 2026-10-14T02:58:17Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607752 wikitext text/x-wiki {{About|bongo za kila aina ya wanyama, hata binadamu|maelezo kuhusu ubongo wa binadamu|Ubongo wa binadamu|}} [[Picha:Chimp Brain in a jar.jpg|thumb|250px|alt=A brain floating in a liquid-filled glass jar. Yellowing of the handwritten labels on the jar give the object an antique appearance.|Ubongo wa sokwe.]] [[Picha:Brain Anatomy.png|alt=|thumb|250x250px|Ubongo wa binadamu.]] [[Picha:Brain-anatomy.jpg|thumb|Mgawanyo wa ubongo.]] '''Ubongo''' ndio kiini cha [[mfumo wa neva]] katika [[wanyama]] wote wenye [[ugwemgongo]], na wengi wa wanyama wasio na ugwemgongo.<ref name="Shepard"> Shepherd, ''Neurobiology'' </ref> Baadhi ya wanyama wasiositawi, kama vile [[konyeza]] na kiti cha [[pweza]], wana mfumo wa [[neva]] uliogatuliwa bila ubongo, huku [[tipwatipwa]] wa [[bahari]] wakikosa mfumo wa neva kabisa. Katika wanyama wenye ugwemgongo, ubongo umo katika [[kichwa]] ukilindwa na [[mifupa]] ya [[fuvu]] na ukiwa karibu na viungo vya [[hisia]] za msingi yaani kuona, kusikia, kugusa, [[ladha]] na [[harufu]]. Ubongo unaweza kuwa changamani sana. [[Gamba la ubongo]] wa [[binadamu]] lina takribani [[neuroni]] [[bilioni]] 15-33, labda zaidi, kutegemea [[jinsia]] na [[umri]],<ref> Pelvig et al., 2008</ref> zilizounganishwa na takribani miunganiko ya [[sinapsi]] 10,000 kila mmoja. Kila milimita ya kizio cha ukubwa wa gamba la ubongo lina takribani sinapsi bilioni moja.<ref> AlonsoNanclares et al., 2008</ref> Neuroni hizi huwasiliana na nyingine kwa njia ya fumwele ndefu za protoplazimu ziitwazo akzoni, ambazo hubeba mifuatano ya mipigo ya vichocheo vitwavyo matendo tarajiwa kuelekea sehemu mbali za ubongo au mwili na kulenga seli maalumu itakazovipokea. Ubongo hudhibiti mifumo mingine ya viungo vingine vya mwili, iwe kwa kusisimua [[misuli]] au kwa kusababisha kutolewa kwa kemikali kama vile [[homoni]] ambayo ni homoni ya [[pituitari]]. Udhibiti huu kutoka mahali moja unaruhusu majibu ya haraka na yaliyoratibiwa kwa mabadiliko katika mazingira. Baadhi ya mwitikio wa kimsingi inawezekana bila ubongo: hata viumbe walio na chembe moja wanaweza kufasiri yaliyo katika mazingira na kutenda kulingana na mabadiliko hayo.<ref> Gehring, 2005</ref> Tipwatipwa wa bahari, wasio na mfumo mkuu wa neva, wanaweza kujikunyata na hata kusonga kwa namana iliyotibiwa.<ref> Nickel, 2002</ref> Katika wauti, uti wa mgongo wenyewe una viungo vya neva vinavyoweza kuanzisha tendohiaria pamoja na kuelekeza mifumo rahisi ya kusonga kama vile kuogelea au kutembea.<ref> Grillner &amp; Wallén, 2002</ref> Hata hivyo, udhibiti changamani wa tabia kwa msingi ya mchango wa hisia tete unahitaji uwezo-unganishaji wa ubongo wa kati. Licha ya maendeleo ya kasi ya sayansi, mengi kuhusu jinsi ubongo unavyofanya kazi bado ni siri. Majukumu ya neva na sinapsi zikiwa pekee sasa inaeleweka kwa undani makubwa, lakini jinsi yanavyoshirikiana katika majumuia ya maelfu au mamilioni imekuwa vigumu sana fumbua. Mbinu za uchunguzi kama vile unakili wa EEG na upigaji picha ubongo unaofanya kazi umetuambia kwamba utendaji wa ubongo unatendeka kwa utaratibu sana, huku kunakili kitengo kimoja kukiweza kufichua shughuli za neva moja, jinsi chembe moja inavyo inavyochangia michakato changamani haijulikani.<ref> Sejnowski, ''23 Problems in Systems Neuroscience'' </ref> == Muundo Hadubini == Ubongo ndio umbile la kibayolojia changamani zaidi inayojulikana,<ref> Shepherd, ''Neurobiology,'' uk. 3</ref> na kulinganisha bongo za spishi mbalimbali kwa msingi wa jinsi zinavyoonekana aghalabu ni vigumu. Hata hivyo, kuna kanuni za kawaida ya muundo wa ubongo zinazotumika kote katika spishi mbalimbali. Hizi huwekwa wazi hasa kwa njia tatu. Mbinu ya mageuko inamaanisha kulinganisha miundo ua bongo za spishi mbalimbali, na kwa kutumia kanuni kwamba mionekano inayopatikana katika matawi yote ambayo alipokelewa kutoka kwa muundo fulani wa kale na kwamba pengine ilikuwa katika watangulizi. Mbinu ya ukuaji ina maananisha kuchunguza jinsi umbo la ubongo unavyobadiliko ya wakati wa ukuaji kutoka kipindi cha kiinitete hadi utu uzima. Mbinu ya kijenetiki ina maanisha kuchunguza jeni zinazopatikana katika maeneo mbalimbali ya ubongo miongoni mwa spishi anuwai. Kila mbinu hukamilisha nyingine na huchangia hayo mengine mawili. === Wenzipacha === [[Picha:Bilaterian-plan.svg|thumb|right|alt=A rod-shaped body contains a digestive system running from the mouth at one end to the anus at the other. Alongside the digestive system is a nerve cord with a brain at the end, near to the mouth. |Mfumo wa neva wa mnyama mwenye uenzipacha, katika mfumo wa kamba ya neva na vivimbe vya vipingili, na "ubongo" ukiwa mbele]] Isipokuwa aina chache za tipwatipwa na konyeza wasiostawi, wanyama wote wenye uhai wana wenzipacha, kumaanisha wanyama walio na maumbo ya miili iliyo linganifu (yaani, pande za kushoto na kulia ni karibu taswira akisi ya kila moja).<ref name="Urbilateria"/> Wenzipacha wote wanadhaniwa kuwa walitokana na mhenga mmoja aliyeishi mapema katika kipindi cha Kambria, miaka milioni 550-600 iliyopita.<ref name="Urbilateria"> Balavoine &amp; Adoutte, 2003</ref> Mhenga huyo alikuwa na umbo neli la mnyoo sahili mwenye mwili uliokuwa na mikato, katika kiwango cha kidhahania, umbo hilo kama la mnyoo unaendelea kujitokeza katika mwili na mfumo wa neva wa wanyama wenzipacha wa kisasa, ikiwa ni pamoja na binadamu.<ref> Schmidt-Rhaesa, ''Evolution of Organ Systems,'' uk. 110</ref> Umbo la kimsingi la mwili enzipacha ni neli iliyo na kijishimo wazi cha utumbu kinachotoka mdomoni hadi kwenye mkundu, na ukano wa neva ulio na uvimbe (''ganglioni'') kwa kila sehemu ya mwili, huku kukiwa na ganglioni mahsusi kubwa mbele, iitwayo ''ubongo''. === wasouti === [[Picha:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|right|alt=A fly resting on a reflective surface. A large, red eye faces the camera. The body appears transparent, apart from black pigment at the end of its abdomen. |Drosofila]] Kwa wasouti (k.m, wadudu, konokono, minyoo, n.k) sehemu za ubongo hutofautiana sana na muundo wa wauti hivi kwamba ni vigumu kufanya ulinganishi wowote wa maana isipokuwa kwa misingi ya jenetiki. Makundi mawili ya wasouti hasa yana bongo changamani: [[Arithropodi|athropoda]] ([[Wadudu|wadudu]], krasteshia, [[Arakinida|araknida]], na wengine), na sefalopoda (pweza, ngisi, na moluska)wengine kama hao.<ref name="butler"> Butler, 2000</ref> Ubongo wa athropoda na sefalopoda huchimbuka kutoka katika kano mbili sambamba za neva zinazosambaa kote katika mwili wa mnyama. Athropoda wana ubongo mmoja kuu ulio na tabaka tatu na ''ndewe za macho'' kubwa nyuma ya kila [[jicho]] kwa uchakataji maono.<ref name="butler"/> Sefalopoda wana bongo kubwa zaidi kati ya wasouti wote. Ubongo wa pweza hasa umesitawi sana, unalinganika kwa uchangamano na ubongo wa baadhi ya wauti. Kuna <span class="goog-gtc-fnr-highlight">wasouti</span> wachache sana ambao bongo zao zimetafitiwa kwa makini. Babaje mkubwa wa bahari wa ''Aplisia'' alichaguliwa na mshinda wa Tuzo Nobel mwanafiziolojia Eric Kandel, kwa sababu ya usahili na upatikanaji wa mfumo wake wa neva, kama mfano wa kutafiti chembe kama msingi wa kujifunza na kumbukumbu, na ukafanyiwa mamia ya majaribio.<ref> Kandel, ''In Search of Memory'' </ref> Bongo za wasouti zilizotafitiwa kwa undani zaidi, hata hivyo, ni za nzi-tunda ''Drosofila'' na minyoo wadogo sana ''Caenorhabditis elegans (C. elegans).'' Kwa sababu ya aina nyingi ya mbinu za kutafiti jenetiki zao, nzi-tunda wamekuwa watafitiwa asili katika majukumu ya kutafiti jeni na ukuaji wa ubongo.<ref> Flybrain web site</ref> Inashangaza kuwa, vipengele vingi vya nyurojenetiki ya ''Drosofila'' yametambuliwa kuwa muhimu kwa binadamu. Jeni za kwanza za majira ya kibayolojoa, kwa mfano, yalitambuliwa kwa kuchunguza ''Drosofila'' zilizobadilika zilioonyesha kuvurugwa kwa mpangilio wa shughuli za kila siku.<ref> Konopka &amp; Benzer, 1971</ref> Uchunguzi katika jinomu za wauti uligundua jozi linganifu za jeni, zilizopatikana kutekeleza majukumu sawa katika majira ya kibayolojia ya panya-na hiyo kwa uhakika wa kiwango kikubwa katika majira ya kibayolojia ya binadamu pia.<ref> Shin et al., 1985</ref> Sawa na ''Drosofila,'' mnyoo nematoda ''C. elegans'' umechunguzwa kwa kiasi kikubwa kwa sababu ya umuhimu wake katika jenetiki.<ref> WormBook mtandao</ref> Mapema miaka ya 1970, Sydney Brenner aliuchagua kama mfano elekezi kwa kuchunguzia jinsi jeni hudhibiti ukuaji. Moja ya faida za kufanya kazi na mnyoo huu ni kwamba mpangilio wa mwili wake ni wa kawaida: mfumo wa neva wenye umbo huntha una neuroni 302 kamili, neuroni kila mara huwa katika sehemu sawa, na hufanya miungano yakufanana ya sinapsi katika kila mnyoo.<ref> Hobert, ''WormBook'' </ref> Katika mradi wa kishujaa, kikosi cha Brenner kilimpasua mnyoo kuwa maelfu ya sehemu nyembamba zaidi na kupiga picha kila sehemu ya chini ya hadubini meme, kisha kwa kutazama akalinganisha fumwele kutoka sehemu moja na sehemu nyingi, ili kuonyesha kila neuroni na sinapsi katika mwili mzima.<ref> White et al,. 1986</ref> Hakuna kinachokaribia ngazi hii ya utondoti kuhusu viumbe wengine wowote, na ujumbe huo umetumika kuwezesha tafiti kadhaa ambayo haingewezekana bila utafiti huo. === wauti === [[Picha:Shark brain.png|thumb|right|alt=A T-shaped object is made up of the cord at the bottom which feeds into a lower central mass. This is topped by a larger central mass with an arm extending from either side. |Ubongo wa papa]] Bongo za wauti zimeundwa kwa tishu laini sana, ikiwa na na texture ambao imelinganishwa na Jell-O.<ref>[21] ^ ''Principles of neural science,'' Sur. 17</ref> Tishu ya ubongo hai ni ya rangi waridi kwa nje na nyeupe kwa wingi ndani, huku kukia na mabadiliko utofauti mdogo wa rangi. Bongo za wauti zimezungukwa kwa mfumo wa tandu za tishu unganishi ziitwazo meninji zinazo tofautisha fuvu na ubongo.<ref name="CarpenterCh1"> ''Carpenter's Human Neuroanatomy,'' Sur. 1</ref> Kifuniko hiki chenye safu tatu kinajumuisha (kutoka nje) dura mama ("mama mgumu"), mama araknoida ("mama mwembamba"), na mama pia ("mama laini "). Araknoida na pia zimeshikana kimaumbo na hivyo huchukuliwa kuwa safu moja, ya pia-araknoida. Chini ya araknoida kuna nafasi ya araknoida ndogo ambayo ina ugiligili wa ubongo na uti wa mgongo (CSF), ambayo huzunguka katika nafasi nyembamba kati ya chembechembe na penyu ziitwazo ventrikali, jukumu lake ni kurutubisha, kukimu, na kulinda tishu za ubongo. Mishipa ya damu huingia mfumo mkuu wa neva kupitia nafasi isiyo na mishipa juu ya mama pia. Chembe katika kuta za mishipa ya damu zimeshikana kwa nguvu sana, na hivyo kuunda mpaka wa damu na ubongo ambayo huilinda ubongo dhidi ya sumu inayoweza kuingia kupitia damu. wauti wa kwanza walionekana zaidi ya miaka milioni 500 iliyopita (mmi), katika kipindi cha Kambri, na huenda walifanana kwa kiasi fulani na umbo la kisasa la samaki balika (hagfish).<ref> Shu et al., 2003</ref> Papa walionekana takribani miaka milioni 450 iliyopita, amfibia yapata miaka milioni 400 iliyopita, reptilia yapata miaka milioni 350 iliyopita, na mamalia yapata miaka milioni 200 iliyopita. Hakuna spishi ya kisasa inayoweza kuelezewa kuwa "isiyositawi" zaidi ikilinganishwa na nyingine, kwa kuwa zote zina historia ndefu ya mageuko, lakini bongo za samaki balika wa kisasa, mikunga, papa, amfibia, reptilia na mamalia huonyesha tofauti katika ukubwa na uchangamani ambayo kwa kiasi fulani hufuata utaratibu wa mageuko.<ref> Striedter, ''Principles of Brain Evolution'' </ref> Bongo hizo zote zina mkusanyiko sawa wa vipengele muhimu vya kianatomia, lakini nyingi hazijakamilika katika balika, ambapo katika mamalia sehemu za kwanza kabisa zimesitawika na kupanuka sana. Bongo zote za wauti huwa na umbo moja la kimsingi, ambayo inaweza kuelewekwa kwa urahisi zaidi kwa kuchunguza jinsi zilivyokua.<ref> ''Principles of Neural Science,'' uk. 1019</ref> Dalili ya kwanza ya mfumo wa neva hujitokeza kama utepe mwembamba wa tishu unaoonekana katika mgongo wa kiinitete. Utepe huo hunenepa na kisha kujikunja kuunda neli tupu. Upande wa mbele wa neli hiyo hukua kuwa ubongo. Katika muumdo wake wa kwanza, ubongo huonekana kama vivimbe vitatu, ambayo hatimaye huwa ubongombele, ubongokati, na ubongonyuma. Katika aina nyingi za wauti sehemu hizi tatu hubakia sawa kwa ukubwa katika mnyama mzima, lakini katika mamalia ubongombele hukua kubwa zaidi kuliko sehemu nyingine, na ubongokati mdogo kabisa. Uhusiano kati ya ukubwa wa ubongo, ukubwa wa mwili na vipengee vingine vya kubadilika vimetafitiwa miongoni mwa aina mbalimbali za wauti. Ukubwa wa ubongo huongezeka na ongezeko la ukubwa wa mwili lakini si kwa uwiano. Ikifanyiwa wastani katika aina zote za mamalia, inafuata sheria ya kipeo, ikiwa na kipeo cha takribani 0.75.<ref> Armstrong, 1983</ref> Fomyula hii inatumika katika bongo wastani ya mamalia lakini kila jamii hujitofautisha kutokana nayo, kuonyesha tabia zao changamno.<ref> Jerison, ''Evolution ya Brain and Intelligence'' </ref> Kwa mfano, jamii ya nyani ina bongo zilizo mara 5-10 kubwa zaidi ya jinsi fomyula inavyotabiri. Wanyama wa kuwinda aghalabu huwa na bongo kubwa. Wakati ubongo wa mamalia unapoongezeka kwa ukubwa, si sehemu zote zinazoongezeka kwa kiwango sawa. Kadri ubongo wa spishi unavyokuwa mkubwa, ndivyo gamba la ubongo linavyokuwa na jukumu kubwa.<ref name="Finlay"> Finlay et al., 2001</ref> ==== Sehemu za ubongo wa wauti ==== Wana-anatomia wa neva kawaida huchukulia ubongo kuwa na sehemu sita kuu: gamba-nje la ubongo (vizio vya ubongo), gamba-ndani la ubongo (thelamasi na haipothelamasi), gamba-kati la ubongo (ubongokati), ubongonyuma, ponsi, na medula oblongata.<ref> Principles of Neural Science, Sur. 17</ref> Kila moja ya sehemu hizi vilevile zina muundo changamani ndani. Baadhi ya sehemu, kama vile gamba na ubongonyuma, huwa na safu, zilizokunjwa au zilizoviringishwa kutoshea katika nafasi iliyopo. Sehemu zingine huwa na mikusanyiko ya viini vingi vidogo. Ikiwa utofautishaji wa kina ungefanywa kwa msingi wa muundo wa neva, kemia, na miunganiko, maelfu ya maeneo tofauti yanaweza kutambuliwa ndani ya ubongo wa wauti. Baadhi ya matawi ya mageuzi ya wauti yameleta mabadiliko makubwa katika sura za ubongo, hasa katika ubongombele. Ubongo wa papa unaonyesha sehemu za kimsingi katika njia ya moja kwa moja, lakini katika samaki wenye mifupa (wengi wa kisana ni wa aina hii), ubongombele "umepiduliwa", kama soksi imepinduliwa ndani nje. Katika ndege, pia kuna mabadiliko makubwa katika umbo.<ref> Northcutt, 2008</ref> Moja ya miundo mikuu katika ubongombele wa nedege, kigongo cha ventrikali ya nyuma, kwa muda mrefu kilidhaniwa kulingana na ganglia ya msingi kwa wanyama, lakini sasa inadhaniwa kulingana na zaidi na gamba la nje.<ref> Reiner et al,. 2005</ref> [[Picha:Vertebrate-brain-regions.png|thumb|left|alt=Corresponding regions of human and shark brain are shown. The shark brain is splayed out, while the human brain is more compact. The shark brain starts with the medulla, which is surrounded by various structures, and ends with the telencephalon. The cross-section of the human brain shows the medulla at the bottom surrounded by the same structures, with the telencephalon thickly coating the top of the brain. |Sehemu kuu kianatomia za ubongo wa wauti]] Sehemu kadhaa za ubongo zimehifadhiwa maumbo zao katika aina zote za wauti, kutoka kwa balika hadi kwa binadamu.<ref name="Shepard"/> Hii ni orodha ya baadhi ya sehemu muhimu, pamoja na maelezo mafupi sana ya kazi zao jinsi inavyoeleweka sasa (lakini kumbuka kuwa kazi za nyingi yazo bado zina utata kwa kiasi fulani): * Medula, pamoja na uti wa mgongo, ina viini vingi vodogo vinavyohusika katika aina nyingi za hisia na usogevu wa misuli.<ref> ''Principles of Neural Science'' Sur. 44, 45</ref> * Haipothelamasi ni eneo dogo katika shina la ubongombele, ambao uchangamani na umuhimu wake haulingani na ukubwa wake. Inajumuisha viini vingi vidogo, kila mmoja ikiwa na viunganisha tofauti na nyurokemia tofauti. Haipothelamasi ndio kituo kuu cha kudhibiti mzunguko wa usingizi/kuamka, udhibiti wa kula na kunywa, udhibiti wa kutolewa kwa homoni, na majukumu mengine mengi muhimu ya kibayolojia.<ref> Swaab et al., ''The Hypothalamus Binadamu'' </ref> * Sawa na haipothelamasi, thelamasi ni mkusanyiko wa viini vilivyo na kazi mbalimbali. Baadhi yavyo vinahusika katika kupitisha habari kutoka na kuelekea vizio vya ubongo. Vingine vinashiriki katika kutia motisha. Eneo lilo chini ya thelamasi (zona insarta) inaonekana kuwa na mifumo ya kuzalisha utendaji wa aina mbalimbali za tabia "kamilishi", ikiwa ni pamoja na kula, kunywa, kunya, na kujamiiana.<ref> Jones, ''The Thalamus'' </ref> * Ubongonyuma unadhibiti utendaji wa mifumo mingine ya ubongo ili kuzifanya sahihi zaidi. Kuondolewa kwa ubongonyuma hakumzuii mnyama kufanya kitu chochote hasa, lakini hufanya matendo kuchelewa na isiyo elekevu. Usahihi huu si wa kuzaliwa, bali ni wa kujifunza kwa majaribio na makosa. Kujifunza jinsi ya kuendesha baiskeli ni mfano wa aina ya unyumbufu wa neva unaoweza kufanyika kwa kiasi kikubwa ndani ya ubongonyuma.<ref name="refprinciples"> ''Principles of Neural Science'' Sur. 42</ref> * Tektama, mara nyingi huitwa "ganda la uonaji", unaruhusu vitendo kuelekezwa katika meneo hewani. Katika mamalia inaitwa "kolikyulasi kuu", na kazi yake iliyotafitiwa sana ni kuelekeza mielekeo ya macho. Pia anaongoza mielekeo ya kufikia vitu pia. Hupoke vichangamshi vikuu vya kuonekana, pia hupokea vichangamshi kutoka katika hisi nyigine ambayo ni muhimu katika kuongoza vitendo, kama vile vichangamshi vya kusikia katika bundi, vichangamshi kutoka katika viungo vya kutambua joto katika nyoka, n.k katika baadhi ya samaki, kama vile mkunga, ndio sehemu kubwa ya ubongo.<ref> Saitoh et al., 2007</ref> * Paliamu ni safu ya dutu kijivu unao kaa juu ya ubongombele. Katika reptilia na mamalia inaitwa gamba. Paliamu hushiriki katika kazi mbalimbali, ikiwa ni pamoja na unusaji na kumbukumbu ya anga. Katika mamalia, inapo anza kutawala ubongo, hujumuisha majukumu kutoka katika maeneo yaliyo chini ya gamba la ubongo.<ref> Puelles, 2001</ref> * Hipokampasi, kwa hakika, inapatikana kwa mamalia tu. Hata hivyo, sehemu ambapo inatoka, paliamu ya kati, ipo katika wauti wote. Kuna ushahidi kwamba sehemu hii ya ubongo hushiriki katika kumbukumbu za masuala yasiyoshikika na uongozaji katika samaki, ndege, reptilia, na mamalia.<ref> Salas et al., 2003</ref> * Ganglia ya chini ni kundi la viungo vinayoshikana katika ubongombele, ambavyo uelewa wetu kuvihusu umeongezeka pakubwa sana zaidi katika miaka michache iliyopita. Jukumu la msingi ganglia ya chini inaonekana kuwa uteuzi wa vitendo. Ganglia ya chini hutuma onyo zuizi kwa sehemu zote za ubongo zinazoweza kuanzisha utendaji, na katika hali ya nzuri inaweza kuzuia tendo lenyewe, hivyi kwamba mifumo ya kuanzisha utendaji viweze kushughulikia majukumu mengine. Utuzaji na adhabu hutekeleza zaidi athari zao muhimu katika neva ndani ganglia ya chini.<ref> Grillner et al., 2005</ref> * Kivimbe cha unusaji ni kiungo maalum kinachochakata hisia kutoka katika hisi za unusaji, na kuelekeza matokeo yake katka sehemu ya paliamu inayohusika na hisi harufu. Ni sehemu kubwa ya ubongo katika wauti wengi, lakini imepunguzwa sana katika jamii ya nyani.<ref> Northcutt, 1981</ref> === Mamalia === Gamba la ubongondio ni sehemu ya ubongo inayotofautisha tofauti kati ya mamalia na wauti wengine, jamii ya nyani kutoka kwa wanyama wengine, na binadamu na wanyama wengine wa jamii ya nyani. Ubongonyuma na ubongokati wa mamalia kijumla huwa sawa na yale ya wauti wengine, lakini tofauti kubwa hutokea katika ubongombele, ambao haujakuwa kwa ukubwa tu, bali pia umebadilika katika umbo.<ref> Barton &amp; Harvey, 2000</ref> Miongoni mwa wauti wasio mamalia, sehemu ya juu ya ubongonyuma imefunikwa kwa safu zisizo tete kwa ulinganisho ziitwazo paliamu.<ref> Aboitiz et al., 2003</ref> Katika mamalia, paliamu hugeuka na kuwa katika muundo moja changamani wa safu 6 iitwaye gamba-jipya au ''gamba-sawa.'' Katika jamii ya nyani, gamba-jipya imekuwa kubwa sana, hasa sehemu iitwayo ndewe ya mbele. Kwa binadamu, upanukaji huu wa ndewe ya mbele hukithiri, na sehemu nyingine za gamba pia huwa kubwa kabisa na changamani. Haipokampasi ya mamalia pia ina muundo tofauti. Kwa bahati mbaya, historia ya mabadiliko ya sehemu hizi katika mamalia, hasa gamba lenye safu sita, ni vigumu kufuatilia.<ref> Aboitiz, 2004</ref> Hii kwa kiasi kikubwa ni kutokana na tatizo la kukosa kiungo. Wahenga wa mamalia, waitwao sinapsidi, waligawanyika kutoka kwa wahenga wa wanyama watambaao na ndege wa kisasa yapata miaka milioni 350 iliyopita. Hata hivyo, mgawanyiko wa hivi karibuni ulio na mabadiliko dhahiri miongoni mwa mamalia ulikuwa mgawanyiko kati ya monotrimata (kinyamadege na ekidna), wambeleko (panya opusu, kangaruu, n.k) na wanyamakondo (wengi mamalia wanaoishi), ambayo ilifanyika takribani miaka milioni 120 iliyopita. Bongo za monotrimata na wambeleko ni tofauti na zile za wanyamakondo kwa namna fulani, lakini zina gamba na haipokampasi zenye umbo la kimamali. Kwa hivyo, maumbo haya lazima yaligeuka kati ya miaka milioni 350 na 120 iliyopita, kipindi ambacho hakijaacha ushahidi wowote ila visukuku ambavyo havihifadi tishu laini kama ubongo. === Jamaa ya nyani === Bongo za binadamu na jamaa wengine wa nyani huwa na miundo sawa na bongo za mamalia wengine, lakini ni kubwa ikilinganishwa na ukubwa wa mwili.<ref name="Finlay"/> Wingi wa ukubwa huu hutokana na upaukaji mkubwa wa gamba, ukilenga hasa katika maeneo yanayohudumia kuona na mawazo ya awali.<ref> Calvin, ''How Brains Think'' </ref> Mtandao wa mchakato wa kuona katika jamaa ya nyani ni chanagamano sana, ikijumuisha angalau maeneo 30 yanayoweza kutofautika, ikiwa na miunganiko ya mitandao ya kuajabia. Haya yote yakichukuliwa pamoja, uchakataji wa hisi za kuona hutumia zaidi ya nusu ya gamba-jipya ya wanyama jamaa ya nyani.<ref name="Sereno1995"> "Zaidi ya nusu ya gamba-jipya katika wanyama wajamii ya nyani wasio wanadamu huchukuliwa na maeneo ya kuona. Angalau zaidi ya maeneo 25 ya kuona zaidi ya gamba la msingi la kuona (V1) zimetambuliwa kwa mchanganyiko wa uchoraji ramani kwa vijielekrodi, vitafutio sindano, rangi za kihistolojia, na utafiti akisi (1). "tazama: {{cite journal | doi = 10.1126/science.7754376 | last1 = Sereno |first1 = MI | last2 = Dale | first2 = AM | last3 = Reppas | first3 = AM | last4 = Kwong | first4 = KK | last5 = Belliveau | first5 = JW | last6 = Brady | first6 = TJ | last7 = Rosen | first7 = BR | last8 = Tootell |first8 = RBH | year = 1995 | title = Borders of multiple visual areas in human revealed by functional magnetic resonance imaging | journal = Science | publisher = AAAS | volume = 268 | issue = 5212 | pages = 889–893 | url = http://www.cogsci.ucsd.edu/~sereno/papers/HumanRetin95.pdf | pmid = 7754376}} na marejeo yaliyomo humo</ref> Sehemu nyingine ya ubongo ambayo imekuwa kubwa zaidi ni gamba-mbele ya ubongombele, ambayo kazi ni vigumu kueleza kwa maneno machache, lakini inayohusika na upangaji, kumbukumbu inayotumika, motisha, tahadhari, na udhibiti utendaji. == Muundo hadubini == [[Picha:Neuron with oligodendrocyte and myelin sheath.svg|thumb|right|250 px|alt=At the top, an irregular roundish blue object is labeled "Oligodendrocyte", with a darker blue center labeled "Nucleus". Below it is a long red tubular object terminating at the right in a group of branches. From the oligodendrocyte extend a series of blue wrappings around the red tube; these wrappings are labeled "Myelin Sheath" while the red spaces between each of them are labeled "Node of Ranvier". At the bottom, an insert shows one myelin sheath enlarged and partly cut open to show how the blue sheath consists of concentric layers. In the insert, the red tubular object is labeled "Axon", with thin yellow stripes running lengthwise inside the axon labeled "Microfilament" and a slightly thicker orange stripe labeled "Microtubule".|Olijodendrosaiti ni daraja la chembe za glia zinazounda miyelini inayozunguka akzoni ya neuroni.]] Ubongo unajumuisha aina mbili kuu za chembechembe: neuroni na glia.<ref> ''Principles of '' Neural Science uk. 20</ref> Aina hizi mbili kijumla ni nyingi katika ubongo, ingawa chembe glia zinazidi neuroni kwa uwiano wa 4 kwa 1 katika gamba la ubongo.<ref> Azevedo ''et al.,'' 2009</ref> Glia huwa katika aina mbalimbali, ambazo hufanya kazi kadhaa muhimu, ikiwa ni pamoja na kuhimili mwili, kudhibiti metaboli kudhibiti halijoto, na uongozaji wa kukua. Kipengee kinachofanya neuroni kuwa muhimu sana ni kwamba, tofauti na glia, zina uwezo wa kutuma vichocheo kwa nyingine zilizo hatua ya mbali.<ref> Principles of Neural Science, uk. 21</ref> Glia hutuma vichocheo hizi kwa njia ya akzoni, fumwele nyembamba ya protoplazimu inayotoka katika mwili wa chembe na kuelekea, kwa kawaida ikiwa na matawi kadhaa, maeneo mengine, wakati mwingine ya karibu na wakati mwingine katika sehemu mbali ya ubongo au mwili. Umbali ambao akzoni inaweza kwenda ni ya kustaajabisha: kwa mfano, ikiwa chembechembe yenye umbo haram za gamba-jipya zikikuzwa ili mwili wa chembe hiyo iwe sawa kwa ukubwa na binadamu, akzoni yake, ikikuzwa kwa kiwango sawa, inaweza kuwa kebo yenye sentimita kadhaa katika kipenyo wenye urefu wa zaidi ya kilomita. Akzoni hizi husambaza vichacheo katika umbo la mipigo ya kemikali-meme aitwaye vtendo tarajiwa, vinayodumu muda usiozidi kipande kimoja cha mmoja juu ya sehemu moja ya sekunde na kusafiri katika akzon katika kasi ya kati ya mita 1-100 kwa sekunde. Baadhi neuroni huzua vitendo tarajiwa kila wakati, katika viwango vya 10-100 kwa kiala sekunde, kwa kawaida katika mifumo isiyotabirika na isiyo ya kudumu; neuroni nyingine huwa tulivu wakati mwingi, lakini mara chache kwa ghafla huzua vitendo tarajiwa ya uwezo. [[Picha:Pyramidal hippocampal neuron 40x.jpg|thumb|left|250 px|alt=A triangular black cell is seen against a gray background, with long, highly branched, black processes extending out from it in multiple directions.|Aghalabu neuroni huwa na mitandao ya dendraiti, ambayo hupokea miunganiko ya sinapsi. Inavyoonekana hapa ni pichahadubini ya neuroni ya lenye umbo haram kutoka haipokampasi ya binadamu, iliyopakwa rangi kwa mtindo wa Golgi.]] Akzoni huelekeza vichocheo kwa neuroni nyingine, au kwa chembe nyingine zisizo za neuroni, kwa njia ya makutano maalumu yaitwayo sinapsi.<ref> Principles of Neural Science Sur. 10</ref> Akzoni moja inaweza kuwa na mikutano ya sinapsi elfu kadhaa. Wakati kitendo tarajiwa, kinachosafiri kupitia akzoni, kinapofika katika sinapsi, kinasababisha kutolewa kwa kemikali itwayo niurotransmita. Niurotransmita hujifungamanisha katika molekyuli pokezi iliyo katika utando wa chembe inayolengwa. Baadhi ya neuroni pokeza ni ''sisimuzi,'' kumaanisha kwamba zinaongeza kiwango cha vitendo tarajiwa katika chembe inayolengwa; vipokezi vingine ni ''zuizi,'' kumaanisha kwamba vinapunguza viwango vya vitendo tarajiwa, vingine vina athari changamano ya udhibiti. Kwa kweli akzoni huchukua nafasi kubwa katika ubongo.<ref> ''Principles of Neural Science'' Sur. 2</ref> Mara nyingi makundi makubwa hukusanyika pamoja katika kile ni kinachoitwaye ''viungo fumwele vya neva.'' Akzoni nyingi zimefunikwa katika vifuniko vyenye maki nene ya mafuta iitwayo miyelini, ambazo huchangia kuongeza kasi ya msukumo kwa vitendo tarajiwa. Miyelin ni nyeupe, hivyo sehemu za ubongo zilizojazwa kwa fumwele za neva huonekana kama ''dutu'' ''nyeupe,'' tofauti na ''dutu ya kijivu'' vinazoonyesha maeneo yaliyo na idadi kubwa ya miili ya chembe za neuroni. Urefu wa jumla wa akzoni iliyo na miyelini katika ubongo wa mwanadamu mzima wastani ni zaidi ya {{convert|100000|km}}.<ref name="Marner"> Marner ''et al.,'' 2003</ref> == Ukuaji == [[Picha:EmbryonicBrain.svg|thumb|right|alt=The nervous system is shown as a rod with protrusions along its length. The spinal cord at the bottom connects to the hindbrain which widens out before narrowing again. This is connected to the midbrain, which again bulges, and which finally connects to the forebrain which has two large protrusions. |Mchoro huu inaonyesha vijisehemu vikuu vya ubongo kiinitete cha mwauti. Sehemu hizi baadaye zinatajitofauti kuwa ubongombele, ubongokati na ubongonyuma.]] ubongo haukui tu, bali hustawi kwa njia changamani inayofuata mipangilio ya hatua.<ref name="PurvesLichtmanCh1">[58] ^ ''Principles of Neural Development,'' Sur. 1</ref> Neuroni nyingi hutengenezwa katika kanda maalum zilizo na chembe tete, na kisha kuhamia kupitia tishu ili kufikia yanapohitajika.<ref> ''Principles of Neural Development,'' Sur. 4</ref> Katika gamba, kwa mfano, hatua ya kwanza ya ustawi ni kuundwa kwa "dungu" na kundi maalum la chembe za glia, ziitwazo glia ya miali, ambazo huelekeza fumwele kiwima katika gamba. Neuroni mpya za gamba hutengenezwa chini ya gamba, na kisha "hupanda" kupitia fumwele-miali mpaka zifike katika safu ambamo zinafaa kukaa katika utu uzima. Katika wauti, hatua za kwanza za ustawi wa neuroni ni sawa kwa spishi zote.<ref name="PurvesLichtmanCh1"/> Kadri kiini tete kinavyobadilika kutoka kibonge mviringo cha chembechembe na kuwa na umbo kama la mnyoo, utepe mwembamba wa ngozi ya nje unaoenea katikati ya mgongo inasababishwa kuwa bamba la neuroni, mtangulizi wa mfumo wa neva. Bamba la neuroni hujikunja na kuunda mfuo wa neuroni, na kisha mikunjo inayofunika mfuo huungana na kufunika neli ya neuroni, mkanda wazi wa chembe ulio na ventrikali uliojaa umajimaji katikakati. Katika ncha ya mbele, ventrikali na mkanda hufura kuunda vilengelenge vitatu ambavyo ndivyo mwanzo wa ubongombele, ubongokati, na ubongonyuma.<ref name="PurvesLichtmanCh1"/> Katika hatua nyingine, ubongombele hugawanyika katika vilengelenge viwili viitwavyo ubongomwisho (ambayo ina gamba la ubongo, ganglia ya msingi, na viungo vinavyohusiana navyo) na diencephalon (ambayo ina thalamasi na haipothalamasi). Karibu wakati huo huo, ubongokando hugawanyika kuwa ubongometeni (ambayo ina ubongonyuma na ponsi) na ubongomyeleni (ambayo ina medula oblongata). Kila moja ya maeneo haya yana sehemu za usambaaji ambapo chembe za neuroni na glia huzalishwa; chembechembe zinazopatikana kisha huhama, wakati mwingine kuelekea mbali sana, kufikia sehemu zao ya mwisho. Mara tu neuroni inapofika mahali pake, inaanza kueneza dendraiti na akzoni kuelekea eneo linaloizingira.<ref>[62] ^ ''Principles of Neural Development,'' Sur. 5, 7</ref> Kwa sababu kawaida akzoni huenea mbali sana kutoka katika mwili wa chembe na huhitaji kuungana na viungo maalum, hua zinakua kwa njia changamani. Ncha ya akzoni inayokua huwa na kibonge cha protoplazimu iitwayo "sonobari ya ukuaji", iliyofungwa kwa vipokezi vya kemikali. Vipokezi hivi huhisi mazingira ya karibu, na kusababisha sonobari ya ukuaji kuvutiwa au kukataliwa na viungo mbalimbali vya chembe, na hivyo kuvutwa kuelekea upande mmoja maalum katika kila njia yake. Matokeo ya makakati huu wa utafutaji njia ni kwamba sonobari ya ukuaji hujipenyeza kupitia ubongo mpaka ifikie mahali pake pa mwisho, ambapo viashiria vingine vya kikemikali huifanya kuanza kukuza sinapsi. Kwa kuzingatia ubongo mzima, maelfu kadhaa ya jeni huzalisha protini zinazoathiri utafutaji wa njia kwa akzoni. Mtandao wa sinapsi ambayo hatimaye hujitokeza huathiriwa kwa kiwango tu na jeni. Katika maeneo mengi ya ubongo, akzoni huanza kwa "kukua kupita kiasi", na kisha "kupunguzwa" kwa utaratibu unaotegemea shughuli za kiniuro.<ref> ''Principles of Neural Development,'' Sur. 12</ref> Kwa mfano, katika kuelekeza kutoka machoni hadi ubongokati, , mfumo ulio miongoni mwa watu wazima una ramani sahihi sana, unaounganisha kila sehemu katika uso wa retina na sehemu husika katika safu ya ubongokati. Katika hatua za kwanza za ukuaji, kila akzoni kutoka retina huelekezwa katika eneo jirani la kijumla katika ubongokati na viashiria kemikali, lakini hupinduka sana na kugusana kwa awali na rundo pana la neuroni za ubongokati. Kabla ya kuzaliwa, retina huwa na taratibu maalum zinazoifanya kuzalisha mawimbi ya shughuli zinazotokea kwa wakati moja na kisha kujiendeleza polepole kote katika safu ya retina.<ref name="Wong"> Wong, 1999</ref> Mawimbi haya ni muhimu kwa sababu husababisha neuroni jirani kufanya kazi kwa wakati mmoja: yaani, zinazalisha mifumo ya shughuli za niuro zilizo na taarifa kuhusu mpangilio wa kieneo wa niuro. Taarifa hii hutumika katika ubongo kati kwa utaratibu ambao husababisha sinapsi kulegea, na hatimaye kutoweka, ikiwa shughuli katika akzoni haifuatiwa na shughuli katika chembe iliyo lengwa. Matokeo ya utaratibu huu changamani ni uonishaji kitaratibu na imarishaji wa ramani, ili hatimaye kuiacha katika hali yake halisi ya utu uzima. Vitu sawa na hivyo hufanyika katika maeneo mengine ya ubongo: matriki awali ya sinapsi huzalishwa kutokana na mwongozo wa kikemikali unaoamuliwa kijenetiki, lakini baadaye hatua kwa hatua huboreshwa kwa utaratibu unaotegemea utendaji, kwa kiwango inayotegemea mabadiliko ya kindani, kwa kiwango fulani michango ya nje ya kihisia. Katika hali zingine, kwa mfumo katika mifumo ya retina-ubongokati, mipangilio ya matukio hutegemea taratibu zinazotokea tu katika bongo zinazostawi, na yamkini huwepo kwa madhumuni ya kuongoza ustawi pekee.<ref name="Wong"/> Katika binadamu na mamali wengine wengi, neuroni mpya hutengenezwa mara nyingi kabla ya kuzaliwa, na ubongo wa mtoto mchanga kwa hakika huwa na neuroni zaidi kuliko ya ubongo wa watu wazima.<ref> ''Principles of Neural Development,'' Sur. 6</ref> Hata hivyo, kuna maeneo machache ambapo neuroni mpya huendelea mwezi kuzalishwa katika maisha yote. Maeneo mawili ambapo hili limejidhihirisha kikamilifu ni katika ya kilenge cha kunusa, ambacho kinahusika katika hisia za harufu, na jairasi yenye menomeno ya hipokampasi, ambapo kuna ushahidi kwamba neuroni mpya hutekeleza jukumu katika kuhifadhi kumbukumbu mpya zinazopatika. Kando na hali hizi tofauti, hata hivyo, idadi ya neuroni iliyopo mapema utotoni, ndio hiyo hiyo inayopatikana katika maisha yote. Chembe za glia ni tofauti, kama na aina nyingi za chembe mwilini, hizi huzalishwa katika kipindi chote cha maisha. Ingawa mkusanyiko wa neuroni huwa kwa kiwango kikubwa zipo za ktosha kufikia wakati wa kuzaliwa, miunganiko ya akzoni huendelea kukua kwa muda mrefu baadaye. Katika binadamu, ukuaji kamili wa neva hukamiliki wakati wa kubaleghe.<ref> Paus et al., 2001</ref> Kumekuwa na majadala wa muda mrefu kuhusu ikiwa ubora wa akili, hulka na uwerevu kwa kiwango kikubwa huhusishwa na urathi au malezi; mjadala wa maumbile dhidi ya malezi.<ref> Ridley, ''Nature vs Nurture'' </ref> Huu si suala falsafa tu: una umuhimu mkubwa wa kuvitendo kwa wazazi na waalimu. Ingawa maelezo mengi hayajakamilishwa, wanaelimu neva wanaonyesha waziwazi kwamba sababu zote mbili ni muhimu. Jeni huamua hali ya kijumla ya ubongo, na jeni huamua jinsi ubongo unavyoitikia uzoefu. Uzoefu, hata hivyo, unahitajika kuboresha matriksi ya miunganiko ya sinapsi. Wakati mwingine huwa kwa suala la kuwepo au kutokuwepo kwa uzoefu katika vipindi muhimu vya ukuaji.<ref> Wiesel, 1982</ref> Wakati mwingine, wingi na ubora wa uzoefu unaweza kuwa muhimu zaidi; kwa mfano, kuna ushahidi mkubwa kuwa wanyama waliokua katika mazingira mazuri huwa na magamba manene, kuonyesha idadi kubwa ya miungano ya sinapsi, kuliko wanyama ambao viwango vyao vya kusisimka ni mdogo.<ref> van Praag et al., 2000</ref> == Majukumu == Kwa mtazamo wa kiviumbe, kazi ya msingi ya ubongo ni kudhibiti utendaji wa mnyama.<ref> Carew, ''Behavioral Neurobiology,'' Sur. 1</ref> Ili kufanya hivyo, huwa inachuja taarifa muhimu za kutosha kutoka katika viungo vya hisi ili kuboresha vitendo. Vichocheo vya hisia vinaweza kuamsha majibu ya papo kwa papo kwa mfano wakati mfumo wa kunusa wa kulungu unaponusa harufu ya mbwa mwitu; pia zinaweza kudhibiti tendo linaloendelea kwa mfano katika athari ya mzunguko wa mwanga-giza kwa tabia ya kulala na kuamka kwa viumbe, au taarifa zao zinaweza kuhifadhiwa kwa madhumuni ya umuhimu baadaye. Ubongo husimamia kazi zake changamani kwa kuanzisha mifumo ya utendaji, ambazo zinaweza kuanishwa katika njia nne: kimaubile, kikemikali, na kiutendakazi. === Mifumo tendakazi === Njia rahisi zaidi ya kuainisha sehemu za ubongo ni kuzingatia maumbile, lakini pia kuna njia kadhaa kuianisha zaidi kutegemea utendakazi. Moja wa njia muhimu zaidi kati ya hizo ni kutegemea kemikali za nyurotransmita zinazotumiwa na neuroni kuwasiliana na kila moja. Nyingine ni katika namna eneo ubongo huchangia uchakataji ujume: maeneo ya hisia huleta taarifa ubongoni na kurekebisha umumbo lake; vichochezi vya matendo ya mwili hutuma ujumbe nje ya ubongo ili kudhibiti misuli na tezi, mifumo sisimuzi hudhibiti utendaji wa ubongo kulingana na muda wa siku na mambo mengine. ==== Mifumo ya nyurotramsita ==== Isipokuwa katika hali chache, kila neuroni katika ubongo huendelea kutoa kemikali za niurohamishi, isiyobadilika au mchanganyiko wa niurohamishi, katika miunganiko yoyote ya sinapsi inayofanya na neuroni nyingine, kanuni hii inajulikana kama kanuni ya Dale.<ref> ''Principles of Neural Science,'' Sur. 15</ref> Kwa hivyo, niuron anaweza kuainishwa kutegemea niurohamisho iinayotoa. Niurohamishi mbili zinazoomekana mara nyingi zaidi ni glutamati, ambayo aghalabu huwa sisimuzi, na sidi ya gama-aminobutri (GABA), ambayo aghalabu huwa pingamizi. Neuroni zinazotumia transmita hizi zinaweza kupatikana katika karibu kila sehemu ya ubongo, zikibuni asilimia kubwa ya mkusanyiko wa sinapsi za ubongo.<ref> McGeer and McGeer, ''Basic Neurochemistry,'' uk. 311-332.</ref> Hata hivyo, idadi kubwa ya madawa yanayoathiri ubongo huelekeza athari zao kwa kubadili mfumo wa niurohamishi zisizohusiana moja kwa moja na glutamati au uhamishaji wa GABA.<ref> Cooper et al., ''Biochemical Basis of Neuropharmacology'' </ref> Madawa kama vile kafeini, nikotini, heroini, kokeini, Prozac, Thorazine, ''n.k,'' huathiri neiurohamishi nyingine. Nyingi ya transmita hizi hutoka katika neuroni ambazo zinakaa katika sehemu fulani ya ubongo. Serotonini, kwa mfano- lengo la msingi la madawa ya kulevya ya kinza huzuni na viamsha hamu-huja kimahsusi kutoka eneo dogo la shina la ubongo iitwayo kiini Rafe. Norepainifrini, ambayo hushiriki katika usisimuzi, hutoka kimahsusi kutoka eneo dogo karibu liitwalo lokasi serulesi. Histamini, kama niurohamishi, hutoka katika sehemu ndogo ya hypothelamasi iitwayo kiini tubaromamilari (histamini pia ina kazi zisizo za mfumo kuu wa neva, lakini kjukumu la niurohamishi ndio sababu kwa kinzahisatami kuwa na athari za kutuliza). Niurohamishi nyingine kama vile asetilkolini na dopamini huwa na vyanzo mbalimbali katika ubongo, lakini hazijasambazwa kwa wingi kama glutamati na GABA. ==== Mifumo ya hisi ==== Moja ya majukumu ya kimsingi ya ubongo ni kudondoa ujumbe muhimu kutoka katika viungo vya hisia.<ref> ''Principles of Neural Science'' Sur. 21</ref> Hata katika ubongo wa binadamu, mifumo ya hisi huwa nyingi zaidi ya hisi tano za kawaida zinazojulikana za maono, sauti, ladha, mguso, na harufu: bongo zetu hupokea taarifa kuhusu joto, usawa, mkao wa miguu na mikono, na vijenzi kemikali vya mfumo wa damu, kati ya mambo mengine. Hali hizi zote hutambuliwa na viungo maalum vya hisi vinavyoelekeza vichoche ndani ya ubongo. Katika wanyama wengine, milango zaidi ya hisi vinaweza kuwepo, kama vile hisi ya miale ya joto isiyoonekana miongoni mwa wanyama wanaoishi shimoni kama nyoka, au "hisi za kawaida" zinaweza kutumika katika njia isiyo ya kawaida, kama jinsi usikiaji unavyotumiwa na katika popo ''sona''. Haya hapa kanuni chache zinazotumika katika mifumo nyingi ya hisi, ikitumia mfumo sikizi katika mifano maalum. Kila mfumo wa hisi huanza kwa chembechembe mahsusi za "vipokea hisia". Hizi ni neuroni, lakini tofauti na neuroni nyingi, hazijadhibitiwa na mchango wa sinapsi kutoka katika neuroni nyingine: badala yake zinaamilishwa na vipokezi vilivyofungamana na zinazohisi baadhi ya hisi za mguso, kama vile mwanga, joto, au mikazo ya kimwili. Akzoni za chembe pokezi-hisia husafiri katika utiwa mgomgo au ubongo. Kwa hisia ya kusikia, vipokezi viko katika sikio la ndani, katika konokono la sikio, na huamilishwa na mtikiso.<ref name="hearing">[78] ^ ''Principles of Neural Science,'' Sur. 21, 30</ref> Kwa hisi nyingi, kuna " kiini cha msingi" au seti ya viini, vilivyo katika shina la ubongo, zinazokusanya vichocheo kutoka katika chembe pokezi. Katika hisia sikizi, hizi ni viini vya konokono la sikio.<ref name="hearing"/> Mara nyingi, kuna maeneo ya mengine yaliyo chini ya ubongo ambayo hudondoa habari maalum ya aina fulani. Kwa hisi ya kusikia, eneo bora la unusaji na eneo hafifu ya kalikulusi hushiriki katika kulinganisha vichocheo kutoka katika masikio mawili kudondoa kuhusu ujumbe kuhusu mwelekeo wa chanzo cha sauti, miongoni mwa kazi nyingine.<ref name="hearing"/> Kila mfumo wa hisi pia ina sehemu maalum ya thelamasi iliyotengwa kwayo, ambayo huhudumu kama kiunganishi na gamba la ubongo. Katika hisi ya kusikiliza, hii ni kiini kati chenye umbo la goti.<ref name="hearing"/> Kwa kila mfumo wa hisi, kuna eneo "msingi" la gamba la ubongo linalopokea ujumbe moja kwa moja kutoka eneo la thelamasi linalopokea na kutuma ujumbe. Katika mfumo wa kusikia, huu ni gamba msingi la usikizi, ulio katika sehemu ya juu ya ndewe la ubongo.<ref name="hearing"/> Kawaida pia huwa kuna seti ya maeneo ya gemba yenye hisi za "ngazi ya juu", zinazochanganua ujumbe wa hisi zinazoingai kwa njia maalum. Kwa mfumo wa usikiaji, kuna maeneo ambayo huchambua ubora wa sauti, mahadhi, na mielekeo ya mabadiliko kwa muda, miongoni mwa sifa nyingine.<ref name="hearing"/> Mwisho, kuna maeneo ya ''hali nyingi'' yanayochanganya jumbe kutoka hisi mbalimbali, kwa mfano kusikia na kuona. Katika hatua hii, vichocheo huwa vimefikia sehemu za ubongo zinazoweza kuelezeka vizuri kuwa ''jumuishi'' wala si ''hisishi '' hasa.<ref name="hearing"/> Kanuni hizi zote zina ukiushi. Kwa mfano, hisi ya mguso (ambayo kwa kweli ni mkusanyiko wa angalau nusu dazeni ya hisi tendi mbalimbali), kichocheo cha hisi kinachoingia humalizika hasa katika uti wa mgongo, katika neuroni ambazo kisha huzielekeza katika shina la ubongo.<ref> ''Principles of Neural Science'' Sur. 23</ref> Kwa hisi ya harufu, hakuna mawasiliano katika thelamasi; badala yake kichocheo huenda moja kwa moja kutoka eneo msingi la ubongo-kibonge cha kunusa-hadi kwenye gamba.<ref> ''Principles of Neural Science'' Sur. 32</ref> ==== Mifumo ya mwendo ==== Mifumo ya mwendo ni maeneo ya ubongo ambayo kwa njia moja au nyingine yanahusika moja kwa moja katika kuanzisha mienendo ya mwili, yaani, katika amilisha misuli. Isipokuwa misuli inayodhibiti macho, misuli yote inayofanya kihiari<ref> Angalia misuli</ref>katika mwili imeunganishwa moja kwa moja na neva za mwendo katika uti wa mgongo, ambayo ndiyo njia ya mwisho ya pamoja kwa mfumo wa kuzalisha uendaji.<ref>[89] ^ ''Principles of Neural Science'' Sur. 34</ref> Neva za uti wa mgongo zinadhibitiwa na saketi za neva asili za uti wa mgongo, na kwa michango inayoteremka kutoka ubongoni. Sakati asili za uti wa mgongo hutekeleza majukumu mengi ya tendohiari na pia huwa na mifumo ya kuanzisha miendo kama vile kutembea au kuogelea.<ref>''Principles of Neural Science,'' Sur. 36, 37</ref> Miunganiko inayoshuka kutokana ubongoni hufanikisha udhibiti changamano zaidi. Ubongo una baadhi ya maeneo ambayo huwasiliana moja kwa moja na uti wamgongo.<ref> ''Principles of Neural Science'' Sur. 33</ref> Katika ngazi ya chini kabisa ni maeneo ya mienendo katika medula na ponsi. Katika ngazi za juu ni maeneo ya ubongokati, kama vile viini vyekundu, ambayo inawajibikia kuratibu usogezaji mikono na miguu. Katika ngazi ya juu zaidi ambayo ni gamba msingi la mwendo, utepe wa tishu ulioupande wa nyuma wa ndewe la mbele ya ubongo. Gamba msingi la mwendo hituma ujumbe katika ameneo chini ya gamba yanayohusika na mwendo, lakini pia hutuma jumbe kubwa moja kwa moja katika uti wa mgongo, kupitia kinachojulikana kama njia piramidi. Uelekezaji huu wa moja kwa moja kati ya gamba na uti wa mgongo huruhusu udhibiti sahihi wa hiari wa miendo. Maeneo mengine ya "upili" ya ubongo yanayohusiana na mwendo hayawasiliani moja kwa moja na uti wa mgongo, na badala yake hugusa maeneo ya mwendo katika gamba au maeneo ya msingi chini ya gamba. Miongoni mwa maeneo muhimu ya upili ni gamba linaloshughulikia mwendo, ganglia ya msingi, na ubongonyuma: * Gamba-awali ya mwendo (ambayo kwa kweli ni maeneo kubwa changamani) inakaribiana na gamba msingi la mwendo, na kuielekeza. Huku vitengo vya gamba msingi ya mwendo hulingana na sehemu maalum ya mwili, vitengo vya gamba-awali ya mwendo mara nyingi hushirikishwa katika usogezwaji wa sehemu nyingi za mwili kwa wakati moja.<ref> ''Principles of Neural Science'' Sur. 38</ref> * Ganglia ya msingi ni mkusanyiko wa viungo vya chini ya ubongembele zinazoelekeza katika maeneo mengine yanayohusiana na mwendo.<ref> ''Principles of Neural Science'' Sur. 43</ref> Kazi zao imekuwa vigumu kuelewa, lakini mmoja ya nadharia maarufu ya sasa ni kuwa yanatekeleza jukumu muhimu uteuzi wa utendaji.<ref> Gurney et al., 2004</ref> Mara nyingi, huwa zinazuia vitendo kwa kutumamara k wa mara vichochezi vizuizi kwa mifumo ya kuzalisha mwendo, lakini katika hali nzuri, huwa zinatoa vizuizi hivyo na kuruhusu maeneo yaliyolengwa kudhibiti tabia. * Ubongonyuma una muundo tofauti sana na upo katika sehemu ya nyuma ya ubongo.<ref name="refprinciples"/> Haidhibiti au kuanzisha tabia, bali huzalisha vichocheo rekebishi kufanya miendo iwe sahihi zaidi. Watu walio na bongonyuma zilizo haribika hawapoozi kwa njia yoyote, bali miili yao huwa na miendo isiyokuwa na uhakika na isiyo ratibika. Pamoja na hayo yote hapo juu, ubongo na uti wa mgongo zina mitandao pana ya kudhibiti mfumo wa neva wa kujiendesha, ambayo hufanya kazi kwa kunyunyiza homoni na kwa kurekebisha " misuli laini" ya tumbo.<ref> ''Principles of Neural Science'' Sur. 49</ref> Mfumo wa neva wa kujiendesha huathiri mipigo ya moyo, mmeng'enyo;, kiwango cha kupumua, kutoa mate, jasho; kukojoa, na hisia za ngono japo majukumu yake mengi hayako chini ya udhibiti wa hiari moja kwa moja. ==== Mifumo ya kusisimua ==== Labda kipengele cha wazi zaidi cha tabia ya mnyama yoyote yule ni mzunguko wa kila siku kati ya kulala na kuamka. Usisimuaji na utahadhari pia huongozwa kwa kiwango sahishi zaidi cha muda, ingawa, kwa mtandao mkubwa wa maeneo ya ubongo.<ref name="Principles45"> ''Principles of Neural Science'' Sur. 45</ref> Sehemu muhimu ya mifumo ya kusisimua ni kiini suprakiasmatiki (SCN), sehemu ndogo ya haipothelamasi iliyo juu ya sehemu ambapo neva ya kuona kutoka macho mawili inapopitia.<ref> Antle &amp; Silver, 2005</ref> SCN ina majira kuu ya kibayolojia ya mwili. Neuroni hapa huonyesha kupanda na kushuka kwa viwango vya shughuli katika kipindi cha saa 24, mipigo ya moyo: mabadiliko katika shughuli hizi yanaendeshwa na mabadiliko ya kiurari katika maelezo kwa mkusanyiko wa ''jeni za saa". SCN huendelea kupima saa hata ikikatwa kutoka ubongoni na kuwekwa katika bakuli lililo na myeyusho wa madini fuvutende, hata hivyo kwa kawaida huwa inapokea ujumbe kutoka katika neva ya kuona, kupitia njia ya retinohaipothelamiki (RHT), ambayo huruhusu mzunguko wa kila siku wa mwanga-giza kunakiliwa katika saa hiyo. SCN huwasiliana na seti ya maeneo katika haipothelamasi, na shina la ubongo, na ubongokati zinazohusika katika utekelezaji wa mzunguko usingizi- na kuamka. Kiungo muhimu katika mfumo huo ni kile kinachoitwa muundo menomeno, kundi la neva zilizosambazwa kwa usawa kote katika shina la ubongochini.<ref name="Principles45"/> Neva menomeno hutuma vichocheo kwa thelamasi, ambayo kwa upande wake hutuma vichocheo vya ngazi ya kudhibiti kwa kila sehemu ya gamba la ubongo. Kuharibika kwa muundo menomeno kunaweza kusababisha hali ya kudumu ya kukosa fahamu. Usingizi huhusisha mabadiliko makubwa katika utendakazi wa ubongo.<ref> ''Principles of Neural Science'' Sur. 47</ref> Hadi miaka 1950 iliaminika kijumla kwamba ubongo kimsingi huacha kufanya kazi wakati wa kulala<ref> Kleitman, 1938</ref>, lakini hii sasa inajulikana kuwa si kweli: shughuli huendelea lakini mwelekeo huwa tofauti sana. Kwa hakika, kuna aina mbili ya usingizi, ''usingizi REM'' (ulio na ndoto) na usingizi ''NREM'' (usio-REM, kwa kawaida bila ndoto), ambao hujirudia katika mifumo tofauti kidogo katika kipindi chote cha kulala. Aina tatu tofauti za mwelekeo mpana wa shughuli za ubongo zinaweza kupimika: REM, NREM nyepesi na NREM nzito. Wakati wa usingizi mzito wa NREM, ambao pia hujulikana kama usingizi wenye wimbi pole, shughuli katika gamba huchukua mfumo wa mawimbi makubwa yenye urari, ambapo katika hali ya kuamka huwa na kelele na bila urari. Viwango vya niurohamishi norepainefrini na serotonini hupungua wakati wa usingizi wenye wimbi pole, hupungua hadi kukaribia sufuri wakati wa usingizi wa REM; viwango vya asetilikolini huonyesha mfumo ulio kinyume na huu. === Utumiaji nishati kwa ubongo === [[Picha:PET-image.jpg|thumb|right|alt=A flat oval object is surrounded by blue. The object is largely green-yellow, but contains a dark red patch at one end and a number of blue patches. |Taswira ya PET ya ubongo wa binadamu ikionyesha matumizi ya nishati]] Ingawa ubongo wa binadamu unawakilisha 2% tu ya uzito wa mwili, unapokea 15% cha kinachozalishwa na moyo, 20% ya jumla ya matumizi ya oksijeni mwilini, na 25% ya jumla ya matumizi ya glukosi mwilini.<ref> Clark &amp; Sokoloff, 1999</ref> Haja ya kupunguza uzito wa mwili ili, kwa mfano, kuweza kuruka, imesababisha uamuzi wa kupunguza ukubwa wa ubongo katika spishi fulani, kama vile popo.<ref> Safi et al., 2005</ref> Ubongo sanasana hutumia glukosi kupata nguvu, na kuinyima glukosi, kama inavyoweza kutokea katika haipoglukemia, unaweza kusababisha kupoteza fahamu. Matumizi ya nishati katika ubongo haubadiliki sana katika muda, lakini maeneo ya gamba yanayofanya kazi hutumia nishati zaidi kuliko maeneo yasiyoshughulika: ukweli huu ndio msingi wa mbinu za upigaji picha akisi wa ubongo kama vile PET na fMRI.<ref> Raichle &amp; Gusnard, 2002</ref> Hizi ni mbinu za matibabu nyuklia ya upigaji picha zinazotoa picha zenye pande olwa tatu kwa shughuli za kimetaboli. {{Clear}} == Ubongo na akili == Kuelewa uhusiano kati ya ubongo na akili ni changamoto inayotatiza kifalsafa na kisayansi.<ref> Churchland, ''Neurophilosophy'' </ref> Ushahidi wa kisayansi wa moja kwa moja kwamba kuna uhusiano kati ya kiungo ubongo na akili ni kiwango cha athari kinachojidhihirisha baada ya ubongo kubadilishwa, kama vile maumivi ya ubongo yanayosababisha kiwewe na matumizi ya madawa yanayoathiri ubongo.<ref> Boake na Diller, 2005</ref> Tatizo la uhusiano wa akili-mwili ni moja kati masuala ya ndani ya historia ya [[falsafa]],<ref> ''Neurophilosophy,'' Sur. 7</ref> inayotuliza kufikiria ikiwa ubongo na akili ni kitu kimoja, kinachotofautiana kidogo, au kinachohusiana kwa njia fulani isiyojulikana. Kuna mitazamo mitatu mikubwa tatu kuhusu jibu hili: uwili, uyakinifu, na udhanifu. Uwili unashikilia kwamba akili inajisimami kivyake bila kutegemea ubongo,<ref> Hart, 1996</ref> uyakinifu unashikilia kwamba matukio ya akili yanafanana na matukio la neva<ref name="DicPhil"> Lacey, 1996</ref> na udhanifu unashikilia kwamba matukio ya akili tu ndio zipo.<ref name="DicPhil"/> Pamoja na maswali ya kifalsafa, uhusiano kati ya akili na ubongo unahusisha idadi kubwa ya maswali ya kisayansi, ikiwa ni pamoja na uelewa wa uhusiano kati ya shughuli za kiakili na shughuli ubongo, taratibu kamili ambazo kwazo dawa huathiri ufahamu, na mahusiano ya neva kwa dhamira. Katika kipindi kingi cha historia wanafalsafa waliliona jambo la kutofikirika kwamba ufahamu unaweza kutekelezwa na kitu dutu ye umbile kama vile tishu ya ubongo (yaani neuroni na sinapsi).<ref> ''Neurophilosophy,'' Sur. 6</ref> Wanafalsafa kama vile Patricia Churchland wanadai kuwa mwingiliano wa akili na dawa ni dalili ya uhusiano wa karibu sana kati ya ubongo na akili, si kwamba hivi viwili ni kitu kimoja.<ref> ''Neurophilosophy,'' Sur. 8</ref> Descartes, aliyewazia sana kuhusu uhusiano wa ubongo-akili, aliweza kuelezea matendohiari na tabia nyingine sahili katika mtazamo wa kimekaniki, ingawa hakuamini kuwa mawazo tata, na hasa lugha, inaweza kuelezwa kwa rejelea za umbo la ubongo pekee.<ref> Descartes, ''Description of the human body'' </ref> == Utafiti == Fani ya taaluma ya elimuneva inajumuisha mbinu zote zinazotafuta kuelewa ubongo na mifumo nyinginezo za neva. [[Elimunafsia]] hutaka kuelewa akili na tabia, na nyurorojia ni fani ya matibabu inayotibu magonjwa ya mfumo wa neva. Ubongo pia ni kiungo muhimu sana kinachotafitiwa na tiba-akili, tawi la matibabu inayofanya kazi ya kutafiti, kuzuia na kutibu magonjwa ya akili.<ref> Storrow, ''Outline of Clinical Psychiatry'' </ref> Sayansi ya ufahamu hutaka kuunganisha elimuneva na elimunafsia pamoja na fani nyingine zinazojuhusisha na ubongo, kama vile sayansi ya tarakilishi (akili ya kuundwa na mwanadamu na mashamba sawa) na [[falsafa]]. Mbinu kongwe kabisa ya kuutafiti ubongo ni kianatomial, na hadi katikati ya karne ya 20, sehemu kubwa ya maendeleo katika elimuneva ilitokana na kutengenezwa kwa rangi bora na hadibuni bora -mwana elimuveva Floyd Bloomni maarufu kwa kutania kuwa "ufanisi katika utafiti wa ubongo unategemea zaidi rangi."<ref> ''Neuroscience: Exploring the Brain,'' Sur. 2</ref> Wana-anatomia wa elimuneva hutafiti muundo wa ubongo kwa kiwango pamoja na muundo wake wa kimaikroskopu wa neuroni na vijenzi vyao, hasa sinapsi. Pamoja na zana nyingine, wao hutumia rangi nyingi sana zinazodhihirisha muundo wa neva, kemia, na miunganisho. Katika miaka ya hivi karibuni, ukuaji katika mbinu za elimu kingamaradhi inayotumia rangi imeruhusiwa kutiwa rangi kwa neuroni zinazoonyesha aina fulani maalum ya jeni. Pia, ''uchunguzi amilifu wa neva'' unatumia mbinu za upigaji picha wa kimatibabu kuhusisha tofauti katika muundo wa ubongo wa binadamu na tofauti katika ufahamu au tabia. Wanafiziolojia hutafiti vipengee vya kemikali, famakolojia, na mienendo ya meme ya ubongo: zana zao za msingi ni dawa na vifaa vya kunakili. Maelfu nyingi ya dawa za zilizoundwa kimajaribio huathiri mfumo wa neva, baadhi ya njia ya juu mahsusi sana. Kurekodi shughuli za ubongo unaweza kufanywa kwa kutumia elektrodi, ikiwa imeshikiliwa kwenye fuvu kama katika uchunguzi wa EEG, au uliodungwa ndani ya bongo za wanyama kwa ajili ya kurekodi nje ya chembe, ambayo inaweza kuchunguza uwezekano wa utendaji unaotokana na kila niurni kibifansi.<ref> Dowling, ''Neurons and Networks,'' kurasa za 15-24</ref> Kwa sababu ubongo hauna vipokezi vya maumivu, inawezekana kutumia mbinu hizi kunakili kutoka katika wanyama walio macho huku wanaendelea na tabia zao kama kawaida bila kuwasababishia kuwasumbua. Mbinu sawa na hiyo zimetumika mara nyingine kuchunguza utendakazi wa ubongo katika wagonjwa binadamu wanaougua na kifafa isoyokamili, katika matukio ambapo kulikuwa na haja ya kimatibabu kuiweka elektrodi ili kubaini eneo la ubongo ulioathirika na kifafa s.<ref> Wyllie et al., ''Treatment of Epilepsy,'' Sur. 77</ref> Pia inawezekana kuchunguza utendaji wa ubongo bila kutumia mbinu za kuingilia binadamu kwa mibu amilifu za kupiga picha kama vile MRI uwanda huu umepanuka sana katika kipindi cha miongo miwili iliyopita. Njia tofauti ya kubaini kazi ya ubongo ni kuchunguza madhara ya kuharibu maeneo maalum ya ubongo. Inagawa umelindwa kwa fuvu na utando ukizungukwa na ugiligili wa ubongo na uti wa mgongo, nakutengwa na mfumo wa damu kwa kizuizi cha kati ya ubongo na damu, ulaini wa ubongo unaufanya kuwa rahisi kuvamiwa na magonjwa mbalimbali na aina tofauti za maumivu. Kwa binadamu, athari za kupooza na aina nyingine ya uharibifu wa ubongo zimekuwa chanzo muhimu cha habari kuhusu majukumu ya ubongo.<ref> Fundamentals of Human Neuropsychology, Sur. 1</ref> Kwa sababu hakuna uwezo wa kudhibiti hali ya uharibifu kimajaribio, hata hivyo, habari hii aghalabu huwa vigumu kufafanua. Katika tafiti zinazowahusisha wanyama, kwa kawaida panya, inawezekana kutumia elektrodi au kudunga kemikali katika mahali maalum ili kuleta uharibifu kwa mfumo unaohitajika na kisha kuchunguza matokeo ya tabia. Nyurosayansi ya kitarakilishi inajumuisha njia mbili: kwanza, matumizi ya tarakilishi kuuchunguza ubongo, pili, utafiti wa jinsi ubongo hutarakilisha.<ref name="Abbott"> Abbott &amp; Dayan, ''Theoretical Neuroscience'' </ref> Kwa upande mmoja, inawezekana kuandika programu ya tarakilishi kuigiza kazi ya kundi la neva kwa kutumia mifumo ya milinganyo yanayoeleza shunguli zao kielektrokemikali; miigizo kama hiyo hujulikana kama ''mitandao ya neuroni amilifu kibayalojia.'' Kwa upande mwingine, inawezekana kuchunguza algorithimi ili kukokotoa neva kwa uigizaji, au kuchanganua kihesisabati, utendakazi wa '' vitengo'' vilivyosahilishwa vilivyo na baadhi ya sifa za neuroni lakini vimetoa nyingi ya uchangamani wao wa kibayolojia. Majukumu ya ukokotooaji wa ubongo huchunguzwa na wanaelimuneva na wanasayansi wa tarakilishi. Miaka ya hivi karibuni imeshuhudia utumizi wa kwanza wa mbinu za uhandisi wa kijenetiki kutafitia ubongo.<ref> Tonegawa et al., 2003</ref> Utafiti mwingi kwa kawaida hufanywa kwa panya, kwa sababu zana za kiufundi zimeimarika zaidi kwa spishi hawa zaidi ya wengine wowote. Sasa inawezekana kwa urahisi wa kiwango cha haja "kuchambua" au kugeuza aina mbalimbali za jeni, na kisha kuchunguza athari katika utendakazi wa ubongo. Mbinu changamani zaidi pia zina anza kutumika: kwa mfano, kutumia mbinu ya uchanganyishaji upya wa Cre-Lox inawezekana kusisimua au kituliza jeni katika sehemu maalumu ya ubongo, kwa wakati maalumu. == Historia == Maoni ya awali yaligawanyika ikiwa makao makuu ya nafsi yako katika ubongo au moyo. Kwa upande mmoja, ilikuwa vigumu kutoona ukweli kwamba ufahamu unahisiwa kuwa katika kichwa, na kwamba kupigwa kwa kishindo kikubwa katika kichwa kunaweza kusababisha kupoteza fahamu kwa urahisi zaidi kuliko kupigwa kifuani, na kwamba kichwa kutikisa kichwa husababisha kizunguzungu. Kwa upande mwingine, uchunguzi wa juujuu wa ubongo unadhihirisha kiungo ajizi, ukilinganishwa na moyo ambao hupigapiga kila wakati. Kukoma kwa mpigo wa moyo unamaanisha kifo; hisia kali huleta mabadiliko katika mpigo wa moyo, na mara nyingi hisia za huzuni husababisha hisia ya maumivu katika sehemu za moyo ("maumivu ya moyo"). Aristotle alipendelea moyo, na kudhania kwamba kazi ya ubongo ilikuwa tu kupoesha damu. Democritus, mvumbuzi wa nadharia ya atomiki ya dutu, alipendelea nafsi yenye sehemu tatu, akili ikiwa katika kichwa, hisia katika moyo, na tamaa katika sehemu karibu na ini.<ref> Finger, ''Origins of Neuroscience,'' uk. 14</ref> Haipokrates, "baba wa matibabu" , alikuwa aliupendelea ubongo kabisa. Katika ''On the Sacred Disease,'' maelezo yake kuhusu kifafa, aliandika: <blockquote> <p>Wanadamu wanapaswa kujua kwamba furaha, nderemo, kicheko na michezo, masikitiko, utegemezi, na maombolezo hayatoki kwingine ila tu katika ubongo. ... Na kwa kiungo hicho hicho tunakuwa wendawazimu na kupagawa, na woga na hofu kubwa hutuandama, wakati mwingine mchana na wakati mwingine usiku, na ndoto na wasiwasi isiyotarajiwa, na majukumu yasiyo mazuri, na kutojua hali za kisasa, kutoaminika, na kutokuwa na ujuzi. Mambo haya yote tunayavumilia kutoka kwenye ubongo, wakati hauna afya ...</p></blockquote> <p>- [[Hippokrates|Hippocrates]], ''On the Sacred Disease'' <ref> Hippokrates, ''On the Sacred Disease'' </ref></p> Daktari maarufu wa Roma Galen pia alitetea umuhimu wa ubongo, na akatunga dhahania kwa kina kuhusu jinsi inavyo weza kufanya kazi. Hata baada ya madaktari na wanafalsafa kukubaliwa kuhusu ukuu wa ubongo, haidhuru, dhana ya moyo kuwa makao makuu ya ufahamu uliendelea kudumu katika nahau maarufu, kama vile "kujitolea kwa moyo".<ref> ''Encyclopedia of Word and Phrase Origins'' </ref> Galen alifanya kazi kubwa ya kueleza uhusiano wa kianotomi baina ya ubongo, neva na misuli, na kuonyesha kwamba misuli yote katika mwili imeshikana na ubongo kwa njia ya mtandao wa matawi ya neva. Alidai kwamba neva huamsha misuli moja kwa moja, kwa kubeba dutu ya ajabu aliyoita ''pneumata psychikon,'' ambayo kwa kawaida hutafsiriwa kuwa "mazimwi ya wanyama". Mawazo yake yalijulikana pakubwa wakati wa Zama ya Kati, lakini mafanikio mengi zaidi hayakuja hadi katika kipindi cha Mvuvumko, wakati utafiti wa kina wa kianatomia uliporejea, pamoja na makadirio ya kinadharia ya Descartes na wafuasi wake. Descartes, kama Galen, aliwazia mfumo wa neva katika msingi wa kihadroliki. Aliamini kwamba kazi kubwa za kiutambuzi- hasa lugha- hufanywa na viungo visiyoonekana ''res cogitans '' lakini kwamba nyingi ya tabia za binadamu na wanyama zinaweza kuelezeka kwa mambo yanayoshikika. Hatua ya kwanza kuelekea uelewa wa kisasawa kazi wa neva, hata hivyo, ulitokana na uchunguzi wa Luigi Galvani, aliyegundua kwamba wimbi la umeme tuli ukielekezwa katika neva iliyo wazi ya chura aliyekufa inaweza kusababisha mguu wake kujikunja. [[Picha:PurkinjeCell.jpg|thumb|right|200px|alt=A drawing on yellowing paper with an archiving stamp in the corner. A spidery tree branch structure connects to the top of a mass. A few narrow processes follow away from the bottom of the mass. |Mchora wa Santiago Ramon y Cajal wa aina mbili za neuroni kutoka katika ubongonyuma wa njiwa zilizopakwa kwa Golgi]] Kila uelewa mpana umefuatia moja kwa moja au kidogo kutoka kwa uundwaji wa mbinu mpya ya uchunguzi. Hadi miaka ya mapema ya karne ya 20, maendeleo muhimu zaidi yalitokana na rangi mipya.<ref> Bloom, 1972, uk. 211 </ref> Muhimu hasa ulikuwa uvumbuzi wa rangi Golgi, ambayo (ikitumika kiusahihi) hupaka sehemu ndogo tu, na kwa usahihi bila kubagua, baadhi ya neuroni, huzipaka kikamilifu, ikiwa ni pamoja na mwili wa chembe, dendraiti, na akzoni. Bila rangi kama hiyo, tishu ya ubongo chini ya hadubini huonekana kama mshikamano wa fumwele ya protoplazimu isiyopenyeka, ambayo ni vigumu kubaini muundo wowote. Katika mikono ya [[Camillo Golgi]], na hasa kwa mwana-antomia wa neva wa Kihispania Santiago Ramon y Cajal, rangi hiyo mpya ilifichua mamia ya aina tofauti za neuroni, kila mmoja ikiwa na muundo wa kipekee wa dendriti na mtindo wa mwunganisho. Katika karne ya 20, maendeleo katika uwanda wa elektroniki yaliwezesha uchunguzi wa sifa za kielektroniki za chembe za neva, kilele kilikuwa kazi za Alan Hodgkin, [[Andrew Huxley]], na wengi kuhusu bayofizikia ya tendo tarajiwa, na kazi ya [[Bernard Katz]] na wengine kuhusu uelektrokemia wa sinapsi.<ref> Piccolino, 2002</ref> Chunguzi za awali zilitumia maandalizi maalum, kama vile mfumo wa "mwitikio wa kutorika haraka" wa ngisi, ambayo inahusisha akzoni kubwa wewe unene kama kaa la penseli, na sinapsi kubwa inayoungana na akzoni hii. Maboresho thabiti katika elekrodi na vifaameme viliwezesha umadhubuti wa hali ya juu. Chunguzi hizi zilichangia picha ya kianatomia wa ubongo kukiwa na mtazamo kuwa ubongo ni kiungo kinachobadilika. Akiangazia uelewa mpya, mnamo 1942 [[Charles Sherrington]] alielezea kufanya kazi kwa ubongo katika hatua kwa maelezo ya kushangaza: <blockquote> <p>Sehemu kuu ya juu ya umbo, kwamba sehemu ambapo ni nadra mwanga imewahi kumulika au kugusa, sasa inakuwa sasa kitengo cha uangavu unaorindima kwa urari kukiwa idadi kubwa ya vimulimuli vinavyosafiri hapa na huko. ... Ni kana kwamba Kilimia ilianza kwa namna fulani ya kucheza kwanulimwengu. Kwa haraka kichwa kizima kinakuwa na maliwazo ambapo mamilioni ya vipisha uzi vinashona mtindo usioonekana, kila mara mtindo wenye maana ingawa si wa kudumu; na mwingiliano mtulivu wa vijimiundo.</p> <p>-Sherrington, 1942, ''Man on his Nature'' <ref>[131] ^ Sherrington, ''Man on his Nature'' </ref></p> </blockquote> Miaka ya 1990 ilijulikana katika Marekani kuwa "Muongo wa Ubongo" ili kuadhimisha maendeleo yaliyopigwa katika utafiti wa ubongo, na ili kuendeleza ufadhili kwa ajili ya tafiti kama hizo.<ref>{{cite web|url=http://www.loc.gov/loc/brain/proclaim.html|title= Project on the Decade of the Brain|accessdate=2009-09-30|last=Bush|first=George H.W.|year=1990|month= Julai}}</ref><ref>{{Rejea jarida|url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/summary/284/5415/739|first1=Edward G.|last1=Jones|authorlink1=Edward G. Jones|first2=Lorne M.|last2=Mendell|title=Assessing the Decade of the Brain|journal=Science|doi=10.1126/science.284.5415.739|date=30 Aprili 1999|volume=284|issue=5415|page=739|accessdate=2010-04-05|publisher=[[American Association for the Advancement of Science]]}}</ref> == Maelezo == {{Marejeo|colwidth=20em}} == Marejeo == {{Refbegin|2}} * <cite id="refAbbott">{{cite book | last = Abbott | first = LF | title = Theoretical Neuroscience: Computational and Mathematical Modeling of Neural Systems | publisher = MIT Press | year = 2001 | url = http://books.google.com/?id=hrZYAAAACAAJ | isbn = 9780262541855 | coauthors = Dayan P }}</cite> * <cite id="refAboitiz">{{cite journal | last = Aboitiz | first = F | title = The evolutionary origin of the mammalian isocortex: Towards an integrated developmental and functional approach | journal = Behav Brain Sci | year = 2003 | volume = 26 | pages = 535–52 | url = http://www.bbsonline.org/Preprints/Aboitiz/Referees/ | pmid = 15179935 | doi = 10.1017/S0140525X03000128 | last2 = Morales | first2 = D | last3 = Montiel | first3 = J | issue = 5 }}</cite> * <cite id="refAlonsoNanclares">{{cite journal | author = Alonso-Nanclares L, Gonzalez-Soriano J, Rodriguez JR, DeFelipe J | title = Gender differences in human cortical synaptic density | year = 2008 | journal = Proc Nat Acad Sci U.S.A. | volume = 105 | pages = 14615–9 | pmid = 18779570 | doi = 10.1073/pnas.0803652105 | issue = 38 | pmc = 2567215 }}</cite> * <cite id="refAntle">{{cite journal | last = Antle | first = MC | title = Orchestrating time: arrangements of the brain circadian clock. | journal = Trends Neurosci | year = 2005 | volume = 28 | pages = 145–51 | url = http://www.columbia.edu/cu/psychology/silver/publications2/149%20antle%20et%20al.pdf | format = PDF | pmid = 15749168 | doi = 10.1016/j.tins.2005.01.003 | last2 = Silver | first2 = R | issue = 3 | access-date = 2010-11-30 | archive-date = 2008-10-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081031120051/http://www.columbia.edu/cu/psychology/silver/publications2/149%20antle%20et%20al.pdf | dead-url = yes }}</cite> * <cite id="refArmstrong">{{cite journal | last = Armstrong | first = E | title = Relative brain size and metabolism in mammals. | url = https://archive.org/details/sim_science_1983-06-17_220_4603/page/n96 | journal = Science | year = 1983 | volume = 220 | pages = 1302–4 | doi = 10.1126/science.6407108 | pmid = 6407108 | issue = 4603 }}</cite> * <cite id="refAzevedo">{{cite journal | last=Azevedo | first=FA | year=2009 | title=Equal numbers of neuronal and nonneuronal cells make the human brain an isometrically scaled-up primate brain | journal=J Comp Neurol | volume=5 | pages=532–41 | pmid=19226510 |last2=Carvalho|first2=LR|last3=Grinberg|first3=LT|last4=Farfel|first4=JM|last5=Ferretti|first5=RE|last6=Leite|first6=RE|last7=Jacob Filho|first7=W|last8=Lent|first8=R|last9=Herculano-Houzel|first9=S | doi=10.1002/cne.21974 | issue=5 }}</cite> * <cite id="refUrbilaterian">{{cite journal | last = Balavoine | first = G | title = The segmented Urbilateria: A testable scenario. | journal = Int Comp Biology | year = 2003 | volume = 43 | pages = 137–47 | url = http://icb.oxfordjournals.org/cgi/content/full/43/1/137 | doi = 10.1093/icb/43.1.137 }}</cite> * <cite id="refBarton">{{cite journal | last=Barton | first=RA | title = Mosaic evolution of brain structure in mammals. | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2000-06-29_405_6790/page/1054 | year = 2000 | journal = Nature | volume = 405 | pages= 1055–8 | pmid = 10890446 | doi=10.1038/35016580 | last2=Harvey | first2=PH | issue=6790 }}</cite> * <cite id="refBearConnorsParadiso">{{cite book | last = Bear | first = MF | coauthors = Connors BW, Paradiso MA | title = Neuroscience: Exploring the Brain | url = https://archive.org/details/neuroscienceexpl0000mark | publisher = Lippincott Williams & Wilkins | year = 2007 | isbn = 9780781760034 }}</cite> * <cite id="refBloom">{{cite book | last = Bloom | first = FE | editors = Schmidt FO, Worden FG, Swazey JP, Adelman G | title = The Neurosciences, Paths of Discovery | publisher = MIT Press | year = 1975 | isbn = 9780262230728 }}</cite> * <cite id="refBoake">{{cite book | last=Boake | first=C | last2=Diller | first2=L | editors=High WM, Sander AM, Struchen MA, Hart KA | title=Rehabilitation for Traumatic Brain Injury | url=https://archive.org/details/rehabilitationfo0000unse_l3d4 | chapter=History of rehabilitation for traumatic brain injury | publisher=Oxford University Press | location=Oxford [Oxfordshire] | year=2005 | isbn=0-19-517355-4 }}</cite> * <cite id="refCarew">{{cite book | last = Carew | first = TJ | title = Behavioral Neurobiology: the Cellular Organization of Natural Behavior | publisher = Sinauer Associates | year = 2000 | isbn = 9780878930920 | url = http://books.google.com/?id=wEMTGwAACAAJ }}</cite> * <cite id="refChurchland">{{cite book | last = Churchland | first = PS | title = Neurophilosophy | publisher = MIT Press | year = 1989 | isbn = 9780262530859 | url = http://books.google.com/?id=hAeFMFW3rDUC }}</cite> * <cite id="refClark">{{cite book | last = Clark | first = DD | coauthors = Sokoloff L | editor = Siegel GJ, Agranoff BW, Albers RW, Fisher SK, Uhler MD | title = Basic Neurochemistry: Molecular, Cellular and Medical Aspects | url = https://archive.org/details/basicneurochemis0000unse_e2f6 | publisher = Lippincott | location = Philadelphia | year = 1999 | pages = [https://archive.org/details/basicneurochemis0000unse_e2f6/page/637 637]–70 | isbn = 9780397518203 }}</cite> * <cite id="refCooper">{{cite book | last = Cooper | first = JR | coauthors = Bloom FE, Roth RH | title = The Biochemical Basis of Neuropharmacology | publisher = [[Oxford University Press]] US | year = 2003 | isbn = 9780195140088 | url = http://books.google.com/?id=e5I5gOwxVMkC }}</cite> * <cite id="refDescartes">{{cite book | last=Descartes | first=R | editors=Cottingham J, Stoothoff R, Kenny A, Murdoch D | year=1991 | title=The Philosophical Writings Of Descartes | chapter=The description of the human body | publisher=Cambridge University Press | isbn=9780521423502 }}</cite> * <cite id="refDowling">{{cite book | last = Dowling | first = JE | title = Neurons and Networks | publisher = Harvard University Press | year = 2001 | isbn = 9780674004627 | url = http://books.google.com/?id=adeUwgfwdKwC }}</cite> * <cite id="refFinger">{{cite book | last = Finger | first = S | title = Origins of Neuroscience | year = 2001 | publisher = Oxford University Press | url = http://books.google.com/?id=_GMeW9E1IB4C | isbn = 9780195146943 }}</cite> * <cite id="refFinlay">{{cite journal | last = Finlay | first = BL | year = 2001 | title = Developmental structure in brain evolution. | url = https://archive.org/details/sim_behavioral-and-brain-sciences_2001-04_24_2/page/263 | journal = Behav Brain Sci | volume = 20 | pages = 263–308 | format = PDF | pmid = 11530543 | last2 = Darlington | first2 = RB | last3 = Nicastro | first3 = N | issue = 2 }}</cite> * <cite id="refGehring">{{cite journal | last = Gehring | first = WJ | year = 2005 | title = New Perspectives on Eye Development and the Evolution of Eyes and Photoreceptors: The Evolution of Eyes and Brain. | journal = J Heredity | volume = 96 | pages = 171–184 | url = http://jhered.oxfordjournals.org/cgi/content/full/96/3/171 | format = Full text | accessdate = 2008-04-26 | pmid = 15653558 | doi = 10.1093/jhered/esi027 | issue = 3 }}</cite> * <cite id="refGrillner2005">{{cite journal | last = Grillner | first = S | year = 2005 | title = Mechanisms for selection of basic motor programs—roles for the striatum and pallidum. | url = https://archive.org/details/sim_trends-in-neurosciences_2005-07_28_7/page/364 | journal = Trends Neurosci | volume = 28 | pages = 364–70 | pmid = 15935487 | doi = 10.1016/j.tins.2005.05.004 | last2 = Hellgren | first2 = J | last3 = Ménard | first3 = A | last4 = Saitoh | first4 = K | last5 = Wikström | first5 = MA | issue = 7 }}</cite> * <cite id="refGrillnerWallen">{{cite journal | last = Grillner | first = S | year = 2002 | title = Cellular bases of a vertebrate locomotor system-steering, intersegmental and segmental co-ordination and sensory control. | journal = Brain Res Brain Res Rev | volume = 40 | pages = 92–106 | pmid = 12589909 | doi = 10.1016/S0165-0173(02)00193-5 | last2 = Wallén | first2 = P | issue = 1-3 }}</cite> * <cite id="refGurney">{{cite journal | last = Gurney | first = K | year = 2004 | title = Computational models of the basal ganglia: from robots to membranes. | url = https://archive.org/details/sim_trends-in-neurosciences_2004-08_27_8/page/453 | journal = Trends Neurosci | volume = 27 | pages = 453–9 | pmid = 15271492 | doi = 10.1016/j.tins.2004.06.003 | last2 = Prescott | first2 = TJ | last3 = Wickens | first3 = JR | last4 = Redgrave | first4 = P | issue = 8 }}</cite> * <cite id="refHart">{{cite book | last = Hart | first = WD | year = 1996 | editor = Guttenplan S | title = A Companion to the Philosophy of Mind | publisher = Blackwell | pages = 265–7 }}</cite> * <cite id="refHendrickson">{{cite book | last=Hendrickson | first=R | title=The Facts on File Encyclopedia of Word and Phrase Origins | publisher=Facts on File | location=New York | year=2000 | isbn=978-0816040889 }}</cite> * <cite id="refHippocrates">{{cite book | last=Hippocrates | title=On the Sacred Disease | year=400 B.C.E. | url=http://classics.mit.edu/Hippocrates/sacred.html | others=Francis Adams | access-date=2010-11-30 | archive-date=2011-05-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110524210044/http://classics.mit.edu/Hippocrates/sacred.html | dead-url=yes }}</cite> * <cite id="refHobert">{{Rejea jarida | contribution = Specification of the nervous system | last = Hobert | first = O | editor = The C. elegans Research Community | title = Wormbook | year = 2005 | doi = 10.1895/wormbook.1.12.1 | contribution-url = http://www.wormbook.org/chapters/www_specnervsys/specnervsys.html | journal = WormBook | pmid = 18050401 | pages = 1–19 }}</cite> * <cite id="refJerison">{{cite book | last = Jerison | first = HJ | title = Evolution of the Brain and Intelligence | url = https://archive.org/details/evolutionofbrain0000jeri | year = 1973 | publisher = Academic Press | isbn = 9780123852502 }}</cite> * <cite id="refThalamus">{{cite book | title = The Thalamus | last = Jones | first = EG | year = 1985 | publisher = Plenum Press | isbn = 9780306418563 | url = http://books.google.com/?id=WMxqAAAAMAAJ }}</cite> * <cite id="refPrinciples">{{cite book | last = Kandel | first = ER | coauthors = Schwartz JH, Jessel TM | title = Principles of Neural Science | year = 2000 | publisher = McGraw-Hill Professional | isbn = 9780838577011 | url = https://archive.org/details/isbn_9780838577011 }}</cite> * <cite id="refKandel">{{cite book | last = Kandel | first = ER | title = In Search of Memory: The Emergence of a New Science of Mind | year = 2007 | publisher = WW Norton | isbn = 9780393329377 | url = http://books.google.com/?id=LURy5gojaDoC }}</cite> * <cite id="refKleitman">{{cite book | last=Kleitman | first=N | year=1938, revised 1963, reprinted 1987 | title=Sleep and Wakefulness | url=https://archive.org/details/sleepwakefulness0000klei | publisher=The University of Chicago Press, Midway Reprints series | isbn=0-226-44073-7 }}</cite> * <cite id="refKolbWhishaw">{{cite book | last = Kolb | first = B | coauthors = Whishaw I | title = Fundamentals of Human Neuropsychology | year = 2008 | publisher = Macmillan | isbn = 9780716795865 }}</cite> * <cite id="refKonopka">{{cite journal | last = Konopka | first = RJ | year = 1971 | title = Clock mutants of Drosophila melanogaster. | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1971-09_68_9/page/2112 | journal = Proc Nat Acad Sci U.S.A. | volume = 68 | pages = 2112–6 | pmid = 5002428 | doi = 10.1073/pnas.68.9.2112 | last2 = Benzer | first2 = S | issue = 9 | pmc = 389363 }}</cite> * <cite id="refLacey">{{cite book | title = A Dictionary of Philosophy | url = https://archive.org/details/dictionaryofphil00alan | last = Lacey | first = A | year = 1996 | publisher = Routledge }}</cite> * <cite id="refMarner">{{cite journal | last=Marner | first=L | year=2003 | title=Marked loss of myelinated nerve fibers in the human brain with age | journal=J Comp Neurol | volume=462 | pages=144–52 | pmid=12794739 | last2=Nyengaard|first2=JR|last3=Tang|first3=Y|last4=Pakkenberg|first4=B | doi=10.1002/cne.10714 | issue=2 }}</cite> * <cite id="refMcGeer">{{cite book | last=McGeer | first=PL | last2=McGeer | first2=EG | editor=G. Siegel ''et al'' | year=1989 | title=Basic Neurochemistry | url=https://archive.org/details/basicneurochemis0000unse | chapter=Chapter 15, ''Amino acid neurotransmitters'' | publisher=Raven Press | location=New York | isbn=9780881673432 }}</cite> * <cite id="refNickel">{{cite journal | last = Nickel | first = M | year = 2002 | title = Dynamics and cellular movements in the locomotion of the sponge ''Tethya wilhelma''. | url = https://archive.org/details/sim_integrative-and-comparative-biology_2002-12_42_6/page/1285 | journal = Integr Comp Biol | volume = 42 | pages = 1285 }}</cite> * <cite id="refNorthcutt2008">{{cite journal | last = Northcutt | first = RG | year = 2008 | title = Forebrain evolution in bony fishes. | journal = Brain Res Bull | volume = 75 | pages = 191–205 | pmid = 18331871 | doi = 10.1016/j.brainresbull.2007.10.058 | issue = 2-4 }}</cite> * <cite id="refCarpenter">{{cite book | title = Carpenter's Human Neuroanatomy | last = Parent | first = A | coauthors = Carpenter MB | publisher = Williams & Wilkins | year = 1995 | isbn = 9780683067521 | url = http://books.google.com/?id=IJ5pAAAAMAAJ }}</cite> * <cite id="refPaus">{{cite journal | last = Paus | first = T | year = 2001 | title = Maturation of white matter in the human brain: a review of magnetic resonance studies. | url = https://archive.org/details/sim_brain-research-bulletin_2001-02_54_3/page/255 | journal = Brain Res Bull | volume = 54 | pages = 255–66 | pmid = 11287130 | doi = 10.1016/S0361-9230(00)00434-2 | last2 = Collins | first2 = DL | last3 = Evans | first3 = AC | last4 = Leonard | first4 = G | last5 = Pike | first5 = B | last6 = Zijdenbos | first6 = A | issue = 3 }}</cite> * <cite id="refPelvig">{{Cite pmid|17544173}}</cite> * <cite id="refPiccolino">{{cite journal | last = Piccolino | first = M | year = 2002 | title = Fifty years of the Hodgkin-Huxley era. | journal = Trends Neurosci | volume = 25 | pages = 552–3 | pmid = 12392928 | url = http://biologie.kappa.ro/Literature/PDF_Archives/PDF_archive_2002/tins/25/552.pdf | format = PDF | accessdate = 2008-10-24 | doi = 10.1016/S0166-2236(02)02276-2 | issue = 11 | archive-date = 2008-10-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081031120053/http://biologie.kappa.ro/Literature/PDF_Archives/PDF_archive_2002/tins/25/552.pdf | dead-url = yes }}</cite> * <cite id="refPuelles">{{cite journal | last = Puelles | first = L | year = 2001 | title = Thoughts on the development, structure and evolution of the mammalian and avian telencephalic pallium. | journal = Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci | volume = 356 | pages = 1583–98 | pmid = 11604125 | url = http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1088538 | doi = 10.1098/rstb.2001.0973 | issue = 1414 | pmc = 1088538 | access-date = 2010-11-30 | archive-date = 2013-07-18 | archive-url = https://archive.today/20130718073524/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1088538 | url-status = dead }}</cite> * <cite id="refPurvesLichtman">{{cite book | title = Principles of Neural Development | last = Purves | first = D | coauthors = Lichtman J | publisher = Sinauer Associates | year = 1985 | isbn = 9780878937448 | url = http://books.google.com/?id=t9JqAAAAMAAJ }}</cite> * <cite id="refRaichle">{{cite journal | last = Raichle | first = M | year = 2002 | title = Appraising the brain's energy budget | journal = Proc Nat Acad Sci U.S.A. | volume = 99 | pages = 10237–9 | doi = 10.1073/pnas.172399499 | pmid = 12149485 | last2 = Gusnard | first2 = DA | issue = 16 | pmc = 124895 }}</cite> * <cite id="refRidley">{{cite book | last = Ridley | first = M | title = Nature via Nurture: Genes, Experience, and What Makes Us Human | year = 2003 | publisher = Forth Estate | isbn = 9780060006785 | url = http://books.google.com/?id=9TkUHQAACAAJ }}</cite> * <cite id="refSafi">{{cite journal | last = Safi | first = K | year = 2005 | title = Bigger is not always better: when brains get smaller | journal = Biol Lett | volume = 1 | pages = 283–6 | pmid = 17148188 | doi = 10.1098/rsbl.2005.0333 | last2 = Seid | first2 = MA | last3 = Dechmann | first3 = DK | issue = 3 | pmc = 1617168 }}</cite> * <cite id="refSaitoh">{{cite journal | last = Saitoh | first = K | year = 2007 | title = Tectal control of locomotion, steering, and eye movements in lamprey. | journal = J Neurophysiol | volume = 97 | pages = 3093–108 | pmid = 17303814 | url = http://jn.physiology.org/cgi/content/full/97/4/3093 | doi = 10.1152/jn.00639.2006 | last2 = Ménard | first2 = A | last3 = Grillner | first3 = S | issue = 4 | access-date = 2010-11-30 | archive-date = 2010-06-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100615082419/http://jn.physiology.org/cgi/content/full/97/4/3093 | dead-url = yes }}</cite> * <cite id="refSalas">{{cite journal | last = Salas | first = C | year = 2003 | title = Evolution of forebrain and spatial cognition in vertebrates: conservation across diversity | journal = Brain Behav Evol | volume = 62 | pages = 72–82 | doi = 10.1159/000072438 | pmid = 12937346 | last2 = Broglio | first2 = C | last3 = Rodríguez | first3 = F | issue = 2 }}</cite> * <cite id="refSavage">{{cite journal | last = Savage | first = MV | year = 2004 | title = The predominance of quarter-power scaling in biology | journal = Functional Ecol | volume = 18 | pages = 257–82 | doi = 10.1111/j.0269-8463.2004.00856.x | last2 = Gillooly | first2 = J. F. | last3 = Woodruff | first3 = W. H. | last4 = West | first4 = G. B. | last5 = Allen | first5 = A. P. | last6 = Enquist | first6 = B. J. | last7 = Brown | first7 = J. H. }}</cite> * <cite id="refEvolutionOfOrganSystems">{{cite book | title = The Evolution of Organ Systems | last = Schmidt-Rhaesa | first = A | publisher = Oxford University Press | year = 2007 | isbn = 9780198566694 | url = http://books.google.com/?id=ZACR7ZO_65YC }}</cite> * <cite id="refSearle">{{cite book | last = Searle | first = J | year = 1999 | title = Mind, Language and Society | publisher = Basic Books | isbn = 9780465045211 | url = http://books.google.com/?id=rAWEL5XfUgYC }}</cite> * <cite id="refShepherdNB">{{cite book | title = Neurobiology | author = Shepherd GM | publisher = Oxford University Press | year = 1994 | isbn = 9780195088434 | url = http://books.google.com/?id=zr4WRMw0xRQC }}</cite> * <cite id="refShin">{{cite journal | last = Shin | first = HS | year = 1985 | title = An unusual coding sequence from a Drosophila clock gene is conserved in vertebrates. | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1985-10-03_317_6036/page/444 | journal = Nature | volume = 317 | pages = 445–8 | pmid = 2413365 | doi = 10.1038/317445a0 | last2 = Bargiello | first2 = TA | last3 = Clark | first3 = BT | last4 = Jackson | first4 = FR | last5 = Young | first5 = MW | issue = 6036 }}</cite> * <cite id="refShu2008">{{cite journal | author= Shu DG, Morris SC, Han J, Zhang Z-F | year=2003 | title= Head and backbone of the Early Cambrian vertebrate ''Haikouichthys'' | url= https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-01-30_421_6922/page/n88 | journal=Nature | volume=421 | pages=526–9 | doi=10.1038/nature01264 | pmid=12556891 | issue= 6922 }}</cite> * <cite id="refStorrow">{{cite book | last = Storrow | first = HA | year = 1969 | title = Outline of Clinical Psychiatry | url = https://archive.org/details/outlineofclinica0000stor | publisher = Appleton-Century-Crofts | isbn = 9780390850751 }}</cite> * <cite id="refStriedter">{{cite book | last = Striedter | first = GF | year = 2005 | title = Principles of Brain Evolution | url = https://archive.org/details/principlesofbrai0000stri | publisher = Sinauer Associates | isbn = 9780878938209 }}</cite> * <cite id="refTonegawa">{{cite journal | last = Tonegawa | first = S | year = 2003 | title = Genetic neuroscience of mammalian learning and memory | journal = Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci | volume = 358 | pages = 787–95 | pmid = 12740125 | doi = 10.1098/rstb.2002.1243 | last2 = Nakazawa | first2 = K | last3 = Wilson | first3 = MA | issue = 1432 | pmc = 1693163 }}</cite> * <cite id="refSystems">{{cite book | last = van Hemmen | first = JL | coauthors = Sejnowski TJ | title = 23 Problems in Systems Neuroscience | year = 2005 | publisher = Oxford University Press | url = http://books.google.com/?id=WelZAAAACAAJ | isbn = 9780195148220 }}</cite> * <cite id="refvanPraag">{{cite journal | last = van Praag | first = H | year = 2000 | title = Neural consequences of environmental enrichment | journal = Nat Rev Neurosci | volume = 1 | pages = 191–8 | pmid = 11257907 | last2 = Kempermann | first2 = G | last3 = Gage | first3 = FH | issue = 3 | doi = 10.1038/35044558 }}</cite> * <cite id="refVonNeumann2000">{{cite book | last = von Neumann | first = J | coauthors = Churchland PM, Churchland PS | year = 2000 | title = The computer and the brain | url = https://archive.org/details/computerbrain0000vonn | publisher = Yale Univ. Press | isbn = 0-300-08473-0 }}</cite> * <cite id="refWhite">{{cite journal | last = White | first = JG | year = 1986 | title = The Structure of the Nervous System of the Nematode Caenorhabditis elegans | journal = Phil Trans Roy Soc London (Biol) | volume = 314 | pages = 1–340 | doi = 10.1098/rstb.1986.0056 | last2 = Southgate | first2 = E. | last3 = Thomson | first3 = J. N. | last4 = Brenner | first4 = S. }}</cite> * <cite id="refWong">{{cite journal | last = Wong | first = R | year = 1999 | title = Retinal waves and visual system development. | journal = Ann Rev Neurosci | volume = 22 | pages = 29–47 | pmid = 10202531 | doi = 10.1146/annurev.neuro.22.1.29 }}</cite> * <cite id="refWyllie">{{cite book | last = Wyllie | first = E | coauthors = Gupta A, Lachhwani DK | title = The Treatment of Epilepsy: Principles and Practice | year = 2005 | publisher = Lippincott Williams & Wilkins | isbn = 9780781749954 | url = http://books.google.com/?id=ngmo0th_2X0C }}</cite> * <cite id="refFlybrain">{{cite web | title=Flybrain: An online atlas and database of the ''drosophila'' nervous system | url=http://flybrain.neurobio.arizona.edu/ | accessdate=2010-11-30 | archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20160516123352/http://flybrain.neurobio.arizona.edu/ | archivedate=2016-05-16 }}</cite> * <cite id="refWormbook">{{cite web | title=WormBook: The online review of ''c. elegans'' biology | url=http://www.wormbook.org/ }}</cite> {{Refend}} == Marejeo zaidi == * {{cite book | last = Bear | first = Mark F. | coauthors = Barry W. Connors, Michael A. Paradiso | title = Neuroscience | publisher = Lippincott Williams & Wilkins | location = Philadelphia, Pennsylvania | year = 2006 | isbn = 9780781760034 | oclc = 62509134}} * {{cite book | last = Blackmore | first = Susan M. | title = Conversations on Consciousness | url = https://archive.org/details/conversationsonc0000blac | year = 2006 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford; New York | isbn = 9780195179583 | oclc = 62555307}} * {{cite book | last = Buzsaki | first = Gyorgy | title = Rhythms of the Brain | url = https://archive.org/details/rhythmsofbrain0000buzs_h3e9 | year = 2006 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford; New York | isbn = 9780195301069 | oclc = 63279497}} * {{cite book | last = Calvin | first = William H. | title = The River That Flows Uphill: A Journey from the Big Bang to the Big Brain | year = 2001 | publisher = Iuniverse.com | location = Lincoln, Nebraska | isbn = 9780595167005 | oclc = 48962546 }} * {{cite book | last = Della Sala | first = Sergio | title = Mind myths: Exploring popular assumptions about the mind and brain | url = https://archive.org/details/mindmythsexplori0000unse | publisher = J. Wiley & Sons | location = Chichester England; New York | year = 1999 | isbn = 0471983039 | oclc = 39700332}} * {{cite book | last = Restak | first = Richard | title = The Secret Life of the Brain | url = https://archive.org/details/secretlifeofbrai0000rest | publisher = Joseph Henry Press | location = Washington, DC | year = 2001 | isbn = 9780309074353 | oclc = 47863192}} * {{cite book | last = Shepherd | first = Gordon M. | title = The Synaptic Organization of the Brain | url = https://archive.org/details/synapticorganiza0000unse_d1q8_5thed | publisher = Oxford University Press | location = Oxford; New York | year = 2004 | edition = Fifth | isbn = 9780195159561 | oclc = 51769076}} Yameandikwa kwa ajili ya watoto wa zaidi ya miaka 8: * {{cite book | last = Simon | first = Seymour | title = The Brain | url = https://archive.org/details/brainournervouss00simo_1 | publisher = Morrow Junior | location = New York | year = 2000 | isbn = 9780688170608 | oclc = 35686089 }} == Viungo vya nje == {{Commons category|Brain}} * [http://www.sfn.org The Society for Neuroscience] * [http://www.ibro.org IBRO (Brain Research International Organization)] * [http://www.stanford.edu/group/hopes/basics/braintut/ab0.html The HOPES Brain Tutorial] {{Wayback|url=http://www.stanford.edu/group/hopes/basics/braintut/ab0.html |date=20090325101705 }} at [http://hopes.stanford.edu/ hopes.stanford.edu] {{Wayback|url=http://hopes.stanford.edu/ |date=20200827144014 }} * [http://brainmuseum.org/ Comparative Mammalian Brain Collection] * [http://www.sciencedaily.com/news/mind_brain/ Brain Research News from ScienceDaily] * [http://braininfo.rprc.washington.edu BrainInfo for Neuroanatomy] * [http://faculty.washington.edu/chudler/neurok.html Neuroscience for kids] * [http://www.brainmaps.org/ BrainMaps.org] {{Wayback|url=http://www.brainmaps.org/ |date=20200402002218 }} , atlasi yenye mwingiliano na yenye umadhubuti wa juu wa kidititali wa ubongo ulioundwa kwa msururu wa picha zilochunguliwa za bongo za wanyama wa jamii ya nyani wa wasio wa jamii ya nyani * [http://thebrain.mcgill.ca The Brain from Top to Bottom] * [[v:Topic:Neuroscience|The Department of Neuroscience]] at [[v:|Wikiversity]] * [http://www.pbs.org/wnet/brain/history/index.html The Secret Life of the Brain :] History of the Brain from PBS * [http://www9.biostr.washington.edu/cgi-bin/DA/PageMaster?atlas:Neuroanatomy+ffpathIndex:Splash%5EPage+2 University of Washington ] {{Wayback|url=http://www9.biostr.washington.edu/cgi-bin/DA/PageMaster?atlas:Neuroanatomy+ffpathIndex:Splash%5EPage+2 |date=20180704152239 }} 3D animations of brain regions - click through from "Click for copyright" * [http://www.youtube.com/watch?v=yZZrhkGbhgw.com 7 circuits of the Brain] * [http://ccdb.ucsd.edu/sand/main?stype=lite&amp;keyword=brain&amp;event=display&amp;Submit=Go&amp;start=1 Cell Centered Database] [[Jamii:Ubongo]] [[Jamii:Neva]] [[Jamii:Anatomia]] [[Jamii:Kichwa]] pel0nceuu823m88wu2qig6jkqxap1a9 0 55731 1607821 1598975 2026-10-14T03:15:28Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607821 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = {{PAGENAME}} | Image = | Caption = | DiseasesDB = | ICD10 = {{ICD10|E|24||e|20}} | ICD9 = {{ICD9|255.0}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = 000410 | eMedicineSubj = article | eMedicineTopic = 117365 | MeshID = D003480 }} '''Ugonjwa wa Cushing''' (ambao pia unaitwa '''haipaadrenokotisism''' au '''haipakotisism)''' ni ugonjwa wa [[homoni]] (ya mfumo wa mwili) unaosababishwa na viwango vya juu vya kotisoli haipakotisoli katika damu. Hii inaweza kusababishwa na utumizi wa madawa ya glukokortikoidi, au uvimbe unaotoa kotisoli au homoni ya adrenokotikotropiki (ACTH). <ref> Kumar, Abbas, Fausto. ''Msingi wa Patholojia wa Magonjwa wa Robbins na Cotran, toleo la 7.'' Elsevier-Saunders, New York, 2005.</ref> ''Ugonjwa wa Cushing'' unahusu chanzo kimoja maalum, uvimbe (adenoma) katika tezi ya pituitari inayotoa viwango vikubwa vya ACTH, ambayo kwa upande wake huongeza kotisoli. Kwa kawaida unaweza kutibiwa kwa upasuaji. Ulielezwa na Harvey Cushing mwaka wa 1932. <ref>{{cite journal |author=Cushing HW. |title=The basophil adenomas of the pituitary body and their clinical manifestations (pituitary basophilism). |journal=[[Bulletin of the Johns Hopkins Hospital]] |volume=50 |issue= |pages=137–95 |year=1932}}</ref> <ref name="obit">{{cite news |author= |coauthors= |title=Dr. Cushing Dead; Brain Surgeon, 70. A Pioneer Who Won Fame as Founder of New School of Neuro-Surgery. Discovered Malady Affecting Pituitary Gland. Was Noted Teacher and Author |url=http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F30915F73C5A177A93CAA9178BD95F4D8385F9 |quote=Dr. Harvey Williams Cushing, international authority on brain surgery and neurology, who for his ... |work=[[New York Times]] |date=8 Oktoba 1939 |accessdate=2010-03-21 }}</ref> Dalili za ugonjwa wa Cushing hazipatikani kwa binadamu pekee na bali pia ni hali ya kawaida katika mbwa na farasi waliofugwa. == Ishara na Dalili == Dalili ni pamoja na [[Kunona|kuongeza uzito]] haraka, hasa wa kiwiliwili na uso na ukiacha viungo (unene wa katikati). Ishara ya kawaida ni ukuaji wa pedi za mafuta ubavuni mwa mtulinga na upande wa nyuma wa shingo (nundu ya nyati) na uso wa duara unaojulikana kama "dalili za wekunduuso". Dalili nyingine ni pamoja na haipahaidrosisi (kutoa jasho jingi kupita kiasi), telangiektasia (mpanuko wa mishipa midogo ya damu), kukonda kwa ngozi (ambako husababisha kuvilia kwa urahisi na kukauka, hasa kwa mikono) na tando zingine za ute, striaeza zambarau au nyekundu (kuongeza uzito katika ugonjwa wa Cushing hunyoosha ngozi, ambayo ni nyembamba na dhaifu, na kuisababisha itoke damu) kwenye kiwiliwili, matako, mikono, miguu au matiti, udhaifu wa misuli ya kupakana (nyonga, mabega), na kuwa na nywele kuruwili (ukuaji wa nywele usoni kwa mfano wa wanaume), na upara na/au kusababisha nywele kuwa kavu mno na nyepesi kukatika. Katika kesi nadra, Cushing inaweza kusababisha idadi ya juu ya kalisi katika damu, ambayo inaweza kusababisha nekrosisi ya ngozi. Kotisoli ya ziada inaweza pia kuathiri mifumo mingine ya endokrini na kusababisha, kwa mfano, kukosa usingizi, kibadilisha-androjeni kilichozuiwa, upungufu wa ashiki, uhanithi, kosa-hedhi / hedhi ya nadra na kutokutungisha kutokana na mwongezeko wa androjeni. Mara kwa mara, wagonjwa hupata mivurugiko mbalimbali ya kisaikolojia, kuanzia furaha hadi kichaa. Unyogovu na wasiwasi pia ni ya kawaida. <ref>{{cite book |title=The American Psychiatric Publishing Textbook of Neuropsychiatry and Behavioral Neurosciences |url=https://archive.org/details/americanpsychiat0000unse_r0m9 |last=Yudofsky |first=Stuart C. |coauthors=Robert E. Hales |edition=5th |year=2007 |publisher=American Psychiatric Pub, Inc. |isbn=1585622397 }}</ref> Mabadiliko mengine ya kuvutia na ya kudhikisha ya ngozi yanayoweza kuonekana kwenye ugonjwa wa Cushing ni pamoja na chunusi ya uso, wepesi wa kuathirika na maambukizi ya kuvu ngozi na malasezia, ya juu juu, na sifa bainifu ya stria ya atrofi juu ya fumbatio. <ref name="Andrews"> James, William, Berger, Timotheo, Elston, Dirk (2005). ''Magonjwa ya Ngozi ya Andrews: Elimu ya ngozi ya kiafya.'' (10 ed).. Saunders. ISBN 0-7216-2921-0.</ref> {{Rp|500}} Ishara nyingine ni pamoja na kupita mkojo kupita kiasi (na kiu kisicho cha kawaida kinachoandamana), shinikizo la damu linaloendelea (kutokana na uimarishaji wa athari za kubana mshipa zaepinefrini na kotisoli) upinzani wa insulini (kawaida hasa katika uzalishaji wa ACTH wa ektopia), na hivyo kusababisha haipaglaikemia (kiwango cha juu cha sukari katika damu) ambayo inaweza kusababisha [[Kisukari|kisukari melitasi]]. Ugonjwa wa Cushing usipotibiwa unaweza kusababisha ugonjwa wa moyo na [[Mauti|kuongezekakwa]] vifo. Ugonjwa wa Cushing unaotokana na ACTH ya ziada huweza pia kusababisha kiwango cha juu cha pigmenti, kama vile akanthosi nigrikani katika kwapa. Hii ni kutokana na utengenezaji wa Homoni ya Kudhibiti Rangi ya ngozi kama matokeo ya usanisi wa ACTH kutoka kwa Pro-opiomelanokotini (POMC). Kotisoli pia inaweza kuonyesha shughuli za madinikotikoidi katika viwango vya juu, na kutibua shinikizo la damu na kusababisha kiwango cha chini cha ioni za potasi katika damu (kawaida katika utoaji wa ugiligili wa mwili wa ACTH wa ektopia). Aidha, usumbufu wa utumbo, maambukizi na uponyaji wa jeraha uliodhoofika (kotisoli ni homoni ya dhiki, kwa hivyo inakandamiza majibu ya kinga na kuvimba). Ugonjwa wa mifupa kuwa midogo na myepesi pia ni hoja katika ugonjwa wa Cushing kwa sababu, kama ilivyotajwa mbeleni, kotisoli huleta jibu linalofanana na mfadhaiko. Kwa hiyo, kukimu kwa mwili ya mfupa (na tishu zingine) hufuata matengenezo ya majibu ya uongo ya dhiki. Zaidi ya hayo, Cushing unaweza kusababisha viunga kuuma na kuwa na mchonyoto, hasa katika nyonga, mabega, na mgongo wa chini. == Sababu == Kuna mambo kadhaa yanayoweza kusababisha ugonjwa wa Cushing. === Eksojenasi dhidi ya endojenasi === Homoni kutoka nje ya mwili huitwa eksojenasi, homoni ambazo hutoka ndani ya mwili huitwa endojenasi. Sababu kuu ya ugonjwa wa Cushing ni kutoa ''glukokotikoidi'', kupitia eksojenesi, zilizoagizwa na tabibu wa huduma ya afya kutibu magonjwa mengine (unaitwa ''ugonjwa wa Cushing wa iatrojeniki).'' Hii inaweza kuwa ni madhara ya matibabu ya steroidi ya maradhi mbalimbali kama vile pumu na ugonjwa wa baridi yabisi, au katika uzuiaji wa mwitikio wa kingamwili baada ya kuhamisha kiungo cha mwili. Kutoa ACTH ya kusanisi pia kunawezekana, lakini ACTH haiagizwi mara nyingi kwa sababu ya gharama na matumizi madogo. Ingawa ni nadra, ugonjwa wa Cushing pia unaweza kutokana na matumizi ya medroksiprojesteroni <ref> http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/2552887</ref> <ref> http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/2144198</ref> Ugonjwa wa Cushing wa ''ndani ya mwili'' hutokana na uharibifu fulani wa mfumo wa mwili wa kutoa kotisoli. Kwa kawaida, ACTH hutolewa kwenye tezi ya pituitari inapohitajika kuchochea kutolewa kwa kotisoli kutoka kwa tezi za adrena. * Katika ''Cushing ya pituitari,'' uvimbe hafifu wa pituitari hutoa ACTH. Hii pia hujulikana kama ''ugonjwa wa Cushing'' na unahusika katika 65% ya ugonjwa wa Cushing wa ndani ya mwili. * Katika ''Cushing ya adrena,'' kotisoli hutolewa na uvimbe wa tezi za ''adrena'', tezi za adrena zenye haipaplasia, au tezi za adrena zenye kivimbe cha haipaplasia cha adrena. * Hatimaye, uvimbe nje ya mfumo wa kawaida wa pituitari-adrenali unaweza kutoa ACTH inayoathiri tezi za adrena. Etiolijia hii ya mwisho inaitwa ''Ugonjwa wa Cushing wa ektopia'' au ''paraneoplastiki'' na huonekana katika magonjwa kama saratani ya mapafu ya seli ndogo. === Ugonjwa wa Cushing wa bandia === Viwango vya juu vya kotisoli jumla vinaweza kusababishwa na estrojini inayopatikana katika dawa za kupanga uzazi zilizo na mchanganyiko wa estrojini na projesteroni. Estrojini inaweza kusababisha ongezeko la kotisoli inayogandisha globulini na hivyo kusababisha jumla ya kiwango cha kotisoli kuongezeka. Hata hivyo, jumla ya kotisoli huria, ambayo ni homoni hai katika mwili, kama ilivyopimwa na mkusanyiko wa mkojo wa masaa 24 kwa kotisoli isio na mkojo, ni kawaida. <ref> http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1436049/</ref> == Pathofisiolojia == Haipothalamasi iko katika ubongo na tezi ya pituitari iko chini yake. Kiini kilicho katika ventrikula (PVN) cha haipothalamasi hutoa homoni itoayo tropinigamba (CRH), inayochochea tezi ya pituitari kutoa adrenokotikotropini (ACTH). ACTH husafari kupitia kwenye damu hadi kwa tezi ya adrena, ambapo inachochea kutolewa kwa kotisoli. Kotisoli hutolewa na koteksi ya tezi ya adrena kutoka kwa eneo liitwalo ''zona fasikulata'' kama jibu kwa ACTH. Viwango vya juu vya kotisoli huweka majibu hasi kwenye pituitari, ambayo hupunguza kiasi cha ACTH kinachotolewa kutoka kwa tezi ya pituitari. Kwa kweli, '''dalili za Cushing''' zinahusu kotisoli ya ziada ya etiolojia yoyote. Sababu moja ya dalili za Cushing ni uvimbe unaotoa kotisoli katika koteksi ya tezi ya adrena. Uvimbe husababisha vinwango vya kotisoli katika damu kuwa vya juu sana, na majibu hasi kwenye pituitari kutoka kwa viwango vya juu vya kotisoli husababisha viwango vya ACTH kuwa vya chini sana. '''Ugonjwa wa Cushing''' unahusu tu haipakotisoli inayofuata sekondari katika utoaji wa ziada wa ACTH kutoka kwa uvimbe wa kotikotrofia wa pituitari. Hii husababisha viwango vya ACTH kwenye damu kuongezeka pamoja na kotisoli kutoka kwa tezi ya adrena. Viwango vya ACTH vinasalia vya juu kwa sababu uvimbe huifanya pituitari kutovutiwa na majibu hasi kutoka kwa viwango vya juu vya kotisoli. Ugonjwa wa Cushing pia ulikuwa ugonjwa wa kwanza wa kingamwilinafsi kutambuliwa kwa binadamu. <ref>[13] ^ Historia ya Ugonjwa wa Cushing: hadithi ya utata, JR Soc Med. 1991 Juni, 84 (6): 363-366</ref> == Uaguzi == Wakati dalili za ugonjwa wa Cushing zinatuhumiwa, ama uchunguzi wa ukandamizaji wa deksamethasoni (utoaji wa deksamethasoni na utambuzi wa mara kwa mara wa kotisoli na kiwango cha ACTH), au kipimo cha kotisoli kwenye mkojo kwa masaa 24 hutoa viwango sawa vya ugunduzi. <ref>{{cite journal |author=Raff H, Findling JW |title=A physiologic approach to diagnosis of the Cushing syndrome |journal=Ann. Intern. Med. |volume=138 |issue=12 |pages=980–91 |year=2003 |pmid=12809455 |doi= |url=http://www.annals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=12809455}}</ref> Deksamethasoni ni glukokotikoidi na inaiga madhara ya kotisoli, ikiwa ni pamoja na majibu hasi kwenye tezi ya pituitari. Wakati deksamethasoni inapotolewa na sampuli ya damu inachunguzwa, kotisoli ya juu inaashiria dalili za Cushing kwa sababu kuna chanzo cha ektopia cha kotisoli au ACTH (mfano: uvimbe wa adrena)ambayo haizuiwi na deksamethasoni. Mtazamo mpya, uliokubaliwa hivi karibuni na FDA (Utawala wa Vyakula na Madawa ulio chini ya wizara ya Afya ya Marekani. Jukumu lake ni kulinda na kukuza afya ya umma kwa kuratibisha na kusimamia uslama wa vyakula na madawa) ya Marekani, ni uchunguzi wa kotisoli katika mate kwa masaa 24, ambayo pia inaweza kuwa nyeti, kwa vile viwango vya usiku vya kotisoli ya mate ya wagonjwa wenye Cushing ni vya juu. Viwango vingine vya homoni ya pituitari vitahakikishwa. Uchunguzi wa kimwili kutambua dosari yoyote ya eneo la kuona utahitajika ikiwa kidonda cha pituitari kinatuhumiwa. Kidonda hiki kinaweza kubana mahali ambapo neva za macho hukutana na kusababisha hemianopsia ya kawaida ya macho. Wakati wowote wa ambapo uchunguzi huu ni halisi, skani ya CT ya tezi ya adrena na MRI ya tezi ya pituitari hufanywa kuchunguza kuwepo na uvimbe au insidentaloma (ugunduzi wa dharura wa vidonda visivyo vya kudhuru) ya adreni au pituitari. Sintigrafia ya tezi ya adreni kwa skani ya ayodokolesteroli ni muhimu mara kwa mara. Mara chache sana, kuamua viwango vya kotisoli katika vena mbalimbali katika mwili kwa kupima vena kutumia katheta, ukielekea kwenye pituitari (uchunguzi wa uwazi katika mfupa mwambo)ni lazima. === Nemoniki === '''K''' - unene wa '''K''' katikati, pedi nene za '''K''' kizazi, udhaifu wa unyuzi wa '''K''' olajeni, '''K''' omedoni (chunusi)<br /> '''U''' - Kotisoli isio na mkojo na ongezeko la glukosi <br /> '''S''' - Stria, kinga iliyokandamizwa<br /> '''H''' - Haipakotisoli, Shinikizo la damu, Haipaglaikemia, Kuwepo kwa nywele nyingi kupita kiasi kwenye mwili na uso<br /> '''I''' - Iatrojeniki (Ongezeko la utoaji wa steroidi za bongo)<br /> '''N''' - Noniatrojeniki (Neoplasmi)<br /> '''G''' - Kutostahimili glukosi, Kudumaa kwa ukuaji<br /> == Matibabu == Visa vingi vya ugonjwa wa Cushing vinasababishwa na matibabu ya steroidi (iatrojeniki). Kwa hiyo, wagonjwa wengi hutibiwa kwa ufanisi kwa kupunguza taratibu (na hatimaye kuacha) madawa ambayo husababisha dalili. Kama uvimbe wa adrena utatambuliwa unaweza kuondolewa kwa upasuaji. Uvimbe wa kotikotrofia wa pitituari unaotoa ACTH unapaswa kuondolewa baada ya utambuzi. Bila kutia maanani eneo la uvimbe, wagonjwa wengi watahitaji ubadili wa steroidi baada ya uppasuaji angalau kwa muda kwa sababu ukandamizaji wa muda mrefu wa ACTH ya pituitari na tishu ya kawaida ya adrena hauponi mara moja. Hakika, ikiwa adrena zote mbili zitaondolewa, kuleta haidrokotisoni au prinisolonibadala yake ni muhimu. Kwa wale wagonjwa ambao hawafai au wasiotaka kufanyiwa upasuaji, madawa kadhaa yamepatikana kuzuia usanisi wa kotisoli (km ketokonazoli, metiraponi) lakini ni ya utendakazi mdogo. Kuondolewa kwa adrena pasipo na uvimbe unaojulikana hutekelezwa mara kwa mara ili kuondosha utoaji wa kotisoli ya ziada. Wakati mwingine, hii huondoa majibu hasi kutoka kwa uvimbe wa pituitari uliokuwa umejificha hapo mbeleni, unaoanza kukua kwa haraka na kutoa viwango vikubwa mno vya ACTH, na hivyo kusababisha kiwango cha juu cha pigmenti, hasa kwenye ngozi. Hali hii ya kiafya inajulikana kama ugonjwa wa Nelson. <ref>{{cite journal |author=Nelson DH, Meakin JW, Thorn GW |title=ACTH-producing pituitary tumors following adrenalectomy for Cushing syndrome |journal=Ann. Intern. Med. |volume=52 |issue= |pages=560–9 |year=1960 |pmid=14426442 |doi= |url=https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_1960-03_52_3/page/560}}</ref> == Epidemiolojia == Ugonjwa wa Cushing wa iatrojeniki (unaosababishwa na matibabu kwa kutumia steroidi za bongo) ni aina ya kawaida kupita zote ya ugonjwa wa Cushing. Matukio ya uvimbe wa pituitari yanaweza kuwa mengi, kama vile kwa mtu mmoja kati ya watano, <ref name="pmid15274075">{{cite journal |author=Ezzat S, Asa SL, Couldwell WT, ''et al.'' |title=The prevalence of pituitary adenomas: a systematic review |url=https://archive.org/details/sim_cancer_2004-08-01_101_3/page/n196 |journal=Cancer |volume=101 |issue=3 |pages=613–9 |year=2004 |pmid=15274075 |doi=10.1002/cncr.20412}}</ref> lakini sehemu ndogo tu ndio tenda-kazi na huzalisha homoni nyingi zaidi. Watu wazima wenye ugonjwa huo pia wanaweza kuwa na dalili ya kuongeza uzito kuzidi kiasi, ukuaji wa nywele kupita kiasi kwa wanawake, shinikizo la damu, na matatizo ya ngozi. Aidha, wanaweza kuonyesha: * udhaifu wa misuli na mifupa * usununu, kuwashwa, au unyogovu * kutatizika kwa usingizi * kiwango cha juu cha sukari * maradhi ya hedhi kwa wanawake na upungufu wa uwezo wa kuzaa kwa wanaume * upara * kiwango cha juu cha kolesteroli katika damu == Marejeo == {{Marejeo}} == Viungo vya nje== * [http://www.ercusyn.eu Rejista ya Ulaya ya Ugonjwa wa Cushing] * [http://www.pituitarysociety.org/public/specific/cushing/cushings.pdf Maelezo ya mgonjwa] {{Wayback|url=http://www.pituitarysociety.org/public/specific/cushing/cushings.pdf |date=20081120192605 }} (PDF) * [http://csrf.net/ Shirika la Ufadhili na Utafiti wa Cushing ] * [http://lohmann-birkner.de/ercusyn/wMedia/pdf/brochure/cushingsEN.pdf Brosha ya Madaktari wa huduma za Msingi, kuongeza ufahamu wa ugonjwa wa Cushing] {{Wayback|url=http://lohmann-birkner.de/ercusyn/wMedia/pdf/brochure/cushingsEN.pdf |date=20110719055439 }} [[Jamii:Magonjwa]] rmg70fd45qj3cpi247f6lejlwl9kzgt 0 55747 1607669 1513664 2026-10-14T02:47:27Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607669 wikitext text/x-wiki {{DiseaseDisorder infobox | Name = Hepatitis A | ICD10 = {{ICD10| B| 15| | b| 15}}- | ICD9 = {{ICD9| 070.1}} | DiseasesDB = 5757 | MedlinePlus = 000278 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 991 | eMedicine_mult = {{eMedicine2| ped| 977}} | MeshID = D006506 }} {{Taxobox | name = Hepatitis A | image = Hepatitis A virus 02.jpg | image_caption = [[electron microscope|Electron micrograph]] of hepatitis A virions. | image_width = 185px | virus_group = iv | familia = ''[[Picornaviridae]]'' | genus = ''[[Hepatovirus]]'' | species = ''[[Hepatitis A virus]]'' }} '''Hepatitisi A''' (aina ya '''[[homanyongo]]''') ni [[ugonjwa wa kuambukiza]] mkali wa [[ini]] unaosababishwa na [[virusi]] vya homa ya nyongo A (HAV), <ref name="Sherris">{{cite book | author = Ryan KJ, Ray CG (editors) | title = Sherris Medical Microbiology | url = https://archive.org/details/sherrismedicalmi0000unse_q1i3 | edition = 4th | pages = [https://archive.org/details/sherrismedicalmi0000unse_q1i3/page/541 541]–4 | publisher = McGraw Hill | year = 2004 | isbn = 0838585299 }}</ref> ambayo sana sana husambazwa kwa njia ya mdomo-kinyesi kupitia chakula au maji ya kunywa yaliyochafuliwa kwa virusi hivi. Kila mwaka, karibu watu milioni 10 duniani kote huambukizwa virusi hivi. <ref name="pmid9556642">{{cite journal | author=Thiel TK | title=Hepatitis A vaccination | url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_1998-04-01_57_7/page/n49 | journal=Am Fam Physician | volume=57 | issue=7 | pages=1500 | year=1998 | pmid=9556642 }}</ref> Muda uliopo kati ya maambukizi na kuonekana kwa dalili, (kipindi cha kupevuka), ni kati ya wiki mbili na sita na muda wa wastani wa kupevuka ni siku 28. <ref name="pmid16271543">{{cite journal | author=Connor BA | title=Hepatitis A vaccine in the last-minute traveler | journal=Am. J. Med. | volume=118 Suppl 10A | issue= | pages=58S–62S | year=2005 | pmid=16271543 | doi=10.1016/j.amjmed.2005.07.018 | url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0002-9343(05)00611-X }}</ref> Katika [[Nchi zinazostawi|nchi zinazoendelea]], na katika maeneo yaliyo na viwango vya chini vya usafi, matukio ya kuambukizwa na virusi hivyo ni ya juu <ref name="pmid16271541">{{cite journal | author = Steffen R | title = Changing travel-related global epidemiology of hepatitis A | journal = Am. J. Med. | volume = 118 Suppl 10A | pages = 46S–49S | year = 2005 | month = Oktoba | pmid = 16271541 | doi = 10.1016/j.amjmed.2005.07.016 | url = http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0002-9343(05)00609-1 | accessdate = 2008-12-20 }}</ref> na ugonjwa ni kawaida mkataba mapema utotoni. Virusi vya homa ya manjano pia vimepatikana katika sampuli zilizochukuliwa kutafiti ubora wa maji ya bahari. <ref name="Surfing Sicknesses">[10] ^ [http://surf.transworld.net/2009/01/27/seven-surf-sicknesses/ Magonjwa ya Seven Surfing ] .</ref> Ugonjwa wa hepatitisi A huwa hausababishi ishara na dalili za kikliniki katika zaidi ya asilimia 90 ya watoto walioambukizwa na kwa sababu ugonjwa huu hutunza kinga inayodumu, basi huwa hauna umuhimu maalum kwa watu asili. Kwa upande mwingine, katika Ulaya, Marekani na nchi nyingine zilizoendelea, ugonjwa huu hupatwa kimsingi na vijana wanaoathirika kwa urahisi, wengi wao ambao huambukizwa virusi hivi wakati wa safari za kutembelea nchi zilizo na matukio ya juu ya ugonjwa huo. <ref name="pmid16271543"></ref> Hepatitisi A haifiki hatua ya kuendelea kwa muda mrefu, haiendelei, na haisababishi kuharibika kwa ini kunakodumu. Baada ya kuambukizwa, mfumo wa kinga hutengeneza kingamwili dhidi virusi hivi ambazo hutunza kinga dhidi ya maambukizi ya baadaye. Ugonjwa huu unaweza kuzuiwa kwa chanjo, na chanjo ya hepatitisi A imethibitishwa kufanya kazi katika kudhibiti kuzuka kwa ugonjwa huu duniani kote. <ref name="pmid16271543"></ref> == Ishara na dalili == Dalili zinazodhihirika mapema za hepatitisi A zinaweza kufikiriwa kuwa mafua, lakini baadhi ya watu walio na ugonjwa huu, hasa watoto, huwa hawaonyeshi dalili zozote. Kwa kawaida dalili huonekana kati ya wiki ya 2 na ya 6, (kipindi cha kupevuka), baada ya maambukizi ya mwanzo. <ref>{{cite web | title = Hepatitis A Symptoms | publisher = eMedicineHealth | url = http://www.emedicinehealth.com/hepatitis_a/page3_em.htm#Hepatitis%20A%20Symptoms | date = 2007-05-17 | accessdate = 2007-05-18}}</ref> Dalili hizo zinaweza kurudi katika kipindi cha miezi 6-9 inayofuatia na ni pamoja na: <ref>{{cite web | title = Hepatitis A : Fact Sheet | publisher = Center for Disease Control | url = http://www.cdc.gov/Ncidod/diseases/hepatitis/a/fact.htm | date = 2007-08-09 | accessdate = 2007-12-07}}</ref> * Uchovu * [[Homa]] * Maumivu ya tumbo * Kichefuchefu * Kuhara * Kupoteza hamu ya kula * Unyogovu * Homa ya nyongo ya manjano, ngozi au sehemu za macho zilizo na rangi nyeupe kubadilika na kuwa za rangi ya manjano * Maumivu makali katika sehemu ya roboduru juu-kulia ya tumbo * Kupungua uzito * Kuwashwa * Nyongo hutolewa kutoka kwa damu na kutolewa katika mkojo, jambo ambalo hufanya mkojo kuwa na rangi ya kaharabu nyeusi * kinyesi huwa cha rangi isiyokoza kutokana na ukosefu wa bilirubini katika nyongo == Pathojenesisi == Kufuatia kumezwa, virusi vya hepatitisi A huingia kwenye damu kupitia epithelia ya orofarinksi // sehemu ya nyuma ya mdomo au utumbo. <ref name="Murray, P. r. 2005"> Murray, PR, Rosenthal, KS &amp; Pfaller, MA (2005) Medical Microbiology 5 ed., Elsevier Mosby.</ref> Damu hubeba virusi hivi hadi kwenye sehemu iliyolengwa, ini, ambapo virusi hivi huongezeka ndani ya hepatositi na seli za Kupffer (macrofaji za ini). Chembe za virusi hunyunyizwa ndani ya nyongo na kutolewa kwenye kinyesi. Virusi hivi vya hepatitisi A hutolewa kwa wingi takriban siku 11 kabla ya kuonekana kwa dalili au kingamwili za IgM zinazopambana na virusi hivi katika damu. Kipindi cha kupevuka ni siku 15-50 na kiwango cha vifo ni chini ya asilimia 0.5. Ndani ya hepatositi za ini jinomu data ya historia ya RNA hutolewa kutoka kwa kifunikia protini na inatafsiriwa na ribosomu za seli yenyewe. Tofauti na aina zingine za virusi vya Picorna, virusi hivi vinahitaji kipengele kamili cha kuanzisha cha eukarioti cha 4G (eIF4G) kwa ajili ya kuanzishwa kwa tafsiri. <ref name="">[18] ^ Aragonès L, Guix S, Ribes E, Bosch A, Pinto RM (2010) Fine-tuning translation kinetics selection as the driving force of codon usage bias in the hepatitis a virus capsid. PLoS Pathog. 6 (3): e1000797</ref> Mahitaji ya kipengele hiki husababisha kutokuwa na uwezo wa kufunga usanisi wa protini kimelea tofauti na aina zingine za virusi vya picorna. Ni lazima basi virusi hivi vishindanie bila ufanisi mashine za seli za kutafsiri jambo ambalo linaweza kueleza ukuaji wake duni katika ukuaji wa bakteria za seli. Kwa sababu hii huenda ikawa virusi hivi vimechukua kimkakati matumizi ya kodoni ya asili na ya ubora uliopunguzwa sana yakilinganishwa na yale ya seli ya kimelea. Haijulikani kwa njia dhahiri jinsi mchakato huu unavyofanya kazi. Hakuna sitotoksisia inayodhihirika kuingiliwa kati na virusi ikidhaniwa kusababishwa na mahitaji ya virusi ya eIF4G kamili na patholojia ya ini inaweza kuwa imeingiliwa kati na kinga. == Utambuzi == [[File:HAV Infection.png|thumb|Serum IgG, IgM na Alt kufuatia maambukizi kwa virusi vya aina A vya homa ya manjano]] Ingawa virusi vya hepatitisi A hutolewa katika kinyesi kuelekea mwisho wa kipindi ch kupevuka, utambuzi maalumu hufanywa kupitia kugundua kwa kingamwili maalum za IgM za virusi vya hepatitisi A katika damu. <ref name="pmid7876654">{{cite journal | author=Stapleton JT | title=Host immune response to hepatitis A virus | journal=J. Infect. Dis. | volume=171 Suppl 1 | issue= | pages=S9–14 | year=1995 | pmid=7876654 }}</ref> Kingamwili ya IgM hupatikana tu katika damu baada ya kuugua vikali na hepatitisi A. Inaweza kutambuliwa kutoka wiki 1-2 baada ya maambukizi ya mwanzo // awali na hubakia hadi wiki 14. Kuwepo kwa kingamwili ya IgG katika damu kunamaanisha kuwa hatua yake ni kwamba hatua ya papo hapo wa ugonjwa ni ya zamani na mtu huyo ni kinga ya maambukizi zaidi. Kingamwili ya IgG kwa virusi vya aiana A ya homa ya manjano pia hupatikana katika damu baada ya chanjo na vipimo kwa kinga ya virusi ni misingi ya kugundua ya antibody hii. <ref name="pmid7876654"></ref> Wakati ambapo maambukizi haya ni makali sana, kimeng'enya cha ini cha alanine transferase (Alt) hupatikana kwenye damu kwa viwango vya juu kuliko ilivyo katika hali ya kawaida. [[Kimeng'enya|Kimeng'enya hiki]] hutoka kwa seli za ini ambazo zimeharibiwa na virusi hivi vya hepatitisi A. Virusi vya hepatitisi A hupatikana kwenye damu, (viremia), na kinyesi cha watu walioambukizwa hadi wiki mbili kabla ya kuanzia kwa ugonjwa huu kikliniki. == Uzuiaji == {{For| information about the vaccine, its properties, and its application|Hepatitis A vaccine}} Hepatitisi A inaweza kuzuiwa kwa chanjo, usafi na usafi wa mazingira. <ref name="Sherris"></ref> <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.nhs.uk/Conditions/Hepatitis-A/Pages/Prevention.aspx?url=Pages/What-is-it.aspx |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2010-11-30 |archive-date=2009-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090222140234/http://www.nhs.uk/Conditions/Hepatitis-A/Pages/Prevention.aspx?url=Pages%2FWhat-is-it.aspx |url-status=dead }}</ref> Hepatitisi A pia ndio mojawapo ya sababu kuu za kutoenda kuteleza kwenye mawimbi au kwenda katika bahari baada ya mvua katika maeneo ya pwani yanayojulikana kuwa na mtiririko mbaya. <ref name="Surfing Sicknesses"></ref> Chanjo hulinda dhidi ya virusi vya hepatitisi A katika zaidi ya asilimia 95 ya kesi kwa muda wa miaka 10. Chanjo hii huwa na virusi vya hepatitisi A visivyofanya kazi hivyo basi kutoa kinga inayofanya kazi dhidi ya maambukizi ya baadaye. <ref name="Avaxim">{{cite web | title = Avaxim | work = NetDoctor.co.uk | url = http://www.netdoctor.co.uk/medicines/100003051.html | accessdate = 2007-03-12 | archive-date = 2011-11-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111113025730/http://www.netdoctor.co.uk/medicines/100003051.html | dead-url = yes }}</ref> <ref>{{cite journal|author=Hammitt LL, Bulkow L, Hennessy WT, ''et al.''|title=Persistence of antibody to Hepatitis A virus 10 years after vaccination among children and adults|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_2008-12-15_198_12/page/n57|journal=J Infect Dis|year=2008|volume=198|issue=12|pages=1776–1782|doi=10.1086/593335|pmid=18976095|last1=Hammitt|first1=LL|last2=Bulkow|first2=L|last3=Hennessy|first3=TW|last4=Zanis|first4=C|last5=Snowball|first5=M|last6=Williams|first6=JL|last7=Bell|first7=BP|last8=Mcmahon|first8=BJ}}</ref> Chanjo hii iliingizwa kwa mara ya kwanza katika mwaka wa 1996 kwa ajili ya watoto katika maeneo yenye hatari kubwa, na katika mwaka wa 1999 ilienezwa katika maeneo ambamo viwango vya maambukizi vilikuwa vikipanda. <ref name="CDC_2006">{{cite web | title = Hepatitis A Vaccine: What you need to know | work = Vaccine Information Statement | publisher = CDC | url = http://www.cdc.gov/vaccines/pubs/vis/downloads/vis-hep-a.pdf | date = 2006-03-21 | accessdate = 2007-03-12}}</ref> Chanjo hii hupeanwa kupitia kudungwa sindano ndani ya misuli ya sehemu ya juu ya mkono. Kipimo cha kwanza hutoa ulinzi kwanzia wiki mbili hadi nne baada ya chanjo, kipimo cha pili cha nyongeza, ambacho hupeanwa miezi 6-12 baadaye, hutoa ulinzi kwa muda wa miaka ishirini. <ref name="Avaxim"></ref> <ref name="CDC_2006"></ref> == Matibabu == Hakuna tiba maalum ya hepatitisi A. Wagonjwa hushauriwa kupumzika, kuepuka vyakula vyenye mafuta na pombe (vitu hivi vinaweza kosa kushahimiliwa vizuri kwa miezi kadhaa ya ziada wakati wa awamu ya kupona na kusababisha kuugua tena kidogo), kula chakula chenye uwiano, na kuhakikisha kuwa una maji ya kutosha mwilini. Takriban asilimia 6-10 ya watu wapatikanao kuwa na hepatitisi A wanaweza kupata tena dalili moja au zaidi za ugonjwa huu kwa muda wa wiki 40 baada ya kuambukizwa ugonjwa huu. <ref name="pmid1475999">{{cite journal |author=Schiff ER |title=Atypical clinical manifestations of hepatitis A |journal=Vaccine |volume=10 Suppl 1 |issue= |pages=S18–20 |year=1992 |pmid=1475999 |doi= |url= |issn=}}</ref> == Ubashiri == Vituo vya [[Marekani]] vya Udhibiti na Uzuiaji wa Ugonjwa (CDC) katika mwaka wa 1991 viliripoti kiwango cha chini cha vifo kutokana na hepatitisi A cha vifo 4 kwa kila kesi 1000 kwa jumla ya idadi ya watu, lakini kiwango cha juu zaidi cha 17.5 kwa kila 1000 katika watu walio na umri wa miaka 50 au zaidi. Kwa kawaida kifo hutokea wakati mgonjwa amepata hepatitisi A akiwa tayari anaugua aina nyingine ya homa ya manjano, kama vile hepatitisi B au hepatitisi C. <ref name="pmid18528476">{{cite journal |author=Keeffe EB |title=Hepatitis A and B superimposed on chronic liver disease: vaccine-preventable diseases |journal=Transactions of the American Clinical and Climatological Association |volume=117 |issue= |pages=227–37; discussion 237–8 |year=2006 |pmid=18528476 |pmc=1500906 |doi= |url= |issn=}}</ref> Watoto wadogo walioambukizwa hepatitisi A kwa kawaida kuwa na aina isiyokali sana ya ugonjwa huo, ambayo hudumu kutoka wiki 1-3, lakini watu wazima huwa na aina kali zaidi ya ugonjwa huu. <ref name="pmid16848078">{{cite journal |author=Brundage SC, Fitzpatrick AN |title=Hepatitis A |journal=American Family Physician |volume=73 |issue=12 |pages=2162–8 |year=2006 |month=Juni |pmid=16848078 |doi= |url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2006-06-15_73_12/page/n73|issn=}}</ref> == Epidemiolojia == === Ueneaji === [[File:HAV prevalence 2005.svg|thumb|Ueneaji wa hepatitisi A katika 2005]] Virusi vya hepatitisi A hupatikana katika kinyesi cha watu wanaougua ugojwa huu na wale walio katika hatari kubwa zaidi ya kuugua ni pamoja na wasafiri wanaoenda katika nchi zinazoendelea ambapo kuna kiasi cha juu cha matukio, <ref>[44] ^ [http://wwwn.cdc.gov/travel/yellowBookCh4-HepA.aspx#362 Chapter 4 - Hepatitis, viral, Type A - Yellow Book | CDC Travelers' Health] {{Wayback|url=http://wwwn.cdc.gov/travel/yellowBookCh4-HepA.aspx#362 |date=20090506221726 }}</ref> na wale walio na uhusiano wa kingono au matumizi ya madawa ya kulevya na watu wanaougua. <ref>[45] ^ [http://www.cdc.gov/Ncidod/diseases/hepatitis/a/fact.htm Hepatitis A: Fact Sheet | CDC viral Hepatitis]</ref> Kulikuwa na kesi 30,000 za hepatitisi A zilizoripotiwa kwa shirika la CDC nchini Marekani katika mwaka wa 1997. Shirika hilo linakadiria kuwa kulikuwa na kesi 270000 kila mwaka kutoka mwaka wa 1980 hadi 2000. <ref>[46] ^ [http://www.cdc.gov/Ncidod/diseases/hepatitis/a/global_hepA_epi.pdf Index | CDC viral Hepatitis]</ref> === Uenezi === Virusi hivi huenea kwa njia ya mdomo au kinyesi maambukizi mara nyingi hutokea katika hali ya usafi duni wa mazingira na msongamano. Hepatitisi A inaweza kuambukizwa kwa njia ya kudungwa kwa ngozi au utando telezi lakini kwa nadra sana kupitia damu na bidhaa za damu. Milipuko ya ugonjwa huu inayotokana na chakula ni jambo la kawaida, <ref name="pmid16848078"/> na ulaji wa samakigamba waliokuzwa katika maji yaliyochafuliwa huhusishwa na hatari iliyo juu ya kuambukizwa. <ref name="pmid10946842">{{cite journal | author=Lees D | title=Viruses and bivalve shellfish | journal=Int. J. Food Microbiol. | volume=59 | issue=1–2 | pages=81–116 | year=2000 | pmid=10946842 | url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0168-1605(00)00248-8 | doi=10.1016/S0168-1605(00)00248-8}}</ref> Takriban asilimia 40 ya homa kali ya manjano husababishwa na virusi vya hepatitisi A. <ref name="Murray, P. r. 2005"></ref> Watu walioambukizwa wanaweza kuambukiwa kabla ya mwanzo wa dalili, takriban siku 10 baada yakuambukizwa. Virusi hivi ni sugu kwa sabuni, asidi (pH 1), viyeyushaji (kwa mfano, etha, klorofomu), kukausha, na viwango vya joto hadi 60 ^o C. Inaweza kuishi kwa muda wa miezi katika maji safi na ya chumvi. Chanzo cha kawaida cha kuzuka (kwa mfano, maji, mikahawa) hufanana. Maambukizi hutokea sana katika watoto katika nchi zinazoendelea, na kufikia asilimia 100 ya matukio, lakini baada ya maambukizi kuna kinga inayodumu maishani. Virusi vya hepatitisi A vinaweza kutulizwa kwa: [[Chlorini|kutia klorini]] (mji ya kunywa), fomalini (asilimia 0,35, 37 ^o C, masaa 72), asidi ya peraseti (asilimia 2, masaa 4), beta-propiolaktoni (asilimia 0.25%, 1 saa), na UV mionzi (2 μW / cm ² / min). === Kesi === Mlipuko uioenea sana hepatitisi A nchini Marekani uliathiri angalau watu 640 (na kuua wanne) katika kaskazini-mashariki mwa [[Ohio]] na kusini-magharibi mwa [[Pennsylvania]] mwishoni mwa mwaka wa 2003. Mlipuko huu ulilaumiwa vitunguu vya kijani vilivyokuwa vimeoza kwenye mkahawa katika Monaca, Pennsylvania. <ref> [http://www.cdc.gov/mmwR/preview/mmwrhtml/mm5247a5.htm Hepatitis A Outbreak Associated with Green Onions at a Restaurant - Monaca, Pennsylvania, 2003]</ref> Katika mwaka wa 1988, watu 300,000 katika Shanghai, China waliambukizwa virusi hivi vya hepatitisi A baada ya kula chaza kutoka kwa mto uliokuwa umechafuliwa. <ref name="Murray, P. r. 2005"></ref> == Virolojia == Virusi vya homa ya manjano (HAV) ni aina ya virusi vya Picorna; visivyogubika na vyenyencha moja ya RNA vilivyopakiwa katika protini gamba la. <ref name="pmid17328982">{{cite journal |author=Cristina J, Costa-Mattioli M |title=Genetic variability and molecular evolution of hepatitis A virus |journal=Virus Res. |volume=127 |issue=2 |pages=151–7 |year=2007 |month=Agosti |pmid=17328982 |doi=10.1016/j.virusres.2007.01.005 |url= |issn=}}</ref> Kuna aina mmoja tu ya serotipu ya virusi hivi, lakini jinotipu nyingi zipo. Matumizi ya kodoni ndani ya jinomu ina mapendeleo na ovanligt tofauti na mwenyeji wake. Pia ina eneo duni la ndani la kuingia kwa ribosomu <ref name="Whetter1994"> Whetter LE, Day SP, Elroystein O, Brown EA, Lemon SM (1994) Low efficiency of the 5' nontranslated region of hepatitis A virus RNA in directing cap-independent translation in permissive monkey kidney cells. J Virol 68: 5253-5263</ref> Katika eneo linaloweka kodi kwa ajili ya kapusidi ya virusi vya homa ya manjano kuna vifungu vilivyohifadhiwa kwa hali ya juu vya kodoni ambazo huzuia ubadilikajibadilikaji wa antijeni. <ref name="Aragones2008"> Aragones L, Bosch A, Pinto RM (2008) Hepatitis A virus mutant spectra under the selective pressure of monoclonal antibodies: Codon usage constraints limit capsid variability. J Virol 82: 1688-1700</ref> == Tazama pia == * [[Hepatitisi B]] * [[Hepatitisi C]] * [[Hepatitisi D]] * [[Hepatitisi E]] * [[Hepatitisi F]] * [[Hepatitisi G]] == Marejeo == {{Marejeo|colwidth=40em}} == Viungo vya nje == {{Refbegin}} * [http://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hepatitis/a/index.htm viungo vya CDC vya hepatitisi A] * [http://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hepatitis/a/fact.htm Karatasi la CDC la ukweli kuhusu hepatitisi A] * {{MeshName|Hepatitis+A}} * {{MeshName|Hepatitis+A+virus}} {{Refend}} [[Category:Maradhi ya kuambukiza]] [[Category:Ini]] [[Category:Vidusia]] [[Category:Tiba]] 7geoazmqfgk2zvntht9dnnknqeigh0m 0 55904 1607929 1600684 2026-10-14T03:21:00Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607929 wikitext text/x-wiki {{Infobox birth control |name = Contraceptive patch |image = Contraceptivepatch.jpg |width = 200 |caption = Ortho Evra brand of contraceptive patch |bc_type = Hormonal (combined estrogen + progestin) |date_first_use = 2002 |rate_type = Failure |perfect_failure% = ≈1 |typical_failure% = ≈1-2 |duration_effect = |reversibility = |user_reminders = Weekly application for 3 weeks |clinic_interval = 3-6 monthly |STD_protection_YesNo = No |periods_advantage = Regulated, may be lighter and less painful |benefits = Compared to oral pills, may be less affected by antibiotics |periods_disadvantage = |weight_gain_loss = No proven effect |risks = [[DVT]]s rates similar to oral combined pills |medical_notes = }} '''Kiraka mimba''' ni kiraka cha kupitisha dawa kwenye ngozi na hupakwa kwenye ngozi kutoa homoni ya kusanisi, estrogini, {na{/2} [[projestini]] homoni ili kuzuia mimba. Kiraka ya kuzuia mimba imeonyeshwa kama enye kuthirika kama kuunganisha dawa ya kuzuia mimba kidonge vyema.kiraka yaweza kuwa vyema katika matumizi ya kawaida Viraka vya mpango wa uzazi vinavyopatikana kwa sasa ni '''Ortho Evra''', ambavyo huuzwa [[Marekani]] na Ortho-McNeil, na Evra, huuzwa Kanada na Janssen-Ortho na katika Uingereza na nchi nyingine kwa Janssen-Cilag. Viraka hivi ni vifurushi ambavyo vimepakiwa katika masanduku kwa utatu na vinapatikana kwa agizo la daktari pekee. Kirasmi, kiraka mimba mara nyingi hujulikana kama "Kiraka." ==Utaratibu wa kutumia== Katika matumizi ya kiraka,Mwanamke anaweza kupaka sehemu tofauti mwilini.Sehemu hizi ni kama vile sehemu ya juu ya mkono,tako, tumbo au paja kwa siku ya kwanza ya hedhi ama Jumapili ya kwanza inayo fuata hiyo siku au vyovyote anavyo taka. Siku ya kupaka inajulikana kutoka hiyo siku kama siku ya kubadili ncha ya kiraka Baada ya Siku saba, wakati wa kubadili ncha ya kiraka inapofika tena mwanamke ana paswa kukitoa kiraka na kukipaka tena katika sehemu zilizo kubaliwa mwilini. hio mwelekeo inarudiwa tena katika siku ya kubadili kiraka Baada ya kubandika kiraka kwa siku kumi na nne,kiraka hutolewa na hairegeshwi. Mwanamke anafaa angoja siku saba bila kiraka kwenye sehemu yeyote na siku nyingine ya kubadili kiraka anapo wadia anatia kiraka kipya. Nyoosha ya kutumia mfumo ulio na utaratibu,mahali kiraka hutumika kwa wiki kadha kabla ya kiraka ya bure kwenye wiki imetafitiawa ===Mpango uzazi badala=== :* Mwanamke akiamua kuanza siku yake ya kubadilisha kiraka kama siku yake ya kwanza ya mzunguko wa hedhi, kiraka kina uwezo wa kuchukua athari katika muda wa kuzuia utegaji wa mayai (angalia utekelezaji wa dawa hapo chini)na hakuna namna ya mpango wa uzazi badala itahitajika kamwe. :** Kwa mwanamke ambaye anataka kuanza kutumia kiraka kufuatia trimesta ya kwanza, kuavya mimba au uavyaji ghafla, matumizi ya kiraka yanaweza kufanyika mara moja baadaye. Hii inaweza kuchukuliwa kuwa sawa na siku ya kwanza ya kuanzia na hakuna namna ya mpango wa uzazi badala itahitajika. :* Ikiwa mwanamke atachagua kuanzia na siku ya kubadilisha kiraka kama Jumapili ya kwanza kufuatia siku ya kwanza, ni muhimu kutumia namna badala ya mpango wa uzazi Kama kiua manii au kondomu kwa wiki ya kwanza ya kuvalia kiraka. == Ufundi mitambo na vitendo == Kama homoni zote za dawa za kuzuia mimba zingeunganishawa,Ortho Evra / Evra huzuia kazi hasa kwa kuzuia utegaji mayai. Utaratibu wa pili wa kitendo ni kuzuia upenyaji wa manii kwa kubadili ute kwenye vimbechungu la kizazi. Homoni za dawa za kuzuia mimba pia zina athari kwenye gamba la maji wa mimba na kwa kuandika zaweza kuleta athari za pandikizo.Hata hivo hakua mwana sayansi aliyetoa hushuhuda kuonyesha kwamba kuzuia pandikizo inatokana na matumizi ya dawa za kuzuia mimba. Dawa ya kuzuia mimba kiraka ya kipimo cha 20 sentimita ² Ortho Evra iko na 750 μg ethini estradio(na estrojini) na 6,000 μg norelgestromin(projestini) Dawa ya kuzuia mimba kiraka ya kipimo cha 20 sentimita ² Evra iko na ina 600 ethini estradio na 6,000µg nerolgestromin. Dawa ya kuzuia mimba kiraka ya Ortho Evra na Evra zote zinahitajika kutoka polepole hadi kwenye mfumo wa mzunguko takriban 20 μg siku ya ethini estradio na 150 μg / siku ya norelgestromin. ==Mwingiliano na Utata== Uthirikishaji wa kiraka au dawa nyingine yoyote ya kuzuia mimba ya homoni zinaweza kupunguzwa kwa kiasi kikubwa iwapo zitaandamana na viua vijasumu, vizuia vimelea, vinza-msukosuko, au dawa zozote zingine ambazo huongeza umetaboli wa dawa za kuzuia mimba za steroidi. Hata hivyo, licha ya ushirikiano pamoja na viua vijasumu vingine, utafiti wa kikliniki kuhusu mwingiliano wa dawa ulionyesha kuwa umezaji wa tetrasaiklini HCl 500 mg kwa siku tatu kabla ya matumizi na siku saba katika wakati wa matumizi ya Ortho Evra "haikupunguza uathirikishaji wa Ortho Evra." hii ni sababu kubwa katika uamuzi wa kawaida kutumia viua vijasumu vilivyo na tetrasaiklini kufuatia uavyaji wa mimba (kuzuia na kupigana nauwezo wakuambukizwa) wakati dawa za kusanisi za homoni za kuzuia mimba zinafaa kutumika baadaye. Madawa zilizo na St. John's Wort zinajulikana kuathari uathirikishaji wa madawa za kuzuiaSt vyenye dawa John's Wort pia inajulikana kwa kuathiri ufanisi wa homoni za uzazi wa mpango. ==Madhara== Katika utafiti tatu kubwa za kiafya iliyo husisha jumla ya wanawake 3,330 wanao tumia kiraka ya Evra Ortho / Evra kwa mwaka mmoja,asili mia kumi na mbili ya watumizi wa kiraka waliacha kutumia kwasababu ya matukio mbaya Matukio ya mara kwa mara iliosababisha kukomesha matumizi ya kiraka ni kama: Washiriki 2.4%,walihisi kichefuchefu na / au kutapika (2.4%), mmenyuko katika sehemu ya kiraka(1.9%), usumbufu wa titi, au maumivu (1.9%), kuumwa na kichwa (1.1%), na Kudunishwa kihisia (1.0%). <ref name="sibai 2002">{{cite journal |author=Sibai BM, Odlind V, Meador ML, Shangold GA, Fisher AC, Creasy GW |year=2002 |title=A comparative and pooled analysis of the safety and tolerability of the contraceptive patch (Ortho Evra/Evra) |journal=Fertil Steril |volume=77 |issue=2 Suppl 2 |pages=S19–26 |pmid=11849632 |doi=10.1016/S0015-0282(01)03264-2}}</ref> Taarifa ilionyesha kuwa matukio ya mara kwa mara zaidi mbaya wakati kwa kutumia Evra Ortho / Evra kiraka ilikuwa: usumbufu kifua, maumivu (asili mia ishirini na moja), kuumwa na kichwa (asili mia ishirini na moja), mmenyuko katika sehemu ya kiraka (asili mia kumi na saba), kichefuchefu (asili mia kumi na saba), maambukizi katika sehemu ya upumuaji (asili mia kumi), kumwa na tumbo wakati wa hedhi (asili mia kumi), na maumivu ya sehemu ya chini ya tumbo (asili mia tisa). <ref name="sibai 2002"></ref> Kuvuja damu na / au tone wakati wa kutumia kiraka ya Evra Ortho / Evra kuripotiwa na:asili mia kumi na nane katika mzunguko wa kwanza, asili mia kumi na mbili katika mzunguko wa tatu,asili mia nane katika mzunguko wa sita na mzunguko wa kumi na tatu 13. Kuvuja damu wakati wa hedhi(huitaji zaidi ya pedi moja au kisodo pedi kwa siku) kuripotiwa na:asili mia nne katika mzunguko wa kwanza,asili mia tatu katika mzunguko wa tatu na mzunguko wa sita, na asili moja katika mzunguko wa kumi na tatu. <ref name="zieman 2002">{{cite journal |author=Zieman M, Guillebaud J, Weisberg E, Shangold GA, Fisher AC, Creasy GW GW |year=2002 |title=Contraceptive efficacy and cycle control with the Ortho Evra/Evra transdermal system: the analysis of pooled data |journal=Fertil Steril |volume=77 |issue=2 Suppl 2 |pages=S13–8 |pmid=11849631 |doi=10.1016/S0015-0282(01)03275-7}}</ref> Habari zaidi za mathara hutolewa katika maandishi iliyobandikwa kwa pakiti cha ortho Evra na SPC Evra na PIL. ===Hatari ya Kufungika kwa mshipa kwasababu ya mvilio=== Homoni za kudhibiti uzazi zao zikijumulishwa zina kiwango kidogo sana kuongeza hatari ya zito au msiba wa kufungika kwa mshipa kwa sababu ya mvilio wa mara kwa mmara. Kuna utafiti unaoendelea katika hatari ya kufungika kwa mshipa kwa sababu ya mvilio ya Ortho Evra ikilinganishwa na dawa ya kupanga uzazi kidonge. Utafiti wa hivi karibuni imedhibitisha kwamba watumiaji wa uzazi wa mpango wa kiraka anaweza kuwa na kuongezeka kwa hatari mbili kwa-mbaya ndani vena kufungika kwa mshipa kwa sababu ya mvilio.Ikilinganishwa na wanawake ambao walichukua norgestimate-vyenye simulizi mimba na 35 μg wa estrogeni. <ref name="Alert">Medpage leo. [http://www.medpagetoday.com/ProductAlert/Prescriptions/tb/2697 Ushahidi Ortho Patch Thrombosis Hatari Evra Je motstridiga] {{Wayback|url=http://www.medpagetoday.com/ProductAlert/Prescriptions/tb/2697 |date=20060301110459 }} . Published 17 Februari 2006.</ref> <ref name="Cole2007"> Cole JA, Norman H, Doherty M, Walker asubuhi. Venous thromboembolism, infarction myocardial, na herufi kati ya watumiaji wa mfumo wa uzazi wa mpango transdermal. ''Obstet Gynecol.'' 2007, 109 (2 Pt 1) :339-46. PMID 17267834 </ref> Hata hivyo, utafiti tofauti ilihitimisha kuwa hatari ya ndani vena kufingika kwa mishipa kwa sababu ya mvilio kwa ajili ya uzazi wa mpango kiraka ni sawa na ya hatari kwa ajili ya uzazi wa mpango simulizi containing 35 μg ya ethini estradio na norgestimate. Mkanganyiko katika matokeo kati ya ufiti mbili,sio rahisi kutatua, kwa sababu ya ujasirikatika utafiti hizi mbili Zinaambatana. Katika utafiti wa dawa ya kupanga uzazi ugonjwa wa moyo na mishipa (kufingika kwa mishipa) imeongezaka kwa wanawake ambao wana umri wa miaka 35 ambao pia huvuta tumbaku <ref name="smoking"> Pitsavos C, Stefanadis C, Toutouzas P. mpango wa uzazi kwa wanawake katika hatari ya ugonjwa wa moyo na mishipa au na imara. ''Ann NY Acad Sci.'' 2000; 900:215-27. PMID 10818409</ref> . Kwa hiyo, inasema pakiti ya Ortho-Evra inatahatharisha: "Wanawake ambao wanatumia homoni za kupanga uzazi, ikiwa ni pamoja na ORTHO EVRA, Wanashawishiwa kutovuta sigara." Kulingana na mtengenezaji wa kiraka anatujulisha ngazi ya asili mia sitini ya juu ya estrogini kwenya mfumo damu ikilinganishwa na uzazi wa mpango mdomo, hata hivyo, umuhimu kliniki ya tofauti hii haijulikani. Tarehe 10 Novemba 2005 Ortho McNeil, kwa kushirikiana na FDA, walifanya marekebisho ya alama ya Ortho Evra,pamoja na mwezi onyo kuhusu mfiduo juu ya estrogini kwa wanawake kutumia kiraka kila wiki ikilinganishwa na kuchukua udhibiti wa uzazi kidonge ikiwa na 35 μg ya estrogini, akibainisha kwamba ngazi ya juu ya estrogini hutia wanawake wengine katika hatari ya kuongezeka kwa kupata damu ilioganda. Septemba 2006 alama ilirekebishwa, na tarehe 18 Januari 2008, kwa FDA tena wakahi imarisha studio ya kutafakari matokeo ya utafiti. "The FDA anaamini kwamba Ortho Evra ni salama na njia bora ya kuzuia mimba inapo tumika kutokana na maagizo, ambayo inapendekeza kwamba wanawake na matatizo au hatari kuganda damu kuongea na mtoa huduma ya afya juu ya huduma zao kwa kutumia Ortho Evra kulinganisha na aina zingine za upanga uzazi. " <ref name="FDA2008">[http://www.fda.gov/bbs/topics/NEWS/2008/NEW01781.html FDA imeidhinisha Mwisho na studio ya kuzaliwa Patch Udhibiti] {{Wayback|url=http://www.fda.gov/bbs/topics/NEWS/2008/NEW01781.html |date=20080120221214 }} . FDA. 18 Januari 2008</ref> == Mashtaka == Kiraka kimehusishwa na viharusi na mvilio na utaratibu kwa kuingia kwa homoni na kutoka kwenye tishu za mwili ni tofauti na "kidonge." Mashtaka kadhaa wamekuwa instigated juu ya maswala haya. Mashtaka yalifikishwa katika Mahakama ya Koti huko New Jersey tarehe 2 Septemba 2005 na mwanamke wa Georgia aliye ugua mgando wa damu mshipani kwa mapafu, akidai kuwa kampuni hiyo ili endeleza utumizi wa kiraka licha ya kufahamu hatari za kiafya ili kupata ongezeko wa fedha, na kutohadhari kuhusu hatari za vidonge vya damu na majeraha mengine. Mwezi wa Novemba 2005, jumba la utangazaji la CBS walitoa hadithi kuhusu hati zilizojitokeza kwa lawsuit kuhusiana na mama mchanga aliyepoozwa na kiharusi na kubaki mtu asiyejiweza ambayo ilionyesha kuwa kampuni ilikuwa amepokea karibu ripoti mia tano ya matukio mbaya kati ya Aprili 2002 na Desemba 2004. Katika wakati sawa na huo, ripoti sitini na moja pekee za matukio mbaya zilifikishwa kotini zikiwa na muungano wa aina zote za vidonge vya kudhibiti uzazi. [http://usa.mediamonitors.net/content/view/full/31895 ] Wazazi wa msichana wa miaka kumi na nne kutoka Wisconsin walifikisha mashtaka dhidi ya Johnson &amp; Johnson kwa sababu wanadai ya kuwa alifariki kutokana na damu iliyoganda kutokana na kutumia Kiraka. ==Marejeo== {{Marejeo}} ==Viungo vya nje== * [http://www.fwhc.org/birth-control/patch.htm Afya ya wanawake ya Wanawake Center] {{Wayback|url=http://www.fwhc.org/birth-control/patch.htm |date=20050126093817 }} * [http://www.orthoevra.com/ Ortho Evra] {{Wayback|url=http://www.orthoevra.com/ |date=20151021062710 }} * [http://www.plannedparenthood.org/birth-control-pregnancy/birth-control/the-patch.htm Planned kifamilia: The Patch] {{Wayback|url=http://www.plannedparenthood.org/birth-control-pregnancy/birth-control/the-patch.htm |date=20080107020229 }} [[Category:Uzazi wa mpango]] 0qejmfwi05diixnmg04xdwmssoapwec 0 55911 1607720 1381795 2026-10-14T02:56:40Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607720 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = Acute coronary syndrome | Image = | Caption = | DiseasesDB = | ICD10 = I20.0 | ICD9 = | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = | eMedicineSubj = emerg | eMedicineTopic = 31 | MeshID = D054058 | }} '''Ugonjwa hatari wa moyo ''' (ACS) ni seti ya ishara na dalili zinazohusiana na [[Moyo|moyo.]] ACS ni patanifu na utambuzi wa ugonjwa kali wa kupungua kwa damu inayoingia kwenye misuli ya moyo, <ref name="urlAcute Coronary Syndrome">{{cite web |url=http://www.americanheart.org/presenter.jhtml?identifier=3010002 |title=Acute Coronary Syndrome |format= |work= |accessdate=}}</ref> lakini si tabia ya utambuzi wa huo ugonjwa. Baadhi ya dalili za ugonjwa kali wa moyo ni pamoja na anjaina isiyo thabiti na aina mbili ya uinifarakti wa misuli ya moyo ambapo misuli ya moyo huaribika. Aina hizi hupewa majina yake kulingana na matokeo ya mchoro uchunguzimeme wa moyo (ECG / EKG) kama ''infarkteni ya misuli ya moyo pasipo mwinuko wa miokadia infakti ST(NSTEMI) na ''infarkteni ya misuli ya moyo iliyo na mwinuko wa sehemu ya ST(STEMI). <ref name="pmid12791748">{{cite journal |author=Grech ED, Ramsdale DR |title=Acute coronary syndrome: unstable angina and non-ST segment elevation myocardial infarction |journal=BMJ |volume=326 |issue=7401 |pages=1259–61 |year=2003 |month=Juni |pmid=12791748 |pmc=1126130 |doi=10.1136/bmj.326.7401.1259 |url=http://bmj.com/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=12791748}}</ref>'' '' Kunaweza kuwa na baadhi ya tofauti kuhusu aina za MI ambazo zaweza kuunganishwa na ugonjwa kali wa moyo. ACS lazima itofautishwe na anjaina imara, ambayo hutokea wakati wa kujikakamua na huisha wakati wa kupumzika. Kinyume na anjaina imara, anjaina msimamo hutokea ghafla, na mara nyingi wakati wa mapumziko au wakati wa kujikakamua kidogo, ama safu chini ya ujikakamuzi kuliko anjaina iliyotangulia ("crescendo angina"). Anjaina inayotokeza upya pia yaweza kuchukuliwa kama anjaina ya msimamo., kwani inaonyesha tatizo mpya katika mshipa mkuu wa moyo wa koronari.(Coronary Artery) Hata ingawa ACS ni kawaida kuhusishwa na mvilio wa karonari,inawezakuwa pia kuwa na uhusiano na matumizi ya kokeni. { Ugonjwa wa moyo unaosababisha maumivu ya kifua pia unaweza kutuamwa na safura, bradikadia (moyo kupiga polepole kupita kiasi) au [[takikadia]](moyo kupiga kwa haraka kupita kiasi. ==Ishara na dalili== Ishara kardinali ya kupungua kwa damu kukububuja kwenye moyo na maumivu ya kifua yanayoshuhudiwa kama kushikana kwa kifua na ambayo huenea kwenye mkono wa kushoto nakwaupande wa pembe ya kushoto ya taya. Hii inaweza kuhusishwa na kutokwa na jasho (jasho), kichefuchefu na [[Kutapika|kutapika]], na pia upungufu wa kupumua. Mara nyingi, hisia ni zisizo za kawaida,huku maumivu yakihisiwa kwa njia tofauti ama hata kukosekana kabisa,haswa kwa wagonjwa wa kike na walio na ugonjwa wa kisukari. Wengine hutaja mpapatiko wa moyo, wasiwasi au hisia za ghadhabu ambazo karibu ziwakabili na pia hisia ya kuwa na ugonjwa kali. Maelezo ya usumbufu wa kifua kama shinikizo una matumizi chache ya kusaidia katika kutambua ugonjwa kwani si maalum kwa ACS. <ref name="ER09">{{cite journal |author=Woo KM, Schneider JI |title=High-risk chief complaints I: chest pain--the big three |journal=Emerg. Med. Clin. North Am. |volume=27 |issue=4 |pages=685–712, x |year=2009 |month=Novemba |pmid=19932401 |doi=10.1016/j.emc.2009.07.007 |url=https://archive.org/details/sim_emergency-medicine-clinics-of-north-america_2009-11_27_4/page/685}}</ref> ==Utambuzi wa Ugonjwa== [[File:ACS scheme.jpg|right|thumb|300px|Ainisho ya dalili za ugonjwa. <ref Name="Alpert-2000"> [11] </ref>]] ===Mchoro uchunguzimeme wa moyo=== Katika mazingira ya maumivu kali ya kifua, electrokadiogramu ni uchunguzi ambao mara nyingi hutegemewa katika ubainishaji wa visababu mbalimbali. Iwapo inaonyesha uharibifu kali wa moyo(kuinuka kwenye sehemu ya ST, kuzibwa upya kwa kifungu cha tawi cha kushoto, tiba ya shinikizo la moyo kwa njia ya ukarabatimishipa au kutangua mvilio huashiriwa mara moja.(Angalia hapo chini). Kutokana na kukosekana kwa mabadiliko hayo, haiwezekani kutofautisha mara moja kati ya anjaina isiyo thabiti na NSTEMI. ===Upigaji picha na vipimo vya damu=== Kwa kuwa ni njia moja ya visababishi vingi vya maumivu ya kifua,mgonjwa huwa na njia tofauti za uchunguzaji kwa idara ya magonjwa ya ghafla, kama vile eksirei, vipimo vya damu(ikijumuishwa pamoja na viweka alama vya misuli ya moyo, kama vile Troponini I ama T, na pia dima ya D iwapo kuziba kwa ateri ya mapafu kunashukiwa na pia utazamaji wa telemeta kwa jinsi moyo unavyopiga. ===Alama za utabiri=== Alama ya ACI-TIPI inaweza kusaidia katika utambuzi, kwa kutumia vigeuzi 7 kutoka kwa rekodi za kiingilio, hii alama hutabiri,hata ingawa kwa njia isiyo timamu, ni wagonjwa wagani wana uwezekano wa kupata infarkiteni ya misuli ya moyo. Kwa mfano, kulingana na utafiti wa kesi zisizo na mpangilio maalum, wanaume waliokuwa na elektrokadiogramu sawa ama isiyowezatambulika wako na uwezekano zaidi wa kupata ugonjwa hatari wa moyo kuliko wanawake. Katika utafiti huu, unyeti ulikuwa 65.2% na umaalum ulikuwa 44%. Utafiti huu hasa ulikuwa na uwepo wa 8.4% wa ugonjwa kali wa moyo, ambayo ina maana ya kuwa uwezekano wa utabiri wa ukweli wa kuwa mume aliye na maumivu kifuani na vilevile mwenye ugonjwa wa moyo ni 9.6% na uwezekano wa utabiri usio wa kweli ni 93.2% (bonyeza hapa kwa kurekebisha matokeo haya kwa ajili ya wagonjwa wenye hatari ya juu au chini ya ugonjwa hatari wa moyo). Utafiti uliofanywa kwa kikundi cha pili, elektrokadiografi iliyofanywa wakati wa zoezi pia ilionekana kuwa tabiri dumi ya ugonjwa wa moyo, katika ufuatiliaji. <ref name="pmid19008264">{{cite journal| author=|title=Incremental prognostic value of the exercise electrocardiogram in the initial assessment of patients with suspected angina: cohort study.|year=2008|journal=BMJ(Clinical research ed.) |pmid=19008264|pmc=PMC2583389|doi=10.1136/bmj.a2240| last1=Sekhri| first1=N| last2=Feder| first2=GS| last3=Junghans| first3=C| last4=Eldridge| first4=S| last5=Umaipalan| first5=A| last6=Madhu| first6=R| last7=Hemingway| first7=H| last8=Timmis| first8=AD| volume=337| pages=a2240}} </ref>Kati ya wagonjwa waliokuwa na tukio la ugonjwa katika miaka 6 ya kufuatilia, 47% walikuwa na ECG hasi mwanzoni mwa utafiti. Kutumia wastani wa ufuatiliaji wa miaka 2.21, pindo ya sifa bainifu ya kipokeaji cha jeni ya kufaa (0}tabia ilitoa ECG ya kupumzika ya alama ya 0.72 na ECG ya mazoezi ya alama ya 0.74. ==Kuzuia== Ugonjwa hatari wa moyo mara nyingi huonyesha safu ya uharibifu wa moyo na atherosklerosi. Msingi wa kuzuia atherosklerosi ni kudhibiti sababu ya hatari:kula chakula chenye afya, mazoezi, matibabu ya shinikizo la damu na [[Kisukari|kisukari]], kuepuka sigara na kuthibiti hali za kolesteroli kwenye wagonjwa wa hatari kubwa, aspirin imeonekana kupunguza hatari ya matukio ya moyo na mishipa. Kuzuia kwa pili kumejadiliwa katika miokadia infakti. Baada ya kupiga marufuku kuvuta sigara katika maeneo yote ya umma iliyoambatanishwa kuletwa katika Scotland Machi 2006, kulikuwa na kupungua kwa asilimia 17 katika kuingiza hospitali kwa wagonjwa wenye hatari za moyo. 67% ya upungufu ilitokea katika wasiovuta sigara. <ref>{{cite journal| doi=10.1056/NEJMsa0706740| title=Smoke-free Legislation and Hospitalizations for Acute Coronary Syndrome| url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2008-07-31_359_5/page/n52| year=2008| author=Pell JP, Haw S, Cobbe S ''et al.''| journal=New England Journal of Medicine| volume=359| pages=482| pmid=18669427| issue=5}}</ref> ==Tiba== ===STEMI=== {{Msingi|miokadia infakti}} Kama ECG inathibitisha mabadiliko inayaopendekeza miokadia infakti (mwinuko wa ST katika viingilio maalum, kifungu-tawi kifungo kipya cha kushoto au ruwaza ya mazoezi ya kweli ya nyuma ya MI), thrombolitiki huweza kupeanwa au ukarabatimishipa wa kimsingi unaweza kufanywa. Kwanza, dawa hudungwa ambayo husisimua kuharibika kwa fibrini,na hapo kuharibu vidonge vya damu vinavyoziba koronari ya moyo Kisha katheta inayopindika hupitishwa kupitia kwa fupa la pacha au ateri ya nusu kipenyo na kuungwa kwa moyo ili kubaini vizuizi katika koronari. Wakati vizuizi kupatikana, vinaweza kushughulikiwa kwa njia ya kimakanika na ukarabatimishipa /0} na kupelekwa [[stenti]]kama kidonda wanayoita kidonda sugu ndiyo inadhaniwa kusababisha uharibifu wa miokadia. Takwimu zinashawishi kwamba uhamisho wa kugawanya na matibabu ni muhimu. <ref>[23] ^ Blankenship JC na Skelding KA. [http://www.remedicajournals.com/Acute-Coronary-Syndromes/showarticleattachment.aspx?aaid=4400&amp;PortalID=71 Uhamisho wa kuwagawanya kidharura na matibabu kwa njia ya kupitishwa,au kuwekwa bila kupenya ngozi ya koronari kwa Wagonjwa wenye ST-sehemu ya mwinuko miokadia infakti] {{Wayback|url=http://www.remedicajournals.com/Acute-Coronary-Syndromes/showarticleattachment.aspx?aaid=4400&PortalID=71 |date=20110715172024 }} . ugonjwa hatari wa moyo 2008; 9 (2) :59-65</ref> Muda wa kuingiza thrombolitiki ya mlango kwa sindano kulingana na Chuo Cha cha Kadiolojia Cha Marekani(ACC) miongozo yafa kuwa katika dakika 30, ili hali muda wa mlango kwa puto (Njia ya kufanywa au kuwekwa bila kupenya ngozi ya moyo (PCI) unastahili uwe chini ya dakika 90. Ilibainika kuwa kutangua mvilio ina uwezekano wa kufyonzwa ndani ya miongozo ya ACC katika wagonjwa wenye STEMI ikilinganishwa na PCI kulingana na utafiti kudhibiti kesi. <ref name="pmid19898701">{{cite journal| author=|title=Thrombolysis versus primary percutaneous coronary intervention for ST elevation myocardial infarctions at Chilliwack General Hospital.|year=2009|journal=The Canadian journal of cardiology |pmid=19898701|pmc=PMC2776568|doi=| last1=Janda| first1=SP| last2=Tan| first2=N| volume=25| issue=11| pages=e382–4}} </ref> ===NSTEMI na NSTE ACS-=== Kama ECG haionyeshi mabadiliko ya kimfano, neno "non-ST sehemu ya mwinuko ACS" kutumiwa. Mgonjwa anawezakuwa ameteseka kwa "mwinuko wa non-ST MI" (NSTEMI). Usimamizi uliokubalika wa anjaina isiyo thabiti na ugonjwa hatari wa moyo ni matibabu ya ujarabati na aspirin, heparini (kawaida huwa ile ya molekiuli yenye uzito wa chinikama vile [[enoxaparin)]] na [[clopidogrel]], na [[glisereli trinitrati]] ingine yenye afyuni[[]]kama maumivu yataendelea. Uchunguzi wa damu kwa ujumla hufanywa kwa troponini ya moyo masaa kumi na mbili baada ya mwanzo wa maumivu. Kama hii ni nzuri, uchunguzimishipa wa moyo hufanywa kwa dharura kwani hii ni yenye tabiri shambulio la shinikizi la moyo hivi karibuni. Kama troponini ni hasi, zoezi la tredmili au sintigramu thaliamu linaweza kuliziwa. ACS inayohusiana na kokenilazima isimamiwe kwa njia ya sawa na wagonjwa wengine wenye ugonjwa hatari wa moyo ila tu vizuizi vya beta havipaswi kutumiwa na benzodiazepini ipeanwe mapema.<ref>{{cite journal |author=McCord J, Jneid H, Hollander JE, ''et al.'' |title=Management of cocaine-associated chest pain and myocardial infarction: a scientific statement from the American Heart Association Acute Cardiac Care Committee of the Council on Clinical Cardiology |journal=Circulation |volume=117 |issue=14 |pages=1897–907 |year=2008 |month=Aprili |pmid=18347214 |doi=10.1161/CIRCULATIONAHA.107.188950 |url=https://archive.org/details/sim_circulation_2008-04-08_117_14/page/n142}}</ref> Katika utafiti wa kundi kulinganisha[[NSTEMI]] na [[STEMI]], wagonjwa wenye [[NSTEMI]] walikuwa sawa kitakwimu [[wikt:mortality|vifo]] katika mwaka mmoja baada ya [[PCI]] ikilinganishwa na wagonjwa kwa [[STEMI]] (3.4% vs 4.4%, p = 0.40). <ref name="pmid16860018">{{cite journal| author=|title=Comparative early and late outcomes after primary percutaneous coronary intervention in ST-segment elevation and non-ST-segment elevation acute myocardial infarction (from the CADILLAC trial).| url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-cardiology_2006-08-01_98_3/page/n66|year=2006|journal=The American journal of cardiology|pmid=16860018|pmc=|doi=10.1016/j.amjcard.2006.01.102| last1=Cox| first1=DA| last2=Stone| first2=GW| last3=Grines| first3=CL| last4=Stuckey| first4=T| last5=Zimetbaum| first5=PJ| last6=Tcheng| first6=JE| last7=Turco| first7=M| last8=Garcia| first8=E| last9=Guagliumi| first9=G| volume=98| issue=3| pages=331–7}} </ref> Hata hivyo, NSTEMI walikuwa na wingi wa "matukio makubwa ya moyo" (vifo, miokadia infakti, kiharusi cha ulemavu [[Kiharusi|au wanaohitaji kurejea kwa mtiririko wa damu katika sehemu ya au kiungo chote katika mwaka mmoja (24.0% 16.6% vs, p = 0.007).]] ==Prognosi== ===Kipimo cha TIMI === Kipimo cha hatari cha TIMI kinaweza kutambua wagonjwa walio kwa hatari kubwa <ref name="pmid10938172">{{cite journal |author=Antman EM, Cohen M, Bernink PJ, ''et al.'' |title=The TIMI risk score for unstable angina/non-ST elevation MI: A method for prognostication and therapeutic decision making |url=https://archive.org/details/sim_jama_2000-08-16_284_7/page/n44 |journal=JAMA |volume=284 |issue=7 |pages=835–42 |year=2000 |pmid=10938172 |doi=10.1001/jama.284.7.835}}</ref> na kimeidhinishwa kipekee. <ref name="pmid16365321">{{cite journal |author=Pollack CV, Sites FD, Shofer FS, Sease KL, Hollander JE |title=Application of the TIMI risk score for unstable angina and non-ST elevation acute coronary syndrome to an unselected emergency department chest pain population |journal=Academic emergency medicine : official journal of the Society for Academic Emergency Medicine |volume=13 |issue=1 |pages=13–8 |year=2006 |pmid=16365321 |doi=10.1197/j.aem.2005.06.031}}</ref> <ref name="pmid16934646">{{cite journal |author=Chase M, Robey JL, Zogby KE, Sease KL, Shofer FS, Hollander JE |title=Prospective validation of the Thrombolysis in Myocardial Infarction Risk Score in the emergency department chest pain population |url=https://archive.org/details/sim_annals-of-emergency-medicine_2006-09_48_3/page/252 |journal=Annals of emergency medicine |volume=48 |issue=3 |pages=252–9 |year=2006 |pmid=16934646 |doi=10.1016/j.annemergmed.2006.01.032}}</ref> ===Biyoishara kwa ajili ya utambuzi=== Lengo la viweka alama kwa utambuzi ni kutambua wagonjwa wa ACS hata kama hakuna ushahidi wa uharibifu wa misuli ya moyo. * Ischemia-ya Albumini iliyoboreshwa (IMA) - Katika kesi ya Ischemia - Albumini hupitia mabadiliko ya ukabalifu na kupoteza uwezo wake wa kufunga metali ya mpito (shaba au kobalti). IMA inaweza kutumika kupima uwiano wa albumini iliyoboreshwa katika ischemia. Matumizi yake yamepimwa kwa kuondoa ischemia badala ya kipimo cha kutambua ugonjwa kwa ajili ya tukio la ischemia. * Myeloperoxidase (MPO) - Ngazi ya kuzungusha MPO, enya ya lukosaiti, kuinua mapema baada ya ACS na inaweza kutumika kama alama kwa hiyo hali. * Isozimu ya kitengeneza sukari chenye Glikojeni BB-(GPBB) ni kiweka alama ya mapema ya ischemia ya moyo na ni moja ya tatu ya Glikojeni isozimu Phosphorylase. * Troponini ni kiweka alama ya baadaye ya ACS ===Biyoishara kwa Utabakishaji wa Hatari=== Lengo la viweka alama vya prognosi ni kutafakari vipengele mbalimbali ya pathofisiolojia ya ACS. Kwa mfano: * peptidi natriureti - aina zote mbili za B- natriureti peptidi (BNP) na N-terminal Pro BNP inaweza kutumiwa kutabiri hatari ya kifo na moyo kushindwa zifuatazo ACS. * Monositi kemo protini inayo kuvutia (MCP) -1 - imeonekana katika idadi ya masomo kwa kutambua wagonjwa wenye hatari kubwa zaidi ya matokeo mbaya baada ya ACS. ==Marejeo== {{Marejeo|2}} [[Category:tiba]] [[Category:moyo]] p17qhulwj6x4ebani2j4jsis8p9hoqk 0 55915 1607948 1578057 2026-10-14T03:21:58Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607948 wikitext text/x-wiki [[File:Earwax on swab.jpg|right|thumb|150px|Aina nyevu ya nta ya sikio ya binadamu juu ya usufi wa pamba.]] '''Nta ya sikio''' (hujulikana pia kama '''serumeni''', kutoka [[Kiingereza]]: [[w:cerumen|cerumen]]) ni [[dutu]] kama [[nta]] iliyo na [[rangi]] ya [[kijivu]], ya [[chungwa|machungwa]] au ya [[manjano]] na hutolewa katika mifereji ya [[sikio|masikio]] ya [[binadamu]] na [[wanyama]] wa jamii ya [[mamalia]]. Hufanya kazi ya kulinda [[ngozi]] ya [[mfereji wa sikio]], inasaidia kusafisha na kulainisha mfereji, na pia hukinga masikio dhidi ya [[bakteria]], [[kuvu]], [[wadudu]] na [[maji]]. Nta ya sikio inafanyizwa kwa [[seli]] za ngozi zilizoambuka, [[nywele]] na nyuto za [[tezi]] za ndani ya mfereji wa sikio la nje. Viambato vingi vya nta ya sikio ni [[asidi ya shahamu|asidi za shahamu]] zenye minyororo mirefu (zilizojaa na zisizojaa), [[alkoholi]], [[skwalini]] na [[kolesteroli]]. Serumeni ya ziada au iliyogandamizika inaweza kubana dhidi ya kiwambo cha sikio au kupinga mfereji wa nje au visaidizi vya kusikia, ambayo inaweza kuchombea upotevu wa uwezo wa kusikia. ==Uzalishaji, muundo, aina== [[File:Dry earwax.jpg|thumb|right|Aina kavu ya nta ya sikio ya binadamu.]] [[File:Earwax on swab (uv).jpg|thumb|right|150px|Aina nyevu ya nta ya sikio katika mmuliko nususi wa kiukaurujuani.]] Nta ya sikio huzalishwa katika sehemu ya tatu ya [[gegedu]] katika sikio la binadamu. Ni mchanganyiko wa vitu vinavyonata ambavyo huzalishwa katika tezi za mafuta na vile vinavyonata kiasi huzalishwa na tezi maalum za [[jasho]]. <ref name="Alvord">{{cite journal |author=Alvord LS, Farmer BL |title=Anatomy and orientation of the human external ear |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-academy-of-audiology_1997-12_8_6/page/383 |journal=Journal of the American Academy of Audiology |volume=8 |issue=6 |pages=383–90 |year=1997 |month=Desemba |pmid=9433684}}</ref> Vipengele msingi vya nta ya sikio ni kumwaga matabaka ya ngozi, na 60% ya nta ya sikio likijumuisha keratini, 12-20% dabwadabwa na isiyo kolezi; mlolongo mrefu, mafuta asidi, alkoholi, squalene na 6-9% [[kolestro]]. Hofu, dhiki na wasiwasi huongeza uzalishaji wa nta ya sikio kutoka tezi ya ceruminous. Kuna aina mbili tofauti za kijenetikia ambayo huamua aina ya nta ya sikio: aina ya majimaji ambayo inatawala na aina kavu ambayo imefichwa. Asia ya Mashariki na Waindio wana uwezekano wa kuwa na aina kavu ya nta ya sikio (kijivu na flaky), ambapo Wazungu na Waafrika wanakuwa na aina ya majimaji (asali-kahawia, weusi-kahawia na unyevu). Aina ya serumeni imetumiwa na [[wataalamu]] wa [[wadudu]] kufuatilia njia za wanadamu wanaohamahama, kama zile za [[Wainuit]]. <ref name="Bass">{{cite journal |author=Bass EJ, Jackson JF |title=Cerumen types in Eskimos |url=https://archive.org/details/american-journal-of-physical-anthropology_1977-09_47_2/page/209 |journal=American Journal of Physical Anthropology |volume=47 |issue=2 |pages=209–10 |year=1977 |month=Septemba |pmid=910884 |doi=10.1002/ajpa.1330470203}}</ref> Kuwepo kwa aina ya majimaji ya nta ya sikio kumesababishwa na kuwepo kwa kiasi kikubwa cha mafuta na chembechembe zenye rangi za kiasili (50% mafuta) katika dutu kuliko ile aina kavu (30% mafuta). Tofauti katika aina za nta ya sikio imekuwa na msisimko kwa moja msingi mabadiliko katika [[jeni]] inayojulikana kama "binding mkanda ATP C11 gene." Mbali na kuathiri aina serumeni, mabadiliko ya jeni pia hupunguza uzalishaji jasho. Watafiti wanasema kwamba kupungua kwa jasho kulikuwa na manufaa kwa binadamu wa mashariki ya Asia na wenyeji wa Amerika ambao walikadiriwa kuwa wanaishi katika mazingira ya baridi. <ref name="Yoshiura">{{cite journal |author=Yoshiura K, Kinoshita A, Ishida T, ''et al.'' |title=A SNP in the ABCC11 gene is the determinant of human earwax type |journal=Nature Genetics |volume=38 |issue=3 |pages=324–30 |year=2006 |month=Machi |pmid=16444273 |doi=10.1038/ng1733}}</ref> ==Kazi== ===Usafishaji=== Kusafisha mfereji wa sikio hutokea kama matokeo ya "conveyor belt", mchakato ya uhamaji wa epithelial, unaosababishwa na harakati za kusogea kwa taya. <ref name="Alberti">{{cite journal |author=Alberti PW |title=Epithelial migration on the tympanic membrane |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-laryngology-and-otology_1964-08_78_8/page/n101 |journal=The Journal of Laryngology and Otology |volume=78 |issue= |pages=808–30 |year=1964 |month=Septemba |pmid=14205963}}</ref> Seli hutengenezwa katika kituo cha utando wa tympanic ambayo huhama nje kutoka kwenye umbo (kwa kiwango cha kulinganishwa na kile cha ukuaji wa kucha za vidole) kuelekea kwenye kuta za mfereji wa sikio, na baadaye husogea kuelekea kwenye mlango wa mfereji wa sikio. serumeni katika mfereji pia hutolewa nje,hutoka na uchafu wowote, vumbi, na chembechembe zilizokusanyika kwenye mferji wa sikio. Kusogea kwa taya husaidia mchakato huu kwa kuondoa debris iliyoshikiliwa kwenye kuta za mfereji wa sikio, pia huongeza kasi yake ya kutolewa nje. ===Ulainishaji=== Kulainisha huzuia desiccation, kuwasha, na uchomaji wa ngozi ndani ya mfereji wa sikio (inayojulikana kama ''asteatosi).'' Vitu vinavyolainisha vinatokana na vitu vyenye mafuta mengi ya sebum ambayo huzalishwa na tezi za mafuta katika aina ya majimaji ya serumini angalau, mafuta hayo yanahusisha kolestroli, squalene, asidi ya shahamu yenye mnyororo mrefu na pombe. <ref name="Harvey">{{cite journal |author=Harvey DJ |title=Identification of long-chain fatty acids and alcohols from human cerumen by the use of picolinyl and nicotinate esters |journal=Biomedical & Environmental Mass Spectrometry |volume=18 |issue=9 |pages=719–23 |year=1989 |month=Septemba |pmid=2790258 |doi=10.1002/bms.1200180912}}</ref> <ref name="Bortz">{{cite journal |author=Bortz JT, Wertz PW, Downing DT |title=Composition of cerumen lipids |url=https://archive.org/details/sim_american-academy-of-dermatology-journal_1990-11_23_5/page/n76 |journal=Journal of the American Academy of Dermatology |volume=23 |issue=5 Pt 1 |pages=845–9 |year=1990 |month=Novemba |pmid=2254469 |doi=10.1016/0190-9622(90)70301-W}}</ref> ===Athari za bakteria na kizuia vimelea=== Wakati utafiti ulipofanywa hadi miaka ya 1960 ulipatikana ushahidi kidogo kwa ajili ya kusaidia shughuli za kuzuia baceria kwa serumeni, <ref name="Perry">{{cite journal |author=Nichols AC, Perry ET |title=Studies on the growth of bacteria in the human ear canal |journal=The Journal of Investigative Dermatology |volume=27 |issue=3 |pages=165–70 |year=1956 |month=Septemba |pmid=13367525}}</ref> zaidi utafiti wa hivi karibuni umegundua kuwa nta ya sikio ina athari za bactericidal juu ya matatizo ya baadhi ya bakteria. serumeni imekuwa kupatikana ili kupunguza uwezekano wa anuwai ya bakteria, ikiwa ni pamoja na ''influenzae Haemofilasi, ''[[Staphylococcus aureus]]'', na aina nyingi za ''[[Escherichia coli]]'', wakati mwingine kwa kiasi kama 99%. Ukuaji [[Kuvu| wa aina kuu mbili zilizopo za kuvu]] katika otomikosisi pia huzuiliwa na serumeni ya binadamu. <ref name="Megarry">{{cite journal |author=Megarry S, Pett A, Scarlett A, Teh W, Zeigler E, Canter RJ |title=The activity against yeasts of human cerumen |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-laryngology-and-otology_1988-08_102_8/page/671 |journal=The Journal of Laryngology and Otology |volume=102 |issue=8 |pages=671–2 |year=1988 |month=Agosti |pmid=3047287}}</ref> Vitu vinavyozuia bakteria kimsingi vinatokana na asidi yenye mafuta kolezi zilizopo, lysozyme na hasahasa kwenye kiasi kidogo cha asid ya nta ya sikio, [[laisozim]] (pH iko karibu 6.1 kwa mtu wa kawaida. <ref name="Roland">{{cite journal |author=Roland PS, Marple BF |title=Disorders of the external auditory canal |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-academy-of-audiology_1997-12_8_6/page/367 |journal=Journal of the American Academy of Audiology |volume=8 |issue=6 |pages=367–78 |year=1997 |month=Desemba |pmid=9433682}}</ref>). ==Matibabu== Nta ya sikio nyingi inaweza kuzuia sauti kupita katika mfereji wa sikio, na kupunguza uwezo wa kusikia Pia inakadiriwa kuwa chanzo cha kutoskia kati ya aslimia 60-80%. Kusogea kwa taya kiasilia kunasaidia kusafisha sikio. kulainisha nta ya sikio kwa kutumia mafuta ya oliva au mchanganyiko wa urea na vitu vingine mara nyingi vinasaidia nta kulainika na kuisaidia kutoka nje, kwa msaada wa bomba na maji ya uvuguvugu yanayoingia kwenye mfereji wa sikio baada ya mchanganyiko pia husaidia kulainisha nta. Kama hii haitafaa, njia inayotumiwa mara kwa mara na madaktari ni <ref name="Sharp">{{cite journal |author=Sharp JF, Wilson JA, Ross L, Barr-Hamilton RM |title=Ear wax removal: a survey of current practice |journal=BMJ |volume=301 |issue=6763 |pages=1251–3 |year=1990 |month=Desemba |pmid=2271824 |pmc=1664378 |doi=10.1136/bmj.301.6763.1251}}</ref> kuinyonya kwa maji ya uvuguvuvgu na inatuika kwa 95% ya GPs huko Edinburgh. Njia salama inatumiwa zaidi na wataalamu wa sikio wakati mfereji wa sikio unapoziba kwa muda na vitu kushindwa kupita katika ngozi ya mfereji wa sikio. Pamba,kwa upande mwingine inasukuma nta nyingi kwenye mfereji wa sikio na kuondoa kiasi kidogo cha juu cha nta ambayo inatokea kuingia kwaenye pamba. Katika mwaka wa 2008 maelezo mapya yalitolewa na wataalamu wa masikio wa chuo kikuu cha Marekani wakishauri nta ya sikio kutotolewa vinginevyo kuzidi kwa nta ya sikio kuna sababisha madhara kiafya. <ref> Bryner, Jeanna. [http://www.livescience.com/health/080829-earwax-removal.html "Sasa sikizeni haya: Je, usiteo nta ya skio"] , ''liveScience,'' 29 Agosti 2008. kupatikana 7 Septemba 2008.</ref> ===Kutolewa kwa serumeni=== [[File:De medicina V00117 00000006.tif|thumb|''De medicina'']] mchakato huu unajulikana kama ''cerumenolysis'' na unafanikiwa kwa kutumia mchanganyiko unaojulikana kama cerumenolytic kikolezi ambao huingizwa kwenye mfereji wa sikio. Mara nyingi inasaidia nta kuja nje na kama haijawa inasaidia kuondoa serumeni kwa kunyonya au ukwanguaji. <ref>ufundisanifu huu uligunduliwa na Aulus Cornelius Celsus in De Medicina katika karne ya 1: When a man is becoming dull of hearing, which happens most often after prolonged headaches, in the first place, the ear itself should be inspected: for there will be found either a crust such as comes upon the surface of [[ulceration]]s, or concretions of wax. If a crust, hot oil is poured in, or [[verdigris]] mixed with [[honey]] or [[leek]] juice or a little [[sodium carbonate|soda]] in [[honey wine]]. And when the crust has been separated from the ulceration, the ear is irrigated with tepid water, to make it easier for the crusts now disengaged to be withdrawn by the [[ear scoop]]. If it be wax, and if it be soft, it can be extracted in the same way by the ear scoop; but if hard, [[vinegar]] containing a little [[Salsola soda|soda]] is introduced; and when the wax has softened, the ear is washed out and cleared as above. ... Further, the ear should be syringed with [[castoreum]] mixed with vinegar and [[bay laurel|laurel]] oil and the juice of young [[radish]] rind, or with [[cucumber]] juice, mixed with crushed [[rose]] leaves. The dropping in of the juice of unripe [[grape]]s mixed with [[rose oil]] is also fairly efficacious against deafness. {{cite web |first=Aulus Cornelius |last=Celsus |authorlink=Aulus Cornelius Celsus |url=http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Celsus/6*.html|title=Book VI |work=[[De Medicina]] |coauthors=W.G. Spencer translation}}</ref> Kibiashara au kawaida cerumenolytics inapatikana pamoja na: <ref name="Fraser">{{cite journal |author=Fraser JG |title=The efficacy of wax solvents: in vitro studies and a clinical trial |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-laryngology-and-otology_1970-10_84_10/page/1055 |journal=The Journal of Laryngology and Otology |volume=84 |issue=10 |pages=1055–64 |year=1970 |month=Oktoba |pmid=5476901}}</ref> * Mafuta ya zeituni, mafuta ya madini, mafuta ya watoo, mafuta ya almond, na mafuta mengine ya majimaji (gliseroli) * [Chini ya majina ya bidhaa nyingi] kabamidi peroksidi (6.5%) na glycerine * Mchanganyiko wa sodium bicarbonate kwenye maji,au sodium bicarbonate B.P.C (sodium bicarbonate na glycerine) * Cerumol (mafuta ya arachis,, tapentaini na dichlorobenzene) * Cerumenex (Triethanolamine, polypeptide s na oleate-condensate) * Exterol, Otex (jina la UK brand) (urea, peroksidi hidrojeni na glycerine) * Docusate, a detergent,na ingredient ilyohai hupatikana katika dawa za kuhadharisha s A cerumenolytic itumike mara 2-3 kwa siku kwa muda wa siku 3-5 kabla ya utoaji wa serumeni. <ref name="Wilson">{{cite journal |author=Wilson PL, Roeser RJ |title=Cerumen management: professional issues and techniques |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-academy-of-audiology_1997-12_8_6/page/421 |journal=Journal of the American Academy of Audiology |volume=8 |issue=6 |pages=421–30 |year=1997 |month=Desemba |pmid=9433688}}</ref> Utafiti umeonesha kwamba maandalizi ya kitropki kwa ajili ya matibabu ya nta ya sikio na kwamba kuna tofauti ndogo kati ya msingi wa mafuta na msingi wa maji katika maandalizi (ikiwa ni pamoja na maji wazi). <ref>{{cite journal |author=Burton MJ, Doree C |title=Ear drops for the removal of earwax |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |volume= |issue=1 |pages=CD004326 |year=2009 |pmid=19160236 |doi=10.1002/14651858.CD004326.pub2}}</ref> ===Mbinu za mitambo=== ====Kunyonya==== [[File:Cerumen.jpg|thumb|right|200px|nta ya skio ya binadamu kuondolewa kwa kilimo cha umwagiliaji (ikilinganishwa na sigara nyepesi)]] Mara baada ya serumeni kulainishwa,huondolewa kutoka mfereji wa sikio kwa usafishaji. mbinu ya unyonyaji wa sikio imeelezewa kwa undani zaidi na Wilson na Roeser,na hatimaye Blake ambaye alishauri kuvuta sikio la nje mbele na nyuma na ncha ya kinyonyeo kusogezwa taratibu juu na nyuma ili maji yaweze kusanjari kwenye paa la mfereji.<ref name="Wilson"></ref> <ref name="Blake">{{cite journal |author=Blake P, Matthews R, Hornibrook J |title=When not to syringe an ear |journal=The New Zealand Medical Journal |volume=111 |issue=1077 |pages=422–4 |year=1998 |month=Novemba |pmid=9861921}}</ref> Mchanganyiko wa kumwagilia unatoka nje ya mfereji kwenye sehemu yake ya kutokea ikitoka na nta pamoja na vitu vingine. Mchanganyiko unaotumika kumwagilia mfereji wa sikio ni maji ya moto,chumvi ya kawida,mchanganyiko wa sodiamu bikarbonati au mchanganyiko wa maji na siki kusaidia kuzuia mambukizi ya huduma ya pili. <ref name="Blake"></ref> <ref name="Bull">{{cite book |author=Bull, P. D. |title=Lecture notes on diseases of the ear, nose, and throat |url=https://archive.org/details/lecturenotesondi0000bull_f6b9 |publisher=Blackwell Science |location=Oxford |year=2002 |pages= |isbn=0-632-06506-0 |edition=6th}}{{pn}}</ref> <ref name="Blake"></ref> Wagonjwa mara nyingi wanapenda mchanganyiko wa kumwagilia upashwe joto mpaka kufikia lile joto la mwili.kizunguzungu ni tatizo kuu la unyonyaji kwa kutumia vimiminika ambavyo ni vya baridi au vya joto kuliko joto la mwili. </ref> Sharp et al. <ref name="Sharp"></ref> Alipendekeza 37°C, naye Blake et al. <ref name="Blake"></ref> alipendekeza maji yawe 38°C, zaidi kuliko joto la mwili, na kwamba hii lazima ichunguzwe na kipima joto. Joto jingine yoyote inaweza kusababisha kisulisuli, kama hutumika wakati wa upimaji wa jaribio la kalori tendohiari. Sindano inapaswa kutumika kwa umakini kuingiza maji kwenye sikio. Kwa watoto kiwango na kasi lazima iwe chini. Baada ya umwagiliaji,kichwa kina inamishwa kuruhusu maji kukauka.Umwagiliaji unatakiwa kurudiwa mara nyingi. Kama mtiririko wa maji una chungu lazima kasi yake iwe ndogo. Ni bora kusafisha kidonda taratibu kwa muda mrefu kuliko kutumia nguvu na kusababisha nta kutoka kwa haraka. Utaratibu huu unaweza kufanywa nyumbani ukioga kwa kutumia sindano ya kumwagilia katika pembe 90. Baada ya nta kuondolewa,sikio lina weza kukaushwa kwa kuinamisha kichwa na kuvuta sikio juu kwa taratibu ili kunyosha mfereji wa sikio. ====Kikwangulaji na pamba/ kichomoza ==== Nta ya sikio inaweza kuondolewa kwa kutumia kikwangulaji ya sikio ambayo kwa kawaida ina dislodges nta ya sikio na kuzitoa nje ya mfereji wa sikio. Huko magharibi, matumizi ya pick ya sikio mara nyingi hufanywa kwa mikono ya wataalamu wa afya;curette iliyotengenezwa kitaalamu ambayo ina kizuizi cha kuzuia curette kuingia ndani zaidi wakati mtu anaitumia mwenyewe inapatikana. Utoaji wa nta ya sikio kwa kutumia pick hutumiwa zaidi na watu wa [[Asia ya Mashariki]]. Kama nta ya sikio ya watu wengi wa Asia ya mashariki ni aina kavu,inaweza kuondolewa kirahisi kabisa kwa kusugua na pick, kama inavyoanguka chini kirahisi katika mabonge makubwa au vitu vikavu, kama ilivyo yenyewe. Kwa ujumla inashauriwa kutokutumia pamba (Q-Tips au cottonbuds) kwa kufanya hivyo inaweza kusukuma nta ndani zaidi kwenye mfereji wa sikio,hasa ikitumika kizembe inaweza kuharibu ngoma ya sikio. <ref>{{cite web |url=http://www.tchain.com/otoneurology/disorders/hearing/wax2.html |title=Ear wax |publisher=Tchain.com |date= |accessdate=2010-05-02 |archivedate=2018-09-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180923161203/http://www.tchain.com/otoneurology/disorders/hearing/wax2.html }}</ref> Abrasion ya mfereji wa sikio, hasa baada ya maji kuingia katika kuogelea au kuoga, unaweza kusababisha maambukizi ya sikio. Aidha, kichwa cha pamba kinaweza kutoka na kuingia kwenye mfereji wa sikio. Pamba itumike kusafisha sikio la nje tu. ====Uvunguzaji==== Vacuuming ya sikio inaweza kufanywa na wataalamu au kwa vacuum kits ya nyumbani. Hata hivyo, uchunguzi katika ''kliniki ya otolaryngology'' umeonesha vacs ya sikio ya nyumbani si nzuri wakati wa kuondoa nta ya sikio, hasa ilipolinganishwa na prob ya nyumba ya Jobson. <ref>{{cite journal |author=Leong AC, Aldren C |title=A non-randomized comparison of earwax removal with a 'do-it-yourself' ear vacuum kit and a Jobson-Horne probe |journal=Clinical Otolaryngology |volume=30 |issue=4 |pages=320–3 |year=2005 |month=Agosti |pmid=16209672 |doi=10.1111/j.1365-2273.2005.01020.x}}</ref> ====Matatizo yanayohusiana na kuondolewa==== Utafiti wa kupelekwa na watendaji wa Uingeraza <ref name="Sharp"></ref>umeonesha kuwa cerumen ya sikio inajiopndoa yenyewe; wengi wanasema hiyo kazi inafanywa na wauguzi, ambapo baadhi yao hawana maelekezo yoyote. Ni matatizo kama kuondolewa kwa nta ya sikio hakuna matatizo. Umwagiliaji unaweza kufanywa nyumbani kwa kutumia vifaa sahihi hasa pale mtu anapokuwa makini na sio kumwagilia kwa nguvu. Njia zingine zote inaweza kutumiwa na mtu mwenyewe ambaye alishawahi kufanya majaribio. Mwandishi wa Bull anashauri wanafizikia kuwa:''"Baada ya kuondolewa kwa nta,ni lazima kukagua vizuri ili kuhakikisha hakuna kilicho baki.'' ''ushauri huu unaonekana superfluous, lakini mara nyingi hupuuzwa ".'' <ref name="Bull"></ref> Hii ilithibitishwa na Sharp et al ambaye ni mtafiti wa <ref name="Sharp"></ref>320 kwa watendaji wa jumla,imeonekana kuwa 68% tu ya madaktariwalikagua mfereji wa sikio baada ya unyonyaji kuhakikisha nta zimeondolewa. Matokeo yake, kushindwa kuondoa nta kutoka mfereji wa sikio kumefanya takribani 30% ya matatizo yanayotokana na hatua hizo. matatizo mengine ni pamoja na uvimbe wa sikio la nje, maumivu, kisulisuli, tiniti, na kutobolewa kwa ngoma ya sikio. Kulingana na utafiti huu, matatizo makubwa katika maskio 1 / 1000 ya unyonyaji ilipendekezwa <ref name="Sharp"></ref> Madai yanayotokana na kunyonya sikio yamesema kwa karibu 25% ya madai yote yamepokelewa na shirika la New Zealands la Accident Compensation Corporation ENT Medical Misadventure committee. Wakati ikiwa juu, hii si ajabu, kwa kuwa kunyonya sikio ni njia ya kawaida kabisa. Grossan alipendekeza kuwa takriban masikio 150,000 yanamwagiliwani kila wiki huko Marekani na 40,000 kwa wiki nchini Uingereza. <ref name="Grossan">{{cite journal |author=Grossan M |title=Cerumen removal--current challenges |url=https://archive.org/details/sim_ear-nose-throat-journal_1998-07_77_7/page/541 |journal=Ear, Nose, & Throat Journal |volume=77 |issue=7 |pages=541–6, 548 |year=1998 |month=Julai |pmid=9693470}}</ref> Uchafuzi kutokana na takwimu zilizopatikana huko Edinburgh kwa Sharp et al. <ref name="Sharp"></ref> takwimu hapa zikojuu zaidi, kukadiria kuwa takribani masikio 7000 yanaangaliwa kati ya idadi ya watu 100,000 kila mwaka. Katika madai ya New Zealand yaliyotajwa hapo juu, utoboaji wa utando wa tympanic ulikuwa na majerahamara kwa mara pia unaoweza kusababisha matatizo ya ulemavu. ===Candling ya sikio=== Sikio candling, pia hujulikana kama sikio coning joto-skio tiba ya mafuta, ni dawa mbadala mazoezi alidai kuboresha afya kwa ujumla na ustawi na taa moja ya mashimo mwisho na kuweka mshumaa mwisho wengine katika mfereji wa sikio. Kulingana na watafiti matibabu, ni hatari na ufanisi. <ref name="Seely">{{cite journal |author=Seely DR, Quigley SM, Langman AW |title=Ear candles--efficacy and safety |url=https://archive.org/details/sim_laryngoscope_1996-10_106_10/page/1226 |journal=The Laryngoscope |volume=106 |issue=10 |pages=1226–9 |year=1996 |month=Oktoba |pmid=8849790 |doi=10.1097/00005537-199610000-00010}}</ref> Mawakili kusema kwamba mabaki giza ambayo inaonyesha baada ya utaratibu huu ni nta ya skio iliotolewa, na kudhibitisha ufanisi wa utaratibu. utafiti umeonyesha kwamba kwa kweli mabaki huwa ikiwa mshumaa (ambayo yameundwa na pamba na nta ya nyuki na kuwacha mabaki baada ya moto) uliigizwa kwa skio au laa ==Matumizi== ===Matumizi ya kihistoria ya nta ya sikio=== * Katika nyakati nta ya skio, na dutu zingine kama vile mkojo, zilitumika kuandaa rangi asili ya kutumiwa na mwandishi wa kuonyesha mwanga muswada. * Toleo la 1832 ya ''Marekani Frugal Housewife'' alisema kuwa "hamna chochote bora kuliko nta ya skio kuzuia machungu yanayotokana na kidonda cha msumari au skewer", na pia ilipendekeza nta ya skio kama dawa ya kupasuka midomo. <ref>{{cite web|url=http://books.google.ca/books?id=D3AEAAAAYAAJ&dq=%22The+American+Frugal+Housewife%22&pg=PP1&ots=eLJ6iZTszR&sig=tuzVuoZW00DDuVENejLpNGG_CmE&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=1&ct=result#PPA116,M1 |title=The American frugal housewife ... - Google Books |publisher=Books.google.ca |date= |accessdate=2010-05-02}}</ref> ===Matumizi ya kisasa=== * Aina nyingi za nyangumihuwa na nta ya skio ambayo huongezaka kwa muda; na ukubwa wa amana wakati mwingine ndio njia pekee ya kujua umri wa nyangumi asiye na meno. <ref>{{cite web|url=http://www.cs.ucf.edu/~MidLink/baldrige.jan.two.html |title=What can you tell us about whale ear wax? |author=Craig S. Nelson |publisher=Cs.ucf.edu |date= |accessdate=2010-06-20}}</ref> * Katika sehemu ya mpango ''MythBusters'' televisheni, ilionyesh mishumaa ilojengwa kwa kutumia nta ya skio ya binadamu inaweza kuendeleza moto, lakini si kwa muda mrefu au kuchoma kwa mwangaza wa juu kutosha kama mafuta ya taa au mishumaa nta ya nyuki. <ref>{{cite web |url=http://community.discovery.com/eve/forums/a/tpc/f/7501919888/m/4821920499 |title=Do "ear candles" really work? - Topic Powered by Social Strata |publisher=Community.discovery.com |date= |accessdate=2010-05-02 |archivedate=2010-11-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101107040910/http://community.discovery.com/eve/forums/a/tpc/f/7501919888/m/4821920499 }}</ref> ==Marejeo== {{Marejeo|2}} ==Kwa masomo zaidi== * {{cite journal |author=Roeser RJ, Ballachanda BB |title=Physiology, pathophysiology, and anthropology/epidemiology of human earcanal secretions |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-academy-of-audiology_1997-12_8_6/page/391 |journal=Journal of the American Academy of Audiology |volume=8 |issue=6 |pages=391–400 |year=1997 |month=Desemba |pmid=9433685}} * {{cite journal |author=Stone M, Fulghum RS |title=Bactericidal activity of wet cerumen |url=https://archive.org/details/sim_annals-of-otology-rhinology-laryngology_march-april-1984_93_2/page/183 |journal=The Annals of Otology, Rhinology, and Laryngology |volume=93 |issue=2 Pt 1 |pages=183–6 |year=1984 |pmid=6370076}} * {{cite news |last=Wade |first=Nicholas | title=Japanese Scientists Identify Ear Wax Gene |work=[[The New York Times]] |date=29 Januari 2006 }} * Nicholas Wade. wanasayansi wapata jeni ambayo inadthibiti aina ya nta ya skio katika watu. ''[[The New York Times]],'' januari 30, 2006 ==Viungo vya nje== {{Wiktionary}} * [http://www.deafnessresearch.org.uk/?lid=1902 Uangalizi wa masikio yako] {{Wayback|url=http://www.deafnessresearch.org.uk/?lid=1902 |date=20100129072510 }} uziwi Utafiti wa Uingereza * [http://www.patient.co.uk/showdoc/23068727 Sikio nta na matibabu yake] {{Wayback|url=http://www.patient.co.uk/showdoc/23068727 |date=20100712102103 }} Mgonjwa Uingereza * [http://www.medinfo.co.uk/conditions/earwax.html Sikio nta na matibabu yake] Medinfo Uingereza * [http://www.deafnessresearch.org.uk/?lid=1887 Sikio nta na matibabu yake] {{Wayback|url=http://www.deafnessresearch.org.uk/?lid=1887 |date=20110927144006 }} uziwi Utafiti wa uingereza * [http://www.abc.net.au/science/news/stories/s1558166.htm Gooey nta ya skio iliokatika jeni yako] , ABC Sayansi kwenye mtandao, 30 Januari 2006 * [http://www.entnet.org/Practice/upload/FINAL-CerumenImpaction-Journal-2008.pdf mwongozo wa mozoezi ya kliniki: kuweka pamoja serumeni (The Academy Marekani ya otolaringolojia -upasuaji wa kichwa na shingo )] {{Wayback|url=http://www.entnet.org/Practice/upload/FINAL-CerumenImpaction-Journal-2008.pdf |date=20121004164401 }} [[Category:Sikio]] j62km9f0jh0pzr4nrfwdyf4n7bxgtma 0 56572 1607978 1602220 2026-10-14T03:40:31Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607978 wikitext text/x-wiki {{Kuhusu||matumizi ya misimbo|Msaada:Rangi}} == Orodha ya Rangi == {| class="wikitable" ! Rangi ! Sampuli ! Msimbo wa HTML |- | '''[[Nyeusi]]''' | bgcolor="#000000" | | #000000 |- | '''[[Kijivujivu]]''' | bgcolor="#808080" | |#808080 |- | '''[[Kijivu]]''' | bgcolor="#B2BEB5" | | #B2BEB5 |- | '''[[Fedha]]''' | bgcolor="#C0C0C0" | |#C0C0C0 |- | '''[[Udongo]]''' | bgcolor="#553A26" | |#553A26 |- | '''[[Kahawia]]''' | bgcolor="#6F4E37" | |#6F4E37 |- | '''[[Chokoleti]]''' | bgcolor="#7B3F00" | |#7B3F00 |- | '''[[Kutu]]''' | bgcolor="#B7410E" | |#B7410E |- | '''[[Shaba]]''' | bgcolor="#B87333" | |#B87333 |- | '''[[Hudhurungi]]''' | bgcolor="#C78200" | |#C78200 |- | '''[[Ukaria]]''' | bgcolor="#CC7722" | |#CC7722 |- | '''[[Marungi]]''' | bgcolor="#D2691E" | |#D2691E |- | '''[[Zambarau]]''' | bgcolor="#800080" | |#800080 |- | '''[[Urujuani]]''' | bgcolor="#8F00FF" | |#8F00FF |- | '''[[Nili]]''' | bgcolor="#6F00FF" | |#6F00FF |- | '''[[Buluu]]''' | bgcolor="#0000FF" | |#0000FF |- | '''[[Samawati]]''' | bgcolor="#87CEEB" | |#87CEEB |- | '''[[Feruzi]]''' | bgcolor="#30D5C8" | |#30D5C8 |- | '''[[Kijani]]''' | bgcolor="#00AA00" | |#00AA00 |- | '''[[Zaituni]]''' | bgcolor="#808000" | |#808000 |- | '''[[Zumaridi]]''' | bgcolor="#50C878" | |#50C878 |- | '''[[Chanikiwiti]]''' | bgcolor="#A3FF00" | |#A3FF00 |- | '''[[Ndimu]]''' | bgcolor="#BFFF00" | |#BFFF00 |- | '''[[Manjano]]''' | bgcolor="#ffff00" | |#ffff00 |- | '''[[Mahindi]]''' | bgcolor="#FBEC5D" | |#FBEC5D |- | '''[[Dhahabu]]''' | bgcolor="#FFD700" | |#FFD700 |- | '''[[Kaharabu]]''' | bgcolor="#FFBF00" | |#FFBF00 |- | '''[[Machungwa]]''' | bgcolor="#FF7F00" | |#FF7F00 |- | '''[[Nyekundu]]''' | bgcolor="#FF0000" | |#FF0000 |- | '''[[Waridi]]''' | bgcolor="#FF007F" | |#FF007F |- | '''[[Pinki]]''' | bgcolor="#FFC0CB" | |#FFC0CB |- | '''[[Lulu]]''' | bgcolor="#EAE0C8" | |#EAE0C8 |- | '''[[Mtindi (rangi)|Mtindi]]''' | bgcolor="#FFFDD0" | |#FFFDD0 |- | '''[[Nyeupe]]''' | bgcolor="#FFFFFF" | |#FFFFFF |} ==Majina ya HTML== Majina yafuatayo ya Kiingereza yanatambuliwa pamoja na misimbo ya wikipedia: #'''<big><big><span style="color:white">Uandishi huu (white)</span></big></big>''' (white) #'''<big><big><span style="color:silver">Uandishi huu (silver)</span></big></big>''' #'''<big><big><span style="color:gray">Uandishi huu (gray)</span></big></big>''' #'''<big><big><span style="color:black">Uandishi huu (black)</span></big></big>''' #'''<big><big><span style="color:red">Uandishi huu (red)</span></big></big>''' #'''<big><big><span style="color:maroon">Uandishi huu (maroon)</span></big></big>''' #'''<big><big><span style="color:yellow">Uandishi huu (yellow)</span></big></big>''' #'''<big><big><span style="color:olive">Uandishi huu (olive)</span></big></big>''' #'''<big><big><span style="color:lime ">Uandishi huu (lime)</span></big></big>''' #'''<big><big><span style="color:green">Uandishi huu (green)</span></big></big>''' #'''<big><big><span style="color:aqua">Uandishi huu (aqua)</span></big></big>''' #'''<big><big><span style="color:teal">Uandishi huu (teal)</span></big></big>''' #'''<big><big><span style="color:blue">Uandishi huu (blue)</span></big></big>''' #'''<big><big><span style="color:navy">Uandishi huu (navy)</span></big></big>''' #'''<big><big><span style="color:fuchsia">Uandishi huu (fuchsia)</span></big></big>''' #'''<big><big><span style="color:purple">Uandishi huu (purple)</span></big></big>''' #'''<big><big><span style="color:turquoise">Uandishi huu (turquoise)</span></big></big>''' #'''<big><big><span style="color:cyan">Uandishi huu (cyan)</span></big></big>''' #'''<big><big><span style="color:lime">Uandishi huu (lime)</span></big></big>''' #'''<big><big><span style="color:chartreuse">Uandishi huu (chartreuse)</span></big></big>''' #'''<big><big><span style="color:gold">Uandishi huu (gold)</span></big></big>''' #'''<big><big><span style="color:orange">Uandishi huu (orange)</span></big></big>''' #'''<big><big><span style="color:brown">Uandishi huu (brown)</span></big></big>''' #'''<big><big><span style="color:pink">Uandishi huu (pink)</span></big></big>''' #'''<big><big><span style="color:magenta">Uandishi huu (magenta)</span></big></big>''' #'''<big><big><span style="color:indigo">Uandishi huu (indigo)</span></big></big>''' Kwa majina mengine na misimbo yao unayoweza kutumia katika kazi ya kuhariri ona makala ya Kiingereza [[:en:Web_colors]]. Kwa matumizi ya misimbo hii tazama [[Msaada:Rangi]] {{mbegu-fizikia}} [[Jamii:Fizikia]] [[jamii:Rangi]] 70fne06cdps8035cmnnzyah7v09l2w9 0 64056 1607770 901097 2026-10-14T02:59:17Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607770 wikitext text/x-wiki [[Picha:Sistan and Baluchistan in Iran.svg|thumb|250px|Mahali pa mkoa wa Sistan na Baluchistan katika Uajemi]] Sistan na Baluchistan ([[kaj]] ‏سيستان و بلوچستان‎) ni moja wa mikoa 30 ya [[Uajemi]]. Makao makuu yako mjini [[Zahedan]]. Mwaka 2006 idadi ya wakazi ilikuwa watu 2,405,742. Mkoa una eneo la 181,785 [[km²]] na msongamano wa wakazi 13 kila kilomita ya mraba. ==Jiografia== Mkoa uko katika kusini mashariki ya Uajemi ukipakana na [[Afghanistan]], [[Pakistan]], [[Ghuba ya Omani]] ([[Bahari Hindi]]) na mikoa jirani ya [[Khorasan Kusini]], [[mkoa wa Kerman|Kerman]] na [[Hormozgan]]. Zahedan yenye wakazi 567,449 (sensa 2006) ni mji mkubwa mkoani. Kaskazini ya mkoa ni eneo la Sistan na kusini ya mkoa ni sehemu ya kiajemi ya [[Baluchistan]]. Mkoa hupokea [[mvua]] kidogo kwa wastani milimita 80 kwa mwaka. Sehemu kubwa ya [[usimbishaji]] hupatikana kati ya Oktoba na Machi (mvua milimita 8 - 15) na miezi kati ya Aprili na Septemba ni yabisi yenye usimbishaji wa milimita 0 - 8 pekee. Halijoto ya wastani ni [[sentigredi]] 20.8; mwezi baridi ni [[Januari]] yenye wastani ya 7.5 [[°C]] na mwezi wa joto ni [[Julai]] yenye wastani ya 33.1 °C. ==Utawala== Sistan na Baluchistan huwa na wilaya 8 ambazo ni * [[Chahbahar]] * [[Iranshahr]] * [[Khash]] * [[Nikshahr]] * [[Saravan]] * [[Sarbaz]] * [[Zabol]] * [[Zahedan]] ==Wakazi== Wakazi walio wengi sana ni [[Wabaluchi]] ambao ni jamii kubwa yenye lugha ya pamoja wanaokalia sehemu za Uajemi mashariki, Afghanistan kusini na kusini-magharibi ya Pakistan. Wengi wao ni [[Wasunni]] tofauti na wakazi wengine wa Uajemi walio [[Washia]] hasa. Umaskini ni kubwa mkoani ingawa kuna malighafi kama madini mbalimbali ambazo hazikuanza kuchimbwa bado. [[Jamii:Mikoa ya Uajemi]] ov1kmkqfskhm34m33a14xw1u2wa97up 0 64317 1607771 1322905 2026-10-14T02:59:20Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607771 wikitext text/x-wiki '''Kiboko''' ni [[Lugha za Kiniger-Kongo|lugha ya Kiniger-Kongo]] nchini [[Benin]] na [[Nigeria]] inayozungumzwa na [[Waboko]]. Isichanganywe na [[Kiboko (Kongo)|lugha ya Kiboko cha Kongo]]. Mwaka wa [[1995]] idadi ya wasemaji wa Kiboko nchini Benin imehesabiwa kuwa watu 70,000. Pia kuna wasemaji 40,000 nchini Nigeria. Kufuatana na uainishaji wa [[lugha]] kwa ndani zaidi, Kiboko iko katika kundi la Kimande. == Majina == [[Lugha]] ya Boko pia hujulikana kama Boko lakini pia hujulikana kama Boo au kwa jina la Hausa ni Busanci (pia hutaandikwa Busanchi, Bussanci or Bussanchi) Mtu mmoja au mzungumzaji mmoja wa lugha ya Boko huitwa Bokoni na watu wengi au wazungumzaji wengi huitwa Bokona. Lugha ya watu wa Bokona/Bussawa huitwa Bokonya. Watu wa Boko ni mojawapo ya vikundi viwili vya watu wa Bissa, vingine vikiwa watu wa Busa, ambao wanazungumza lugha ya Busa. Wao si ukoo bali ni kikundi kidogo. Wao ni majirani wa watu wa Bariba, wanaozungumza lugha ya Bariba, ambayo ni lugha ya Gur. Watu wa Bissa wenyewe wanazungumza lugha ya Bissa, ambayo inafanana sana na Boko. == Mgawanyiko wa kijografia == === Nigeria === Nchini Nigeria, lugha ya Boko inazungumzwa katika maeneo ya Borgu LGA ya Jimbo la Niger, Bagudo LGA ya Jimbo la Kebbi, na Baruten LGA ya Jimbo la Kwara. Baadhi ya watu wa Boko wamehamia sehemu nyingine za Nigeria, ikiwa ni pamoja na Abuja. Watu wa Boko wanaitwa Bussawa kwa lugha ya Hausa. ===Benin=== Nchini Benin, lugha ya Boko inazungumzwa katika departimenti za Alibori na Borgou (Segbana na Kalalé Comunes). ==Viungo vya nje== *[http://multitree.org/codes/bqc lugha ya Kiboko kwenye Multitree] *[http://www.language-archives.org/language/bqc makala za OLAC kuhusu Kiboko] {{Wayback|url=http://www.language-archives.org/language/bqc |date=20150930125713 }} *[http://glottolog.org/resource/languoid/id/boko1266 lugha ya Kiboko katika Glottolog] *http://www.ethnologue.com/language/bqc {{mbegu-lugha}} {{DEFAULTSORT:Boko}} [[Jamii:Lugha za Benin]] [[Jamii:Lugha za Nigeria]] 4ex8qg9hwl597s5bvpau06erdxp8agg 0 65240 1607659 1124446 2026-10-14T02:46:15Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607659 wikitext text/x-wiki [[Picha:17_Shahrivar_Square1.jpg|thumbnail|right|280px|Sehemu ya Mji wa Amol]] '''Sari''' (Kitapuri: Amol) ni makao makuu ya mkoa wa [[Mazandaran]] katika [[Uajemi]]. Idadi ya wakazi inakadiriwa kuwa takriban nusu milioni. mt.Damavand in Amol [[Jamii:Miji ya Uajemi]] 5cn4ljvqwx751zajnxv05hzf4u66q0c 0 68340 1607843 1599654 2026-10-14T03:16:35Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607843 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = Hypertension | Image = Grade 1 hypertension.jpg | Caption = Automated arm [[sphygmomanometer|blood pressure meter]] showing [[artery|arterial]] hypertension (shown a [[systolic blood pressure]] 158&nbsp;mmHg, [[diastolic blood pressure]] 99&nbsp;mmHg and [[heart rate]] of 80 beats per minute). | DiseasesDB = 6330 | ICD10 = {{ICD10|I|10||i|10}},{{ICD10|I|11||i|10}},{{ICD10|I|12||i|10}},<br/>{{ICD10|I|13||i|10}},{{ICD10|I|15||i|10}} | ICD9 = {{ICD9|401}} | OMIM = 145500 | MedlinePlus = 000468 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 1106 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|ped|1097}} {{eMedicine2|emerg|267}} | MeshID = D006973 }} '''Shinikizo la juu la damu''' (HTN) au '''presha ya juu ya damu''' (pia huitwa '''shinikizo la mishipa ya damu''', HBP), ni [[ugonjwa]] sugu ambapo [[nguvu ya msukumo wa damu]] katika [[mshipa|mishipa]] ni kubwa kuliko kawaida. Ongezeko hilo husababisha [[moyo]] kufanya kazi kupita kiasi ili uzungushe [[damu]] katika [[mishipa ya damu]]. Kwa kawaida halina dalili, ila likidumu lina madhara makubwa kwa [[afya]]. Shinikizo la juu la damu ndilo sababu kubwa ([[kihatarishi]]) ya [[upoozaji]], [[mshtuko wa moyo]] (mashambulizi ya moyo), [[moyo kushindwa kufanya kazi]], [[kutuna kwa ukuta]] wa mishipa (k.m., [[kutuna kwa ukuta wa aota au mkole]]), [[chujio la mshipa wa kupeleka damu kwenye moyo au peripheral arterial disease]], na inasababishwa na [[ugonjwa sugu wa figo]]. Hata ongezeko la wastani la shinikizo la damu hupunguza [[matarajio ya muda wa kuishi]]. Kuna vipimo viwili vya shinikizo la damu, yaani systolic na diastolic: shinikizo au presha ya systolic ni [[kipimo]] cha damu ambacho kinapima nguvu ya msukumo wa damu katika mishipa ya damu wakati moyo unadunda. Shinikizo au presha ya diastole inapima nguvu ya msukumo wa damu katika mishipa ya damu wakati moyo umetulia au kati ya [[mapigo ya moyo]] (diastole). Kipimo cha kawaida cha shinikizo la damu ni 100–140&nbsp;[[milimita]] za [[zebaki]] (mmHg) upande wa systolic (kipimo cha juu) na 60–90&nbsp; milimita za zebaki upande wa diastolic (kipimo cha chini). Shinikizo la juu la damu hutokea kama kipimo kikiwa zaidi ya 140/90&nbsp;mmHg kwa muda mrefu. Kuna aina mbili za shinikizo la juu la damu: [[shinikizo la juu la damu la asili]] na [[shinikizo la damu linalosababishwa na magonjwa mengine]]. Kadiri ya [[asilimia]] 90–95 za watu wanaathiriwa na "shinikizo la juu la damu la asili", yaani wana ugonjwa huu bila kuwa na chanzo cha kisayansi kinachofahamika.<ref name="pmid10645931">{{cite journal |author=Carretero OA, Oparil S |title=Essential hypertension. Part I: Definition and etiology |journal=Circulation |volume=101 |issue=3 |pages=329–35 |year=2000 |month=January |pmid=10645931 |url=http://circ.ahajournals.org/content/101/3/329.long |doi=10.1161/01.CIR.101.3.329}}</ref> Magonjwa mengine ya [[mafigo]], mishipa, moyo, [[mfumo wa homoni]] huathiri asilimia 5–10 iliyobaki ya watu wenye shinikizo la damu (ndilo shinikizo la damu linalosababishwa na magonjwa mengine). Ili kudhibiti shinikizo la damu, [[lishe bora]] na mabadiliko katika mtindo wa kuishi lazima yazingatiwe pamoja na kupunguza matatizo yanayoathiri [[afya]]. Hata hivyo, matumizi ya [[dawa]] ni muhimu kwa watu ambao mabadiliko ya mtindo wa maisha hautoshelezi kupunguza shinikizo la juu la damu, kutuna kwa [[ukuta wa ateri]] mithili ya puto kutokana na udhaifu wa sehemu hiyo. {{TOC limit|3}} ==Uainishaji wa shinikizo la damu== {| class="wikitable" style = "float: right; margin-left:15px; text-align:center" |- ! rowspan=2 | Classification (JNC7)<ref name="jnc7">{{cite journal |author=Chobanian AV, Bakris GL, Black HR, ''et al.'' |title=Seventh report of the Joint National Committee on Prevention, Detection, Evaluation, and Treatment of High Blood Pressure |journal=Hypertension |volume=42 |issue=6 |pages=1206–52 |year=2003 |month=December |pmid=14656957 |doi=10.1161/01.HYP.0000107251.49515.c2 |url=http://hyper.ahajournals.org/content/42/6/1206.long}}</ref> ! colspan=2 | Systolic pressure ! colspan=2 | Diastolic pressure |- ! [[mmHg]] ! [[Pascal (unit)|kPa]] ! mmHg ! kPa |- | Kawaida | 90–119 | 12–15.9 | 60–79 | 8.0–10.5 |- | Dalili ya shinikizo la juu la damu | 120–139 | 16.0–18.5 | 80–89 | 10.7–11.9 |- | Aina ya 1 shinikizo la juu la damu - kali | 140–159 | 18.7–21.2 | 90–99 | 12.0–13.2 |- | Aina ya 2 shinikizo la juu la damu - kali kiasi | ≥160 | ≥21.3 | ≥100 | ≥13.3 |- | [[Isolated systolic hypertension|Isolated systolic<br/>shinikizo la juu la damu - kali sana]] | ≥140 | ≥18.7 | <90 | <12.0 |} ===Watu wazima=== Kwa watu wenye umri wa miaka 18 au zaidi, shinikizo la juu la damu linaweza kuwa systolic na/au diastolic kama kipimo hicho ni zaidi kuliko kipimo cha kawaida kinachokubalika ambacho ni (139&nbsp;mmHg systolic, 89&nbsp;mmHg diastolic: tazama table — Uainishaji (JNC7)). Kama vipimo vinapatikana baada ya kutumia chombo kinachopima presha kwa masaa 24 (24-hour ambulatory) au kufanya maangalizi nyumbani, vipimo vya chini vinatumiwa (135&nbsp;mmHg systolic or 85&nbsp;mmHg diastolic). Pia miongozo ya kimataifa ya hivi karibuni imegawanya shinikizo la damu katika vikundi mbali mbali vyenye vipimo chini ya kipimo cha shinikizo la juu la damu ili kuthibitisha hatari iliyopo ya shinikizo la juu la damu. JNC7 (2003)<ref name="jnc7" /> anatumia neno dalili ya kuwa na shinikizo la juu la kwa presha ya damu iliyo kati ya 120 na 139&nbsp;mmHg systolic na/au 80–89&nbsp;mmHg diastolic, wakati Miongozo ya ESH-ESC (2007)<ref name=ESH-ESC>{{cite journal |author=Mancia G, De Backer G, Dominiczak A, ''et al.'' |title=2007 ESH-ESC Practice Guidelines for the Management of Arterial Hypertension: ESH-ESC Task Force on the Management of Arterial Hypertension |journal=J. Hypertens. |volume=25 |issue=9 |pages=1751–62 |year=2007 |month=September |pmid=17762635 |doi=10.1097/HJH.0b013e3282f0580f |url=}}</ref> and BHS IV (2004)<ref name=BHSIV>{{cite journal |author=Williams B, Poulter NR, Brown MJ, ''et al.'' |title=Guidelines for management of hypertension: report of the fourth working party of the British Hypertension Society, 2004-BHS IV |journal=J Hum Hypertens |volume=18 |issue=3 |pages=139–85 |year=2004 |month=March |pmid=14973512 |doi=10.1038/sj.jhh.1001683 |url=}}</ref> inatenganisha katika vikundi vya hali inayofaa, vya kawaida, na vya kawaida kiasi kutofautisha presha zilizopo chini ya 140&nbsp;mmHg systolic na 90&nbsp;mmHg diastolic. Shinikizo la juu la damu pia imegawanywa katika vikundi vifuatavyo: JNC7 inatofautisha shinikizo la juu la damu aina ya I, shinikizo la juu la damu aina ya II, na shinikizo la juu la damu hatua kali sana. Shinikizo la juu la damu ambayo ni kali sana (Isolated systolic hypertension) ni presha ya juu sana inayoambatana na presha ya kawaida ya diastolic, hali hii huwatokea sana wazee.<ref name="jnc7"/> The ESH-ESC Guidelines (2007)<ref name=ESH-ESC /> and BHS IV (2004),<ref name = BHSIV /> inatambua aina ya tatu (aina ya III) ya shinikizo la juu la damu kwa watu ambao wana presha ya juu ya systolic inayozidi 179&nbsp;mmHg au presha ya diastolic inayozidi 109&nbsp;mmHg. Shinikizo la juu la damu liko katika kundi la "sugu" kama [[madawa]] hayapunguzi shinikizo la damu hadi vipimo vya kawaida.<ref name="jnc7"/> ===Watoto wadogo na wachanga=== Si kawaida kwa [[watoto waliozaliwa karibuni]] kuwa na shinikizo la juu la damu na ni asilimia 0.2 hadi 3% ya watoto wachanga ambao wanapata. Shinikizo la damu haipimwi mara kwa mara kama watoto ni wadogo na wana afya nzuri. <ref name=Dionne>{{cite journal |author=Dionne JM, Abitbol CL, Flynn JT |title=Hypertension in infancy: diagnosis, management and outcome |journal=Pediatr. Nephrol. |volume=27 |issue=1 |pages=17–32 |year=2012 |month=January |pmid=21258818 |doi=10.1007/s00467-010-1755-z |url=}}</ref> Shinikizo la damu huwapata watoto ambao wako katika hatari kubwa. Kuna masuala tofauti ya kuangalia, kama vile [[kipindi cha ujazito]], umri baada ya utungaji mimba, na [[uzito wakati wa kuzaliwa]] kabla ya kuamua kama kipimo cha shinikizo la damu ni cha kawaida kwa mtoto mchanga.<ref name=Dionne /> ===Watoto na vijana=== Ni kawaida kwa watoto na vijana kupata shinikizo la damu (asilimia 2–9% hutegemea na umri, jinsia, na asili)<ref>{{cite journal |author=Din-Dzietham R, Liu Y, Bielo MV, Shamsa F |title=High blood pressure trends in children and adolescents in national surveys, 1963 to 2002 |journal=Circulation |volume=116 |issue=13 |pages=1488–96 |year=2007 |month=September |pmid=17846287 |doi=10.1161/CIRCULATIONAHA.106.683243 |url=https://archive.org/details/sim_circulation_2007-09-25_116_13/page/n73}}</ref> and is associated with long-term risks of ill-health.<ref name=fourth>{{cite journal |author= |title=The fourth report on the diagnosis, evaluation, and treatment of high blood pressure in children and adolescents |journal=Pediatrics |volume=114 |issue=2 Suppl 4th Report |pages=555–76 |year=2004 |month=August |pmid=15286277 |doi= |url=https://archive.org/details/sim_pediatrics_2004-08_114_2/page/n294}}</ref> Hivi sasa kuna pendekezo la kuwapima damu watoto wenye zaidi ya miaka mitatu na kuangalia kama wana shinikizo la juu la damu kila wanapoenda kupimwa afya yao. Kabla ya kuthibitisha kama mtoto ana shinikizo la juu la damu mtoto lazima apimwe mara kadhaa.<ref name = fourth /> Shinikizo la damu huongezeka utotoni kufuatana na umri, wa watoto, shinikizo la damu linatambulika kama ni systolic ya kawaida au diastolic baada ya kupimwa zaidi ya mara tatu au zaidi ya asilimia 95 ambayo ni kawaida kufuatana na jinsia, umri na urefu wa mtoto. Dalili ya shinikizo la juu la damu (Prehypertension) kwa watoto linatambulika kama shinikizo au presha ya kawaida ya systolic au shinikizo au presha ya diastolic kama ni zaidi au sawa na asilimia 90, lakini ni chini ya asilimia 95.<ref name=fourth />Kwa vijana, inapendekezwa kwamba shinikizo la juu la damu na dalili ya shinikizo la juu la damu zichunguzwe na kuainisha kwa kutumia vigezo vya watu wazima.<ref name=fourth /> ==Ishara na dalili== Mara nyingi watu wenye shinikizo la damu hawana dalili yoyote, na huwa inagundulika baada ya kufanya uchunguzi kwa kawaida kupitia [[Uchunguzi (medicine)|screening]], au wakati maangalizi ya afya yanafanywa kwa sababu nyingine. Watu wengine wenye shinikizo la damu huwa wanapata [[maumivu ya kichwa]] (haswa nyuma ya kichwa na asubuhi), pamoja na [[kuchanganyikiwa]], [[kizunguzungu]], [[sikio kelele]] (mvumo au mazomeo masikioni), kutoweza kuona vizuri au [[Syncope (medicine)|matukio ya kuzirai]].<ref name=Fisher2005>{{cite book |author=Fisher ND, Williams GH |editor=Kasper DL, Braunwald E, Fauci AS, ''et al.'' |title=Harrison's Principles of Internal Medicine|edition=16th |year=2005 |publisher=McGraw-Hill |location=New York, NY |isbn=0-07-139140-1 |pages=1463–81 |chapter=Hypertensive vascular disease}}</ref> Baada ya [[uchunguzi wa mwili]], kunakuwa na wasiwasi wa shinikizo la juu la damu kama [[kuna upanuzi wa mishipa ya damu ya retina]] baada ya kufanya uchunguzi wa [[optic fundus]] iliyopo nyuma ya jicho kwa kutumia [[chombo cha kufanyia uchunguzi yaani ophthalmoscopy]].<ref name=Wong2007>{{cite journal |author=Wong T, Mitchell P |title=The eye in hypertension |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_february-3-9-2007_369_9559/page/425 |journal=Lancet |volume=369 |issue=9559 |pages=425–35 |year=2007 |month=February |pmid=17276782 |doi=10.1016/S0140-6736(07)60198-6}}</ref> Classically, ukali wa mabadiliko ya shinikizo la damu ya retina linagawanya kwenye vikundi kuanzia I hadi IV, ingawa inaweza kuwa vigumu kuzitofautisha aina kali kiasi.<ref name=Wong2007/> Chombo cha kufanyia uchunguzi wa macho kinaweza kuonyesha muda ambao mtu amekuwa na shinikizo la juu la damu=Fisher2005/> ===Shinikizo la juu la damu litokanalo na magonjwa mengine=== Dalili zingine zinaweza kusababishwa na [[magonjwa mengine]], yani shinikizo la damu linaloletwa na sababu zingine zinazojulikana kama vile [[magonjwa ya figo]] au [[mabadiliko ya mfumo wa homoni]]. Kwa mfano, unene wa kifua na tumbo, [[uthibiti mbaya wa sukari]], [[moon facies]] au mkusanyiko wa mafuta usoni, mkusanyiko wa mafuta mgongoni ("buffalo hump") na purple [[striae]] au alama za unene huonyesha dalili ya [[ugonjwa wa homoni wa Cushing's syndrome]].<ref name=ABC>{{cite book |author=O'Brien, Eoin; Beevers, D. G.; Lip, Gregory Y. H. |title=ABC of hypertension |url=https://archive.org/details/abcofhypertensio0000unse |publisher=BMJ Books |location=London |year=2007 |pages= |isbn=1-4051-3061-X |oclc= |doi= |accessdate=}}</ref> [[Ugonjwa unaoathiri kikoromeo]] na [[acromegaly]] yaani mwili hutengeneza homoni ya kukuza umbo pia huweza kuleta shinikizo la juu la damu na dalili zake za kawaida huonekana.<ref name="ABC" /> Wembamba wa mishipa ya tumbo au abdominal [[bruit]] inaweza kuwa ni ishara ya [[renal artery stenosis]] au kuziba kwa mishipa ya damu ipelekayo damu kwenye figo. Shinikizo la chini la damu katika miguu au mapigo ya mshipa wa mguu yanayochelewa au ukosefu wa mapigo [[mshipa wa mguu|mapigo ya mshipa wa mguu]] inaweza kuwa ni dalili ya [[aortic coarctation]] (kupungua kwa upana wa mshipa mkuu utoao damu kwenye moyo kwenda mwilini). Shinikizo la damu ambalo linalotofautiana sana na kuumwa kwa kichwa, mpapatiko wa moyo, kubadilika rangi ya ngozi, na utoaji jasho ni lazima kuwe na wasiwasi wa [[pheochromocytoma yaani saratani ya tezi iliyo juu ya figo]].<ref name="ABC" /> ===Hali ya hatari ya shinikizo la juu la damu=== Shinikizo la damu lililo juu kupita kiasi (sawa au zaidi ya 180 au diastolic ya 110, wakati mwingine huitwa shinikizo la damu linaloweza kuleta kifo au linaloharakisha kifo) inatambulika kama "hali ya hatari ya shinikizo la juu la damu." Shinikizo la damu vinavyozidi vipimo hivi vinaonyesha hali kubwa ya hatari ya ugonjwa huu. Watu wenye viwango hivi vya shinikizo la damu wanaweza wasiwe na dalili zozote, ila wanaweza kulalamika kuumwa kwa kichwa (asilimia 22% ya wagonjwa)<ref>{{cite journal |author=Papadopoulos DP, Mourouzis I, Thomopoulos C, Makris T, Papademetriou V |title=Hypertension crisis |journal=Blood Press. |volume=19 |issue=6 |pages=328–36 |year=2010 |month=December |pmid=20504242 |doi=10.3109/08037051.2010.488052 |url=}}</ref> na kuwa na kizunguzungu kuliko watu wa kawaida.<ref name=Fisher2005/> Dalili zingine za hali ya hatari ya shinikizo la damu ni kutoona vizuri au kutopumua vizuri kwa sababu moyo haufanyi kazi vizuri au kutojisikia vizuri [[uchovu]] kwa sababu mafigo yanashindwa kufanya kazi.<ref name="ABC" /> Watu wengi wenye hali ya hatari ya shinikizo la damu wanatambulika kuwa na msukumo mkubwa wa damu, lakini vichocheo vingine vinaweza kuongezea msukumo.<ref name=Marik2007>{{cite journal |author=Marik PE, Varon J |title=Hypertensive crises: challenges and management |journal=Chest |volume=131 |issue=6 |pages=1949–62 |year=2007 |month=June |pmid=17565029 |doi=10.1378/chest.06-2490 |url=http://chestjournal.chestpubs.org/content/131/6/1949.long |access-date=2013-03-06 |archive-date=2012-12-04 |archive-url=https://archive.today/20121204174126/http://chestjournal.chestpubs.org/content/131/6/1949.long |dead-url=yes }}</ref> "Shinikizo la damu la ghafla", zamani ilikuwa inajulikana kama "shinikizo la damu inayodhuru", hutokea ikiwa kuna ithibati ya madhara yanayotokea katika ogani za mwili kwa sababu ya shinikizo la juu la damu. Madhara haya yanaweza kuwa [[hypertensive encephalopathy]] au shinikizo kichwani, inasababishwa na uvimbe wa ubongo na kutofanya kazi vizuri, na husababisha kichwa kuumwa na [[kupoteza fahamu]] (kuchanganyikiwa au kusinzia). Retinal [[papilloedema]] and fundal [[kuvuja damu kutokana na mpasuko wa mishipa midogo ya macho]] na [[kutoa usaha au maji]] ni dalili nyingine ya madhara ya ogani. [[Maumivu ya kifua]] yanaweza kuwa ni dalili ya uharibifu wa misuli ya moyo (ambayo baadaye yanaleta [[upungufu wa damu kati ya misuli ya moyo]]) au wakati mwingine [[ukuta wa ndani wa aorta huchanika na damu]], kuchanika kwa ukuta wa mshipa mkuu uitwao [[aota/mkole]]. Kukosa pumzi, kukohoa, na kukohoa makohozi yenye damu ni dalili ya [[pulmonary edema au mapafu kujaa maji]]. Hali hii inaleta uvimbe wa seli za mapafu unaosababishwa na [[udhaifu wa upande wa kushoto wa moyo]], na uwezo mdogo wa [[upande wa kushoto]] wa moyo kusukuma damu kutoka kwenye mapafu hadi mishipa ya damu.<ref name=Marik2007/> Figo kupoteza uwezo wake wa kufanya kazi upesi (figo kushindwa kufanya kazi kwa ghafla) na [[microangiopathic hemolytic anemia au upungufu wa damu]] (uharibifu wa seli za damu) unaweza kutokea.<ref name=Marik2007/> Katika hali hizi, shinikizo la chini la damu ni muhimu ili kupunguza madhara ya ogani.<ref name=Marik2007/> Kwa upande mwingine, hakuna ushahidi unaonyesha kuwa shinikizo la damu linatakiwa kupunguzwa kwa kasi wakati wa matatizo ya dharura ya shinikizo la juu la damu iwapo kuna ogani iliyoathirika. Upunguzaji wa ghafla wa shinikizo la damu unaweza kuwa ni hatari.<ref name="ABC" /> Matumizi ya dawa ya kushusha shinikizo la damu hatua kwa hatua zaidi ya masaa 24 hadi 48 yanapendekezwa wakati wa dharura inayotokana na shinikizo la juu la damu.<ref name=Marik2007/> ===Ujauzito=== Shinikizo juu la damu hutokea takriban 8-10% za ujauzito. Wanawake karibu wote wenye shinikizo juu la damu wakiwa na mimba walikwishaumwa na shinikizio la damu la kawaida. Hali hiyo ikitokea katika ujaa uzito ni dalili ya kwanza ya kifafa cha mimba kabla hakijashikika kabisa. Maradhi hayo hutokea katika muda wa pili wa ujaa uzito na majuma machache baada ya kujifungua. Uaguzi wa maradhi hayo ni pamoja na shinikizo la damu kuongezeka na dalili za protini ndani ya mkojo. Maradhi hayo hutokea takribin 5% ya ujaa uzito yakisababisha takribin 16% ya vifo vya wenye ujaa uzito. Hatari ya kifo cha mtoto inaongezeka maradufu kutokana na maradhi hayo dunia nzima. Kwa kawaida hakuna dalili maalum za kifafa cha mimba kabla hakijashikika kabisa hugunduliwa na uchujaji wa kawaida. Zinapotokea dalili za maradhi hayo hizo ndizo ni kuumwa kichwani, taabu za kuona vizuri (mwanga wa kumulika ghafla) kutapika, maumivu ya epigastriumu na kuvimba. Kifafaa cha mimba kabla hakijashikika kabisa wakati mwingine inaweza kuletea hali inayotisha maisha inayoitwa kifafa cha mimba. Kifafa cha mimba kinaleta hali ya dharura ya shinikizo la damu inayotatiza sana. Matatizo hayo ni pamoja na upofu, kuvimba kwa ubongo, utendaji wa kiklonasi ulio katika hali ya kukazika au kuvutika na kutia kifafa, kuharibika kwa mafigo, edema ya mapafu, disseminated intravascular coagulation (kutoganda vizuri kwa damu). Shinikizo juu ya damu ikiathiri uja uzito: Dawa Ukunga na Elimuuzazi:<ref>http://emedicine.medscape.com/article/261435-overview title=Hypertension and Pregnancy author=Gibson, Paul coauthors= date=July 30 2009 work=eMedicine Obstetrics and Gynecology publisher=Medscape pages= accessdate=2009-06=16}</ref> ===Watoto wadogo na wachanga=== Kushindwa kustawi, kutiliwa kifafa, usumbufu, uchovu/kukosa nguvu, hali inayorudiarudia ya kudhikisha kwa mapofu kushindwa kuhema vizuri Shinikizo Juu la Damu: <ref>eMedicine Pediatrics: Cardiac Disease and Critical Care Medicine” url=http://emedicine.medscape.com/article/889877-overview title=Hypertension author=Rodriguez-Cruz, Edwin coauthorsw=Ettinger, Leigh M date=April 6, 2010 wor4k=eMedicine Pediatrics: Cardiac Disease and Critical Care Medicine publisher=Medscape pages= accessdate=2009-06-16}</ref> can be associated with hypertension in neonates and young infants. Kuhusu watoto wachanga ambao wameshahitimu umri zaidi pamoja na wana, shinikizo la juu la damu linaweza kuumiza kichwa, usumbufu usioelezeka, uchovu (uchovu wa kiganga), kushindwa kustawi, macho kutiliwa kiwi, kutokwa na damu puani, hatimaye kiharusi uso kupoozwa baadaye. <ref>Name=Dionne ref name=”urlHpertension: eMedicine Pediatrics: Cardiac Disease and Critical Care Medicine.</ref> ===Kuzidi kwa ukali wa shinikizo la juu la damu=== Shinikizo la juu la damu linachangia vifo vya watoto wachanga kuliko athari nyingine, nalo linaweza kupatiwa kinga.<ref>{{cite web|title= Global health risks: mortality and burden of disease attributable to selected major risks.|url=http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/GlobalHealthRisks_report_full.pdf|work=World Health Organization|year=2009|accessdate=10 February 2012}}</ref> It increases the risk of [[ischemic heart disease]]<ref name=pmid12493255>{{cite journal |author=Lewington S, Clarke R, Qizilbash N, Peto R, Collins R |title=Age-specific relevance of usual blood pressure to vascular mortality: a meta-analysis of individual data for one million adults in 61 prospective studies |journal=Lancet |volume=360 |issue=9349 |pages=1903–13 |year=2002 |month=December |pmid=12493255 |doi= 10.1016/S0140-6736(02)11911-8|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_2002-12-14_360_9349/page/n13}}</ref> [[strokes]],<ref name="ABC" /> [[peripheral vascular disease]],<ref name="pmid18375152">{{cite journal |author=Singer DR, Kite A |title=Management of hypertension in peripheral arterial disease: does the choice of drugs matter? |journal=European Journal of Vascular and Endovascular Surgery |volume=35 |issue=6 |pages=701–8 |year=2008 |month=June |pmid=18375152 |doi=10.1016/j.ejvs.2008.01.007}}</ref> and other cardiovascular diseases, including [[heart failure]], [[aortic aneurysm]]s, diffuse [[atherosclerosis]], and [[pulmonary embolism]].<ref name="ABC" /> Hypertension is also a risk factor for [[cognitive impairment]], [[dementia]], and [[chronic kidney disease]].<ref name="ABC" /> Other complications include: *[[Hypertensive retinopathy]] *[[Hypertensive nephropathy]]<ref name="pmid19330604">{{cite journal |author=Zeng C, Villar VA, Yu P, Zhou L, Jose PA |title=Reactive oxygen species and dopamine receptor function in essential hypertension |journal=Clinical and Experimental Hypertension |volume=31 |issue=2 |pages=156–78 |year=2009 |month=April |pmid=19330604 |doi=10.1080/10641960802621283}}</ref> ==Sababu== ===Shinikizo la juu la damu la msingi=== Shinikizo la juu la damu la msingi ni aina inayojulikana zaidi, ikiwa chanzo cha 90-95% za waathirika wa shinikizo la juu la damu<ref name="pmid10645931"/> Takriban katika jamii zote za kisasa shinikizo la damu linapanda juu katika nyakati za kuzeeka.<ref>{{cite journal|last=Vasan|first=RS|coauthors=Beiser, A, Seshadri, S, Larson, MG, Kannel, WB, D'Agostino, RB, Levy, D|title=Residual lifetime risk for developing hypertension in middle-aged women and men: The Framingham Heart Study.|url=https://archive.org/details/sim_jama_2002-02-27_287_8/page/1003|journal=JAMA: the journal of the American Medical Association|date=2002 Feb 27|volume=287|issue=8|pages=1003-10|pmid=11866648}}</ref> Shinikizo la juu la damu linatokana katika ushirikiano wa viini-urithi na athari za mazingira. Viini-urithi vingi vya kawaida vikiwa na athari ndogo juu ya shinikizo la damu vimeshatambulika<ref>The International Consortium for Blood Pressure Genome-Wide Association Studies. Genetic variants in novel pathways influence blood pressure and cardiovascular disease risk. Nature 2011; 478: 103–109 doi:10.1038/nature10405</ref> na vilevile vingine vya nadra lakini vyenye athari kubwa katika hilo<ref>{{cite journal|last=Lifton|first=RP|coauthors=Gharavi, AG, Geller, DS|title=Molecular mechanisms of human hypertension.|url=https://archive.org/details/cell_2001-02-23_104_4/page/545|journal=Cell|date=2001 Feb 23|volume=104|issue=4|pages=545-56|pmid=11239411}}</ref> lakini shinikizo juu la damu linalotokana na viini-athari halijaeleweka vizuri hadi leo hii. [[Chumvi]] kidogo tu,<ref>{{cite journal|last=He|first=FJ|coauthors=MacGregor, GA|title=A comprehensive review on salt and health and current experience of worldwide salt reduction programmes.|journal=Journal of human hypertension|date=2009 Jun|volume=23|issue=6|pages=363-84|pmid=19110538}}</ref> matunda na vyakula visivyo na [[mafuta]] mengi (Dietary Approaches to Stop Hypertension ([[DASH diet]])), [[mazoezi]],<ref name="ReferenceA">Dickinson HO, Mason JM, Nicolson DJ, Campbell F, Beyer FR, Cook JV, Williams B, Ford GA. Lifestyle interventions to reduce raised blood pressure: a systematic review of randomized controlled trials. J Hypertens. 2006;24:215-33.</ref> [[weight loss]]<ref name=HaslamJames>{{cite journal |author=Haslam DW, James WP |title=Obesity |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_october-1-7-2005_366_9492/page/1197 |journal=Lancet |volume=366 |issue=9492 |pages=1197–209 |year=2005 |pmid=16198769 |doi=10.1016/S0140-6736(05)67483-1}}</ref> na kutokunywa [[vileo]] sana ni misaada dhidi ya presha kupanda.<ref>{{cite journal | author = Whelton PK, He J, Appel LJ, Cutler JA, Havas S, Kotchen TA ''et al.'' | year = 2002 | title = Primary prevention of hypertension: Clinical and public health advisory from The National High Blood Pressure Education Program | url = | journal = JAMA | volume = 288 | issue = 15| pages = 1882–8 | doi = 10.1001/jama.288.15.1882 | pmid = 12377087 }}</ref> Jinsi [[uchovu]],<ref name="ReferenceA"/> [[kahawa]],<ref>Mesas AE, Leon-Muñoz LM, Rodriguez-Artalejo F, Lopez-Garcia E. The effect of coffee on blood pressure and cardiovascular disease in hypertensive individuals: A systematic review and meta-analysis. Am J Clin Nutr. 2011;94:1113–26.</ref> na upungufu wa [[vitamini D]]<ref>{{cite journal |author=Vaidya A, Forman JP |title=Vitamin D and hypertension: current evidence and future directions |journal=Hypertension |volume=56 |issue=5 |pages=774–9 |year=2010 |month=November |pmid=20937970 |doi=10.1161/HYPERTENSIONAHA.109.140160 |url=}}</ref> vinavyochangia presha ya juu haieleweki vizuri. Kinzano dhidi ya [[insulin]] inafikiriwa pia kupandisha presha.<ref name="pmid12364344">{{cite journal |author=Sorof J, Daniels S |title=Obesity hypertension in children: a problem of epidemic proportions |journal=Hypertension |volume=40 |issue=4 |pages=441–447 |year=2002 |month=October |pmid=12364344 |doi=10.1161/01.HYP.0000032940.33466.12 |url=http://hyper.ahajournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=12364344 |accessdate=2009-06-03 |archive-date=2012-12-05 |archive-url=https://archive.today/20121205010228/http://hyper.ahajournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=12364344 |dead-url=yes }}</ref> Utafiti wa hivi karibuni umedhulumu matukio ya maisha ya watoto wachanga kwa mfano, [[uzito mdogo wa mtoto mchanga]], tabia ya uvutaji sigara ya akina mama, na [[kutowanyonyesha watoto]] kama athari za hatari zinazoumiza watu wazima na shinikizo la damu la kimsingi.<ref name = "Lawlor 2005">{{cite journal|last=Lawlor|first=DA|coauthors=Smith, GD|title=Early life determinants of adult blood pressure.|journal=Current opinion in nephrology and hypertension|date=2005 May|volume=14|issue=3|pages=259-64|pmid=15821420}}</ref> Hata hivyo, mahusiano hayo yanabaki fumbo.<ref name = "Lawlor 2005"/> ===Shinikizo la juu la damu la hatua ya pili=== Shinikizo la juu la damu la hatua ya pili linatokana na chanzo kinachojulikana. Maradhi ya mafigo ni chanzo kinachozidi cha shinikizo la juu la damu hatua ya pili.<ref name="ABC" /> Chanzo kingine cha shinikizo la juu la damu ni hali tofauti za tezi zenye kunyesa ndani kwa ndani kama kwa mfano [[Cushing's syndrome]], [[hyperthyroidism]], [[hypothyroidism]], [[acromegaly]], [[Conn's syndrome]] or [[hyperaldosteronism]], [[hyperparathyroidism]], and [[pheochromocytoma]].<ref name="ABC" /><ref>Dluhy RG, Williams GH. Endocrine hypertension. In: Wilson JD, Foster DW, Kronenberg HM, eds. Williams Textbook of Endocrinology. 9th ed. Philadelphia, Pa: WB Saunders; 1998:729-49.</ref> Vyanzo vingine vya shinikizo la juu la damu hatua ya pili ni pamoja na [unene], [kushindwa kupumua kunakoleta usingizi wa mang’amung’amu], [kuwa na mimba], [kufinyika kwa aota], ulaji zaidi wa [urukususu] na dawa fulani zilizo halali zikiwa na zile zote zisizo halali pamoja na dawa za kienyeji.<ref name="ABC" /><ref>{{cite journal |author=Grossman E, Messerli FH |title=Drug-induced Hypertension: An Unappreciated Cause of Secondary Hypertension |journal=Am. J. Med. |volume=125 |issue=1 |pages=14–22 |year=2012 |month=January |pmid=22195528 |doi=10.1016/j.amjmed.2011.05.024 |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-medicine_2012-01_125_1/page/14}}</ref> ==Pathophysiology== [[Image:Arterial pressure diagram.png|thumb|right|350px|A diagram explaining factors affecting [[arterial pressure]]]] Watu karibu wote wakiumia shinikizo la juu la damu la kimsingi linalowekwa imara, kinzi inayoongezeka kwa utiririko wa damu ([[kinzi kabisa ukingoni]]) inasababisha shinikizo la hali ya juu wakati utiririko wa damu kutoka moyoni unaendelea kama kawaida.<ref>{{cite journal |author=Conway J |title=Hemodynamic aspects of essential hypertension in humans |journal=Physiol. Rev. |volume=64 |issue=2 |pages=617–60 |year=1984 |month=April |pmid=6369352 |doi= |url=https://archive.org/details/sim_physiological-reviews_1984-04_64_2/page/617}}</ref> Uthibitisho upo kubainisha vijana wengine wanaoumia shinikizo la juu la damu ambalo halijashikana kabisa wana utiririko wa damu kutoka moyoni wa kiwango cha juu, pigo linalozidi kawaida la moyo na kinzi ya kawaida ukingoni (hyperkinetic borderline hypertension).<ref name = Palatini>{{cite journal |author=Palatini P, Julius S |title=The role of cardiac autonomic function in hypertension and cardiovascular disease |journal=Curr. Hypertens. Rep. |volume=11 |issue=3 |pages=199–205 |year=2009 |month=June |pmid=19442329 |doi= |url=}}</ref> These individuals develop typical features of established essential hypertension in later life as their cardiac output falls and peripheral resistance rises with age.<ref name = Palatini /> Whether this pattern is typical of all people who ultimately develop hypertension is disputed.<ref>{{cite journal |author=Andersson OK, Lingman M, Himmelmann A, Sivertsson R, Widgren BR |title=Prediction of future hypertension by casual blood pressure or invasive hemodynamics? A 30-year follow-up study |journal=Blood Press. |volume=13 |issue=6 |pages=350–4 |year=2004 |pmid=15771219 |doi= |url=}}</ref> Increased peripheral resistance in established hypertension is mainly attributable to structural narrowing of small arteries and arterioles.<ref>{{cite journal |author=Folkow B |title=Physiological aspects of primary hypertension |journal=Physiol. Rev. |volume=62 |issue=2 |pages=347–504 |year=1982 |month=April |pmid=6461865 |doi= |url=https://archive.org/details/sim_physiological-reviews_1982-04_62_2/page/n2}}</ref> Reduction in number or density of capillaries may also contribute to peripheral resistance.<ref>{{cite journal |author=Struijker Boudier HA, le Noble JL, Messing MW, Huijberts MS, le Noble FA, van Essen H |title=The microcirculation and hypertension |journal=J Hypertens Suppl |volume=10 |issue=7 |pages=S147–56 |year=1992 |month=December |pmid=1291649 |doi= |url=}}</ref> Shinikizo juu la damu pia linahusika na ukosefu wa ujikunjaji wa mishipa iliyoko ukingoni,<ref>{{cite journal |author=Safar ME, London GM |title=Arterial and venous compliance in sustained essential hypertension |journal=Hypertension |volume=10 |issue=2 |pages=133–9 |year=1987 |month=August |pmid=3301662 |doi= |url=https://archive.org/details/sim_hypertension_1987-08_10_2/page/133}}</ref> which may increase return of blood to the heart, increase cardiac [[Preload (cardiology)|preload]], and ultimately cause [[diastolic dysfunction]]. Ikiwa kuongezeka kwa finyo linaloendelea la mishipa ya damu huchangia shinikizo la juu la damu la kimsingi linalowekwa imara hakujathibitishwa.<ref>{{cite journal |author=Schiffrin EL |title=Reactivity of small blood vessels in hypertension: relation with structural changes. State of the art lecture |journal=Hypertension |volume=19 |issue=2 Suppl |pages=II1-9 year=1992 month=February pmid=1735561 doi= }</ref> [[Pulse pressure]] (difference between systolic and diastolic blood pressure) is frequently increased in older people with hypertension. This situation can involve systolic pressure that is abnormally high, but diastolic pressure may be normal or low. This condition is called [[isolated systolic hypertension]].<ref>{{cite journal |author=Chobanian AV |title=Clinical practice. Isolated systolic hypertension in the elderly |journal=N. Engl. J. Med. |volume=357 |issue=8 |pages=789–96 |year=2007 |month=August |pmid=17715411 |doi=10.1056/NEJMcp071137 |url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2007-08-23_357_8/page/788}}</ref> High pulse pressure in elderly people with hypertension or isolated systolic hypertension is explained by increased [[arterial stiffness]], which typically accompanies aging and may be exacerbated by high blood pressure.<ref>{{cite journal |author=Zieman SJ, Melenovsky V, Kass DA |title=Mechanisms, pathophysiology, and therapy of arterial stiffness |journal=Arterioscler. Thromb. Vasc. Biol. |volume=25 |issue=5 |pages=932–43 |year=2005 |month=May |pmid=15731494 |doi=10.1161/01.ATV.0000160548.78317.29 |url=https://archive.org/details/sim_arteriosclerosis-thrombosis-and-vascular-biology_2005-05_25_5/page/932}}</ref> Many mechanisms have been proposed to account for rise in resistance seen within arterial system in hypertension. Most evidence implicates one or both of these causes: * Disturbances in renal salt and water handling, particularly abnormalities of intrarenal [[renin-angiotensin system]]<ref>{{cite journal |author=Navar LG |title=Counterpoint: Activation of the intrarenal renin-angiotensin system is the dominant contributor to systemic hypertension |journal=J. Appl. Physiol. |volume=109 |issue=6 |pages=1998–2000; discussion 2015 |year=2010 |month=December |pmid=21148349 |pmc=3006411 |doi=10.1152/japplphysiol.00182.2010a |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-physiology_2010-12_109_6/page/1998}}</ref> * Abnormalities of [[sympathetic nervous system]]<ref>{{cite journal |author=Esler M, Lambert E, Schlaich M |title=Point: Chronic activation of the sympathetic nervous system is the dominant contributor to systemic hypertension |journal=J. Appl. Physiol. |volume=109 |issue=6 |pages=1996–8; discussion 2016 |year=2010 |month=December |pmid=20185633 |doi=10.1152/japplphysiol.00182.2010 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-physiology_2010-12_109_6/page/1996}}</ref> These mechanisms are not mutually exclusive and it is likely that both contribute to some extent in most cases of essential hypertension. Limedokezwa kuwa kutofanya vizuri kwa kuta za ndani za mishipa ya damu pamoja na inflamesheni ya mishipa huenda inachangia kinzi inayoongezeka ukingoni pamoja na kuharibika kwa mishipa<ref>{{cite journal |author=Versari D, Daghini E, Virdis A, Ghiadoni L, Taddei S |title=Endothelium-dependent contractions and endothelial dysfunction in human hypertension |journal=Br. J. Pharmacol. |volume=157 |issue=4 |pages=527–36 |year=2009 |month=June |pmid=19630832 |pmc=2707964 |doi=10.1111/j.1476-5381.2009.00240.x |url=}}</ref><ref>{{cite journal |author=Marchesi C, Paradis P, Schiffrin EL |title=Role of the renin-angiotensin system in vascular inflammation |journal=Trends Pharmacol. Sci. |volume=29 |issue=7 |pages=367–74 |year=2008 |month=July |pmid=18579222 |doi=10.1016/j.tips.2008.05.003 |url=}}</ref> == Utambuzi == {| class="wikitable" style = "float: right; margin-left: 15px; text-align: center" |- |+ Mfano vipimo kutumbukiza katika shinikizo la damu ! Mfumo ! Majaribio |- | [[mfumo mkojo ya figo]] | [[Urinalysis Microscopic urinalysis]], [[proteinuria]], serum bun [[blood urea nitrogen BUN]] <small> ([[damu urea nitrojeni]]) </small> na /au [[creatinine]] |- | [[Endokrini mfumo Endokrini]] | Serum [[sodiamu]], [[potasiamu]], [[calcium]], [[Thyroid-stimulating hormone|TSH]] <small> ([[thyroid-stimulating hormone]]) </small>. |- | [[Umetaboli]] | [[kufunga damu glucose]], cholesterol jumla, [[High-density lipoprotein|HDL]] na [[LDL]] cholesterol, [[triglycerides]] |- | Wengine | [[Hematocrit]], [[electrocardiogram]], na [[radiograph kifua]] |- | colspan=2 | Vyanzo: ''Harrison's ya kanuni ya dawa za ndani''<ref name="isbn0-07-147691-1">{{cite book |author=Loscalzo, Joseph; Fauci, Anthony S.; Braunwald, Eugene; Dennis L. Kasper; Hauser, Stephen L; Longo, Dan L. |editor= |others= |title=Harrison's principles of internal medicine |edition= |publisher=McGraw-Hill Medical |year=2008 |pages= |isbn=0-07-147691-1 |doi= |url=https://archive.org/details/harrisonsprincip0000unse_b7u9|accessdate=}}</ref> ''others''<ref name="pmid19417858">{{cite journal |author=Padwal RS |title=The 2009 Canadian Hypertension Education Program recommendations for the management of hypertension: Part 1 – blood pressure measurement, diagnosis and assessment of risk |journal=Canadian Journal of Cardiology |volume=25 |issue=5 |pages=279–86 |year=2009 |month=May |pmid=19417858 |doi= 10.1016/S0828-282X(09)70491-X|url= |pmc=2707176 |author-separator=, |author2=Hemmelgarn BR |author3=Khan NA |display-authors=3 |last4=Grover |first4=S |last5=McKay |first5=DW |last6=Wilson |first6=T |last7=Penner |first7=B |last8=Burgess |first8=E |last9=McAlister |first9=FA}}</ref><ref name="pmid18548142">{{cite journal |author=Padwal RJ |title=The 2008 Canadian Hypertension Education Program recommendations for the management of hypertension: Part 1 – blood pressure measurement, diagnosis and assessment of risk |journal=Canadian Journal of Cardiology |volume=24 |issue=6 |pages=455–63 |year=2008 |month=June |pmid=18548142 |pmc=2643189 |doi= 10.1016/S0828-282X(08)70619-6|url= |author-separator=, |author2=Hemmelgarn BR |author3=Khan NA |display-authors=3 |last4=Grover |first4=S |last5=McAlister |first5=FA |last6=McKay |first6=DW |last7=Wilson |first7=T |last8=Penner |first8=B |last9=Burgess |first9=E}}</ref><ref name="pmid17534459">{{cite journal |author=Padwal RS |title=The 2007 Canadian Hypertension Education Program recommendations for the management of hypertension: Part 1 – blood pressure measurement, diagnosis and assessment of risk |journal=Canadian Journal of Cardiology |volume=23 |issue=7 |pages=529–38 |year=2007 |month=May |pmid=17534459 |pmc=2650756 |doi= 10.1016/S0828-282X(07)70797-3|url= |author-separator=, |author2=Hemmelgarn BR |author3=McAlister FA |display-authors=3 |last4=McKay |first4=DW |last5=Grover |first5=S |last6=Wilson |first6=T |last7=Penner |first7=B |last8=Burgess |first8=E |last9=Bolli |first9=P}}</ref><ref name="pmid16755312">{{cite journal |author=Hemmelgarn BR |title=The 2006 Canadian Hypertension Education Program recommendations for the management of hypertension: Part I – Blood pressure measurement, diagnosis and assessment of risk |journal=Canadian Journal of Cardiology |volume=22 |issue=7 |pages=573–81 |year=2006 |month=May |pmid=16755312 |pmc=2560864 |doi= 10.1016/S0828-282X(06)70279-3|url= |author-separator=, |author2=McAlister FA |author3=Grover S |display-authors=3 |last4=Myers |first4=MG |last5=McKay |first5=DW |last6=Bolli |first6=P |last7=Abbott |first7=C |last8=Schiffrin |first8=EL |last9=Honos |first9=G}}</ref><ref name="pmid16003448">{{cite journal |author=Hemmelgarn BR |title=The 2005 Canadian Hypertension Education Program recommendations for the management of hypertension: part 1- blood pressure measurement, diagnosis and assessment of risk |journal=Canadian Journal of Cardiology |volume=21 |issue=8 |pages=645–56 |year=2005 |month=June |pmid=16003448 |doi= |url= |author-separator=, |author2=McAllister FA |author3=Myers MG |display-authors=3 |last4=McKay |first4=DW |last5=Bolli |first5=P |last6=Abbott |first6=C |last7=Schiffrin |first7=EL |last8=Grover |first8=S |last9=Honos |first9=G}}</ref> |} Shinikizo la damu ni kupatikana wakati mgonjwa ana vinavyoendelea shinikizo la damu. Kijadi,<ref name="NICE127 full"/> utambuzi unahitaji vipimo vitatu vya sphygmomanometer tofauti kwa vipindi vya mwezi mmoja.<ref>{{cite book |author=North of England Hypertension Guideline Development Group |chapter=Frequency of measurements |page=53 |title=Essential hypertension (NICE CG18) |publisher=[[National Institute for Health and Clinical Excellence]] |date=1 August 2004 |url=http://guidance.nice.org.uk/index.jsp?action=download&o=48384 |accessdate=2011-12-22 |archive-date=2012-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120714085714/http://guidance.nice.org.uk/index.jsp?action=download&o=48384 |dead-url=yes }}</ref> Ya awali ya ukaguzi ya wagonjwa la damu ni pamoja na historia na uchunguzi wa kimwili [[Medical history|history]] na [[physical examination]]. Pamoja na Upatikanaji wa saa 24 [[ambulatory wachunguzi wa shinikizo la damu]] mashine ya damu nyumbani shinikizo, muhimu wa kuepuka utambuzi sahihi ya wagonjwa na shinikizo la damu kanzu nyeupe imesababisha mabadiliko katika itifaki. Katika Uingereza, sasa ni bora kufuatilia moja alimfufua kliniki ya kusoma na kipimo ambulatory. Kufuatilia pia inaweza kufanyika, lakini chini ya walau, na nyumbani ufuatiliaji shinikizo la damu katika kipindi cha siku saba.<ref name="NICE127 full">{{cite book |author=National Clinical Guideline Centre |title=Hypertension (NICE CG 127) |publisher=[[National Institute for Health and Clinical Excellence]] |chapter=7 Diagnosis of Hypertension, 7.5 Link from evidence to recommendations |page=102 |date=August 2011 |url=http://www.nice.org.uk/nicemedia/live/13561/56007/56007.pdf |accessdate=2011-12-22 |archive-date=2013-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130723014309/http://www.nice.org.uk/nicemedia/live/13561/56007/56007.pdf |dead-url=yes |=https://web.archive.org/web/20130723014309/http://www.nice.org.uk/nicemedia/live/13561/56007/56007.pdf }}</ref> Mara baada ya uchunguzi wa shinikizo la damu yamepatikana, madaktari kujaribu kubaini sababu ya msingi juu ya hatari na dalili nyingine, kama sasa. [[shinikizo la damu sekondari]] ni ya kawaida zaidi kwa watoto karibisha kijani na kesi nyingi husababiswa na ugonjwa wa figo [[renal disease]]. Msingi au shinikizo la damu ni muhimu zaidi ya kawaida katika Vijana na ina hatari nyingi, ikiwa ni pamoja na hatima na historia ya familia ya shinikizo la damu.<ref name="pmid16719248">{{cite journal | author = Luma GB, Spiotta RT | title = Hypertension in children and adolescents | url = https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2006-05-01_73_9/page/n79 | journal = Am Fam Physician | volume = 73 | issue = 9 | pages = 1558–68 | month = may | year = 2006 | pmid = 16719248}}</ref> Vipimo vya maabara pia kuwa walifanya kubainisha sababu ya uwezekano wa shinikizo la damu ya sekondari, na kuamua kama shinikizo la damu unaosababisha uharibifu wa moyo, macho, na mafigo. Vipimo vya ziada kama ajali ya ugonjwa wa[[kisukari]] na Viwango vya juu vya cholesterol ni kutumbukiza kwa sababu hizi ni hali ya hatari kwa ajili ya maendeleo ya [[ugonjwa wa moyo]] na kuhitaji matibabu.<ref name="pmid10645931"/> Creatinine [[Serum]] ni kipimo cha kupima kwa uwepo wa ugonjwa wa figo, ambao unaweza kuwa ama sababu au matokeo ya shinikizo la damu. Serum creatinine peke inaweza kuza thamani [[kiwango ya glomerular filtration]]. Miongozo ya hivi karibuni kutetea matumizi ya mamlinganyo uingizaji kama vile [[Muundo wa mpangilio wa chakula katika formula figo Magonjwa]] (MDRD) na makisio ya kiwango cha glomerular filtration (eGFR). <ref name = JNC7 /> eGFR pia yanaweza kutoa kipimo msingi ya kazi ya figo ambayo yanaweza kutumika kwa ajili ya kufuatilia madhara ya dawa kadhaa antihypertensive juu ya kazi ya figo. Upimaji wa sampuli za mkojo kwa ajili ya [[proteinuria|protini]] kutumika kama kiashiria cha sekondari ya ugonjwa wa figo. [[Electrocardiogram]] (EKG/ECG) ni kufanyika kwa kuangalia kwa ushahidi kwamba moyo upo katika matatizo kutokana na shinikizo la damu. Inaweza pia kuonyesha kugandamana kwa misuli ya moyo ([[kushoto ventrikali hypertrophy]]) au kama moyo una uzoefu kabla madogo ya usumbufu kama vile mashambulizi ya kimya moyo. [[Kifua X-ray]] au [[echocardiogram]] pia inaweza kufanywa kwa kuangalia kwa ishara ya moyo utvidgningen au uharibifu wa moyo. <ref name="ABC" /> ==Kinga== Idadi ya watu ambao wanashinikiza la juu la damu ni kubwa japo hawatambui.<ref name="ReferenceB">{{cite journal|last=Williams|first=B|coauthors=Poulter, NR, Brown, MJ, Davis, M, McInnes, GT, Potter, JF, Sever, PS, McG Thom, S, British Hypertension, Society|title=Guidelines for management of hypertension: report of the fourth working party of the British Hypertension Society, 2004-BHS IV.|journal=Journal of human hypertension date=2004 Mar|volume=18|issue=3|pages=139-85|pmid=14973512}}</ref> Hutua ya kushughulikia idadi ya watu wote wanaotakiwa kupunguza madhara ya shinikizo la damu na kupunguza haja ya tiba ya antihypertensive dawa za kulevya. Mabadiliko ya maisha Ilipendekeza kuwa shinikizo la damu liwe chini, kabla ya kuanza dawa za tiba. 2004 Uingereza shinikizo la damu Society la miongozo<ref name="ReferenceB"/> mapendekezo ya mabadiliko ya maisha yafuatayo sambamba na miongozo ilivyoainishwa na Marekani ya taifa ya mipango ya High BP elimu ya mwaka 2002<ref>{{cite journal | author = Whelton PK ''et al.'' | year = 2002 | title = Primary prevention of hypertension. Clinical and public health advisory from the National High Blood Pressure Education Program | url = | journal = JAMA | volume = 288 | issue = 15| pages = 1882–1888 | doi = 10.1001/jama.288.15.1882 | pmid = 12377087 }}</ref> kwa ajili ya kuzuia msingi wa shinikizo la damu ni kama ifuatavyo: * Kudumisha kawaida uzito wa mwili (kwa mfano. mwili molekuli index 20–25&nbsp;kg/m²). * Kupunguza malazi sodium ujali kwa mmol <100&nbsp; mmol/ siku (<6 g ya kloridi sodium au<2.4 g ya sodium kwa siku). * Kushiriki katika shughuli za mara kwa mara aerobic kimwili kama vile kutembea upesi (≥30 min kwa siku, wengi siku za juma). * Punguza pombe kwa vitengo visivyozidi 3 units/ kwa siku kwa wanaume na vitengo visivyozidi 2 units/ kwa siku kwa wanawake. * Hutumia lishe lenye matunda na mbonga (kwa mfano, angalau tano sehemu kwa siku). Mabadiliko mwafaka ya mtindo wa maisha yanaweza kupunguza shinikizo la damu kama ilivyo kwa dawa ya mtu binafsi ya antihypertensive na kupata matokeo bora zaidi. <ref name="ReferenceB"/> ==Udhibiti== ===Mabadiliko katika mtindo wa maisha === Aina ya kwanza ya matibabu ya shinikizo la damu ni inafanana na mabadiliko ya mtindo wa maisha yaliyopendekezwa,<ref name="npsppr">{{cite web |url=http://www.nps.org.au/health_professionals/publications/prescribing_practice_review/current/prescribing_practice_review_52 |title=NPS Prescribing Practice Review 52: Treating hypertension |date=September 1, 2010 |publisher=NPS Medicines Wise |accessdate=November 5, 2010 |archivedate=2013-06-26 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6HefAmPDs?url=http://www.nps.org.au/publications/health-professional/prescribing-practice-review }}</ref> na ni pamoja na mabadiliko ya malazi<ref>{{cite journal|last=Siebenhofer|first=A|coauthors=Jeitler, K, Berghold, A, Waltering, A, Hemkens, LG, Semlitsch, T, Pachler, C, Strametz, R, Horvath, K|title=Long-term effects of weight-reducing diets in hypertensive patients journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2011-09-07|volume=9|pages=CD008274|pmid=21901719|doi=10.1002/14651858.CD008274.pub2|editor1-last=Siebenhofer|editor1-first=Andrea}}</ref> physical exercise, and weight loss. Mazoezi ya viungo, na kupunguza uzito. Mabadiliko haya yote yameonekana kupunguza kwa kiasi kikubwa shinikizo la damu<ref>{{cite journal |author=Blumenthal JA |title=Effects of the DASH diet alone and in combination with exercise and weight loss on blood pressure and cardiovascular biomarkers in men and women with high blood pressure: the ENCORE study |journal=Arch. Intern. Med. |volume=170 |issue=2 |pages=126–35 |year=2010 |month=January |pmid=20101007 |doi=10.1001/archinternmed.2009.470 |url= |author-separator=, |author2=Babyak MA |author3=Hinderliter A |display-authors=3 |last4=Watkins |first4=L. L. |last5=Craighead |first5=L. |last6=Lin |first6=P.-H. |last7=Caccia |first7=C. |last8=Johnson |first8=J. |last9=Waugh |first9=R.}}</ref> kama shinikizo la damu ni ya juu kiasi cha kuhalalisha matumizi ya haraka ya dawa, mabadiliko ya maisha bado yanapendekezwa.. Mipango mbalimbali iliyoundwa na kupunguza dhiki ya kisaikolojia [[biofeedback]], ulegezaji, au kutafakari hutangazwa ili kupunguza shinikizo la damu. Hata hivyo, tafiti za kisayansi, kwa ujumlahazina usaidi wala ufanisi wao, kwa sababu masomo kwa ujumla ya ubora wa chini.<ref name="pmid19822104">{{cite journal |author=Greenhalgh J, Dickson R, Dundar Y |title=The effects of biofeedback for the treatment of essential hypertension: a systematic review |journal=Health Technol Assess |volume=13 |issue=46 |pages=1–104 |year=2009 |month=October |pmid=19822104 |doi=10.3310/hta13460 |url= |doi_brokendate=2010-08-21}}</ref><ref name="pmid18350109">{{cite journal |author=Rainforth MV, Schneider RH, Nidich SI, Gaylord-King C, Salerno JW, Anderson JW |title=Stress Reduction Programs in Patients with Elevated Blood Pressure: A Systematic Review and Meta-analysis |journal=Curr. Hypertens. Rep. |volume=9 |issue=6 |pages=520–8 |year=2007 |month=December |pmid=18350109 |pmc=2268875 |doi= 10.1007/s11906-007-0094-3|url=}}</ref><ref>{{cite journal |author=Ospina MB |title=Meditation practices for health: state of the research |journal=Evid Rep Technol Assess (Full Rep) |volume= |issue=155 |pages=1–263 |year=2007 |month=June |pmid=17764203 |doi= |url= |author-separator=, |author2=Bond K |author3=Karkhaneh M |display-authors=3 |last4=Tjosvold |first4=L |last5=Vandermeer |first5=B |last6=Liang |first6=Y |last7=Bialy |first7=L |last8=Hooton |first8=N |last9=Buscemi |first9=N}}</ref> Malazi na mabadiliko kama vile chakula [[cha chini sodiamu]] ni faida. Muda mrefu (zaidi ya wiki 4) chini -sodiamu chakula katika [[Caucasian, race Caucasians]] ni bora katika kupunguza shinikizo la damu, kwa watu na shinikizo la damu na kwa watu wenye shinikizo la damu ya kawaida.<ref name=cochrane2008>{{cite journal|last=He|first=FJ|coauthors=MacGregor, GA|title=Effect of longer-term modest salt reduction on blood pressure. journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2004|issue=3|pages=CD004937|pmid=15266549|url=http://onlinelibrary.wiley.com/o/cochrane/clsysrev/articles/CD004937/frame.html}}</ref> pia, chakula [[DASH diet]], lishe lenye karanga, nafaka, samaki, kuku, matunda, na mboga, ambayo husaidia kukuza moyo na [[Taifa , Mpafu, na damu Taasisi]], punguza shinikizo la damu. Kipengele kikubwa cha mpango wa [[sodiamu]], ingawa mlo pia ni tajiri [[potassiamu]], [[magnesiamu]], [[calcium]], na [[protini]].<ref name="dashguide">{{cite web|url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/public/heart/hbp/dash/new_dash.pdf|title=Your Guide To Lowering Your Blood Pressure With DASH|format=PDF|accessdate=2009-06-08}}</ref> ===Dawa=== Madarasa kadhaa ya dawa, pamoja inajulikana kama [[antihypertensive madawa]] ya kulevya s, sasa zipo kwa ajili ya kutibu shinikizo la damu. Mtu hatari wa moyo na mishipa (ikiwa ni pamoja na hatari ya infarction myocardial na kiharusi) na masomo ya shinikizo la damu ni kuchukuliwa wakati maagizo madawa ya kulevya.<ref name=nps01>{{cite journal |url=http://www.australianprescriber.com/magazine/33/4/108/12 |title=Drug treatment of elevated blood pressure |author=Nelson, Mark |journal=Australian Prescriber |issue=33 |pages=108–112 |accessdate=August 11, 2010}}</ref> Ikiwa matibabu ya madawa ya kulevya ni ikianzishwa,Moyo ya taifa,Mapafu,na damu Taasisi ya saba ya pamoja ya kamati ya taifa ya juu ya shinizo la damu (JNC-7)<ref name = JNC7>{{cite journal |author=Chobanian AV, Bakris GL, Black HR, ''et al.'' |title=Seventh report of the Joint National Committee on Prevention, Detection, Evaluation, and Treatment of High Blood Pressure |journal=Hypertension |volume=42 |issue=6 |pages=1206–52 |year=2003 |month=December |pmid=14656957 |doi=10.1161/01.HYP.0000107251.49515.c2 |url=http://hyper.ahajournals.org/content/42/6/1206.long}}</ref> Inapendezeka kwamba kufuatilia daktari kwa ajili ya Kukabiliana na matibabu kwa ajili ya kutathmini na athari yoyote mbaya kutokana na dawa. Kupunguza [[shinikizo la damu]] na 5&nbsp;mmHg inaweza kupunguza hatari ya kiharusi kwa 34% na hatari ya[[ungonjwa wa moyo ischemic]] kwa 21%. Shinikizo la damu kupunguza pia husaidia kupunguza uwezekano wa [[shida ya akili]], [[moyo kushindwa]], na [[vifo]] kutokana na [[ugonjwa wa moyo na mishipa]].<ref>{{cite journal |author=Law M, Wald N, Morris J |title=Lowering blood pressure to prevent myocardial infarction and stroke: a new preventive strategy |journal=Health Technol Assess |volume=7 |issue=31 |pages=1–94 |year=2003 |pmid=14604498 |url=http://www.hta.ac.uk/fullmono/mon731.pdf |access-date=2013-03-06 |archive-date=2011-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110304150457/http://www.hta.ac.uk/fullmono/mon731.pdf |dead-url=yes }}</ref> Lengo la matibabu ya lazima ya kupunguza shinikizo la damu na chini ya 140/90&nbsp;mmHg kwa ajili ya watu wengi, na chini kwa kale wenye ugonjwa wa kisukari au ugonjwa wa figo. Baadhi ya wataalamu wa afya kupendekeza kuweka Viwango vya chini 120/80&nbsp;mmHg.<ref name=nps01 /><ref>{{cite web|first=Gina |last=Shaw |url=http://www.webmd.com/content/article/73/88927.htm |title=Prehypertension: Early-stage High Blood Pressure |publisher=WebMD |date=2009-03-07 |accessdate=2009-07-03}}</ref> Kama lengo shinikizo la damu si alikutana,matibabu zaidi inahitajika.<ref>{{cite journal|doi=10.1161/01.HYP.0000200702.76436.4b|url=http://hyper.ahajournals.org/cgi/content/abstract/47/3/345|title=Therapeutic Inertia Is an Impediment to Achieving the Healthy People 2010 Blood Pressure Control Goals|author=Eni C. Okonofua; Kit N. Simpson; Ammar Jesri; Shakaib U. Rehman; Valerie L. Durkalski; Brent M. Egan|journal=Hypertension|volume=47|issue=2006;47:345|pages=345–51|date=January 23, 2006|accessdate=2009-11-22|pmid=16432045}}</ref> Miongozo juu ya uchaguzi wa dawa na jinsi ya kuamua bora kwa ajili ya matibabu subgroups mbalimbali vilivyobadilika na tofauti kati ya nchi. Wataalamu wala kukubaliana kuhusu dawa bora.<ref name=Compare10>{{cite journal|last=Klarenbach|first=SW|coauthors=McAlister, FA, Johansen, H, Tu, K, Hazel, M, Walker, R, Zarnke, KB, Campbell, NR, Canadian Hypertension Education, Program|title=Identification of factors driving differences in cost effectiveness of first-line pharmacological therapy for uncomplicated hypertension. journal=The Canadian journal of cardiology|date=2010 May|volume=26|issue=5|pages=e158-63|pmid=20485695}}</ref> The [[Kushirikiana Cochrane]], [[Shirila la Afya ya Duniani]], na Umoja wa Mataifa kusaidi miomgozo ya chini -dozi [[Thiazide|thiazide-makao diuretic]] kama matibabu ina penda zaidi ya awali.<ref>{{cite journal |author=Wright JM, Musini VM |title=First-line drugs for hypertension |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume= |issue=3 |pages=CD001841 |year=2009 |pmid=19588327 |doi=10.1002/14651858.CD001841.pub2 |url= |editor1-last=Wright |editor1-first=James M}}</ref><ref name=Compare10/> Uingereza Miongozo kusisitiza [[calcium channel blocker]]s (CCB) kwa ajili ya watu zaidi ya umri wa miaka 55 au ya Afrika au Caribbean asili ya familia. Miongozo kupendekeza [[angiotensin-kuwabadili enzyme kiviza]]s (ACEI)s kama matibabu ina penda zaidi ya awali kwa ajili ya watu wadogo.<ref name="NICE127-drug"/> katika Japan, kwa kunzia na mtu yeyote wa Madarasa sita ya dawa ikiwa ni pamoja na : CCB, ACEI/ARB, thiazide diuretics, [[beta blockers]], na [[blockers alpha]] ni aliona nafuu. Katika Canada, yote ya dawa hizi isopokuwa alpha blockers- ni Ilipendekeza kama inawezekana chaguzi ya kwanza. <ref name=Compare10/> ====Madawa ya mchanganyiko==== Watu wengi wanahitaji zaidi ya moja ya madawa ya kudhibiti shinikizo la damu zao. JNC7<ref name = JNC7/> and ESH-ESC guidelines<ref name=ESH-ESC /> Wakili kuanza matibabu ya madawa ya mbili wakati shinikizo la damu ni zaidi ya 20&nbsp; mmHg hapo juu systolic au zaidi ya 10&nbsp; mmHg juu ya malengo ya diastolic. Michanganyiko ya ku penda zaidi ni rennin-angiotensin na Kalsium channel blockers, au inhibitors renin–angiotensin na diuretics.<ref name = sever>{{cite journal |author=Sever PS, Messerli FH |title=Hypertension management 2011: optimal combination therapy |journal=Eur. Heart J. |volume=32 |issue=20 |pages=2499–506 |year=2011 |month=October |pmid=21697169 |doi=10.1093/eurheartj/ehr177 |url=}}</ref> Michanganyiko kukubalika ni pamoja na yafuatayo: * Calcium channel blockers na diuretics * Beta blockers na diuretics * Dihydropyridine calcium channel blockers na beta blockers * Dihydropyridine calcium channel blockers na ama verapamil or diltiazem Michanganyiko haikubaliki ni kama ifuatavyo: * Yasiyo ya calcium blockers (kama vile verapamil au diltiazem) na beta blockers * Dual renin–angiotensin mfumo blockade (Kwa mfano, angiotensin kuwabadili enzyme kiviza + angiotensin receptor blocker) * Renin–angiotensin mfumo blockers na beta blockers * Beta blockers na madawa ya anti-adrenergic. <ref name = sever /> Kuepuka michanganyiko ya kiviza ACE inhibitor au angiotensin II adui receptor antagonist, a diuretic, na [[NSAID]] (Ikiwa pamoja na kuchangua COX-2 inhibitors na madawa ya kulevya nonprescribed kama vile ibuprofen) kila inapowezekana kutokana na hatari kubwa ya kushindwa kwa figo papo hapo. Mchanganyiko inajulikana simo kama “whammy triple” katika maandiko ya Australia ya Afya. <ref name="npsppr" /> Vidonge vyenye mchanganyiko za kudumu wa Madarasa mawili ya dawa za kutosha. Wakati wao ni rahisi, wao ni bora akiba kwa ajili ya watu ambao ni amara katika vipengele mtu binafsi. <ref>{{cite book |title=British National Formulary |volume=No. 62 |date=September 2011 |chapter=2.5.5.1 Angiotensin-converting enzyme inhibitors |chapterurl=http://bnf.org/bnf/bnf/current/2578.htm |accessdate=2011-12-22 |archive-date=2021-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211223201747/https://about.medicinescomplete.com/ |dead-url=yes }}</ref> ===Wazee=== Kutibu wastani kwa presha kali itapungua vifo na athari upande wa moyo na mishipa katika watu wenye umri wa miaka 60 na kuendelea.<ref name=Cochrane09/> Katika watu zaidi ya miaka 80 na umri wa tiba haionekani kwa kiasi kikubwa kupunguza vifo vya jumla lakini kupunguza hatari ya ungonjwa wa moyo.<ref name=Cochrane09>{{cite journal |author=Musini VM, Tejani AM, Bassett K, Wright JM |title=Pharmacotherapy for hypertension in the elderly |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume= |issue=4 |pages=CD000028 |year=2009 |pmid=19821263 |doi=10.1002/14651858.CD000028.pub2 |url= |editor1-last=Musini |editor1-first=Vijaya M}}</ref> Ilipendekeza shinikizo la damu lengo ni chini ya 140/90&nbsp;mm Hg na [[thiazide diuretic]]s ya kuwa dawa yaku penda zaidi katika Amerika.<ref>{{cite journal |author=Aronow WS, Fleg JL, Pepine CJ, ''et al.'' |title=ACCF/AHA 2011 expert consensus document on hypertension in the elderly: a report of the American College of Cardiology Foundation Task Force on Clinical Expert Consensus documents developed in collaboration with the American Academy of Neurology, American Geriatrics Society, American Society for Preventive Cardiology, American Society of Hypertension, American Society of Nephrology, Association of Black Cardiologists, and European Society of Hypertension |journal=J. Am. Coll. Cardiol. |volume=57 |issue=20 |pages=2037–114 |year=2011 |month=May |pmid=21524875 |doi=10.1016/j.jacc.2011.01.008 |url=}}</ref> Katika mwongozo mpya Uingereza, [[Kalsiamu-channel blocker]]s ya matibabu ina penda zaidi na masomo kliniki lengo la chini ya 150/90&nbsp;mmHg, au chini ya 145/85&nbsp;mmHg juu ya ufuatiliaji ambulatory au nyumbani shinikizo la damu.<ref name="NICE127-drug">{{cite web |author=National Institute Clinical Excellence |title=1.5 Initiating and monitoring antihypertensive drug treatment, including blood pressure targets |work=GC127 Hypertension: Clinical management of primary hypertension in adults |url=http://publications.nice.org.uk/hypertension-cg127/guidance#initiating-and-monitoring-antihypertensive-drug-treatment-including-blood-pressure-targets-2 |date=August 2011 |accessdate=2011-12-23 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6HefEbMNE?url=http://publications.nice.org.uk/hypertension-cg127/guidance#initiating-and-monitoring-antihypertensive-drug-treatment-including-blood-pressure-targets-2 |archivedate=2013-06-26 }}</ref> ===Shinikizo sugu la damu=== Shinikizo sugu la damu ni shinikizo la damu kwamba bado hapo juu lengo shinikizo la damu licha ya matumizi ya mawakala wa tatu antihypertensive mali ya madaraja mbalimbali ya madawa ya kulevya antihypertensive wote mara moja. Miongozo kwa ajili ya kutibu shinikizo la damu sugu yamechapishwa katika Uingereza<ref name="NICE-BP">{{cite web |title=CG34 Hypertension - quick reference guide |publisher=[[National Institute for Health and Clinical Excellence]] |date=28 June 2006 |url=http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/cg034quickrefguide.pdf |format=PDF |accessdate=2009-03-04 |archivedate=2009-03-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090313072133/http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/cg034quickrefguide.pdf |=https://web.archive.org/web/20090313072133/http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/cg034quickrefguide.pdf }}</ref> and the US.<ref name="pmid18391085">{{cite journal |author=Calhoun DA |title=Resistant hypertension: diagnosis, evaluation, and treatment. A scientific statement from the American Heart Association Professional Education Committee of the Council for High Blood Pressure Research |url=https://archive.org/details/sim_hypertension_2008-06_51_6/page/1403 |journal=Hypertension |volume=51 |issue=6 |pages=1403–19 |year=2008 |month=June |pmid=18391085 |doi=10.1161/HYPERTENSIONAHA.108.189141 |author-separator=, |author2=Jones D |author3=Textor S |display-authors=3 |last4=Goff |first4=D. C. |last5=Murphy |first5=T. P. |last6=Toto |first6=R. D. |last7=White |first7=A. |last8=Cushman |first8=W. C. |last9=White |first9=W.}}</ref> ==Uenezi== Mwaka [[2015]] takriban 16-37% ya idadi ya watu wazima wa dunia, walikuwa na shinikizo la juu la damu.<ref name="pmid15652604">{{cite journal |author=Kearney PM, Whelton M, Reynolds K, Muntner P, Whelton PK, He J |title=Global burden of hypertension: analysis of worldwide data |journal=[[The Lancet]] |volume=365 |issue=9455 |pages=217–23 |year=2005 |pmid=15652604 |doi=10.1016/S0140-6736(05)17741-1}}</ref> Ilikuwa ni kawaida katika nchi zote: zilizoendelea (333 milioni) na zisizostawi (639 milioni).<ref name="pmid15652604"/> Hata hivyo, viwango hutofautiana vikubwa katika mikoa mbalimbali kwa viwango vya chini kama 3.4% (wanaume) na 6.8% (wanawake) katika maeneo ya vijijini [[India]] na kama 68.9% (wanaume) na 72.5% (wanawake) katika [[Polandi]].<ref>{{cite journal |author=Kearney PM, Whelton M, Reynolds K, Whelton PK, He J |title=Worldwide prevalence of hypertension: a systematic review |journal=J. Hypertens. |volume=22 |issue=1 |pages=11–9 |year=2004 |month=January |pmid=15106785 |doi= |url=}}</ref> Mwaka 1995 ilikadiriwa kuwa milioni 43 watu Marekani walikuwa na shinikizo la juu la damu au walikuwa wakitumia dawa ya kulipunguza. [[Takwimu]] hiyo inawakilisha karibu 24% ya idadi ya watu wazima nchini. <ref name="pmid7875754">{{cite journal |author=Burt VL |title=Prevalence of hypertension in the US adult population. Results from the Third National Health and Nutrition Examination Survey, 1988–1991 |journal=Hypertension |volume=25 |issue=3 |pages=305–13 |year=1995 |month=March |pmid=7875754 |doi= |url=http://hyper.ahajournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=7875754 |access date=2009-06-05 |author-separator=, |author2=Whelton P |author3=Roccella EJ |display-authors=3 |last4=Brown |first4=C |last5=Cutler |first5=JA |last6=Higgins |first6=M |last7=Horan |first7=MJ |last8=Labarthe |first8=D |access-date=2013-03-06 |archive-date=2012-12-05 |archive-url=https://archive.today/20121205091508/http://hyper.ahajournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=7875754 |dead-url=yes }}</ref> Viwango vya shinikizo la damu nchini Marekani walikuwa kuongezeka na kufikia 29% mwaka 2004.<ref name="pmid7607734"/><ref name="pmid17608879">{{cite journal |author=Ostchega Y, Dillon CF, Hughes JP, Carroll M, Yoon S |title=Trends in hypertension prevalence, awareness, treatment, and control in older U.S. adults: data from the National Health and Nutrition Examination Survey 1988 to 2004 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-geriatrics-society_2007-07_55_7/page/1056 |journal=Journal of the American Geriatrics Society |volume=55 |issue=7 |pages=1056–65 |year=2007 |month=July |pmid=17608879 |doi=10.1111/j.1532-5415.2007.01215.x}}</ref> Kama ilivyo mwaka 2006 shinikizo la damu huathiri watu wazima 76 milioni Marekani (34% ya idadi ya watu) na kuwa miongoni mwa viwango yva juu zaidi vya shinikizo la damu katika dunia kwa 44%.<ref name =AHA2010 /> Ni zaidi ya kawaida katika Wamerikani uliotekea na chini ya kawaida katika Wazungu na [[Hispanics]]. Viwango vya kuongezeka kwa umri, na ni mkubwa [[kusini mashariki mwa Marekani]]. Shinikizo la damu ni la kawaida zaidi ndani ya wanaume kulinganisha na wanawake (ingawa wanakuwa wamemaliza kuelekea kupunguza tofauti hii) na kwa wale wa hali ya [[chini kiuchumi]].<ref name="pmid10645931"/> === Watoto=== Viwango ya shinikizo la damu kwa watoto inaongezeka.<ref name="pmid19421783">{{cite journal |author=Falkner B |title=Hypertension in children and adolescents: epidemiology and natural history |journal=Pediatr. Nephrol. |volume= 25|issue= 7|pages= 1219–24|year=2009 |month=May |pmid=19421783 |pmc=2874036 |doi=10.1007/s00467-009-1200-3}} </ref> Zaidi shinikizo la damu kwa watoto, hasa kabla ya [[ubalehe]], linategemea ugonjwa mwingine wa msingi. Mbali na fetma, figo ugomjwa ni sababu ya kawaida (60–70%) ya shiniko la damu kwa watoto. Vijana kawaida kuwa na msingi au muhimu shinikizo la damu, ambayo akaunti kwa ajili ya 85–95% ya kesi. <ref name=aafp>{{cite journal |author=Luma GB, Spiotta RT |title=Hypertension in children and adolescents |journal=Am Fam Physician |volume=73 |issue=9 |pages=1558–68 |year=2006 |month=May |pmid=16719248 |url=http://www.aafp.org/afp/20060501/1558.html |access-date=2013-03-06 |archive-date=2007-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926230038/http://www.aafp.org/afp/20060501/1558.html |dead-url=yes }}</ref> ==Historia== [[Image:William Harvey ( 1578-1657) Venenbild.jpg|Mchoro wa [[veni]] katika [[kitabu]] cha [[William Harvey]] ''Exercitatio anatomica de motu cordis et sanguinis in animalibus'' (“An Anatomical Exercise on the Motion of the Heart and Blood in Living Beings”)|right|thumb]] Uelewa wa kisasa wa mfumo wa moyo ulianza na kazi ya mtabibu [[William Harvey]] (1578-1657). Harvey alielezea mzunguko wa damu katika kitabu chake ''De Otu ordis'' ("On Motion of the Heart and Blood"). [[Padri]] wa [[Uingereza]] [[Stephen Hales]] alifanya kipimo cha kwanza cha kuchapishwa cha kipimo cha shinikizo la damu katika mwaka 1733 .<ref name="pmid1744849"/><ref name=Kotchen2011>{{cite journal |author=Kotchen TA |title=Historical trends and milestones in hypertension research: a model of the process of translational research |journal=Hypertension |volume=58 |issue=4 |pages=522–38 |year=2011 |month=October |pmid=21859967 |doi=10.1161/HYPERTENSIONAHA.111.177766}}</ref> Maelezo ya shinikizo la damu kama ugonjwa ulitoka, miongoni mwa wengine, [[Thomas Young]] katika mwaka 1808 na [[Richard Bright (mtabibu)|Richard Bright]] katika mwaka 1836 .<ref name="pmid1744849"/> Ripoti ya kwanza ya muiniko wa shinikizo la damu katika mtu bila ushahidi wa ugonjwa wa figo ilitolewa na [[Frederick Akbar Mahomed]] (1849-1884).<ref>{{cite book |editor=Swales JD|title=Manual of hypertension |url=https://archive.org/details/manualofhyperten0000unse|publisher=Blackwell Science |location=Oxford |year=1995 |pages=xiii |isbn=0-86542-861-1}}</ref> Hata hivyo, shinikizo la damu kama chombo cha kliniki ilikuja kuwa katika mwaka 1896 na uvumbuzi wa cuff [[sphygmomanometer]] na [[Scipione Riva-Rocci]] mwaka 1896.<ref>{{cite book | title=A century of arterial hypertension 1896–1996 | url=https://archive.org/details/centuryofarteria0000unse | editor=Postel-Vinay N | page=213 | location=Chichester | publisher=Wiley | year=1996 | isbn=0-471-96788-2}}</ref> Uvumbuzi huu uliruhusu shinikizo la damu kupimwa katika [[zahanati]]. Mwaka 1905, [[Nikolai Korotkoff]] aliboresha mbinu kwa kueleza [[Korotkoff sounds]] ambazo zilisikiwa wakati ateri ilikuwa auscultated na stetoskopu wakati sphygmomanometer cuff ilikuwa imwetolewa upepo<ref name=Kotchen2011/> Kihistoria matibabu ya kiitwacho "ugonjwa mgumu wa pigo la moyo" ilihusisha kupunguza kiasi cha damu na [[blood letting]] au kupaka [[leech]]es.<ref name="pmid1744849">{{cite journal |author=Esunge PM |title=From blood pressure to hypertension: the history of research |journal=J R Soc Med |volume=84 |issue=10 |pages=621 |year=1991 |month=October |pmid=1744849 |pmc=1295564}}</ref> [[Yellow Emperor]] wa Uchina, [[Aulus Cornelius Celsus|Cornelius Celsus]], [[Galen]], na [[Hippocrates]] walitetea kuruhusu damu.<ref name="pmid1744849"/> Katika karne za 19 na 20, kabla ya matibabu ya ufanisi ya pharmacological ya shinikizo la damu ilikuwa inawezekana, taratibu tatu za matibabu zilitumika, zote zikiwa na athari mbalimbali. Namna hizi ni pamoja na taratibu kali za kizuizi cha sodiamu, (kwa mfano, lishe la mchele <ref name="pmid1744849"/>), [[sympathectomy]] (upasuaji wa kukausha sehemu za [[sympathetic nervous system]]), na tiba ya pyrogen (kudungwa dutu ambazo zilisababisha homa, pasipo moja kwa moja kupunguza shinikizo la damu).<ref name="pmid1744849"/> Kemikali ya kwanza ya shinikizo la damu, [[sodium thiocyanate]], ilitumika mwaka 1900 lakini ilikuwa na madhara mengi na haikupendwa.<ref name="pmid1744849"/> Mawakala wengine kadhaa waliundwa baada ya [[World War II|Second World War]]. Maarufu zaidi na fanisi kiasi ilikuwa [[tetramethylammonium hidrojeni]] na isio na uasili yake [[hexamethonium]], [[hydralazine]], na [[reserpine]] (inayotokana na mmea wa dawa ''[[Rauwolfia serpentina]]''). Uvumbuzi kubwa ilikuwa ya mafanikio na ugunduzi wa mawakala wa mdomo wa kwanza nzuri wanapatikana wanayovumiliwa. Ya kwanza ilikuwa [[chlorothiazide]], ya kwanza [[thiazide]] [[diuretic]], ambayo iliundwa na kiua vijasumu [[sulfanilamide]] na kupatikana mwaka 1958.<ref name="pmid1744849"/><ref>{{cite journal|author=Novello FC, Sprague JM | title=Benzothiadiazine dioxides as novel diuretics | journal=J. Am. Chem. Soc. | year=1957 | volume=79 | pages=2028 | doi=10.1021/ja01565a079|issue=8}}</ref> Iliongeza takamwili ya chumvi wakati inazuia mkusanyiko wa maji. [[randomized controlled trial]] ambayo ilifadhiliwa na [[United States Department of Veterans Affairs|Veterans Administration]] ikilinganishwa na [[hydrochlorothiazide]] pamoja na reserpine pamoja na hydralazine dhidi ya placebo. Utafiti huo ulisimamishwa mapema kwa sababu wale walio katika kundi la shinikizo la juu la damu ambao walikuwa wanapata tiba walipatwa na matatizo mengi zaidi ya wagonjwa waliotibiwa na ilionekana ni vibaya kumnyima matibabu kutoka kwao. Utafiti uliendelea kwa watu wenye shinikizo la damu ya chini na kuonyesha kwamba matibabu, hata katika watu walio na shinikizo la damu kiasi, kupunguza hatari ya kufa moyo na mishipa kwa zaidi ya nusu. <ref>{{cite journal | author=Freis ED | title=The Veterans Administration Cooperative Study on Antihypertensive Agents. Implications for Stroke Prevention | journal=Stroke | year=1974 | volume=5 | pages=76–77 | pmid=4811316 | url=http://stroke.ahajournals.org/content/5/1/76.long | format=PDF | issue=1 | doi=10.1161/01.STR.5.1.76}}</ref> Mwaka 1975, [[Lasker Award|Lasker Special Public Health Award]] ilitolewa kwa timu ambayo iliunda chlorothiazide. Matokeo ya tafiti hizi ilisababisha kampeni za afya za umma ili kuongeza uelewa wa umma wa shinikizo la damu na ilikuza kipimo na matibabu ya shinikizo la damu. Hatua hizi huonekana zilichangia angalau kwa sehemu kwa kupungua kwa asilimia 50 katika ugonjwa wa kiharusi na ischemic heart kati ya 1972 na 1994. == Jamii na utamaduni == ===Uelewa=== [[Image:HTNstudyupd.png|thumb|right|Grafu inaonyesha kiwango cha ufahamu, matibabu na udhibiti wa shinikizo la damu ikilinganishwa na kati ya utafiti nne ya [[National Health and Nutrition Examination Survey|NHANES]]<ref name="pmid7607734">{{cite journal |author=Burt VL |title=Mwelekeo wa maambukizi, ufahamu, matibabu, na udhibiti wa shinikizo la damu katika idadi ya Marekani ya watu wazima. Takwimu kutoka kwa utafiti wa makadirio ya afya, ya kwama 1960-1991 |journal=Hypertension |volume=26 |issue=1 |pages=60–9 |year=1995 |month=July |pmid=7607734 |doi= |url=http://hyper.ahajournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=7607734 |accessdate=2009-06-05 |author-separator=, |author2=Cutler JA |author3=Higgins M |display-authors=3 |last4=Horan |first4=MJ |last5=Labarthe |first5=D |last6=Whelton |first6=P |last7=Brown |first7=C |last8=Roccella |first8=EJ |archive-date=2012-12-20 |archive-url=https://archive.today/20121220113643/http://hyper.ahajournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=7607734 |dead-url=yes |https://archive.today/20121220113643/http://hyper.ahajournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=7607734 |=https://archive.today/20121220113643/http://hyper.ahajournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=7607734 }}</ref>]] [[Shirika la Afya Duniani]] limebainisha shinikizo la damu kama chanzo kikubwa cha [[cardiovascular]] [[Mortality rate|mortality]]. [[The World Hypertension League]] (WHL), shirika mwamvuli la jamii 85 ya taifa ya shinikizo la damu na ligi, ilitambua kuwa zaidi ya asilimia 50 ya watu walio na shinikizo la damu duniani hawajui hali yao.<ref name="pmid17534457">{{cite journal |author=Chockalingam A |title=Impact of World Hypertension Day |journal=Canadian Journal of Cardiology |volume=23 |issue=7 |pages=517–9 |year=2007 |month=May |pmid=17534457 |pmc=2650754 |doi= 10.1016/S0828-282X(07)70795-X|url= }}</ref> Ili kukabiliana na tatizo hili, WHL imeanzisha kampeni ya kimataifa juu ya shinikizo la damu mwaka 2005 na kutunikia tarehe 17 Mei kila mwaka kama [[World Hypertension Day]] (WHD). Zaidi ya miaka mitatu iliyopita, vyama zaidi vya kitaifa vimekuwa vikishiriki katika WHD na wamekuwa wabunifu katika shughuli zao za kupata ujumbe kwa umma. Mwaka 2007, kulikuwa na rekodi ya ushiriki kutoka nchi ya wanachama 47 ya WHL. Wakati wa wiki ya WHD, nchi hizi zote zilishirikiana na serikali za mitaa, jamii za kitaaluma, mashirika yasiyo ya kiserikali, na viwanda binafsi kukuza ufahamu wa shinikizo la damu kupitia kampeni kadhaa [[Mass media|media]] na umma. Ukitumia [[mass media]] kama vile [[wavuti]] na [[runinga]], ujumbe umewafikia zaidi ya watu milioni 250. Vile kasi inaongezeka mwaka baada yaa mwaka, WHL ina matumaini kuwa karibu watu wote wanaokadiriwa kufikia bilioni 1.5 ambao wameathirika na muinuko wa shinikizo la damu wanaweza kufikiwa.<ref name="pmid18548140">{{cite journal |author=Chockalingam A |title=World Hypertension Day and global awareness |journal=Canadian Journal of Cardiology |volume=24 |issue=6 |pages=441–4 |year=2008 |month=June |pmid=18548140 |pmc=2643187 |doi= 10.1016/S0828-282X(08)70617-2|url= }}</ref> ===Uchumi=== Shinikizo la damu ni shida sugu ya kawaida ya matibabu inayochochea ziara kwa watoa huduma msingi wa afya nchini Marekani. Shirika la Moyo Marekani limekadiria gharama za moja kwa moja na zisizo za moja kwa moja ya shinikizo la damu katika [[dola]] bilioni 76.6 katika mwaka 2010.<ref name = AHA2010>{{cite journal |author=Lloyd-Jones D, Adams RJ, Brown TM, ''et al.'' |title=Heart disease and stroke statistics--2010 update: a report from the American Heart Association |journal=Circulation |volume=121 |issue=7 |pages=e46–e215 |year=2010 |month=February |pmid=20019324 |doi=10.1161/CIRCULATIONAHA.109.192667 |url=}}</ref> Nchini Marekani, asilimia 80 ya watu walio na shinikizo la damu wanafahamu hali zao na asilimia 71 wanachukua baadhi ya dawa dhidi ya shinikizo la damu. Hata hivyo, asilimia 48 tu ya watu ambao wanafahamu wana shinikizo la damu wanadhibiti ipasavyo hali hiyo.<ref name = AHA2010 /><ref name="pmid19124418">{{cite journal |author=Alcocer L, Cueto L |title=Hypertension, a health economics perspective |journal=Therapeutic Advances in Cardiovascular Disease |volume=2 |issue=3 |pages=147–55 |year=2008 |month=June |pmid=19124418 |doi=10.1177/1753944708090572 |url=http://tak.sagepub.com/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=19124418 |accessdate=2009-06-20 |archive-date=2012-12-04 |archive-url=https://archive.today/20121204191320/http://tak.sagepub.com/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=19124418 |dead-url=yes }}</ref> Madaktari wanakabiliwa na shida nyingi katika kudhibiti shinikizo la damu, ikiwa ni pamoja na upinzani kwa kutumia dawa mbalimbali ili kufikia malengo ya shinikizo la damu. Watu pia wanakabiliwa na changamoto ya kufuata ratiba ya dawa na kufanya mabadiliko ya maisha. Hata hivyo, kufikia malengo ya shinikizo la damu inawezekana. Kupunguza shinikizo la damu inapunguza gharama kwa kiasi kikubwa ambayo inahusishwa na huduma ya matibabu ya juu.<ref name="The Economic Impact of Hypertension">{{cite journal |author=William J. Elliott |title=The Economic Impact of Hypertension |journal=The Journal of Clinical Hypertension |volume=5 |issue=4 |pages=3–13 |year=2003 |month=October |doi= 10.1111/j.1524-6175.2003.02463.x |pmid=12826765}}</ref><ref name="pmid18345711">{{cite journal |author=Coca A |title=Economic benefits of treating high-risk hypertension with angiotensin II receptor antagonists (blockers) |journal=Clinical Drug Investigation |volume=28 |issue=4 |pages=211–20 |year=2008 |pmid=18345711 |doi= 10.2165/00044011-200828040-00002|url= }}</ref> ==Marejeo== {{Reflist|2}} [[Jamii:Tiba]] [[jamii:Magonjwa]] [[Jamii:Damu]] [[Jamii:Moyo]] eor5ldjdnjzifqnxtuphs9ctv7qzsib 0 68341 1607593 1603467 2026-10-14T02:38:31Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607593 wikitext text/x-wiki [[Picha:Gastroenteritis viruses.jpg|thumbnail|right|200px|Gastroenteritisi]] {{Infobox medical condition | Name = Gastroenteritisi | Image = Gastroenteritis viruses.jpg | Caption = Virusi vya Gastroenteritisi: A = rotavirusi, B = adenovirusi, C = norovirusi na D = astrovirusi. <!-- The virus particles are shown at the same magnification to allow size comparison.--> | DiseasesDB = 30726 | ICD10 = {{ICD10|A|02|0|a|00}}, {{ICD10|A|08||a|00}}, {{ICD10|A|09||a|00}}, {{ICD10|J|10|8|j|09}}, {{ICD10|J|11|8|j|09}},{{ICD10|K|52||k|50}} | ICD9 = {{ICD9|008.8}} {{ICD9|009.0}}, {{ICD9|009.1}}, {{ICD9|558}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = | eMedicineSubj = emerg | eMedicineTopic = 213 | MeshID = D005759 }} '''Gastroenteritisi''' ni hali mbaya ya [[afya]] yenye sifa ya kuvimba (''"-itis"'') kwa eneo la [[utumbo]] ambayo inahusu [[tumbo]] (''"gastro"''-) pamoja na [[chango]] (''"entero"''-), na kusababisha [[kuhara]], [[kutapika]], [[maumivu ya tumbo]] na kupata [[kiharusi]].<ref name=EBMED2010>{{citejournal|last=Singh|first=Amandeep|title=Pediatric Emergency Medicine Practice Acute Gastroenteritis — An Update|journal=Emergency Medicine Practice|year=2010|month=July|volume=7|issue=7|url=http://www.ebmedicine.net/topics.php?paction=showTopic&topic_id=229}}</ref> Ingawa haihusiani na [[mafua]], imeitwa pia ''mafua ya tumbo'' na ''homa ya tumbo''. Kimataifa, kesi nyingi katika [[watoto]] husababiswa na [[rotavirusi]].<ref name="pmid22030330">{{cite journal |author=Tate JE, Burton AH, Boschi-Pinto C, Steele AD, Duque J, Parashar UD |title=2008 estimate of worldwide rotavirus-associated mortality in children younger than 5 years before the introduction of universal rotavirus vaccination programmes: a systematic review and meta-analysis |journal=The Lancet Infectious Diseases|volume=12 |issue=2 |pages=136–41 |year=2012 |month=February |pmid=22030330 |doi=10.1016/S1473-3099(11)70253-5 }}</ref> Kwa [[watu wazima]], [[norovirusi]]<ref name="pmid21695033">{{cite journal |author=Marshall JA, Bruggink LD |title=The dynamics of norovirus outbreak epidemics: recent insights |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |volume=8 |issue=4 |pages=1141–9 |year=2011 |month=April|pmid=21695033 |pmc=3118882 |doi=10.3390/ijerph8041141}}</ref> na [[kampilobakteria]]<ref name="pmid22025030">{{cite journal |author=Man SM|title=The clinical importance of emerging Campylobacter species |journal=Nature Reviews. Gastroenterology & Hepatology |volume=8 |issue=12|pages=669–85 |year=2011 |month=December |pmid=22025030 |doi=10.1038/nrgastro.2011.191}}</ref> ni kawaida zaidi. Chini ya kawaida ni pamoja na sababu nyingine [[bakteria]] (au [[sumu]] yao) na [[vimelea]]. [[Maambukizi]] yanaweza kutokana na matumizi ya [[vyakula]] visivyo tayari au [[maji]] yenye vimelea au kupitia mahusiano ya karibu na [[watu]] ambao wameambukizwa. Gastroenteritisi kimsingi huathiri watoto na wale walio katika [[nchi zinazoendelea]]. Msaada muhimu zaidi ni kunywa [[maji]] yenye [[chumvi]] na [[sukari]]. Kwa kesi kali zaidi, [[maji]] katika [[mshipa|mishipa]] inaweza kuhitajika. == Dalili na Ishara == [[Image:Bristol stool chart.svg|thumb|300px|[[Bristol Stool Scale]] inoanyesha aina 7 za kuharisha.]] Gastroenteritisi kwa kawaida inahusisha [[kuharisha]] na [[kutapika]],<ref name=Eck2011/> au chini ya kawaida, inatoa moja au nyingine.<ref name=EBMED2010/> kupata kiharusi Msokoto inaweza pia kuwa sasa.<ref name=EBMED2010/> Ishara na dalili kwa kawaida huanza masaa 12–72 baada ya kuambulizwa.<ref name=Web09>{{citebook|last=Webber|first=Roger|title=Communicable disease epidemiology and control : a global perspective|year=2009|publisher=Cabi|location=Wallingford,Oxfordshire|isbn=978-1-84593-504-7|page=79|url=http://books.google.ca/books?id=pZ9fpHtvOGYC&pg=PA79|edition=3rd}}</ref> Ikitokana na virusi, hali kawaida kusudi ndani ya wiki moja.<ref name=Eck2011/> Sababu baadhi ya virusi pia inaweza kuhusishwa na [[homa]], [[uchovu]], [[maumivu ya kichwa]] na [[maumivu ya misuli]].<ref name=Eck2011/> Kama ni [[ugonjwa wa kuhara damu]], sababu ni chini ya uwekano wa kuwa na virusi<ref name=Eck2011/> na uwezekano mkubwa wa kuwa bakteria.<ref name=Bact2007/> Maambukizi ya bakteria baadhi yake yanaweza kuhusishwa na maumivu makali ya tumbo na kudumu kwa wiki kadhaa.<ref name=Bact2007/> Watoto walioambukizwa na rotavirusi kwa kawaida hupona ndani ya siku tatu mpaka nane.<ref name=Rota2011>{{cite journal|last=Meloni|first=A|coauthors=Locci, D, Frau, G, Masia, G, Nurchi, AM, Coppola, RC|title=Epidemiology and prevention of rotavirus infection: an underestimated issue?|journal=The journal of maternal-fetal & neonatal medicine : the official journal of the European Association of Perinatal Medicine, the Federation of Asia and Oceania Perinatal Societies, the International Society of Perinatal Obstetricians|date=2011 Oct|volume=24 Suppl 2|pages=48–51|pmid=21749188|doi=10.3109/14767058.2011.601920}}</ref> Hata hivyo, katika nchi maskini matibabu kwa maambukizi makali ni mara nyingi nje ya urahisi wa kufikiwa na kuendelea kuharisha ni ya kawaida.<ref>{{citeweb|title=Toolkit|url=http://www.defeatdd.org/understandingcrisis/advocacyoutreach/toolkits|work=DefeatDD|accessdate=3 May 2012}}</ref> [[Kuishiwa maji mwilini]] ni matatizo ya kawaida ya kuharisha,<ref name=NICE2009>{{cite web|title=Management of acute diarrhoea and vomiting due to gastoenteritis in children under 5|url=http://guidance.nice.org.uk/CG84|work=National Institute of Clinical Excellence|month=April|year=2009}}</ref><ref name=Tint10>{{cite book |author=Tintinalli, Judith E. |title=Emergency Medicine: A Comprehensive Study Guide (Emergency Medicine (Tintinalli))|publisher=McGraw-Hill Companies |location=New York |year=2010 |pages=830–839 |isbn=0-07-1484809 }}</ref>Maambukizo ya kurudia ni kawaida kuonekana katika maeneo yenye usafi duni wa mazingira, na [[utapiamlo]],<ref name=Web09/> kudumaa ukuaji, na ya muda mrefu ucheleweshaji utambuzi inaweza kusababisha.<ref name=M93/> [[Tendaji arthritis]] hutokea katika 1% ya watu kufuatia maambukizi na aina ''kampylobakta'', na [[Dalili ya Guillain-Barre]] hutokea katika 0.1%.<ref name=Bact2007/> [[Dalili ya Hemolytic uremic]] (HUS) yanaweza kutokea kama matokeo ya maambukizi kwa [[Shiga sumu]]- ya kuzalisha ''Escherichia coli'' au ''Shigella'', kusababisha [[thrombocytopenia]], [[figo]] kushindwa kazi, na [[anemia]].<ref name=BMJ2007/> Watoto ni wepesi zaidi kupata HUS kuliko watu wazima.<ref name=M93/> Baadhi ya maambukizi ya virusi huweza kuzalisha [[kifafa cha watoto]].<ref name=EBMED2010/> ==Sababu== [[Virusi]] (hasa [[rotavirusi]]) na [[bakteria]] ''[[Escherichia coli]]'' na aina ''[[Kampilobakteria]]'' ni msingi wa sababu za uvimbe wa tumbo.<ref name=Sz2010/><ref name=Web09/> Hata hivyo kuna mawakala wengine wengi ambao wanaweza kusababisha hii dalili.<ref name=M93/>Sababu zisizo kuambukiza ni kuonekana juu ya tukio, lakini wao mdogo kuliko [[etiolojia]] ya virusi au bakteria.<ref name=EBMED2010/> Hatari ya maambukizi ni kubwa kwa watoto kutokana na ukosefu wao wa [[kingamwili]] na [[usafi]] duni.<ref name=EBMED2010/> === Virusi=== Virusi ambavyo vinajulikana kusababisha uvimbe wa tumbo ni pamoja na [[rotavirusi]], [[norovirusi]], [[adenovirusi]], na [[astrovirusi]].<ref name=Eck2011>{{cite journal |author=Eckardt AJ, Baumgart DC |title=Viral gastroenteritis in adults |journal=Recent Patents on Anti-infective Drug Discovery |volume=6|issue=1 |pages=54–63 |year=2011 |month=January |pmid=21210762}}</ref><ref name="pmid21173676">{{cite journal |author=Dennehy PH |title=Viral gastroenteritis in children |journal=The Pediatric Infectious Disease Journal |volume=30 |issue=1 |pages=63–4 |year=2011 |month=January|pmid=21173676 |doi=10.1097/INF.0b013e3182059102}}</ref> Rotavirus ni sababu ya gastroenteritis katika watoto,<ref name=Sz2010/> na inazalisha viwango vya matukio yanayofanana katika[[developed ulimwengu zinazoendelea]] na [[ulimwengu zilizoendelea]] zote mbili.<ref name=Rota2011/> Virusi kusababisha kuhusu 70% ya matukio ya kuharisha kuambukiza katika kundi watoto umri.<ref name=Webb2005>{{cite journal|last=Webb|first=A|coauthors=Starr, M|title=Acute gastroenteritis in children.|journal=Australian family physician|date=2005 Apr|volume=34|issue=4|pages=227–31|pmid=15861741}}</ref> Rotavirus ni sababu chini ya kawaida kwa watu wazima kutokana na kinga yachuma.<ref name=ID2011>{{cite journal |author=Desselberger U, Huppertz HI |title=Immune responses to rotavirus infection and vaccination and associated correlates of protection |journal=The Journal of Infectious Diseases |volume=203 |issue=2|pages=188–95 |year=2011 |month=January |pmid=21288818 |pmc=3071058 |doi=10.1093/infdis/jiq031 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_2011-01-15_203_2/page/188}}</ref> Norovirus ni sababu inayoongoza ya gastroenteritisi miongoni mwa watu wazima nchini Marekani, na kusababisha zaidi ya 90% ya kuzuka.<ref name=Eck2011/> Hizi kufanya ya mahali [[magonjwa ya milipuko]] kawaida kutokea wakati makundi ya watu kutumia muda katika ukaribu wa karibu wa kimwili kwa kila mmoja, kama vile kwenye [[cruise meli]],<ref name=Eck2011/> katika hospitali, au katika migahawa.<ref name=EBMED2010/> Watu wanaweza kubaki kuambukiza hata baada ya kuhara zao kumalizika.<ref name=Eck2011/> Norovirus ni sababu ya juu ya 10% ya kesi katika watoto.<refname=EBMED2010/> ===Bakteria=== [[File:Salmonella Typhimurium Gram.jpg|thumb|''Salmonella enterica'' serovar Typhimurium (ATCC 14028) as seen with a microscope at 1000 fold magnification and following Gram staining.]]Katika dunia ya maendeleo ''[[Kampylobakta jejuni]]'' ni sababu ya msingi ya gastroenteritis bakteria, na nusu ya kesi ya hizi zinazohusiana na yatokanayo ya[[kuku]].<ref name=Bact2007>{{citejournal|last=Galanis|first=E|title=Campylobacter and bacterial gastroenteritis. journal=CMAJ : Canadian Medical Association |date=2007Sep 11|volume=177|issue=6|pages=5701|pmid=17846438|doi=10.1503/cmaj.070660|pmc=1963361}}</ref> Kwa watoto, bakteria ni sababu katika kuhusu 15% ya kesi, na aina ya kawaida kuwa ''[[Escherichia coli]]'', ''[[Salmonella]]'',''[[Shigella]]'',na aina ''kampilobakta''.<ref name=Webb2005/> kama chakula inakuwa kuingiwa na bakteria na kuzidisha kuongeza hatari ya maambukizi katika wale ambao hutumia chakula.<ref name=M93/> Baadi ya vyakula kawaida yanayohusiana na ugonjwa ni pamoja na mbichi au nyama,kuku,daga, mayai na; sprouts ghafi; maziwa siomalisho na jibini laini; na matunda na juisi za mboga.<ref>{{cite journal|last=Nyachuba|first=DG|title=Foodborne illness: is it on the rise?|journal=Nutrition Reviews|date=2010 May|volume=68|issue=5|pages=25769|pmid=20500787|doi=10.1111/j.1753-4887.2010.00286.x}}</ref> Katika nchi zinazoendelea, hasa Afrika kusini mwa Sahara na Asia, [[kipindupindu]] ni sababu ya kawaida ya gastroenteritis.<!-- <ref name=Cholera11/> -->Maambukizi hii ni kawaida ya zinaa na maji yenye vimelea au chakula.<ref name=Cholera11>{{citejournal|last=Charles|first=RC|coauthors=Ryan, ET|title=Cholera in the 21st century.|journal=Current opinion in infectious diseases|date=2011Oct|volume=24|issue=5|pages=4727|pmid=21799407|doi=10.1097/QCO.0b013e32834a88af}}</ref> ''[[Clostridium difficile]]'' ni sababu muhimu ya kuharisha kwamba hutokea mara nyingi zaidi katika wazee.<ref name=M93/> Watoto wachanga wanaweza kubeba bakteria hawa bila dalili zinazoendelea.<ref name=M93/> Ni sababu ya kawaida ya kuharisha katika wale hospitalini na ni mara nyingi zinazohusiana na matumizi na kiuvijasumu.<ref>{{cite journal|last=Moudgal|first=V|coauthors=Sobel,JD|title=Clostridium difficile colitis: a review.|journal=Hospital practice (1995)|date=2012 Feb|volume=40|issue=1|pages=139-48|pmid=22406889|doi=10.3810/hp.2012.02.954}}</ref>''[[Staphylococcus aureus]]'' kuharisha kuambukiza pia huweza kutokea katika wale ambao wamekuwa wakitumia kiuvijasumu.<ref>{{cite journal|last=Lin|first=Z|coauthors=Kotler, DP; Schlievert, PM; Sordillo, EM|title=Staphylococcal enterocolitis: forgotten but not gone?|url=https://archive.org/details/sim_digestive-diseases-and-sciences_2010-05_55_5/page/1200|journal=Digestive diseases and sciences|date=2010 May|volume=55|issue=5|pages=1200-7|pmid=19609675}}</ref> "[[Kuharisha traveler]]" ni kawaida ya aina ya gastroenteritis bakteria. Acid-kukandamiza dawa inaonekana kuongeza hatari ya maambukizi ya muhimu baada ya kukumbana na idadi ya viumbe, ikiwa ni pamoja''Clostridium difficile'', ''Salmonella'', na aina ''Kampylobakta''.<ref name=PPI2007>{{citejournal|last=Leonard|first=J|coauthors=Marshall, JK, Moayyedi, P|title=Systematic review of the risk of enteric infection in patients taking acid suppression.|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-gastroenterology_2007-09_102_9/page/2047|journal=The American journal of gastroenterology|date=2007 Sep|volume=102|issue=9|pages=2047–56; quiz 2057|pmid=17509031|doi=10.1111/j.1572-0241.2007.01275.x}}</ref> Hatari ni kubwa zaidi katika wale kuchuku[[proton pump inhibitors]] kuliko na [[H2 antagonist]]s pinzani.<ref name=PPI2007/> ===Vimelea=== Idadi ya [[Protozoa]] inaweza kusababisha uvimbe wa tumbo – kawaida ''[[Giardia lamblia]]'' – lakini ''[[histolytica Entamoeba]]'' na''[[Cryptosporidium]]'' pia wamekuwa wakihusishwa.<ref name=Webb2005/> Kama kikundi, hawa mawakala wanaunda kuhusu 10% ya kesi katika watoto.<ref name=BMJ2007/> ''Giardia'' hutokea zaidi ya kawaida katika nchi zinazoendelea, lakini hii wakala etiologic husababisha aina hii ya ugonjwa kwa kiasi fulani karibu kila mahali.<ref name=Giar2010>{{citejournal|last=Escobedo|first=AA|coauthors=Almirall, P, Robertson, LJ, Franco, RM, Hanevik, K, Mørch, K, Cimerman, S|title=Giardiasis: the ever-present threat of a neglected disease.|journal=Infectious disorders drug targets date=2010Oct|volume=10|issue=5|pages=32948|pmid=20701575}}</ref>Ni kawaida hutokea zaidi katika watu ambao alisafiri kwa maeneo yaliyo na kiwango cha maambukizi ya juu,watoto ambao kuhudhuria [[siku ya huduma]], wanaume wanafanya mapenzi na wanaume, na [[majanga]] kufuatia.<ref name=Giar2010/> ===Uenezi=== Maambukizi yanaweza kutokea kupitia matumizi ya maji machafu, au wakati watu kushiriki vitu binafsi.<ref name=Web09/> Katika maeneo na misimu ya mvua na ukame, ubora wa maji kwa kawaida ina ongezeka wakati wa [[mvua]], na hii ina uwiano na wakati wa milipuko.<ref name=Web09/> Na[[k=katika|maeneo ya dunia na misimu]], maambukizi ni zaidi ya kawaida katika majira ya baridi.<ref name=M93/> [[Chupa-kulisha]] watoto mchanga na chupa yenye ya udhibiti afya ni sababu muhimu kwa kiwango cha kimataifa.<ref name=Web09/> Maambukizi Viwango ni pia kuhusiana na hali duni ya usafi, hasa miongoni mwa watoto,<ref name=Eck2011/> ,Katika kaya inaishi,<ref>{{cite journal last=Grimwood|first=K|coauthors=Forbes, DA|title=Acute and persistent diarrhea. journal=Pediatric clinics of North America|date=2009 Dec|volume=56|issue=6|pages=1343–61|pmid=19962025|doi=10.1016/j.pcl.2009.09.004}}</ref> and in na katika wale walio na hali ya awali iliyopo maskini wa lishe.<ref name=M93/> Baada ya kuendeleza uvumilivu, watu wazima wanaweza kubeba viumbe fulani bila kuonyesha ishara au dalili, na hivyo kitendo kama hifadhi ya asili[[natural reservoirs]] ya uambukizaji.<ref name=M93/> Wakati Baadhi ya mawakala(kama vile ''Shigella'') tu kutokea katika [[jamii ya nyani]], wengine huwezi kutokea katika aina mbalimbali ya wanyama(kama vile ''Giardia'').<ref name=M93/> ===Pasho-Kuambukiza=== Kuna idadi ya sababu zisizokuambukiza ya kuvimba njia ya utumbo.<ref name=EBMED2010/> Baada ya zaidi ya kawaida ni pamoja na dawa (kama[[NSAIDs]]), baadi ya vyakula kama vile [[laktosi]] (katika wale ambao ni siovumilivu), na [[gluten]] (katika wale wenye[[ugonjwa wa coeliac]]).[[Ugonjwa ya Crohn]] pia ni Chanzo zisizo maambukizi ya (mara nyingi kali) gastroenteritis.<ref name=EBMED2010/> Mangonjwa ya sekondari kwa [[sumu]]inaweza pia kutokea. Baadi ya chakula kuhusiana hali ya kuhusiana na kichefuchefu, kuhara kutapika, na ni pamoja na: [[Ciguatera ciguatera sumu]] kutokana na matumizi ya samaki zilizosibikwa walao nyama, [[scombroid]] yanayohusiana na matumizi ya aina fulani ya samaki kuharibiwa, [[Tetrodotoxin#sumu|tetrodotoxin sumu]] kutoka matumizi ya [[samaki puffer]] miongoni mwa wengine, na [[botulism]] kawaida kutokana na chakula enye sio vizuri na salama.<ref>{{citejournal|last=Lawrence|first=DT|coauthors=Dobmeier, SG; Bechtel, LK; Holstege, CP|title=Food poisoning.|url=https://archive.org/details/sim_emergency-medicine-clinics-of-north-america_2007-05_25_2/page/357|journal=Emergency medicine clinics of North America|date=2007 May|volume=25|issue=2|pages=357-73; abstract ix|pmid=17482025|doi=10.1016/j.emc.2007.02.014}}</ref> ==Pathofiziolojia== Gastroenteritisi hufafanuliwa kama kutapika au kuharisha kutokana na maambukizi ya [[bowel ndogo]] au [[bowel kubwa]].<ref name=M93>Mandell 2010 Chp. 93</ref> Mabadiliko katika tumbo ni kawaida enye aiko - uvimbe, wakati wale katika matumbo kubwa ni uchochezi.<ref name=M93/>Idadi ya vijidudu ina shurutishwa kusababisha maambukizi inatofautiana kutoka wachache kama moja (kwa ''Cryptosporidium'')kama wengi kama 10⁸ (kwa''Vibrio cholerae'').<ref name=M93/> ==Uagizi== Gastroenteritis ni kawaida kukutwa hospitalini, kwa kuzingatia dalili ya mtu na dalili.<ref name=Eck2011/> Kuamua sababu Halisi ni kawaida si zinahitajika kama haina kubadilisha usimamizi wa hali hiyo.<ref name=Web09/> Hata hivyo, [[kinyesi utamaduni]]lazima kufanywa katika wale walio na damu katika kinyesi, wale ambao wanaweza kuwa wazi kwa[[sumu ya chakula]], na wale ambao hivi karibuni walisafiri kwa nchi zinazoendelea.<ref name=Webb2005/> Kupima uchunguzi pia inaweza kufanyika kwa uchunguzi.<ref name=Eck2011/> kama [[hypoglycemia]] hutokea katika 10% ya watoto wachanga na watoto wadogo ,kupima serum ya [[glucose]] katika idadi hii ni ilipendekeza.<ref name=Tint10/> [[Elektroliti]] na [[creatinini|shuguli ya figo]] lazima pia kuwa kagua wakati kuna wasiwasi kuhusu kupungua maji mwilini.<ref name=Webb2005/> ===Kuishiwa maji=== Uamuzi wa kama au mtu ana upungufu wa maji mwilini ni sehemu muhimu ya tathmini, pamoja na [[upungufu wa maji]] mwilini kawaida kugawanywa katika kali(3–5%), wastani (6–9%), na kali (≥10%)kesi.<ref name=EBMED2010/> Kwa watoto, sahihi zaidi ishara za kuishiwa maji wastani au kali ni wa muda mrefu [[kapilari refill]], maskini [[ngozi turgor]], na kinga isiyo ya kawaida.<ref name=Tint10/><ref>{{cite journal|last=Steiner|first=MJ|coauthors=DeWalt, DA, Byerley, JS|title=Is this child dehydrated?|url=https://archive.org/details/sim_jama_2004-06-09_291_22/page/2746|journal=JAMA : the Journal of the American Medical Association|date=2004 Jun 9|volume=291|issue=22|pages=2746–54|pmid=15187057|doi=10.1001/jama.291.22.2746}}</ref> Nyingine muhimu matokeo(wakati kutumika katika macho) ni pamoja na macho sunken,shughuli ilipungua, ukosefu wa machozi, na kinywa kavua.<ref name=EBMED2010/> Kawaida ya mkojo pato na ulaji simulizi maji ni ya kuridhisha.<ref name=Tint10/> Maabara ya kupima ni ya faida ndogo ya kliniki katika kuamua kiwango cha upungufu wa maji mwilini..<ref name=EBMED2010/> ===Tofauti ya utambuzi=== Sababu nyingine ya uwezo wa ishara na dalili kwamba mwigaji kuonekana katika gastroenteritis kwamba haja ya kuwa ilitawala nje ni pamoja na [[ugonjwa wa kidole tumbo]],[[volvulus]], [[Ugonjwa wa vuimbe wa tumbo]], [[maambukizi ya njia ya mkojo]],s, na [[kisukari mellitus]].<ref name=Webb2005/> Kutojitosheleza kongosho,[[short bowel syndrome]], [[ugonjwa ya whipple]], [[ugonjwa ya coeliac]], na unyanyasaji [[haluli]] lazima pia kuchukuliwa.<ref name="Oxford">{{cite book |editor=Warrell D.A., Cox T.M., Firth J.D., Benz E.J. |title=The Oxford Textbook of Medicine |publisher=Oxford University Press |year=2003 |isbn=0-19-262922-0 |edition=4th |url=http://otm.oxfordmedicine.com/ |access-date=2013-03-06 |archive-date=2012-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120321002102/http://otm.oxfordmedicine.com/ |dead-url=yes |=https://web.archive.org/web/20120321002102/http://otm.oxfordmedicine.com/ }}</ref> utambuzi tofauti unaweza kuwa mgumu kiasi fulani kama mtu ku onyesha ''tu'' kutapika au kuharisha (kuliko wote).<ref name=EBMED2010/> Kidole tumbo yanaweza kuwasilisha na kutapika, maumivu ya tumbo, na kiasi kidogo cha kuhatisha katika hadi 33% ya kesi.<ref name=EBMED2010/> Hii ni tofauti na kiasi kikubwa cha kuharisha kwamba ni mfano wa gastroenteritis.<ref name=EBMED2010/> Maambukizi ya mapafu au njia ya mkojo kwa watoto huweza pia kusababisha kutapika au kuharahisha.<ref name=EBMED2010/> [[dkisukari ketoasidosisi]] ya zamani (DKA) kwa wakati huu na maumivu ya tumbo, kuchefuchefu, na kutapika, lakini bila kuharisha.<ref name=EBMED2010/> Utafiti mmoja kupatikana kwamba 17% ya watoto wenye DKA awali walikuwa wametambuliwa kama kuwa gastroenteritis.<ref name=EBMED2010/> ==Kinga== [[File:RotavirusV2009.gif|thumb|Percentage of rotavirus tests with positive results, by surveillance week, United States, July 2000 – June 2009.]] ===Mtindo wa maisha=== Usambazaji wa maji kwa urahisi siochafuka na mazoea mazuri ya usafi wa mazingira ni muhimu kwa ajili ya kupunguza Viwango vya maambukizi na gastroenteritis hospitalini muhimu.<ref name=M93/> Hatua ya binafsi (kama vile [[kuosha mkono]]) wamekuwa kupatikana kupungua matukio na viwango vya maambukizi ya gastroenteritis katika ulimwengu zinazoendelea na maendeleo kwa % kama vile 30%.<ref name=Tint10/> Pombe makao mageli inaweza pia kuwa na ufanisi.<ref name=Tint10/> [[Kunyonyesha]] ni muhimu, hasa katika maeneo na hali duni ya usafi, kama ni uboreshaji wa usafi kwa ujumla.<ref name=Web09/> Maziwa ya Matiti inapunguza wote mzunguko wa maambukizo na muda wao.<ref name=EBMED2010/> Kuepuka zilizosibikwa chakula au kinywaji lazima pia kuwa na ufanisi.<ref>{{cite web title=Viral Gastroenteritis|url=http://www.cdc.gov/ncidod/dvrd/revb/gastro/faq.htm|work=Center for Disease Control and Prevention|accessdate=16 April 2012|month=February|year=2011}}</ref> ===Chanjo=== Kutokana na ufanisi wake wote na usalama, mwaka 2009 Shirika la Afya Duniani ilipendekeza kwamba [[Chanjo rotavirus]] itatolewa kwa watoto wote duniani.<ref name=WHORota2009>{{cite journal|last=World Health Organization|title=Rotavirus vaccines: an update|journal=Weekly epidemiological record|year=2009|month=December|volume=51–52|issue=84|pages=533–540|url=http://www.who.int/wer/2009/wer8451_52.pdf|accessdate=10 May 2012}}</ref><ref name=Sz2010>{{cite journal|last=Szajewska|first=H|coauthors=Dziechciarz,P|title=Gastrointestinal infections in the pediatric population.|journal=Currentopinion in gastroenterology|date=2010 Jan|volume=26|issue=1|pages=3644|pmid=19887936|doi=10.1097/MOG.0b013e328333d799}}</ref> Mbili ya kibiashara chanjo ya rotavirus zipo na zaidi kadhaa ni katika maendeleo.<ref name=WHORota2009/> Katika Afrika na Asia hizi chanjo kupunguzwa ugonjwa kali miongoni mwa watoto wachanga <ref name=WHORota2009/> na nchi ambazo kuweka katika mipango ya kitaifa ya chanjo mahali nimeona kushika kwa viwango na ukali wa ugonjwa huo. <ref>{{citejournal|last=Giaquinto|first=C|coauthors=Dominiak-Felden G, Van Damme P, Myint TT, Maldonado YA, Spoulou V, Mast TC, Staat MA|title=Summary of effectiveness and impact of rotavirus vaccination with the oral pentavalent rotavirus vaccine: a systematic review of the experience in industrialized countries|journal=Human Vaccines|year=July|month=2011|volume=7|series=7|pages=734–748|url=http://www.landesbioscience.com/journals/vaccines/article/15511/?nocache=1111012137|accessdate=10 May 2012|doi=10.4161/hv.7.7.15511|pmid=21734466}}</ref><ref>{{cite journal|last=Jiang|first=V|coauthors=Jiang B, Tate J, Parashar UD, Patel MM|title=Performance of rotavirus vaccines in developed and developing countries|journal=Human Vaccines|year=2010|month=July|volume=6|issue=7|pages=532–542|url=http://www.landesbioscience.com/journals/vaccines/article/11278/?nocache=531156378|accessdate=10 May 2012 | pmid = 20622508 }}</ref> Chanjo hii pia inaweza kuzuia ugonjwa katika watoto wasio chanjo kwa kupunguza idadi ya maambukizi zinazozunguka.<ref>{{citejournal|last=Patel|first=MM|coauthors=Steele, D, Gentsch, JR, Wecker, J, Glass, RI, Parashar, UD|title=Real-world impact of rotavirus vaccination.|journal=The Pediatric Infectious Disease Journal|date=2011 Jan|volume=30|issue=1 Suppl|pages=S1-5|pmid=21183833|doi=10.1097/INF.0b013e3181fefa1f}}</ref> Tangu mwaka 2000, utekelezaji wa programu ya chanjo katika rotavirus Marekani imekuwa kikubwa kupungua idadi ya kesi ya kuhara kwa asilimia nyingi kama 80kwa kila mia.<ref name="CDC Rota">{{cite journal|last=US Center for Disease Control and Prevention|title=Delayed onset and diminished magnitude of rotavirus activity—United States, November 2007 – May 2008|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report|year=2008|volume=57|issue=25|pages=697–700|url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5725a6.htm|accessdate=3 May 2012}}</ref><ref>{{cite journal |title=Reduction in rotavirus after vaccine introduction—United States, 2000–2009 |journal=MMWR Morb. Mortal. Wkly. Rep. |volume=58 |issue=41 |pages=1146–9 |year=2009 |month=October |pmid=19847149|url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5841a2.htm}}</ref><ref>{{cite journal|last=Tate|first=JE|coauthors=Cortese, MM, Payne, DC, Curns, AT, Yen, C, Esposito, DH, Cortes, JE, Lopman, BA, Patel, MM, Gentsch, JR, Parashar, UD|title=Uptake, impact, and effectiveness of rotavirus vaccination in the United States: review of the first 3 years of postlicensure data.|journal=The Pediatric Infectious Disease Journal|date=2011 Jan|volume=30|issue=1Suppl|pages=S5660|pmid=21183842|doi=10.1097/INF.0b013e3181fefdc0}}</ref> dozi ya kwanza itolewe kwa watoto wachanga kati ya wiki 6 na 15 ya umri.<ref name=Sz2010/> The [[Cholera vaccine|oral cholera vaccine]] simuiizi chanjo ya kipindupindu imekuwa kupatikana kwa kuwa 50–60% ufanisi zaidi ya miaka 2 &nbsp;.<ref>{{cite journal|last=Sinclair|first=D|coauthors=Abba, K, Zaman, K, Qadri, F, Graves, PM|title=Oral vaccines for preventing cholera.|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2011Mar16|issue=3|pages=CD008603|pmid=21412922|doi=10.1002/14651858.CD008603.pub2}}</ref> ==Utaratibu wa Kimatibabu== Gastroenteritis ni kawaida ugonjwa papo hapo na kujitegemea kikwazo kwamba hauhitaji dawa.<ref name=NICE2009/> matibabu kupenda zaidi katika wale wenye mpole na [[maji mwilini wastani]] ni [[simulizi kuweka maji tiba]] (ORT).<ref name=BMJ2007>{{cite journal|last=Elliott|first=EJ|title=Acute gastroenteritis in children.|journal=BMJ (Clinical research ed.)|date=2007 Jan 6|volume=334|issue=7583|pages=35–40|pmid=17204802|doi=10.1136/bmj.39036.406169.80|pmc=1764079}}</ref> [[Metoclopramide]] na/au [[ondansetron]], hata hivyo, inaweza kuwa msaada katika baadhi ya watoto,<ref name="Alhashimi2009">{{cite journal |author=Alhashimi D, Al-Hashimi H, Fedorowicz Z|editor1-last=Alhashimi |editor1-first=Dunia |title=Antiemetics for reducing vomiting related to acute gastroenteritis in children and adolescents|journal=Cochrane Database Syst Rev |issue=2 |pages=CD005506 |year=2009 |pmid=19370620|doi=10.1002/14651858.CD005506.pub4 }}</ref> na[[butylscopolamine]] ni muhimu katika kutibu katika [[maumivu ya tumbo]].<ref>{{cite journal |author=Tytgat GN |title=Hyoscine butylbromide: a review of its use in the treatment of abdominal cramping and pain |journal=Drugs |volume=67 |issue=9 |pages=1343–57 |year=2007 |pmid=17547475 }}</ref> ===Kuongeza maji=== Matibabu ya msingi ya gastroenteritis katika bote watoto na watu ni [[kuweka maji]]. Hii ni ikiwezekana mafanikio kwa tiba ya mdomo ya kuweka maji, ingawa utoaji [[katika mishipa tiba |katika mishipa]] kutakiwa kama kuna[[ngazi ilipungua fahamu]] kama maji mwilini ni kali.<ref>{{cite web |url=http://www.bestbets.org/bets/bet.php?id=1039 |title=BestBets: Fluid Treatment of Gastroenteritis in Adults |accessdate=2013-03-06 |archive-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090212164231/http://www.bestbets.org/bets/bet.php?id=1039 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal |author=Canavan A, Arant BS |title=Diagnosis and management of dehydration in children |journal=AmFam Physician|volume=80 |issue=7 |pages=692–6 |year=2009 |month=October |pmid=19817339 }}</ref> Mdomo badala tiba bidhaa kufanywa na wanga tata(i.e. yaani wale alifanya kutoka ngano au mchele)inaweza kuwa ni bora kuliko wale makao juu ya sukari.<ref>{{cite journal |author=Gregorio GV, Gonzales ML, Dans LF, Martinez EG |editor1-last=Gregorio |editor1-first=Germana V |title=Polymer-based oral rehydration solution for treating acute watery diarrhoea |journal=Cochrane Database Syst Rev |issue=2 |pages=CD006519 |year=2009 |pmid=19370638 |doi=10.1002/14651858.CD006519.pub2}}</ref> Vinywaji hasa yulu katika sukari, kama vile [[vinywaji baridi]] na juisi matunda, si ilipendekeza kwa watoto chini ya miaka umri 5 kama wanaweza ''kuongeza'' kuharisha.<ref name=NICE2009/> Maji wazi inaweza kutumika kama maalum zaidi na ufanisi ORT maandalizi ni hapayo au si mazuri.<ref name=NICE2009/> A [[tube nasogastric]] inaweza kutumika kwa watoto wadogo kusimamia maji maji kama ya kuhalalisha.<ref name=Webb2005/> ===Malazi=== Inapendekezwa kwamba kunyonyesha watoto wachanga kuendelea kuwa ku muuguzi katika mtindo wa kawaida, na kwamba watoto wachanga fomyula-kulishwa kuendelea fomyula yao mara baada ya kuweka maji na ORT.<ref name=MMWR2003/> Laktosi-free au laktosi- ya kushuka fomyula kawaida si muhimu.<ref name=MMWR2003/>Watoto wanapashwa kuendelea mlo wao wa kawaida wakati wa matukio ya kuharisha na ubaguzi vyakula yulu saana katika ni [[Rahisi sukari]]ziepukwe.<refname=MMWR2003/> [[mlo BRAT]] (ndizi, mchele, sosi ya tufaha, mkati ya kuchoma na chai) ni tena ilipendekeza, kama ina virutubisho haitoshi na haina faida juu ya kulisha kawaida.<ref name=MMWR2003>{{cite journal |author=King CK, Glass R, Bresee JS, Duggan C |title=Managing acute gastroenteritis among children: oral rehydration, maintenance, and nutritional therapy |journal=MMWR Recomm Rep |volume=52 |issue=RR-16|pages=1–16 |year=2003 |month=November |pmid=14627948 |url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5216a1.htm}}</ref> [[Probiotics]] Baadhi wamekuwa umeonyesha kuwa na manufaa katika kupunguza muda wote wa ugonjwa na marudio ya stuli<ref>{{cite journal |author=Allen SJ, Martinez EG, Gregorio GV, Dans LF |editor1-last=Allen |editor1-first=StephenJ |title=Probiotics for treating acute infectious diarrhoea |journal=Cochrane DatabaseSystRev |volume=11 |issue=11|pages=CD003048 |year=2010 |pmid=21069673 |doi=10.1002/14651858.CD003048.pub3 }}</ref>Wanaweza pia kuwa na manufaa katika kuzuia na kutibu [[kiuvijasumu kuhusishwa kuharisha]]. <ref>{{citejournal|last=Hempel|first=S|coauthors=Newberry, SJ; Maher, AR; Wang, Z; Miles, JN; Shanman, R; Johnsen, B; Shekelle, PG|title=Probiotics for the prevention and treatment of antibiotic-associated diarrhea: a systematic review and meta-analysis.|journal=JAMA : the journal of the American MedicalAssociation|date=2012May9|volume=307|issue=18|pages=1959-69|pmid=22570464}}</ref> Maziwa bidhaa mchachuko (kama vile [[mtindi]]) ni vile vile manufaa.<ref>{{cite web|last=Mackway-Jones|first=Kevin|title=Does yogurt decrease acute diarrhoeal symptoms in children with acute gastroenteritis?|url=http://www.bestbets.org/bets/bet.php?id=1000|work=BestBets|month=June|year=2007|accessdate=2013-03-06|archivedate=2013-05-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130517002703/http://www.bestbets.org/bets/bet.php?id=1000}}</ref> [[Zinki]]nyongeza inaonekana kuwa na ufanisi katika wawili kutibu na kuzuia kuharisha miongoni mwa watoto katika nchi zinazoendelea.<ref>{{citejournal|last=Telmesani|first=AM|title=Oral rehydration salts, zinc supplement and rota virus vaccine in the management of childhood acute diarrhea.|journal=Journal of family and community medicine|date=2010 May|volume=17|issue=2|pages=7982|pmid=21359029|doi=10.4103/1319-1683.71988|pmc=3045093}}</ref> ===Antiemetics=== Dawa [[Antiemetic]] inaweza kuwa na manufaa kwa ajili ya kutibu kutapika katika watoto.[[Ondansetron]] ina baadhi ya shirika, na dozi moja isihusishwe na haja kidogo kwa ajili ya maji katika mishipa, hospitalini wachache, na kutapika inapungua. <ref>{{cite journal |author=DeCamp LR, Byerley JS, Doshi N, Steiner MJ |title=Use of antiemetic agents in acute gastroenteritis: a systematic review and meta-analysis |journal=ArchPediatrAdolescMed|volume=162 |issue=9 |pages=85865 |year=2008 |month=September |pmid=18762604|doi=10.1001/archpedi.162.9.858 }}</ref><ref name="pmid17279195">{{cite journal| author = Mehta S, Goldman RD| title = Ondansetron for acute gastroenteritis in children| journal = Can Fam Physician| volume = 52| issue = 11| pages = 1397–8| year = 2006| pmid17279195 | url=http://www.cfp.ca/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=17279195 |pmc = 1783696 }}</ref><ref name=Cochrane2011/> [[Metoclopramide]]ili pia kuwa na manufaa.<ref name=Cochrane2011>{{citejournal|last=Fedorowicz|first=Z|coauthors=Jagannath, VA, Carter, B|title=Antiemetics for reducing vomiting related to acute gastroenteritis in children and adolescents.|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2011Sep7|volume=9|pages=CD005506|pmid=21901699|doi=10.1002/14651858.CD005506.pub5|issue=9}}</ref> Hata hivyo, matumizi ya ondansetron pengine kuhusishwa na kiwango cha ongezeko la kurudi katika hospitali ya watoto.<ref>{{cite journal |author=Sturm JJ, Hirsh DA, Schweickert A, Massey R, Simon HK|title=Ondansetron use in the pediatric emergency department and effects on hospitalization and return rates: are we masking alternative diagnoses?|journal=AnnEmerg Med |volume=55 |issue=5 |pages=41522 |year=2010 |month=May |pmid=20031265 |doi=10.1016/j.annemergmed.2009.11.011 }}</ref> Maandalizi katika mishipa ondansetron inaweza kutolewa kwa mdomo ikiwa vibali kliniki hukumu.<ref>{{citeweb|title=Ondansetron|url=http://www.merckmanuals.com/professional/print/lexicomp/ondansetron.html|work=Lexi-Comp|month=May|year=2011}}</ref>[[Dimenhydrinate]],wakati kupunguza kutapika, haionekani kuwa muhimu kliniki faida.<ref name=EBMED2010/> ===Vijasumu=== [[Vijasumu]] si kawaida kutumika kwa ajili ya gastroenteritis, ingawa wakati mwingine ilipendekeza hasa kama dalili ni kali.<ref>{{cite journal |author=Traa BS, Walker CL, Munos M, Black RE |title=Antibiotics for the treatment of dysentery in children |journal=Int J Epidemiol|volume=39 |issue=Suppl 1 |pages=i704 |year=2010 |month=April |pmid=20348130 |pmc=2845863 |doi=10.1093/ije/dyq024 }}</ref> au kama wanahusika sababu bakteria pekee au watuhumiwa.<ref>{{cite journal |author=Grimwood K, Forbes DA |title=Acute and persistent diarrhea |journal=Pediatr. Clin. North Am. |volume=56 |issue=6 |pages=134361 |year=2009 |month=December |pmid=19962025 |doi=10.1016/j.pcl.2009.09.004 }}</ref> Kama kiuvijasumu ni kwa kuajiriwa, [[macrolide]] (kama vile [[azithromycin]]) ni ku penda zaidi ya [[fluoroquinolone]] kutokana na viwango vya juu vya upinzani na karibuni.<ref name=Bact2007/> [[Pseudomembranous colitis]], kawaida husababishwa na matumizi ya antibiotiki, inasimamiwa na kutoendelea na wakala visababishi na kutibu kwa aidha [[metronidazole]] au [[vancomycin]].<refname="Mandell"/>Bakteria na protozoans kwamba ni amenable kwa matibabu pamoja na ''[[shigellosis|Shigella]]''<ref>{{citejournal|last=Christopher|first=PR|coauthors=David, KV, John, SM, Sankarapandian, V|title=Antibiotic therapy for Shigella dysentery.|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2010Aug4|issue=8|pages=CD006784|pmid=20687081|doi=10.1002/14651858.CD006784.pub4}}</ref> ''[[Salmonellosis|Salmonellatyphi]]'',<ref>{{citejournal|last=Effa|first=EE|coauthors=Lassi, ZS, Critchley, JA, Garner, P, Sinclair, D, Olliaro, PL, Bhutta, ZA|title=Fluoroquinolones for treating typhoid and paratyphoid fever (enteric fever).|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2011 Oct 5|issue=10|pages=CD004530|pmid=21975746|doi=10.1002/14651858.CD004530.pub4}}</ref> na‘Giardia'' spishi.<refname=Giar2010/> Katika wale wenye na ''Giardia'' spishi au ''Entamoeba histolytica'', matibabu [[tinidazole]] inapendekeza na kushinda metronidazole.<ref>{{citejournal|last=Gonzales|first=ML|coauthors=Dans, LF, Martinez, EG|title=Antiamoebic drugs for treating amoebic colitis.|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2009Apr15|issue=2|pages=CD006085|pmid=19370624|doi=10.1002/14651858.CD006085.pub2}}</ref><refname=Giar2010/> [[Shirika la afya Duniani]] (WHO) inapendekeza matumizi ya antibiotics kwa watoto wadogo ambao wana wawili wa damu na kuharisha na homa. <ref name=EBMED2010/> ===Antimotility mawakala=== Antimotility dawa ina hatari ya kusababisha matatizo ya kinadharia, na ingawa uzoefu kliniki umeonyesha kuwa huu ni uwezekano, name="Oxford"/> dawa hizi ni tamaa katika watu na umwagaji damu kuhara au kuhara kwamba ni ngumu kwa homa. [[Loperamide]], [[opioidi]] mfano wa afyuni, ni kawaida hutumiwa kwa ajili ya matibabu ya dalili kuharisha.<ref name="SleisengerFordtran">{{citebook |first1=Mark |last1=Feldman |first2=LawrenceS. |last2=Friedman |first3=MarvinH.|last3=Sleisenger |title=Sleisenger & Fordtran's Gastrointestinal and Liver Disease |publisher=Saunders |year=2002 |isbn=0721689736 |edition=7th|url=http://www.elsevierinternational.com/catalogue/title.cfm?ISBN=0721689736}}</ref> Loperamide haifai kwa watoto, hata hivyo, kama inaweza kuvuka machanga damu-ubongo kizuizi na kusababisha kusumisha. [[Bismuth subsalicylate]], tata hakuna wa [[bismuth]] na salicylate, inaweza kutumika katika kesi kali kwa wastani,<ref name="Oxford"/> lakini[[salicylate sumu]] ni kinadharia iwezekanavyo.<ref name=EBMED2010/> ==Epidemiolojia== [[Image:Diarrhoeal diseases world map - DALY - WHO2004.svg|thumb|Uenezi wa kuharisha kati ya wakazi 100,000 mwaka 2004. {{Multicol}} {{legend|#b3b3b3|<small>no data</small>}} {{legend|#ffff65|<small>≤less 500</small>}} {{legend|#fff200|<small>500–1000</small>}} {{legend|#ffdc00|<small>1000–1500</small>}} {{legend|#ffc600|<small>1500–2000</small>}} {{legend|#ffb000|<small>2000–2500</small>}} {{legend|#ff9a00|<small>2500–3000</small>}} {{Multicol-break}} {{legend|#ff8400|<small>3000–3500</small>}} {{legend|#ff6e00|<small>3500–4000</small>}} {{legend|#ff5800|<small>4000–4500</small>}} {{legend|#ff4200|<small>4500–5000</small>}} {{legend|#ff2c00|<small>5000–6000</small>}} {{legend|#cb0000|<small>≥6000</small>}} {{Multicol-end}}]] Inakadiriwa kuwa kesi 3-5000000000 ya gastroenteritis kutokea duniani kila mwaka, <ref> {{citejournal|last=Elliott|first=EJ|title=Acutegastroenteritis in children.|journal=BMJ (Clinical researched.)|date=2007Jan6|volume=334|issue=7583|pages=3540|pmid=17204802|doi=10.1136/bmj.39036.406169.80|pmc=1764079}}</ref> kimsingi unaathiri watoto na[[yanayoendelea duniani]].<ref name=Web09/> ni ulisababisha vifo vya watu milioni 1.3 kwa watoto chini ya miaka mitano kama ya 2008,<ref>{{citejournal|last=Black|first=RE|coauthors=Cousens, S, Johnson, HL, Lawn, JE, Rudan, I, Bassani, DG, Jha, P, Campbell, H, Walker, CF, Cibulskis, R, Eisele, T, Liu, L, Mathers, C, Child Health Epidemiology Reference Group of WHO and, UNICEF|title=Global, regional, and national causes of child mortality in 2008: a systematic analysis.|journal=Lancet|date=2010Jun5|volume=375|issue=9730|pages=196987|pmid=20466419|doi=10.1016/S01406736(10)605491}}</ref> na zaidi ya hayo yanayotokea katika mataifa maskini zaidi duniani.<ref name=M93/>Zaidi ya 450,000 ya vifo haya ni kutokana na rotavirus kwa watoto chini ya miaka umri 5.<ref>{{cite journal|last=Tate|first=JE|coauthors=Burton, AH, Boschi-Pinto, C, Steele, AD, Duque, J, Parashar, UD, WHO-coordinated Global Rotavirus Surveillance, Network|title=2008 estimate of worldwide rotavirus-associated mortality in children younger than 5 years before the introduction of universal rotavirus vaccination programmes: a systematic review and meta-analysis.|journal=The Lancet infectious diseases|date=2012 Feb|volume=12|issue=2|pages=13641|pmid=22030330|doi=10.1016/S14733099(11)702535}}</ref><ref>{{cite journal|last=World Health Organization|title=Global networks for surveillance of rotavirus gastroenteritis, 2001–2008|journal=Weekly Epidemiological Record|year=2008|month=November|volume=47|issue=83|pages=421–428|url=http://www.who.int/wer/2008/wer8347.pdf|accessdate=10 May 2012}}</ref>[[Cholera]] Kipindupindu husababisha kesi kuhusu 3-5,000,000 ya ugonjwa na unaua takriban watu 100,000 kila mwaka.<ref name=Cholera11/> Katika watoto kuendeleza dunia chini ya miaka miwili ya umri mara nyingi kupata maambukizi sita au zaidi mwaka kwamba matokeo katika gastroenteritis hospitalini muhimu.<ref name=M93/> Ni chini ya kawaida kwa watu wazima, kutokana na maendeleo ya [[kinga maradhi ( ya tiba)|kinga]].<ref name=Eck2011/> Mwaka 1980, kutokana na sababu zote gastroenteritis yaliyosababisha vifo milioni 4.6 kwa watoto, na wengi kutokea katika nchi zinazoendelea.<ref name="Mandell">{{cite book |first1=Gerald L. |last1=Mandell |first2=John E. |last2=Bennett |first3=Raphael |last3=Dolin |title=Mandell's Principles and Practices of Infection Diseases |publisher=Churchill Livingstone |year=2004 |isbn=0-443-06643-4 |edition=6th |url=http://www.ppidonline.com/ |access-date=2013-03-06 |archive-date=2013-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131018175309/http://www.ppidonline.com/ |dead-url=yes }}</ref> Viwango vya kifo walikuwa kupunguzwa kwa kiasi kikubwa (kwa takriban milioni 1.5 vifo kila mwaka) kwa mwaka 2000, kwa kiasi kikubwa kutokana na kuanzishwa na kuenea kwa matumizi ya[[ tiba ya ndomo ya kuweka maji]].<ref name="Victora2000">{{cite journal |author=Victora CG, Bryce J, Fontaine O, Monasch R |title=Reducing deaths from diarrhoea through oral rehydration therapy |journal=Bull. World Health Organ.|volume=78|issue=10 |pages=124655 |year=2000 |pmid=11100619 |pmc=2560623}}</ref> Nchini Marekani, maambukizi kusababisha uvimbe wa tumbo ni maambukizi ya pili ya kawaida (baada ya [[kawaida ya baridi]]), na wao kusababisha kesi kati ya 200 na 375 milioni ya kuharisha papo <ref name=Eck2011/><ref name=M93/> na takriban elfu kumi vifo kila mwaka,<ref name=M93/> na 150-300 ya vifo hivi kwa watoto chini ya miaka mitano.<ref name=EBMED2010/> ==Historia== matumizi ya kwanza ya "gastroenteritis" ilikuwa katika 1825.<ref>{{citeweb |url=http://www.oed.com/ |title=Gastroenteritis |format= |work=[[Oxford English Dictionary]] 2011 |accessdate=January 15, 2012}}</ref> Kabla ya wakati huu ni zaidi hasa inayojulikana kama[[homa ya matumbo]] au "kipindupindu morbus", miongoni mwa wengine, au chini hasa kama "kushisha ya matumbo", "wingi", "Flux", "mchango", "malalamiko ya tumbo", au moja ya idadi ya majina mengine ya kizamani kwa kuharisha papo hapo.<ref name="archaic">{{Rejea tovuti |url=http://www.antiquusmorbus.com/English/English.htm |title=Rudy's List of Archaic Medical Terms |accessdate=2013-03-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070709111154/http://www.antiquusmorbus.com/English/English.htm |archivedate=2007-07-09 |=https://web.archive.org/web/20070709111154/http://www.antiquusmorbus.com/English/English.htm }}</ref> ==Jamii na utamadumi== Gastroenteritis ni kuhusishwa na majina mengi ya simo, ikiwa ni pamoja na "[[Montezuma wa kisasi]]", "Delhi tumbo", "la turista", na "sprint nyuma mlango", miongoni mwengine.<ref name=M93/> Ni imekuwa na jukumu katika kampeni nyingi za kijeshi na ni kuamini kuwa asili ya neno "matumbo hakuna hakuna utukufu".<ref name=M93/>. Gastroenteritis ni sababu kuu ya ziara milioni 3.7 kwa madaktari mwaka nchini Marekani<ref name=EBMED2010/> na 3,000,000 ya ziara nchini Ufaransa.<ref>{{citejournal|last=Flahault|first=A|coauthors=Hanslik, T|title=[Epidemiology of viral gastroenteritis in France and Europe].|journal=Bulletin de l'Academie nationale de medecine|date=2010Nov|volume=194|issue=8|pages=141524;discussion 1424-5|pmid=22046706}}</ref> In the United States gastroenteritis as a whole is believed to result in costs of 23&nbsp;billion USD per year<ref>{{cite book|last=Albert|first=edited by Neil S. Skolnik ; associate editor, Ross H.|title=Essential infectious disease topics for primary care|year=2008|publisher=Humana Press|location=Totowa, NJ|isbn=9781588295200|pages=66|url=http://books.google.ca/books?id=iGUKPeO9-ygC&pg=PA66}}</ref> Uvimbe wa tumbo na Marekani kwa ujumla inaaminika kusababisha gharama ya bilioni 23 mwaka USD kwa mwaka. Na kwamba kutokana na rotavirus peke kusababisha Makadirio ya gharama za dola bilioni 1 mwaka huu<ref name=EBMED2010/> ==Utafiti== Kuna idadi ya chanjo dhidi ya gastroenteritis katika maendeleo. Kwa mfano, chanjo dhidi ya Shigella na enterotoxigenic ''Escherichia coli'' (ETEC), mbili ya sababu ya kuongoza bakteria wa gastroenteritis duniani kote.<ref name="WHO ETEC">{{cite web|last=World Health Organization|title=Enterotoxigenic Escherichia coli (ETEC)|url=http://www.who.int/vaccine_research/diseases/diarrhoeal/en/index4.html|work=Diarrhoeal Diseases|accessdate=3 May 2012|archivedate=2012-05-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120515142857/http://www.who.int/vaccine_research/diseases/diarrhoeal/en/index4.html}}</ref><ref name="WHO Shig">{{cite web|last=World Health Organization|title=Shigellosis|url=http://www.who.int/vaccine_research/diseases/diarrhoeal/en/index6.html|work=Diarrhoeal Diseases|accessdate=3 May 2012}}</ref> ==Katika wanyama== Gastroenteritisi katika paka na mbwa inasababishwa na wengi wa mawakala sawa kwa binadamu: wa kawaida ni:''Kampilobakteria'', ''Clostridium difficile'', ''Clostridium perfringens'' na ''Salmonella''.<ref>{{cite journal|last=Weese|first=JS|title=Bacterial enteritis in dogs and cats: diagnosis, therapy, and zoonotic potential.|journal=The Veterinary clinics of North America. Small animal practice|date=2011 Mar|volume=41|issue=2|pages=287-309|pmid=21486637|doi=10.1016/j.cvsm.2010.12.005}}</ref> idadi kubwa ya mimea sumu huweza pia kusababisha dalili. <ref>{{cite book|last=Rousseaux|first=Wanda Haschek, Matthew Wallig, Colin|title=Fundamentals of toxicologic pathology|year=2009|publisher=Academic|location=London|isbn=9780123704696|pages=182|url=http://books.google.ca/books?id=vkox3JS83k8C&pg=PA182|edition=2nd ed.}}</ref> Baadhi ya mawakala ni maalumu zaidi ya aina fulani.[[Magonjwa gastroenteritis coronavirus]](TGEV) hutokea katika nguruwe kusababisha kutapika, kuishiwa maji kuhara.<ref>{{cite book|last=MacLachlan|first=edited na N. James|title=Fenner's veterinary virology|year=2009|publisher=Elsevier Academic Press|location=Amsterdam|page=399|isbn=9780123751584|edition=4th ed.|coauthors=Dubovi, Edward J.|url=http://books.google.ca/books?id=TYFqlYO9eE4C&pg=PA399}}</ref> Inaaminika kuwa vishawishi kwa nguruwe na ndege wa pori na hakuna tiba maalumu inapatikana.<ref>{{cite book|last=al.]|first=edited by James G. Fox ... [et|title=Laboratoryanimal medicine|year=2002|publisher=Academic Press|location=Amsterdam|isbn=9780122639517|pages=649|url=http://books.google.ca/books?id=m2ftfPMJnMMC&pg=PA649|edition=2nd ed.}}</ref> Ni si uambukizaji kwa binadamu. <ref>{{cite book|last=al.]|first=edited by Jeffrey J. Zimmerman ... [et|title=Diseases of swine|publisher=Wiley-Blackwell|location=Chichester,WestSussex|isbn=9780813822679|pages=504|url=http://books.google.ca/books?id=jVaemau17J4C&pg=PA504|edition=10thed.}}</ref>. ==Tanbihi== {{reflist|2}} ==Marejeo== *{{cite book|last=Dolin|first=[edited by] Gerald L. Mandell, John E. Bennett, Raphael|title=Mandell, Douglas, and Bennett's principles and practice of infectious diseases|year=2010|publisher=Churchill Livingstone/Elsevier|location=Philadelphia, PA|isbn=0-443-06839-9|edition=7th ed.}} [[jamii:maradhi ya kuambukiza]] 0yfc9oenf2qrymr75szkxfukdlksf3q 0 69847 1607619 1600364 2026-10-14T02:41:33Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607619 wikitext text/x-wiki [[Picha:Denguerash.JPG|thumbnail|right|200px|Homa ya dengi]] {{Infobox disease | Name = Dengue fever | Image = Denguerash.JPG | Alt = | Caption = Mgongo unaoonyesha dalili za homa ya dengi | ICD10 = {{ICD10|A|90||a|00}} | ICD9 = {{ICD9|061}} | DiseasesDB = 3564 | MedlinePlus = 001374 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 528 | MeshName = Dengue | MeshNumber = C02.782.417.214 }} '''Homa ya dengi''' (pia: '''ndengi'''; kwa [[Kiingereza]]: ''Dengue fever'') ni [[ugonjwa]] wa [[kitropiki]] unaosababishwa na [[virusi]] vya dengi (''Dengue''). [[Mbu]] wa kike wa aina ya [[Aedes]], hasa [[A. aegypti]]ndiye anayesambaza virusi hivyo. Homa ya dengi pia hujulikana kama "homa ya kuvunja mifupa" kwa sababu inaweza kuwafanya watu wawe na [[maumivu]] makali hadi wahisi kama mifupa yao inavunjika. [[Dalili]] za ugonjwa huu huanza siku tatu hadi kumi na nne baada ya kuambukizwa. Baadhi ya dalili ni [[joto jingi mwilini]]; kuumwa na kichwa; upele unaofanana na na [[ukambi]] kwenye ngozi; na maumivu kwenye [[misuli]] na [[jointi]]. Kwa watu wachache, homa ya dengi inaweza kubadilika na kuwa aina zinazohatarisha maisha. Ya kwanza ni homa ya dengi ya kuvuja damu, ambayo huifanya [[mishipa ya damu]] (mishipa inayobeba damu) kuvuja damu, na viwango vya chini vya [[pleteleti za damu]] (inayosababisha kuganda kwa damu). Ya pili ni sindromu ya mshtuko ya dengi, inayosababisha [[Hipatensheni|shinikizo la chini la damu]]. Kuna aina nne tofauti za virusi vya dengi. Mtu anapoambukizwa na mojawapo ya virusi hivi, basi yeye huwa amepata kinga dhidi ya aina hiyo maishani mwake. Hata hivyo, atakuwa amekingwa dhidi ya aina hizo zingine tatu kwa muda mfupi. Ikiwa baadaye atapata mojawapo ya hizi aina tatu za virusi, ana uwezekano mkubwa wa kuwa na matatizo mabaya. Kwa kawaida matibabu huchukua siku tatu hadi saba. [[Mgonjwa]] asipotibiwa virusi huendelea kukomaa na kuwa wakali, homa hii ikishakuwa kali husababisha kupungua kwa [[pleteleti za damu]] au ambapo hutokea [[shinikizo la chini la damu]]. Hakuna [[dawa ya chanjo]] inayofanya kazi kuwakinga watu dhidi ya virusi vya dengi. Kuna mambo machache yanayoweza kufanywa ili kuwakinga watu dhidi ya homa ya dengi. Watu wanaweza kujikinga wenyewe dhidi ya mbu na kupunguza viwango vya kuumwa. Wanasayansi pia hupendekeza upunguzaji wa [[makazi]] ya mbu unaopunguza idadi ya mbu. Mtu anapopata homa ya dengi, kwa kawaida anaweza kupata nafuu kwa kunywa viowevu vya kutosha, mradi ugonjwa ungali katika viwango vya chini au wa kiasi. Ikiwa mtu ana ugonjwa mkali zaidi anaweza kuhitaji kupewa viowevu kwa njia ya mishipa (viowevu vinavyopeanwa kupitia kwenye [[mshipa]], kutumia sindano na tyubu), au [[kuwekwa damu]] (kupewa damu kutoka kwa mtu mwingine). Dengue imekuwa tatizo la kimataifa tangu [[Vita vikuu vya pili]] na ni kawaida katika nchi zaidi ya 110, hasa katika bara la [[Asia]], [[Amerika Kusini]] na [[Afrika]]. Tangu miaka ya 1960, watu wengi wamekuwa wakipata homa ya dengi. Kila mwaka kati ya watu milioni 50 na 528 huambukizwa na takriban watu 10,000 hadi 20,000 hufa kwa ugonjwa huu. Watu wanatafiti dawa ya chanjo na tiba ya kutibu virusi hivi moja kwa moja. Pia watu hufanya mambo mengi tofauti kwa makusudi ya kujaribu kuwaangamiza mbu. Maelezo ya kwanza ya homa ya dengi yaliandikwa mwaka wa [[1779]]. Mapema katika [[karne ya 20]], [[wanasayansi]] waligundua kuwa ugonjwa huu husababishwa na virusi vya dengi na kuwa huenezwa na mbu. == Ishara na dalili == [[Picha:Dengue fever symptoms.svg|thumb|300px|alt=Kielelezo cha kiwiliwili cha mwanadamu kikiwa na alama za mshale zinazoonyesha ogani zinaoathiriwa katika awamu hizo tofauti za homa ya dengi|Picha inayoonyesha dalili za homa ya dengi]] Takribani asilimia 80 ya watu ambao wameambukizwa virusi vya dengi hawana dalili au wana dalili ndogo tu (kama joto jingi la kawaida).<ref name=White10>{{cite journal|author=Whitehorn J, Farrar J|title=Dengue|journal=Br. Med. Bull.|volume=95|pages=161–73|year=2010|pmid=20616106|doi=10.1093/bmb/ldq019}}</ref><ref name=WHOp14/><ref name=Euro10>{{cite journal|author=Reiter P|title=Yellow fever and dengue: a threat to Europe?|journal=Euro Surveil |date=2010-03-11|volume=15|issue=10|page=19509|pmid=20403310|url=http://www.eurosurveillance.org/ViewArticle.aspx?ArticleId=19509}}</ref> Takriban asilimia 5 ya watu walioambukizwa (au 5 kwa kila watu 100) huwa wagonjwa zaidi. Katika idadi kidogo ya watu hawa, ugonjwa huu huwa wa kuhatarisha maisha.<ref name=White10/><ref name=Euro10/> Dalili hutokea kati ya siku 3 na 14 baada ya mtu kutangamana na virusi vya dengi. Mara nyingi dalili hutokea baada ya siku 4 hadi 7.<ref name=Gubler379>Gubler (2010), p. 379.</ref> Kwa hivyo, ikiwa mtu atarudi kutoka sehemu ambapo dengi inapatikana sana na awe na joto jingi au dalili zingine baada ya zaidi ya siku 14 tangu siku aliporudi, huenda asiwe na homa ya dengi.<ref name=Peads10/> Mara nyingi, watoto wanapokuwa na homa ya dengi, dalili zao huwa sawa na zile za [[homa ya kawaida]] au[[gastroenteritisi]] (au homa ya tumbo; kwa mfano, [[kutapika]] na [[kuhara]]).<ref name=India10>{{cite journal|author=Varatharaj A|title=Encephalitis in the clinical spectrum of dengue infection|journal=Neurol. India|volume=58|issue=4|pages=585–91|year=2010|pmid=20739797|doi=10.4103/0028-3886.68655|url=http://www.neurologyindia.com/article.asp?issn=0028-3886;year=2010;volume=58;issue=4;spage=585;epage=591;aulast=Varatharaj}}</ref> Hata hivyo watoto wana uwezekano mkubwa wa kuwa na matatizo hatari kutokana na homa ya dengi.<ref name=Peads10/> === Mfululizo wa dalili anavyoziona mtaalamu wa afya === [[Picha:Course of Dengue illness.png|thumb|left|300px|Clinical course of dengue fever<ref name=WHOp25>[[#refWHO2009|WHO (2009)]] p.&nbsp;25–27</ref>]] Dalili kuu za homa ya dengi ni joto jingi linaloanza kighafla; maumivu ya kichwa (kwa kawaida nyuma ya macho); upele; na maumivu kwenye misuli na jointi. Jina la utani la ugonjwa huu ambalo ni "joto jingi la kuvunja mfupa" linaashiria jinsi maumivu haya yanavyoweza kuwa makali.<ref name=White10/><ref name=Chen>{{cite journal|author=Chen LH, Wilson ME|title=Dengue and chikungunya infections in travelers|journal=Curr. Opin. Infect. Dis.|volume=23|issue=5|pages=438–44|year=2010|month=October|pmid=20581669|doi=10.1097/QCO.0b013e32833c1d16}}</ref>HHoma ya dengi hutokea kwa awamu tatu: joto jingi, kali na kupata nafuu.<ref name=WHOp25>WHO (2009), pp. 25–27.</ref> Katika awamu ya joto jingi, kwa kawaida mtu huwa na joto jingi lililo juu. Joto jingi mara nyingi huwa zaidi ya digrii 40 [[Selisiasi]] (digrii 104 [[Farenhaiti]]). Pia mtu huyo anaweza kuwa na maumivu katika mwili wote na kuumwa na kichwa. Awamu hii ya joto jingi hudumu kwa muda wa siku 2 hadi 7 .<ref name=Chen/><ref name=WHOp25/> Katika awamu hii takribani asilimia 50 hadi 80 ya watu walio na dalili hupata upele.<ref name=Chen/><ref name=Fitz2009>{{cite book|author=Wolff K, Johnson RA (eds.)|title=Fitzpatrick's Color Atlas and Synopsis of Clinical Dermatology|url=https://archive.org/details/fitzpatrickscolo0000unse_o5p6|year=2009|publisher=McGraw-Hill Medical|location=New York|isbn=9780071599757|chapter=Viral Infections of Skin and Mucosa|edition=6th|pages=810–2}}</ref> Katika siku ya kwanza au ya pili, upele huu unaweza kuonekana kama wekundu kwenye ngozi. Baadaye, (katika siku ya 4 hadi ya 7) upele huu unaweza kuonekana kama ukambi.<ref name=Fitz2009/><ref name=ER2010>{{cite book|author=Knoop KJ, Stack LB, Storrow A, Thurman RJ (eds.)|title=Atlas of Emergency Medicine|url=https://archive.org/details/atlasofemergency0000unse_r5l9|year=2010|publisher=McGraw-Hill Professional|location=New York|isbn=0071496181|chapter=Tropical Medicine|edition=3rd |pages=[https://archive.org/details/atlasofemergency0000unse_r5l9/page/658 658]–9}}</ref> Madoadoa madogo mekundu(petekia) yanaweza kutokea kwenye ngozi. Madoadoa haya hayatoweki ngozi inapofinywa. Madoadoa haya mekundu husababishwa na [[kapilari]] zilizochanika. <ref name=WHOp25/> Mtu huyu anaweza pia kutokwa na damu kidogo kwenye [[membreni za ute]] za kinywa na pua.<ref name=Peads10/><ref name=Chen/> Joto hili jingi hupungua na baadaye kurudi kwa siku moja au mbili. Hata hivyo mtindo huu hutendekaki tofauti kwa watu tofauti.<ref name=ER2010/><ref name=Gould/> Kwa watu wengine, ugonjwa huu huingia katika awamu ya ukali baada ya joto hili jingi kuisha. Awamu hii hudumu siku 1 au 2.<ref name=WHOp25/> Katika awamu hii viowevu vinaweza kujikusanya kwenye kifua na[[fumbatio]]. Hii hutendeka kwa sababu mishipa midogo ya damu huvuja. Viowevu hujikusanya na kukoma[[mfumo wa mzunguko wa damu|kuzunguka]] Mwilini. Hii ina maana kuwa ogani muhimu zaidi hazipati damu ya kutosha kama kawaida.<ref name=WHOp25/> Kwa sababu hii ogani hizi hazifanyi kazi kikawaida. Pia mtu huyu anaweza kutokwa na damu nyingi(huwa kutoka kwa [[mfumo wa tumbo na utumbo mdogo|ufereji wa utumbo]].)<ref name=Peads10/><ref name=WHOp25/> Chini ya asilimia 5 ya watu walio na homa ya dengi hupata [[mshtuko]] kwenye mzunguko wa damu, sindromu ya mshtuko ya dengi, na homa ya dengi ya isababishayo kutoka kwa damu.<ref name=Peads10/> Iwapo mtu amewahi kuwa na aina nyingine ya dengi hapo awali ("maambukizi ya mara nyingine"), wana uwezekano wa kuwa na matatizo haya mabaya.<ref name=Peads10/><ref name=Life10>{{cite journal|author=Rodenhuis-Zybert IA, Wilschut J, Smit JM|title=Dengue virus life cycle: viral and host factors modulating infectivity|journal=Cell. Mol. Life Sci.|volume=67|issue=16|pages=2773–86|year=2010|month=August|pmid=20372965|doi=10.1007/s00018-010-0357-z}}</ref> Katika awamu ya kupata nafuu, viowevu vilivyovuja kutoka kwa mishipa ya damu hurudishwa kwenye damu.<ref name=WHOp25/> Awamu ya kupona hudumu kwa muda wa siku 2 hadi 3.<ref name=Peads10/> Mara nyingi mtu hupata afueni katika awamu hii. Hata hivyo wanaweza kuwa na muwasho mkali na [[kiwango cha upigaji wa moyo]] cha chini.<ref name=Peads10/><ref name=WHOp25/> Katika awamu hii mtu anaweza kujipata katika hali ambapo viowevu vingi zaidi hurudishwa. Iwapo ugonjwa huu utaathiri ubongo, unaweza kusababisha ma[[tukutiko]] au kiwango cha fahamu kilichogeuka (ambapo kufikiria, kufahamu na tabia za mtu zinazaweza kuwa tofauti na za kawaida).<ref name=Peads10/> === Matatizo yanayohusiana na homa ya dengi === Wakati mwingine, ingawa si mara kwa mara, dengi inaweza kuathiri mifumo mingine mwilini.<ref name=WHOp25/> Mtu anaweza kuwa na dalili pekee au pamoja na dalili kuu za dengi.<ref name=India10/> Upungufu katika kiwango cha fahamu hutokea katika asilimia 0.5-6 ya hali kali za ugonjwa huu. Hii inaweza kutendeka virusi vya dengi vinaposababisha maambukizi kwenye ubongo. Pia inaweza kutendeka wakati ambapo ogani muhimu kama ini hazifanyi kazi sawa sawa.<ref name=India10/><ref name=Gould>{{cite journal|author=Gould EA, Solomon T|title=Pathogenic flaviviruses|journal=The Lancet|volume=371|issue=9611|pages=500–9|year=2008|month=February|pmid=18262042|doi=10.1016/S0140-6736(08)60238-X}}</ref> Magonjwa mengine ya [[nurolojia]] (magonjwa yanayoathiri ubongo na neva) yameripotiwa kwa watu walio na homa ya dengi. Kwa mfano dengi inaweza kusababisha sindromu ya kukingama ya mieliti na ya Guillain-Barré.<ref name=India10/> Ingawa hii huenda isitokee, dengi inaweza kusababisha maambukizi kwa moyo na [[ini kutofanya kazi]].<ref name=Peads10/><ref name=WHOp25/> == Kisababishi == Homa ya dengi husababishwa na virusi vya dengi. Katika mfumo wa sayansi unaotoa majina na kuainisha virusi, virusi vya dengi viko katika familia ya ''Flaviviridae'' na [[jenasi]] ''Flavivirus''. Virusi vingine pia viko katika familia hii na husababisha ugonjwa kwa wanadamu. Kwa mfano virusi vya, [[homa ya majano]] [[West Nile virus]], virusi vya ensefalitisi vya St. Louis, virusi vya ensefalitisi vya Japanese, [[kupe]]-virusi vya mifupa vya ensefalitisi, virusi vya ugonjwa wa Kyasanur forest, na virusi vya Omsk visababishavyo joto jingi mwilini na kuvuja kwa damu vyote ni vya familia''Flaviviridae''..<ref name=Gould/> Vingi vya virusi hivi huenezwa na mbu au kupe.<ref name=Gould/> === Ueneaji === [[Picha:Aedes aegypti biting human.jpg|alt=Picha ya mbu aina ya ''Aedes aegypti'' ikiiuma ngozi ya mwanadamu|thumb|Mbu aina ya ''[[Aedes aegypti]]'' akila kutoka kwa mwanadamu]] Virusi vya dengi mara nyingi huenezwa na mbu, hasa aina ya''Aedes'', ''.<ref name=WHOp14>WHO (2009), pp.&nbsp;14–16.</ref> Mbu hawa huishi baina ya [[latitudo]] za digrii 35 Kaskazini na 35 Kusini, chin ya [[kimo]] cha mita 1000.<ref name=WHOp14/> Mara nyingi wao huuma wakati wa mchana.<ref name=WHOp59/> Kuumwa mara moja tu kunaweza kumuambukiza mtu.<ref name=Yellow10>{{cite web|url=http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx|title=Chapter 5 – Dengue Fever (DF) and Dengue Hemorrhagic Fever (DHF)|work=2010 Yellow Book|author=Center for Disease Control and Prevention|accessdate=2010-12-23}}</ref> Wakati mwingine mbu pia wanaweza kupata dengi kutoka kwa wanadamu. Mbu wa kike anaweza kuvipata virusi vya dengi akimuuma mtu aliyeambukizwa virusi hivi. Mwanzoni virusi huishi katika seli zilizo kwenye [[utumbo]] wa mbu huyo. Takriban siku 8 hadi 10 badaye, virusi hivi huenea kwenye [[tezi za mate]] za mbu zinazotengeneza [[mate]]. Hii ina maana kuwa mate anayotengeneza mbu huyu yameambukizwa virusi vya homa ya dengi.. Kwa hivyo, mbu anapomuuma mwanadamu, mate yake yaliyoambukizwa huingia mwilini mwa mwanadamu huyo na yanaweza kumuambukiza. Virusi havi havionekani kusababisha matatizo yoyote kwa mbu walioambukizwa, na ambao wataishi na virusi hivi maisha yao yote. Mbu wa aina ya ''Aedes aegypti'' ndiye aliye na uwezekano mkubwa wa kueneza dengi. Hii ni kwa sababu yeye hupenda kuishi karibu na wanadamu na kula kutoka kwa watu badala ya wanyama.<ref>Gubler (2010), pp.&nbsp;377–78.</ref> Pia hupenda kutaga mayai yake kwenye vyombo vya maji vilivyotengwenezwa na watu. Ugonjwa wa dengi unaweza pia kuenezwa kupitia bidhaa za damu zilizoambukizwa, na [[utoaji wa ogani]].<ref>{{cite journal|author=Wilder-Smith A, Chen LH, Massad E, Wilson ME|title=Threat of Dengue to Blood Safety in Dengue-Endemic Countries|journal=Emerg. Infect. Dis.|volume=15|issue=1|pages=8–11|year=2009|month=January|pmid=19116042|pmc=2660677|doi=10.3201/eid1501.071097|url=http://www.cdc.gov/eid/content/15/1/8.htm}}</ref><ref>{{cite journal|author=Stramer SL, Hollinger FB, Katz LM, ''et al.''|title=Emerging infectious disease agents and their potential threat to transfusion safety|journal=Transfusion|volume=49 Suppl 2|pages=1S–29S|year=2009|month=August|pmid=19686562|doi=10.1111/j.1537-2995.2009.02279.x}}</ref> Ikiwa mtu aliye na dengi [[upokeaji damu|atatoa damu]] au ogani, ambayo itapewa mtu mwingine, mtu huyo anaweza kupata dengi kutoka kwa damu au ogani aliyopewa. Katika nchi zingine kama Singapore, dengi imeenea sana. Katika nchi hizi, upokeaji damu kati ya 1.6 na 6 kwa kila watu 10,000 hueneza dengi.<ref>{{cite journal|author=Teo D, Ng LC, Lam S|title=Is dengue a threat to the blood supply?|journal=Transfus Med|volume=19|issue=2|pages=66–77|year=2009|month=April|pmid=19392949|pmc=2713854|doi=10.1111/j.1365-3148.2009.00916.x|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1365-3148.2009.00916.x/full}}</ref>Virusi vya dengi pia vinaweza kuenezwa kutoka kwa mama hadi kwa mtoto wakati wa [[ujauzito]] au mtoto anapozaliwa.<ref name="pmid20130380">{{cite journal|author=Wiwanitkit V |title=Unusual mode of transmission of dengue |journal=Journal of Infection in Developing Countries |volume=4 |issue=1 |pages=51–4|year=2010|month=January |pmid=20130380 |doi=|url=http://www.jidc.org/index.php/journal/article/view/20130380}}</ref> Dengi kamwe haienezwi kwa njia nyingine yoyote.<ref name=Chen/> === Hatari === Watoto walio na dengi wana uwezekano mkubwa wa kuwa wagonjwa sana kuliko watu wazima. Watoto wana uwezekano mkubwa wakuwa wagonjwa sana iwapo wana afya na wamelishwa vizuri.<ref name=Peads10/> (Hii ni tofauti na maambukizi mengine mengi ambayo kwa kawaida huwa mabaya zaidi kwa watoto walio na [[utapiamlo]], hawana afya au hawajalishwa vizuri.) Wanawake wana uwezekano mkubwa wa kuwa wagonjwa sana kuliko wanaume.<ref name=Guzman10/> Dengi inaweza kuwa ya kuhatarisha maisha kwa watu walio na magonjwa yanayodumu kwa muda mrefu kama [[kisukari]] na [[pumu]].<ref name=Guzman10>{{cite journal|author=Guzman MG, Halstead SB, Artsob H, ''et al.''|title=Dengue: a continuing global threat|journal=Nat. Rev. Microbiol.|volume=8|issue=12 Suppl|pages=S7–S16|year=2010|month=December|pmid=21079655|doi=10.1038/nrmicro2460|url=http://www.nature.com/nrmicro/journal/v8/n12_supp/full/nrmicro2460.html}}</ref> == Utaratibu == Mbu anapomuuma mtu, mate yake huingia katika ngozi ya mtu huyu. Virusi hubebwa kwenye mate ya mbu huyu iwapo ana dengi. Kwa hivyo, mbu anapomuuma mtu, virusi huingia kwenye ngozi yake pamoja na mate ya mbu. Virusi hujishikiza na kuingia katika [[seli nyeupe za damu]] yake. (Seli nyeupe za damu zinafaa kuukinga mwili kwa kupigana na hatari kama maambukizi.) Seli nyeupe za damu zinapozunguka mwilini, virusi hivi huzaana. Seli nyeupe za damu hujibu kwa kutoa ishara nyingi [[protini]] (ziitwazo saitokini), kama vile intalukini, intaferoni na tumonekrosisi. Protini hizi husababisha joto jingi, dalili kama za homa na maumivu makali ambayo ni sifa bainifu ya dengi. Ikiwa mtu ana maambukizi makali, virusi huzaana kwa haraka zaidi mwilini. Kwa kuwa kuna virusi vingi zaidi, vinaweza kuathiri ogani zingine nyingi (kama vile [[ini]] na[[uboho wa mfupa]]). Viowevu kutoka kwenye damu huvuja kupitia kuta za mishipa midogo ya damu na kuingia kwenye kaviti za mwili. Kwa sababu hii, ni kidogo cha damu inayozunguka mwilini kwenye mishipa ya damu. Shinikizo la damu ya mtu huyu huwa chini sana kiasi kwamba moyo hauwezi kusambaza damu ya kutosha kwa ogani muhimu. Pia uboho wa mfupa hauwezi kutengeneza pleteleti za kutosha zinazohitajika kwa ugandaji bora wa damu. Bila pleteleti za kutosha, mtu huyu ana uwezekano mkubwa wa kuwa na matatizo ya kuvuja damu. Kuvuja damu ni tatizo kubwa la dengi (mojawapo ya matatizo makali yanayoweza kusababishwa na ugonjwa huu).<ref name=Martina09>{{cite journal|author=Martina BE, Koraka P, Osterhaus AD|title=Dengue Virus Pathogenesis: an Integrated View|journal=Clin. Microbiol. Rev.|volume=22|issue=4|pages=564–81|year=2009|month=October|pmid=19822889|pmc=2772360|doi=10.1128/CMR.00035-09|url=http://cmr.asm.org/cgi/content/full/22/4/564|access-date=2013-11-28|archive-date=2011-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20110518195657/http://cmr.asm.org/cgi/content/full/22/4/564|dead-url=yes}}</ref> == Utambuzi == Kwa kawaida wataalamu wa huduma za afya hutambua dengi kwa kumchunguza mtu aliyeambukizwa na kugundua kuwa dalili zake zinalingana na dengi. Wataalamu wa huduma za afya wana uwezo hasa wa kuweza kutambua dengi kwa njia hii katika sehemu ambapo dengi imeenea sana.<ref name=White10/> Hata hivyo, dengi inapokuwa katika awamu za mwanzo, inaweza kuwa vigumu kuitofautisha na maambukizi mengine ya virusi.<ref name=Peads10/> Mtu anaweza kuwa na dengi iwapo ana joto jingi na mbili za dalili hizi : kichefuchefu na kutapika; upele; maumivu kwa mwili wote; idadi ya chini ya seli nyeupe za damu; au virusi kutambuliwa kupitia kipimo cha damu cha toniketi. Dalili yoyote ya hatari, pamoja na joto jingi huwa ishara kuwa mtu ana dengi katika sehemu ambapo dengi imeenea sana<ref name=WHOp10/>. Dalili za hatari hujitokeza kabla ya dengi kuwa kali.<ref name=WHOp25/> Kipimo cha toniketi ni muhimu wakati ambapo kipimo cha [[maabara]] hakiwezi kufanyika. Ili kufanya kipimo cha tomiketi, mtaalum wa huduma za afya atafunga sijafu ya shinikizo la damu kwenye mkono wa mtu kwa muda wa dakika 5. Kisha mtaalum huyo wa huduma za afya atahesabu madoadoa yoyote mekundu kwenye ngozi. Idadi kubwa ya madoadoa humaanisha kuwa kuna uwezekano mkubwa wa mtu huyu kuwa na homa ya dengi.<ref name=WHOp25/> Inaweza kuwa vigumu kueleza tofauti kati ya homa ya dengi na chikungunya. Chikungunya ni mojawapo yamaambukizi ya virusi ulio na dalili sawa na homa ya dengi, na aidha hutokea katika sehemu sawa duniani.<ref name=Chen/> Homa ya dengi inaweza pia kuwa na dalili sawa na zile za magonjwa mengine kama[[malaria]], [[leptospirosisi]], [[homa ya matumbo]], na [[meninjitisi|ugonjwa wa uvimbe wa tando za uti wa mgongo na ubongo wa watoto]]. Mara nyingi, kabla ya mtu kutambuliwa kuwa na ugonjwa wa dengi, mhudumu wake wa afya atampima kuhakikisha hana mojawapo ya magonjwa haya.<ref name=Peads10/> Mtu anapokuwa na homa ya dengi, badiliko la kwanza linaloweza kuonekana kwenye vipimo vya maabara ni upungufu wa seli nyeupe za damu. Idadi ndogo ya pleteleti na ongezeko la asidi ya umetaboli pia ni dalili za homa ya dengi.<ref name=Peads10/> Ikiwa mtu huyu ana homa kali sana ya dengi i kuna mabadiliko mengine yanayoweza kuonekana kwenye damu yake ikichunguzwa. Homa kali ya dengi inaweza pia kusababisha viowevu kuvuja kutoka kwenye mfumo wa damu. Hii husababisha ukolezi wa damu (ambapo kuna plazma kidogo - sehemu ya majimaji ya damu - na [[seli nyekundu za damu]] zaidi kwenye damu). Pia husababisha viwango vya chini vya alibumini kwenye damu<ref name=Peads10/> Wakati mwingine, homa kali ya dengi husababisha efusheni (ambapo kiowevu kilichomiminika hukusanyika kwenye[[mapafu]] au asitisi (ambapo kiowevu hukusanyika kwenye fumbatio). Ikiwa mikusanyiko hii ni mikubwa vya kutosha, mtaalam wa afya anaweza kuitambua anapomchunguza mtu huyu vipimo<ref name=Peads10/> Mtaalam wa afya anaweza kutambua sindromu ya mshtuko ya dengi mapema ikiwa ataweza kutumial [[Altrasaundi]] ili kupata kiowevu ndani ya mwili.<ref name=White10/><ref name=Peads10/> Hata hivyo, katika maeneo mengi ambapo homa ya dengi imeenea sana, wahudumu wengi wa afya na kliniki hawana mashine ya altrasaundi.<ref name=White10/> === Uainishaji === Katika mwaka wa 2009[[Shirika la Afya Duniani]] (WHO) liliainisha au liligawa homa ya dengi katika aina mbili: isiyo na utata, na kali.<ref name=White10/><ref name=WHOp10>WHO (2009), pp. 10–11.</ref> Kabla ya haya, mnamo mwaka wa 1997, shirika la afya duniani liligawanya ugonjwa huu katika homa isiyotofautishwa, homa ya dengi na homa ya kihemorajiki ya dengi. Shirika la afya duniani lilifanya uamuzi kuwa njia hii ya kugawanya homa ya dengi na ambayo ni ya zamani ilistahili kufanywa kwa njia rahisi. Pia liliamua kuwa njia hiyo ya zamani ilikuwa zuivu: haikuonyesha njia zote ambamo homa ya dengi inaweza kujitokeza. Ingawa uainishaji wa homa ya dengi ulibadilishwa kirasmi, uainishaji wa kale bado unatumika mara kwa mara.<ref name=WHOp10/><ref name=Peads10>{{ cite journal|author=Ranjit S, Kissoon N|title=Homa ya kihemorajiki ya dengi na dalili za ugonjwa|journal=Pediatr. Crit Care Med.|year=2010|month=July|pmid=20639791|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7|volume=12|pages=90–100|issue=1}}</ref><ref name=WHO97/> Katika mfumo wa kale wa shirika la afya duniani wa uainishaji, homa ya kihemorajiki ya dengi iligawanywa katika viwango vinne vinavyoitwa awamu ya I–IV: * Katika awamu ya I, mtu huyo ana joto jingi mwilini. Anavilia kwa urahisi au virusi hupatikana baada ya vipimo vya damu kwa kutumia toniketi. * Katika awamu ya II, hutokwa na damu katika ngozi na sehemu zingine za mwili. * Katika awamu ya III, mtu huyo huonyesha daliliza mshtuko kwenye mzunguko wa damu. * Katika awamu ya IV mtu huyo ana mshtuko mkali kiasi kwamba shinikizo la damu pamoja na mpigo wa moyo haviwezi kusikika<ref name=WHO97>{{cite book|author=WHO|url=http://www.who.int/csr/resources/publications/dengue/012-23.pdf|chapter=Chapter 2: clinical diagnosis|title=Homa ya kihemorajiki ya homa ya dengi: utambuzi, matibabu, kinga na udhibiti|edition=2nd|location=Geneva|publisher=World Health Organization|pages=12–23|year=1997|isbn=9241545003}}</ref>Awamu za III na IV huitwa"sindromu ya mshtuko ya homa ya dengi."<ref name=WHOp10/><ref name=WHO97/> === Vipimo vya maabara === Homa ya dengi inaweza kutambuliwa kwa vipimo vya maabara vya [[mikrobiolojia]].<ref name=WHOp10/>Vipimo vingine vichache tofauti vinaweza kufanywa. Kipimo kimoja (utengaji wa virusi) hutenga (au kugawanya) virusi vya homa ya dengi kwenye vikuza viini (au sampuli) za seli. Aina nyingine ya kipimo (utambuzi wa asidi za kiiniseli) hutafuta [[asidi za kiiniseli]] kwenye virusi kwa kutumia ufundi sanifu uitwao [[msururu wa athari za polima]] (PCR). Kipimo cha tatu (utambuzi wa antijeni) hutafuta [[antijeni]] kwenye virusi. Kipimo hutafuta kwenye damu [[antibodi]] zinazotengenezwa na mwili ili kupigana na virusi vya homa ya dengi<ref name=Guzman10/><ref name=WHOp90>WHO (2009), pp.&nbsp;90–95.</ref> Vipimo vya utengaji wa virusi na utambuzi wa asidi za kiiniseli ni bora kuliko utambuzi wa antijeni. Hata hivyo, gharama ya vipimo hivi ni ghali Na kwa hivyo havipatikani katika sehemu nyingi.<ref name=WHOp90/> Homa ya dengi inapokuwa katika awamu za kwanza, vipimo vinaweza kuwa hasi (kumaanisha havionyeshi kuwa mtu huyo ana ugonjwa huo).<ref name=Peads10/><ref name=Guzman10/> Isipokuwa vipimo vya antibodi, vipimo hivi vya maabara vinaweza kusaidia kutambua homa ya dengi katika awamu ya (mwanzoni) kwanza ya ugonjwa pekee. Hata hivyo, vipimo vya antibodi vinaweza kudhibitisha kuwa mtu ana homa ya dengi katika awamu za mwisho za maambukizi. Mwili hutengeza antibodi maalum ambazo hupigana na virusi vya homa ya dengi baada ya siku 5 hadi 7<ref name=Chen/><ref name=Guzman10/><ref name=Gubler10>Gubler (2010), p.&nbsp;380.</ref> == Kinga == Hakuna chanjo zilizoidhinishwa kuwakinga watu kutokana na virusi vya homa ya dengi.<ref name=White10/> Ili kuzuia maambukizi, Shirika la afya duniani lilipendekeza kudhibiti idadi ya mbu na kuwakinga watu dhidi ya kuumwa na mbu.<ref name=WHOp59>WHO (2009), pp.&nbsp;59–60.</ref><ref name=WHOp137>WHO (2009), p.&nbsp;137.</ref> Shirika la afya duniani lilipendekeza mpango wa kuzuia homa ya dengi (unaoitwa mpango "unganifu wa kudhibiti vekta") ulio na sehemu tano tofauti: * [[Tetea|Utetezi]], uhamasisho wa jamii, na [[Utungaji sheria]] (sheria) unafaa kutumiwa kuimarisha mashirika ya [[afya ya umma]] na jamii * Sehemu zote za jamii zinafaa kufanya kazi pamoja. Hii ni pamoja na [[Sekta ya umma]] (kama vile serikali), sekta ya kibinafsi (kama vile biashara na [[mashirika]]), na sekta ya [[huduma ya afya]] * Njia zote za kudhibiti magonjwa zinafaa kuunganishwa (au kuletwa pamoja), ili[[rasilimali]] zilizoko ziweze kuwa na athari kubwa. * Uamuzi unafaa kufanywa kulingana na ushahidi. Hii itahakikisha kuwa tatuzi (vitu vinavyofanywa ili kuzuia homa ya dengi) zina manufaa. * Maeneo ambapo homa ya dengi ni tatizo yanafaa kupata usaidizi ili yaweze kuongeza uwezo wao wa kukabiliana na ugonjwa huu wenyewe.<ref name=WHOp59/> Shirika la afya duniani pia linapendekeza kufanya vitu maalum ili kudhibiti mbu na kuwakinga watu dhidi ya kuumwa. Njia bora zaidi ya kudhibiti aina ya " Aedes aegypti" ni kuharibu makazi yake.<ref name=WHOp59/> Watu wanafaa kumwaga maji yaliyo kwenye vyombo katika mazingira yao (ili mbu wasitage mayai humo ndani). [[Viua wadudu]] au mbinu zaki [[kibayolojia]] vinaweza pia kutumika katika kudhibiti mbu katika maeneo haya.<ref name=WHOp59/> Wanasayansi wanafikiri kuwa kunyunyiza otganofosfati au kiua wadudu cha pairethroidi hakusaidii.<ref name=Euro10/> Maji yaliyosimama (yasiyotiririka) yanafaa kutolewa kwasababu yanavutia mbu na pia watu wanaweza kuwa na matatizo ya kiafya ikiwa viua wadudu vitaongezeka kwa maji yaliyosimama<ref name=WHOp59/> Ili kuzuia kuumwa na mbu, watu wanaweza kuvaa nguo zinazofunika ngozi yao kikamilifu. Wanaweza kutumia vizuia wadudu (kama vile viowevu vya kuua wadudu), ambayvo husaidia kuwafukuza mbu. (DEET ni bora zaidi) Watu wanaweza pia kutumia neti wanapopumzika.<ref name=Yellow10/> == Udhibiti == Hakuna tiba maalum ya homa ya dengi.<ref name=White10/> Watu tofauti wanahitaji matibabu tofauti kulingana na dalili zao. Watu wengine hupata nafuu kwa kunywa vinywaji tu nyumbani wahudumu wao wa afya wakifuatilia ili kuhakikisha wanapata nafuu. Watu wengine wanahitaji dawa za kupitishwa kwenye mishipa na kupewa damu.<ref name=WHOp32>WHO (2009), pp.&nbsp;32–37.</ref>Mtaalam wa afya anaweza kuamua kumlaza hospitalini ikiwa ana dalili mbaya za hatari, hasa ikiwa ana hali mbaya ya kiafya inayodumu kwa muda mrefu.<ref name=Peads10/> Watu walioambukizwa wanapohitaji viowevu kupitia kwenye mshipa, kwa kawaida huvihitaji kwa siku moja au mbili.<ref name=WHOp32/> Mtaalam wa afya ataongeza kiwango cha viowevu anavyopewa ili mtu huyo aweze kutoa kiwango fulani cha [[mkojo]] (0.5–1 mL/kg/hr). Kiowevu hicho huongezwa hadi hematokriti ya mtu huyo (kiwango cha [[ayoni]] kwenye damu) na ishara muhimu kurejea katika hali yake ya kawaida.<ref name=Peads10/> Kwa sababu ya hatari ya kutokwa na damu, wataalam wa huduma za afya hujaribu kujitenga nataratibu za kiafya zenye madhara kama vile intubesheni ya nasogastri (kuweka tyubu kwenye pua la mtu na kuiteremsha hadi kwenye tumbo), kudunga sindano kwenye misuli (kumpa mtu dawa kwenye misuli moja kwa moja) na kwenye mianya ya ateri (kuweka sindano kwenye ateri).<ref name=Peads10/> [[Asetaminofeni]] (Tylenol) inaweza kutumiwa kudhibiti homa na maumivu. Aina ya dawa ya kuzuia kuvimba inayoitwa [[NSAID]] (kama vile ibuprofeni na asprini) hazifai kutumiwa kwa sababu zinaweza kusababisha kutokwa na damu.<ref name=WHOp32/> Kupewa damu kunafaa kuaza mapema iwapo ishara kuu za mtu huyu zitabadilika au si za kawaida na ikiwa idadi ya seli nyekundu za damu inapungua.<ref name=WHOp40>WHO (2009), pp.&nbsp;40–43.</ref> Ikiwa damu itahitajika, mtu anafaa kupata damu nzima (damu ambayo haijagawanywa katika sehemu tofauti) au kundi la seli nyekundu za damu. Pleteleti (zilitengwa kutoka kwa damu nzima) na plazma – mbichi iliyoganda huwa haipendekezwi.<ref name=WHOp40/> Mtu anapokuwa katika awamu ya kupata nafuu kutokana na homa ya dengi, hatapewa tena viowevu kupitia mishipani ili asiweze kupata limbiko la viowevu mwilini mwake.<ref name=Peads10/> Ikiwa kiowevu kitakuwa kingi na dalili kuu ziwe dhabiti(zisizobadilika) ni vyema kuacha kumpa viowevu zaidi.<ref name=WHOp40/> Ikiwa mtu hako tena katika awamu ya hatari ya ugonjwa huu, anaweza kupewa diuretiki ya kitanzi kama vile furosemidi (Lasix). Hii inaweza kusaidia kuondoa viowevu zaidi kwenye damu yake.<ref name=WHOp40/> == Uwezekano == Watu wengi walio na homa ya dengi hupata nafuu na hawapati matatizo yoyote baadaye.<ref name=WHOp10/> Bila matibabu, asilimia 1 hadi 5 ya watu walioambukizwa (1 hadi 5 katika kila watu 100) hufariki kutokana na homa ya dengi.<ref name=Peads10/> Kwa kupata matibabu yanayofaa, chini ya asilimia 1 hufariki.<ref name=WHOp10/> Hata hivyo, kwa watu walio na homa kali ya dengi, asilimia 26 hufariki (26 kwa kila 100)<ref name=Peads10/> Homa ya dengi imeenea sana katika zaidi ya nchi 110.<ref name=Peads10/> Kila mwaka, watu milioni 50 hadi 100 ulimwenguni huambukizwa. Pia husababisha watu nusu milioni kulazwa hospitalini<ref name=White10/> na takriban vifo 12,500 hadi 25,000 ulimwenguni kila mwaka.<ref name=India10/><ref>{{cite web|author=WHO media centre|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs117/en/|title=Dengue and dengue haemorrhagic fever|date=March 2009|publisher=World Health Organization|accessdate=2010-12-27}}</ref> Homa ya dengi ndio ugonjwa wa virusi ulioenea sana ambao huenezwa na [[wadudu]].<ref name=Life10/> Homa ya dengi inakisiwa kuweza kusababisha ulemavu kwa maisha ya mtu kwa taktiban miaka 1600 kwa kila milioni moja ya watu. Hii ina maana kuwa kwa kila milioni moja ya watu, homa ya dengi husababisha takriban miaka 1600 ya maisha kupotea. Hii ni takriban ni karibu sawa na athari zinazosababishwa na magonjwa mengine ya utotoni na ya tropiki kama vile kifua kikuu.<ref name=Guzman10/> Homa ya dengi inakisiwa kuwa ugonjwa wa pili muhimu wa tropiki baada ya[[malaria]].<ref name=Peads10/> Shirika la afya duniani pia huainisha denge kama mojawapo wa magonjwa 16 ya tropiki yaliyotelekezwa (kumaanisha kuwa haichukuliwi kuwa jambo zito ipasavyo).<ref>{{cite web|author=WHO media centre|url=http://www.who.int/neglected_diseases/diseases/en/|title=Diseases covered by NTD Department|publisher=World Health Organization|accessdate=2010-12-27}}</ref> Homa ya dengi inazidi kuenea ulimwenguni. Katika mwaka wa 2010, homa ya dengi ilikuwa imeenea mara 30 zaidi ikilinganishwa na mwaka wa 1960.<ref name=WHOp3>WHO (2009), p.&nbsp;3.</ref> Mambo mengi yanakisiwa kusababisha kuongezeka kwa denge. Watu wengi wanaishi mijini. Idadi ya watu ulimwenguni inaongezeka. Watu wengi wanasafiri kimataifa (kati ya nchi). [[Halijoto duniani]] pia inakisiwa kusababisha ongezeko la homa ya dengi.<ref name=White10/> Homa ya dengi hutokea sana katika eneo la[[ikweta]]. Watu bilioni 2.5 wanaishi katika maeneo ambapo homa ya dengi hutokea. Asilimia 70 ya watu hawa wanaishi Asia na Pasifiki.<ref name=WHOp3/> Marekani asilimia 2.9 hadi 8 ya watu wanaorudi kutoka katika sehemu zilizo na homa ya dengi na wana joto jingi, waliambukizwa walipokuwa wakisafiri<ref name=Yellow10/> Katika kundi hili la watu, homa ya dengi ndiyo maambukizi ya pili katika kuenea yaliyotambuliwa baada ya malaria<ref name=Chen/> == Historia == Mara ya kwanza kuandika kuhusu dengi ilikuwa takribani miaka mingi iliyopita. Ensaiklopidia ya tiba ya Uchina kutoka katika Nasaba ya Jin (iliyokuwepo tangu 265 hadi 420 AD) ilizungumzia kumhusu mtu ambaye huenda alikuwa na homa yadengi. Kitabu hicho kilizungumzia "sumu ya maji" iliyosababishwa na wadudu wanaopaa.<ref name=EID06/><ref name=Gubler98>{{cite journal|author=Gubler DJ|title=Dengue and Dengue Hemorrhagic Fever|journal=Clin. Vidubini. Rev.|volume=11|issue=3|pages=480–96|year=1998|month=July|pmid=9665979|pmc=88892|url=http://cmr.asm.org/cgi/content/full/11/3/480|access-date=2013-11-28|archive-date=2011-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20111025220433/http://cmr.asm.org/cgi/content/full/11/3/480|dead-url=yes}}</ref>Kunazo pia nakala zilizoandikwa tangu karne ya 17 (miaka ya 1600) kuhusu kinachoweza kuwa [[epidemiki]] ya homa ya dengi (ambapo ugonjwa huo ulienea kwa haraka kwa muda mfupi). Ripoti za hapo awali za epidemiki ya homa ya dengi huenda ni za tangu mwaka ya 1779 na 1780. Ripoti hizi zinazungumzia epidemiki iliyomaliza Asia, Afrika na Kaskazini mwa Marekani.<ref name=Gubler98/> Tangu wakati huo hadi mwaka wa 1940, hapakuwa na epidemiki nyingine nyingi.<ref name=Gubler98/> Katika mwaka wa 1906, wanasayansi walidhibitisha kuwa watu walipata maambukizi kutokambu aina ya ''Aedes''. Katika mwaka wa 1907, wanasayansi walionyesha kuwa homa ya dengi husababishwa na virusi. Huu ulikuwa ugonjwa wa pili kuonyeshwa kusababishwa na virusi. (Wanasayansi walikuwa tayari washadhibitisha kuwa virusi husababisha homa ya manjano).<ref name=Henchal>{{cite journal|author=Henchal EA, Putnak JR|title=The dengue viruses|journal=Clin. Vidubini. Rev.|volume=3|issue=4|pages=376–96|year=1990|month=October|pmid=2224837|pmc=358169|url=http://cmr.asm.org/cgi/reprint/3/4/376|doi=10.1128/CMR.3.4.376|access-date=2013-11-28|archive-date=2011-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20110725021730/http://cmr.asm.org/cgi/reprint/3/4/376|dead-url=yes}}</ref>John Burton Cleland na Joseph Franklin Siler walizidi kutafiti kuhusu virusi vya homa ya dengi,na kutambua jinsi vinavyoenea.<ref name=Henchal/> Homa ya dengi ilianza kuenea kwa haraka katika na baada ya Vita vya Pili Duniani. Hii inakisiwa kuwa kutokana na vita kubadili [[mazingira]] kwa njia tofauti. Aina tofauti za homa ya dengi pia huenea katika maeneo mapya. Kwa mara ya kwanza watu walianza kupata homa ya kihemorajiki ya dengi. Aina hii kali ya ugonjwa huu iliripotiwa kwa mara ya kwanza nchini Ufilipino mnamo mwaka wa 1953. Kufikia miaka ya 1970, homa ya kihemorajiki ya dengi ilikuwa kisababishi kikuu cha vifo kwa watoto. Ilikuwa pia imeanza kutokea Marekani na Pasifiki.<ref name=Gubler98/> Homa ya kihemorajiki ya dengi na dalili za sindromu ya mshtuko ya dengi ziliripotiwa kwa mara ya kwanza katika Marekani ya Kati na Kusini mwaka wa 1981. Wakati huu, wataalam wa afya waligundua kuwa watu ambao walikuwa tayari wamepata aina ya 1 ya virusi vya dengi walikuwa wakipata aina ya 2 miaka michache baadaye.<ref name=Gould/> === Historia ya neno hili === Haijulikani sana mahali ambapo neno "dengi" lilitokea. Watu wengine hukisia kuwa linatoka katika [[Lugha ya kiswahili|Swahili]] kirai ''Ka-dinga pepo'' Kirai hiki kinazungumzia kuhusu huo ugonjwa kusababishwa na pepo za kishetani<ref name=EID06/> Neno la kiswahili ''dinga'' linakisiwa kutoka katika neno la [[lugha ya kihispania|Kihispania]] ''dengi''. Neno hili linamaanisha "makini". Huenda neno hilo lilitumika kumwelezea mtu aliyeathiriwa na maumivu ya mifupa yanayotokana na homa ya dengi; uchungu huo ungemfanya mtu kutembea kwa makini.<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=dengue|title=Etymology: dengue|year=2001|work=Online Etymology Dictionary|author=Harper D|accessdate=2008-10-05}}</ref> Hata hivyo, pia kuna uwezekano kuwa neno hilo la Kihispania lilitokea katika lugha ya kiswahili na sio ilivyosemwa hapo awali.<ref name=EID06>{{cite journal|author=Anonymous|title=Etymologia: dengue|journal=Emerg. Infec. Dis.|year=2006|volume=12|page=893|url=http://www.cdc.gov/ncidod/eid/vol12no06/pdfs/etymology.pdf|issue=6}}</ref> Watu wengine hukisia kuwa neno "dengi" lilitokea nchini [[West Indies]]. Nchini West Indies, watumwa walioathiriwa na homa ya dengi walisemekana kusimama na kutembea kama "mlimbwende". Kwa sababu ya haya ugonjwa huo pia uliitwa "homa ya mlimbwende"<ref>{{cite web|author=Anonymous|url=http://www.medterms.com/script/main/art.asp?articlekey=6620|title=Definition of Dandy fever|work=MedicineNet.com|date=1998-06-15|accessdate=2010-12-25|archivedate=2011-06-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110605231418/http://www.medterms.com/script/main/art.asp?articlekey=6620}}</ref><ref name=Hal08>{{cite book|author=Halstead SB|title=Dengue (Tropical Medicine: Science and Practice)|publisher=Imperial College Press|location=River Edge, N.J|year=2008|pages=1–10|isbn=1-84816-228-6|url=http://books.google.com/books?id=6zLd9mFwxwsC&pg=PA1}}</ref> Neno" homa ya kuvunja mifupa" lilitumika kwa mara ya kwanza na Benjamin Rush aliyekuwa daktari (fizishiani) na [[Mmoja wa waanzilishi wa taifa la Marekani|"Mwanzilishi"]]. Katika mwaka wa 1789, Rush alitumia jina "homa ya kuvunja mifupa” katika ripoti inayohusu kuzuka kwa dengi mwaka wa 1780 nchini Philadelphia. Katika ripoti hiyo, Rush alitumia sana neno rasmi "homa ya kuondoa nyongo".<ref name=Barrett09/><ref>{{cite book|author=Rush AB|year=1789|chapter=An account of the bilious remitting fever, as it appeared in Philadelphia in the summer and autumn of the year 1780|title=Medical enquiries and observations|pages=104–117|publisher=Prichard and Hall|location=Philadelphia}}</ref> Neno "homa ya dengi halikutumika sana hadi baada ya mwaka wa 1828.<ref name=Hal08/> Kabla ya hapo, watu tofauti walitumia majina tofauti kwa ugonjwa huo. Kwa mfano, homa ya dengi pia iliitwa "homa ya kuvunja moyo" na "la dengue"<ref name=Hal08/> Majina mengine pia yalitumika kwa dengi kali: kwa mfano, "thrombocytopenic purpura ya kuambukiza", "Philippine," "Thai," na "homa ya kihemorajiki ya Singapore".<ref name=Hal08/> == Utafiti == Wanasayansi wanazidi kufanya [[utafiti]] wa njia za kukinga na kutibu homa ya dengi. Watu pia wanajaribu kudhibiti mbu,<ref name=WHOp71>WHO (2009), p.&nbsp;71.</ref> kutengeneza dawa ya chanjo na kutengeneza dawa ya kupigana na virusi hivi.<ref name=WHOp137>WHO (2009) p. 137–146.</ref> Vitu vingi rahisi vimefanywa ili kudhibiti mbu. Vingine vya vitu hivi vimefaulu. Kwa mfano,[[Guppy|guppies]] (''Poecilia reticulata'') au [[kopepodi]] wanaweza kuwekwa kwenye maji yosiyotiririka ili waweze kula [[Kiluwiluwi|Viluwiluwi]] (mayai) wa mbu.<ref name=WHOp71/> Wanasayansi wanazidi kujitahidi kutengeneza dawa ya chanjo ya kuwakinga watu kutokana na aina zote nne za dengi.<ref name=WHOp137/> Wanasayansi wengine wanahofia kuwa chanjo inaweza kuongeza hatari zaidi ya ugonjwa huu kupitia uwezekano unaotokana na antibodi “(ADE)”.<ref name=Webster>{{cite journal|author=Webster DP, Farrar J, Rowland-Jones S|title=Progress towards a dengue vaccine|journal=Lancet Infect Dis|volume=9|issue=11|pages=678–87|year=2009|month=November|pmid=19850226|doi=10.1016/S1473-3099(09)70254-3}}</ref>Chanjo bora zaidi na inayowezekana inaweza kuwa na sifa chache tofauti. Kwanza, itakuwa salama. Pili, itafanya kazi baada ya sindano mbili au tatu. Tatu, itakinga dhidi ya aina zote tatu za virusi vya dengi. Nne, haitasababisha ADE. Tano, itakuwa rahisi kusafirisha na kuweka (kuweka hadi itakapotakikana). Sita, itakuwa ya gharama ya chini na kuwa ya kumudu (bei inayofaa)<ref name=Webster/> Chanjo chache zilikuwa zimejaribiwa kufikia mwaka wa 2009.<ref name=Guzman10/><ref name=Barrett09>{{cite book|author=Barrett AD, Stanberry LR|title=Vaccines for biodefense and emerging and neglected diseases|publisher=Academic|location=San Diego|year=2009|pages=287–323|isbn=0-12-369408-6|url=http://books.google.co.uk/books?id=6Nu058ZNa1MC&pg=PA289}}</ref><ref name=Webster/> Wanasayansi wanaamini kuwa dawa ya kwanza ya chanjo itaweza kupatikana madukani ifikiapo mwaka wa 2015.<ref name=WHOp137/>fi Wanasayansi pia wanazidi kujitahidi kutengeneza dawa za kupigana dhidi ya virusi kutibu maambukizzi ya homa ya dengi na kuwakinga watu kutokana na maabukizi zaidi.<ref name=Sampath>{{cite journal|author=Sampath A, Padmanabhan R|title=Molecular targets for flavivirus drug discovery|journal=Antiviral Res.|volume=81|issue=1|pages=6–15|year=2009|month=January|pmid=18796313|pmc=2647018|doi=10.1016/j.antiviral.2008.08.004}}</ref><ref name=Noble>{{cite journal|author=Noble CG, Chen YL, Dong H, ''et al.''|title=Strategies for development of Dengue virus inhibitors|journal=Antiviral Res.|volume=85|issue=3|pages=450–62|year=2010|month=March|pmid=20060421|doi=10.1016/j.antiviral.2009.12.011}}</ref>Pia wanafanya juhudi ili kugundua muundo wa proteni za virusi hivi. Hii inaweza kuwasaidia kutengeneza dawa bora zaidi za kukabiliana na dengi.<ref name=Noble/> == Tanbihi == {{Reflist|2}} == Marejeo == {{Refbegin}} * <span id="refGubler2010" class="citation">{{cite book|author=Gubler DJ|editor=Mahy BWJ, Van Regenmortel MHV|title=Desk Encyclopedia of Human and Medical Virology|chapter=Dengue viruses|publisher=Academic Press|location=Boston|year=2010|isbn=0-12-375147-0|url=http://books.google.com/books?id=nsh48WKIbhQC&pg=PA372|pages=372–82}}</span> * <span id="refWHO2009" class="citation">{{cite book|author=WHO|url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2009/9789241547871_eng.pdf|title=Dengue Guidelines for Diagnosis, Treatment, Prevention and Control|location=Geneva|publisher=World Health Organization|year=2009|isbn=9241547871|access-date=2013-11-28|archive-date=2012-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20121017230435/http://whqlibdoc.who.int/publications/2009/9789241547871_eng.pdf|url-status=dead}}</span> {{Refend}} [[Jamii:Maradhi ya kuambukiza]] 7mhyoi8p6n0athz7mzhaivj3kh568iz 0 70143 1607753 1603318 2026-10-14T02:58:21Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607753 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = Gout | Image = The gout james gillray.jpg | Alt = A small creature with sharp teeth is biting into a swollen foot at the base of the big toe | Caption = ''Gout'', a 1799 caricature by [[James Gillray]] | DiseasesDB = 29031 | ICD10 = {{ICD10|M|10||m|05}} | ICD9 = {{ICD9|274.00}} {{ICD9|274.1}} {{ICD9|274.8}} {{ICD9|274.9}} | ICDO = | OMIM = 138900 | OMIM_mult = {{OMIM2|300323}} | MedlinePlus = 000422 | eMedicineSubj = emerg | eMedicineTopic = 221 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|med|924}} {{eMedicine2|med|1112}} {{eMedicine2|oph|506}} {{eMedicine2|orthoped|124}} {{eMedicine2|radio|313}} | MeshID = D006073 }} '''Jongo''' (pia '''podagra''' inapohusisha kidole gumba cha mguu; [[ing.]] ''gout'')<ref name=Egg2007/> huwa [[Ugonjwa|hali ya kimatibabu]]. Kwa kawaida, jongo hutambulika kwa maambukizi makali ya mara kwa mara ya [[athritisi yenye inflamesheni]]—ambayo ni [[efusheni ya jointi|kufura kwa jointi]]iliyo nyekundu, laini, na chungu.[[Jointi ya mifupa ya metatasu na ya vidole vya mguu| jointi ya metatasu na ya mifupa ya vidole vya mguu]] katika mzizi wa mfupa wa kidole gumba cha mguu na metatasu ya kwanza [[haluksi|kidole kikubwa cha mguu]] ndiyo inayoathirika mara nyingi zaidi. Hali hii huchangia takriban asilimia 50 ya maambukizi yote. Jongo pia hujitokeza kama [[tofasi]], [[mawe ya figo]], au [[nefropathi ya figo]]. Jongo pia husababishwa na ongezeko la viwango vya [[asidi ya mkojo]] katika [[damu]] ambayo huganda. Fuwele huwekezwa kwenye viungo, [[kano]], na [[tishu (bayolojia)|tishu]]zilizo karibu. Jongo hutambulika fuwele zinapogunduliwa katika kiowevu cha jointi. Matibau ya kutumia [[dawa zisizo na steroidi zinazoondoa inflamesheni]],[[steroidi]], au [[kolkisini]] huimarisha afya. Punde tu maambukizi yanapopunguka, kiwango cha asidi ya mkojo kinaweza kushushwa kwa kubadili mienendo ya kiafya. Watu wanaopata maambukizi mara kwa mara wanaweza kupendekezewa [[allopurinol]] au [[probenecid]] ili kuzuia dalili kwa muda mrefu. Jongo imeongezeka katika miongo ya hivi karibuni. Ugonjwa huu huathiri takriban asilimia moja hadi mbili ya watu wa[[nchi za magharibi|Magharibi]] katika wakati fulani maishani mwao. Hali hii inahusika na kuongezeka kwa visababishi hatari katika uma.[[Usumbufu wa umetaboli]] (ambao ni mkusanyiko wa matatizo ya kimatibabu ambayo yanapotokea kwa pamoja huongeza hatari ya kupata magonjwa ya moyo na mishipa ya damu na kisukari), [[matarajio ya urefu wa maisha]] marefu, na mabadiliko ya lishe ndivyo vipengele vikuu vya hatari ya kupata ugonjwa huu. Jongo ilikuwa ikijulikana kihistoria kama ugonjwa wa wafalme au matajiri ". ==Ishara na dalili== [[Image:Gout2010.JPG|thumb|alt=|mtazamo wa upande wa mguu kuonyesha eneo lekundu la ngozi ya juu ya jointi chini ya kidole gumba cha mguu|Jongo inayotokea kwenye[[jointi ya mifupa ya metatasu na ya vidole vya mguu| jointi ya metatasu na ya mifupa ya vidole vya mguu]] ya kidole gumba cha mguu. Angalia wekundi wa ngozi juu ya kiungo]] Jongo inaweza kujitokeza kwa njia mbali mbali, ingawa ile iliyo ya kawaida zaidi ni [[athritisi inayosababisha inflamesheni]] (jointi nyekundu, iliyofura na yenye joto na uchungu)inayojirudia mara kwa mara.<ref name=Review08/> Jointi ya metatasu na falaniksi katika mzizi wa [[kidole gumba cha mguu|kidole gumba cha mguu]] huathirika mara nyingi ambapo inajumuisha nusu ya visa vyote<ref name=PM2010/> Viungo vinginge kama visigino, magoti, vifundo na vidole vya mikono vinaweza kuathirika pia.<ref name=PM2010/> Maumivu ya jointi huanza kwa muda wa saa 2–4&nbsp; na wakati wa usiku.<ref name=PM2010/> Dalili hizi hutokea usiku kwa sababu ya kiwango cha chini cha joto mwilini.<ref name =Egg2007/> Dalili zingine zinazoweza kutokea ni kama vile [[uchovu (kimatibabu)|uchovu]] na kiwango cha juu cha [[homa]]. <ref name=Egg2007/><ref name=PM2010/> Kiwango cha juu cha [[asidi ya mkojo]] katika damu kwa muda mwingi ([[hipaurikemia]]) kinaweza kusababisha dalili zingine kama vile uwekezaji wa fuwele gumu za asidi ya mkojo zisizo chungu ziitwazo [[tofasi]]. Tofasi inayokua kwa kasi inaweza kusababisha [[arthritisi ya muda mrefu]] kutokana na mifupa kuisha)<ref name=Egg2007/> Kiwango cha juu cha asidi ya mkojo katika damu pia kinaweza kusababisha mawe kutokea katika [[figo]]. Jambo hili husababisha kuundika kwa [[mawe ya figo|mawe]], likifuatiwa na[[nefrophathi kali ya asidi ya mkojo|nefropathi ya figo]].<ref name=German09/> ==Kisababishi== [[Hipaurikemia]] ndicho kisababishi kikuu cha jongo. Hali hii husababishwa na vipengele kadhaa, ikiwa ni pamoja na chakula, na sifa za kibaolojia. Jongo pia inaweza kusababishwa na mwili kutoweza kuondoa[[asidi ya mkojo# uyeyukaji wa asidi ya mkojo|ya figo]], chumvi za asidi ya mkojo.<rejeo=Review08/> Glandi za figo ambazo haziondoi asidi ya mkojo ya kutosha ni kisababishi kikuu cha hipaurikemia kwa takriban asilimia 90 tukio hizi. Kuwepo kwa asidi nyingi ya mkojo katika damu ni kisababishi katika visa vya chini ya asilimia 10 <rejeo=Lancet2010/> Takriban asilimia 10 ya watu wenye hipaurikemia hupata jongo katika wakati fulani maishani mwao.<ref name="pmid18327257">{{cite journal |author=Vitart V, Rudan I, Hayward C, ''et al.'' |title=SLC2A9 is a newly identified urate transporter influencing serum urate concentration, urate excretion and gout |journal=Nat. Genet.|volume=40 |issue=4 |pages=437–42 |year=2008 |month=April |pmid=18327257 |doi=10.1038/ng.106 |url=}}</ref> Hatari ya kupata jongo hutofautiana kulingana na hali ya hipaurikemia. Wakati asidi ya mkojo katika damu ni kati ya 415 na 530&nbsp;μmol/L (7 na 8.9&nbsp;mg/dL), hatari ya kupata jongo ni asilimia 0.5 kwa mwaka. Watu walio na kiwango cha asidi ya mkojo katika damu cha zaidi ya 535&nbsp;μmol/L (9&nbsp;mg/dL) wako katika hatari ya asilimia 4.5 ya kupata jongo.<ref name=Egg2007/> ===Mwenendo wa kimaisha=== Asilimia 12 ya visababishi vyote vya jongo hutokana na lishe.<ref name=Review08/> Unywaji pombe, vinywaji vyenye sukari nyingi ya ki[[fraktosi]], nyama na chakula cha baharini kinaweza kuchangia kuwepo kwa ugonjwa huu.<ref name=Nature2009/><ref>{{cite journal|last=Weaver|first=AL|title=Epidemiology of gout|journal=Cleveland Clinic journal of medicine|date=2008 Jul|volume=75 Suppl 5|pages=S9–12|pmid=18819329}}</ref> Visababisha vingine ni pamoja na [[majeraha ya mwili]] na upasuaji.<ref name=Lancet2010/> Utafiti wa hivi karibuni umefutilia mbali imani kuhusu vipengele vya lishe ambavyo kwa wakati mmoja viliaminiwa kusababisha ugonjwa huu. Utumiaji wa mboga iliyo na[[purini]](k.v., maharagwe, mbaazi, dengu, na mchicha), na protini kwa jumla haiwezi kuchangia kuwepo kwa jongo.<ref>{{cite journal |author=Choi HK, Atkinson K, Karlson EW, Willett W, Curhan G |title=Purine-rich foods, dairy and protein intake, and the risk of gout in men |journal=N. Engl. J. Med. |volume=350|issue=11 |pages=1093–103 |year=2004 |month=March |pmid=15014182 |doi=10.1056/NEJMoa035700 |url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2004-03-11_350_11/page/1092}}</ref><ref name=Epi2008/> Utumiaji wa [[kahawa]], [[vitamini C]], na [[vyakula vya asili ya maziwa]] pamoja na kufanya mazoezi ya mwili yameonekana kupunguza hatari kupata ugonjwa huu.<ref>{{cite journal |author=Hak AE, Choi HK|title=Lifestyle and gout |journal=Curr Opin Rheumatol |volume=20 |issue=2 |pages=179–86 |year=2008 |month=March |pmid=18349748|doi=10.1097/BOR.0b013e3282f524a2 |url=}}</ref><ref>{{cite journal |author=Williams PT |title=Effects of diet, physical activity and performance, and body weight on incident gout in ostensibly healthy, vigorously active men |journal=Am. J. CL. Nutr. |volume=87 |issue=5 |pages=1480–7 |year=2008|month=May |pmid=18469274 |doi= |url=}}</ref><ref name=Life2010>{{cite journal |author=Choi HK |title=A prescription for lifestyle change in people with hyperuricemia and gout |journal=Curr Opin Rheumatol |volume=22 |issue=2 |pages=165–72 |year=2010 |month=March |pmid=20035225|doi=10.1097/BOR.0b013e328335ef38 |url=}}</ref> Hii inaminiwa kuwa ni kwa sababu ya uwezo wake wa kupunguza [[kupinga insulini]].<ref name=Life2010/> ===Vipengele vya kibayolojia vilivyorithiwa=== Vipengele vya kibayolojia vilivyorithiwa huusika kwa asilimia 60 ya [[Mabadiliko ya kijenetiki|mabadiliko]] katika kiwango cha asidi ya mkojo.<ref name=Lancet2010/>[[Jeni]] mbili ziitwazo [[SLC2A9]] na [[ABCG2]] kwa kawaida huhusishwa na jongo. Mabadiliko katika jeni hizi yanaweza kuzidisha maradufu hatari ya kupata ugonjwa huu.<ref>{{cite journal|last=Merriman|first=TR|coauthors=Dalbeth, N|title=The genetic basis of hyperuricaemia and gout.|journal=Joint, bone, spine : revue du rhumatisme|date=2011 Jan|volume=78|issue=1|pages=35–40|pmid=20472486}}</ref> Hali chache za kibayolojia ambazo ni nadra, ikiwa ni pamoja na [[protini ya Tamm-Horsfall | nefropathi ya kihipaurikemi ya watoto katika familia]], [[ugonjwa wa figo aina ya sisitiki ya medula]], [[PRPSAP1|uundaji wa phosphoribosylpyrophosphate]]mazoezi mengi ya mwili, na uchache wa[[hypoxanthine-guanine phosphoribosyltransferase]] kama unavyopatikana katika [[sindromu ya Lesch-Nyhan]], hufanywa tata zaidi na kuwepo kwa jongo.<ref name=Lancet2010/> ===Hali za kimatibabu=== Mara nyingi jongo hutokea pamoja na matatizo mengine ya kimatibabu. [[Sindromu ya kimetaboli]], muungano wa [[unene wa kupindukia wa fumbatio]], [[shinikizo la juu la damu]],[[ukinzani wa insulini]], na [[Disilipidemia|kiwango cha mafuta kisicho cha kawaida]] hutokea kwa karibu asilimia 75 ya visa vyote.<ref name=PM2010/> Hali zingine zinazotokea kufuatia jongo ni pamoja na : [[polisthemia]], [[sumu ya ledi]], [[matatizo ya figo]], [[anemia ya haemolitiki]], [[soriasisi]], na [[uhamisho wa ogani|uhamisho wa ogani yote]].<ref name=Lancet2010/><ref name="pmid16392875">{{cite journal |author=Stamp L, Searle M, O'Donnell J, Chapman P |title=Gout in solid organ transplantation: a challenging clinical problem |journal=Drugs |volume=65 |issue=18 |pages=2593–611 |year=2005 |pmid=16392875 |doi=|url=}}</ref> Hatari ya wanaume kupata jongo huzidi mara tatu ikiwa wana [[kielezo cha uzani wa mwili]] cha zaidi ya 35.<ref name=Epi2008/> Utumizi wa muda mrefu wa pombe iliyo na ledi huchangia katika kuugua jongo kwa sababu ya mathara ya ledi kwenye utendakazi wa figo.<ref>{{cite journal |author=Loghman-Adham M |title=Renal effects of environmental and occupational lead exposure |url=https://archive.org/details/sim_environmental-health-perspectives_1997-09_105_9/page/928 |journal=Environ. Health Perspect. |volume=105 |issue=9 |pages=928–38 |year=1997|month=September |pmid=9300927 |pmc=1470371 |doi= 10.2307/3433873|publisher=Brogan & Partners |jstor=3433873}}</ref> [[sindromu ya Lesch-Nyhan]] mara nyingi huusishwa na athritisi ya jongo ===Matibabu=== [[Diuretiki]] huhusishwa na kuwepo kwa jongo. Hata hivyo, kipimo kidogo cha [[hydrochlorothiazide]] hakionekani kuongeza hatari ya kupata ugonjwa huu<ref name=CFP09/> Dawa zingine zinazohusishwa na kusababisha jongo ni [[niacin]] na [[aspirin]] (asidi ya acetylsalicylic).<ref name=Nature2009/> [[Dawa zinazokandamiza kingamwili]], [[ciclosporin]] na [[tacrolimus]] pia huhusishwa na jongo.,<ref name=Lancet2010/> Matumizi ya[[Tacrolimus]] pamoja na hydrochlorothiazide huwa na uwezekano mkubwa wa kupata jongo.<ref>{{cite book |editor1-first=Gary S. |editor1-last=Firestein, MD |editor2-first=Ralph C. |editor2-last=Budd, MD |editor3-first=Edward D. |editor3-last=Harris Jr., MD |editor4-first= Iain B. |editor4-last=McInnes PhD, FRCP |editor5-last=Ruddy, MD|editor6-last=Sergent, MD |title=KELLEY'S Textbook of Rheumatology |url=https://archive.org/details/textbookofrheuma0000gary |edition=8th |year=2008 |publisher=Elsevier |isbn=978-1-4160-4842-8 |chapter=Chapter 87: Jongo na Hyperuricemia |editor-first=Shaun |editor3-given=John S.}}</ref> ==Pathofisiolojia== [[Image:Harnsäure Ketoform.svg|thumb|alt=muundo wa elementi ya kiogani: 7,9-dihydro-1H-purine-2,6,8(3H)-trione|[[asidi ya mkojo]]]] Jongo ni hali inayotokana na [[umetaboli wa purini]],<ref name=Lancet2010/> na hutokea wakati kipengele chake cha mwisho, [[asidi ya mkojo]], huganda kama monosodiamu ya figo. Damu huwekeza fuwele hizi kwenye jointi, kano na kwenye tishu zilizo karibu.<ref name=Nature2009/> Fuwele hizi baadaye huchochea mwitikio wa mfumo wa[[kingamwili]] [[inflamesheni|ya inflamesheni]] <ref name=Nature2009/> pamoja na protini kuu katika mfumo wa mwili wa kuitikia inflamesheni. Mojawapo ya protini hizi ni[[interleukin 1β]].<ref name=Lancet2010/> [[Urikesi]] huhitajika ili kuyeyusha asidi ya mkojo. Upoteaji wa [[urikesi]] katika harakati ya kubadilika, katika binadamu na [[jamii ya nyani]] umefanya hali hii kuwepo kwa wingi. <ref name=Lancet2010/> Vichochezi vinavyofanya asidi ya mkojo kulimbikizana katika damu havijaeleweka vyema. Ingawa asidi hii inaweza kuganda katika kiwango cha kawaida, kuna uwezekano mkubwa wa kuganda kiwango chake kinapoongezeka.<ref name=Nature2009/><ref name="pmid17595458">{{cite journal |author=Virsaladze DK, Tetradze LO, Dzhavashvili LV, Esaliia NG, Tananashvili DE|title=[Levels of uric acid in serum in patients with metabolic syndrome] |language=Russian |journal=Georgian Med News |volume= |issue=146 |pages=35–7|year=2007 |month=May |pmid=17595458 |trans_title=Levels of uric acid in serum in patients with metabolic syndrome }}</ref> Vipengele vingine vinavyokisiwa kuwa vikuu katika kuchochea tukio kali la athritisi ni pamoja na baridi, mabadiliko ya kasi ya kiwango cha asidi ya mkojo [[asidiosisi]],<ref name="pmid12672211">{{cite journal| author = Moyer RA, John DS| title = Acute gout precipitated by total parenteral nutrition| journal = The Journal of rheumatology| volume = 30| issue = 4| pages = 849–50| year = 2003| month = April| pmid = 12672211| doi = | url =https://archive.org/details/sim_journal-of-rheumatology_2003-04_30_4/page/849| issn = }}</ref><ref name="pmid7783706">{{cite journal| author = Halabe A, Sperling O| title = Uric acid nephrolithiasis| journal = Mineral and electrolyte metabolism|volume = 20| issue = 6| pages = 424–31| year = 1994| pmid = 7783706| doi = | url = | issn = }}</ref> upungufu wa maji ya jointi [[matriksi ya nje ya seli]]protini kama vile [[proteojilikansi]], [[kolajeni]], na [[salfeti ya kodroitini]].<ref name=Lancet2010/> Ongezeko la kutuama wakati wa baridi hueleza kwa kadri sababu ya kuathiriwa kwa jointi za miguu mara nyingi.<ref name=Review08/> Mabadiliko ya kasi ya asidi ya mkojo hutokea kufuatia vipengele kadhaa, ikiwemo, jeraha, upasuaji [[kimotherapi]], diuretiki na kusitisha au kuanzisha [[allopurinol]].<ref name=Egg2007/> ==Utambuzi== [[Picha:Gichtfuss im Roentgenbild 002.png|thumb|Jongo kwenye [[eksirei-]] inayoonyesha mguu wa kushoto. Jongo hutokea kwa kawaida katika eneo la chini ya jointi ya kidole gumba cha mguu. Pia tazama tishu zilizofura katika sehemu ya nje ya mpakani mwa mguu.]] [[Picha:Fluorescent uric acid.JPG|thumb|alt= fuwele nyingi za umbo la sindano za rangi nyingi katika mandhari ya rangi ya zambarau|Fuwele nyembamba za asidi ya mkojo kutoka katika sampuli ya[[kiowevu cha sinovia]] iliyopigwa picha kwa mikroskopu yenye [[Kutawanywa (mawimbi)|mwangaza uliotawanywa]]. Uundaji wa fuwele za asidi ya mkojo kwenye kiungo huhusishwa na jongo.]] Katika mtu mwenye hipaurikemia na podagra klasiki, jongo inaweza kutambuliwa na kutibiwa bila kufanya uchunguzi zaidi. Ikiwa kuna tashwishi kuhusu utambuzi, uchunguzi wa kiowevu cha sinovia unapaswa kufanywa. <ref name=Egg2007/> [[Eksirei]] ni muhimu katika kutambua jongo kali pekee. [[Eksirei]] hazitumiki kutibu maambukizi hatari ya jongo.<ref name=Lancet2010/> ===Kiowevu cha sinovia=== Utambuzi mkamilifu wa jongo hutegemea kutambuliwa kwa [[ya figo|fuwele za figo vya aina ya monosodium]] katika [[kioweveu cha sinovia]] au [[tofasi]].<ref name=PM2010>{{cite journal |author=Schlesinger N |title=Diagnosing and treating gout: a review to aid primary care physicians |journal=Postgrad Med|volume=122 |issue=2 |pages=157–61 |year=2010 |month=March |pmid=20203467 |doi=10.3810/pgm.2010.03.2133 |url=}}</ref> Sampuli zote za kioweveu cha sinovia zilizotolewa kwenye jointi zenye inflamesheni zisizotambuliwa zinapaswa kuchunguzwa kuhahiki kama kuna fuwele hizi<ref name=Lancet2010/> Fuwele hizi huonekana zikiwa na umbo la sindano na zenye nguvu za [[kuchepuka]] zinapotazamwa kwa makroskopu yenye[[mwangaza uliotawanywa]]. Uchunguzi huu ni mgumu kufanywa na mara nyingi huhitaji mtaalamu.<ref name="pmid18299687">{{cite journal |author=Schlesinger N |title=Diagnosis of gout |journal=Minerva Med. |volume=98 |issue=6 |pages=759–67 |year=2007|month=December |pmid=18299687 |doi= |url=}}</ref> Kiowevu pia kinafaa kuchunguzwa haraka baada ya kutolewa kwa kuwa kiwango fulani cha joto na pH huathiri kuyeyuka kwake.<ref name=Lancet2010/> ===Uchunguzi wa damu=== [[Hipaurikemia]] ni dalili maalum ya jongo. Jongo hutokea kwa karibu nusu ya visa vyote visivyoandamana na hipaurikemia.<ref name=PM2010/><ref>{{cite journal | author = Sturrock R | title = Gout. Rahisi kutotambuliwa kisahihi | journal = [[British Medical Journal|BMJ]] | volume = 320 | issue = 7228 | pages = 132–33 | year = 2000 | pmid = 10634714|url=http://bmj.bmjjournals.com/cgi/content/full/320/7228/132 | doi = 10.1136/bmj.320.7228.132 | pmc = 1128728}}</ref> Umuhimu wa kupima kiwango cha asidi ya mkojo ni mdogo.<ref name=PM2010/> Hipaurikemia inafasiliwa kuwa kiwango cha [[plasma ya damu|plasma]] kinachozidi molekuli 420 kwa lita ''μ''mol/L (7.0&nbsp;mg/dL) kwa wanaume na 360 ''μ''mol/L (6.0&nbsp;mg/dL) kwa wanawake.<ref>{{cite journal |author=Sachs L, Batra KL, Zimmermann B |title=Medical implications of hyperuricemia |journal=Med Health R I |volume=92 |issue=11 |pages=353–55 |year=2009 |month=November |pmid=19999892 |doi= |url=}}</ref> Uchunguzi mwingine wa damu ambao kwa kawaida hufanywa ni [[idadi ya seli nyeupe za damu]], [[elektroliti]], [[utendakazi wa figo]], na [[kima cha ushapaji wa elekroliti]] Kima cha ushapaji wa elekroliti pamoja na seli nyeupe zilizo katika damu zinaweza kuongezeka kufuatia jongo hata ikiwa hakuna maambukizi.<ref>{{cite web|url=http://emedicine.medscape.com/article/329958-diagnosis |title=Gout: Differential Diagnoses & Workup - eMedicine Rheumatology |work=|accessdate=}}</ref><ref>{{cite web |url=http://emedicine.medscape.com/article/808628-diagnosis |title=Gout and Pseudogout: Differential Diagnoses & Workup - eMedicine Emergency Medicine |work= |accessdate=}}</ref> Idadi ya juu ya seli nyeupe katika damu, kama 40.0×10⁹/L (40,000/mm³) imetambulika katika watu walio na jongo.<ref name=Egg2007/> ===Utambuzi tofautishi=== Utambuzi [[utambuzi wa kidiferenshia]] ulio muhimu zaidi katika jongo ni[[athritisi yenye maambukizi]].<ref name=PM2010/><ref name=Lancet2010/> Hii inafaa kutiliwa maanani kwa wale wanaoonyesha dalili za maambukizi au wale wasioimarika kiafya kufuatia matibabu.<ref name=PM2010/> Uchunguzi wa kiowevu cha sanovia kupitia [[mbinu ya Gram]]na ukuzaji unaweza kufanywa ili kuimarisha utambuzi.<ref name=PM2010/> Hali zingine zinazofanana na jongo ni [[jongo bandia]] na [[athritisi ya rumatoidi]].<ref name=PM2010/> Tofasi ya jongo, hasa isipopatikana kwenye jointi, inaweza kuonekana kama [[kasinoma ya kimsingi ya seli]],<ref>{{cite journal |author=Jordan DR, Belliveau MJ, Brownstein S, McEachren T, Kyrollos M |title=Medial canthal tophus |journal=Ophthal Plast Reconstr Surg |volume=24 |issue=5|pages=403–4 |year=2008 |pmid=18806664 |doi=10.1097/IOP.0b013e3181837a31 |url=}}</ref> au [[neoplasimu]]zingine.<ref>{{cite journal |author=Sano K, Kohakura Y, Kimura K, Ozeki S |title=Atypical Triggering at the Wrist due to Intratendinous Infiltration of Tophaceous Gout |journal=Hand (N Y)|volume=4 |issue=1 |pages=78–80 |year=2009 |month=March |pmid=18780009 |doi=10.1007/s11552-008-9120-4 |url= |pmc=2654956}}</ref> ==Kinga== Kubadilisha mienendo ya kimaisha na kuzingatia matibabu ni hatua zinazoweza kupunguza kiwango cha asidi ya mkojo. Mienendo bora ya lishe na kimaisha iliyo mwafaka ni pamoja na; kupunguza chakula kama nyama na chakula cha baharini, kutumia [[vitamini C]] ya kutosha, kupunguza utumizi wa [[pombe]] na [[fraktosi]] na kuepuka [[unene wa kupindukia]].<ref name=Review08/> [[Lishe yenye kiwango cha chini cha kalori]] katika wanaume wanene kupindukia hupunguza kiwango cha asidi ya mkojo kwa 100&nbsp;µmol/L (1.7&nbsp;mg/dL).<ref name=CFP09/> Utumizi wa vitamini&nbsp;C wa kiwango cha 1,500&nbsp;mg kwa siku hupunguza hatari ya kupata jongo kwa 45%.<ref>{{cite journal |author=Choi HK, Gao X, Curhan G |title=Vitamin C intake and the risk of gout in men: a prospective study |journal=Arch. Intern. Med. |volume=169 |issue=5 |pages=502–7 |year=2009 |month=March |pmid=19273781|doi=10.1001/archinternmed.2008.606 |url= |pmc=2767211}}</ref>,Kutumia kahawa, wala si chai, huhusishwa na kupungua kwa hatari ya kupata jongo.<ref>{{cite journal |author=Choi HK, Curhan G |title=Coffee, tea, and caffeine consumption and serum uric acid level: the third national health and nutrition examination survey |journal=Arthritis Rheum. |volume=57 |issue=5 |pages=816–21 |year=2007 |month=June |pmid=17530681 |doi=10.1002/art.22762|url=}}</ref> Jongo inaweza kutokea kufuatia [[apnea ya usingizi]] kupitia kutolewa kwa purini na seli zisizo na oksijeni. Matibabu ya apnea ya usingizi yanaweza kupunguza uwezekano wa kutokea kwa jongo.<ref name="pmid16171252">{{cite journal|author=Abrams B |title=Gout is an indicator of sleep apnea |journal=Sleep |volume=28|issue=2 |page=275 |year=2005 |month=February |pmid=16171252|doi= |url=}}</ref> ==Matibabu== Lengo la kwanza la kutibu jongo ni kupunguza dalili za ambukizi kali.<ref name="pmid16707532">{{cite journal |author=Zhang W, Doherty M, Bardin T,''et al.'' |title=EULAR evidence based recommendations for gout. Part II: Management. Report of a task force of the EULAR Standing Committee for International Clinical Studies Including Therapeutics (ESCISIT) |url=https://archive.org/details/sim_annals-of-the-rheumatic-diseases_2006-10_65_10/page/1312 |journal=Ann. Rheum. Dis. |volume=65 |issue=10 |pages=1312–24 |year=2006 |month=October|pmid=16707532 |pmc=1798308 |doi=10.1136/ard.2006.055269}}</ref> Maambukizi yanayojirudia yanaweza kuzuiliwa kwa kutumia dawa mbalimbali zinazopunguza viwango vya majimaji ya damu ya asidi ya mkojo katika damu.<ref name="pmid16707532"/> Barafu inayotumiwa kwa dakika 20 hadi 30 mara nyingi kwa siku hupunguza maumivu.<ref name=Review08/><ref name="pmid11838852">{{cite journal |author=Schlesinger N ''et al.'' |title=Local ice therapy during bouts of acute gouty arthritis |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-rheumatology_2002-02_29_2/page/331 |journal=J. Rheumatol. |volume=29 |issue=2 |pages=331–4 |year=2002 |pmid=11838852 |doi=10.1093/rheumatology/29.5.331}}</ref> Njia za kutibu dalili kali za mwanzoni ni pamoja na kutumia [[dawa za kupunguza inflamesheni zisizo na steroidi]] (NSAIDs), [[kolkisini]] na [[steroidi]]<ref name=Review08/>. Njia za kuzuia ni pamaoja na kutumia[[allopurinol]], [[febuxostat]] na [[probenecid]]. Kupunguza kiwango cha asidi ya mkojo kunaweza kuponya ugonjwa huu.<ref name=Lancet2010/> Kutibiwa kwa magonjwa mengine yanayochangia pia ni muhimu.<ref name=Lancet2010/> ===Dawa za kupunguza inflamesheni zisizo na steroidi=== [[Dawa za kupunguza inflamesheni zisizo na steroidi | NSAIDs]] ni matibabu yanayotumika mara nyingi kutibu jongo. Hakuna ajenti iliyo muhimu zaidi ya nyingine.<ref name=Review08/> Afya inaweza kuonekana ikiimarika baada ya saa 4. Matibabu yanapendekezwa kuchukua wiki 1–-2.<ref name=Review08/><ref name=Lancet2010/> Dawa za kupunguza inflamesheni zisizo na steroidi hazipendekezwi kwa watu wenye matatizo ya kiafya kama [[uvujaji wa damu kwenye tumbo na utumbo]], [[matatizo ya figo]], au [[matatizo ya moyo]].<ref name=JFP09/> Huku dawa ya [[indomethacin]] ikiwa dawa iliyotumika sana katika kupunguza inflamesheni isiyo na steroidi,[[ibuprofen]] inaweza kupendekezwa kwa kuwa haina madhara.<ref name=CFP09>{{cite journal |author=Laubscher T, Dumont Z, Regier L, Jensen B |title=Taking the stress out of managing gout |journal=Can Fam Physician|volume=55 |issue=12 |pages=1209–12 |year=2009 |month=December |pmid=20008601 |doi= |url= |pmc=2793228}}</ref> [[Kizuia pampu ya protoni]] kinaweza kupeanwa kwa watu walio katika hatari ya kupata madhara ya tumbo. <ref name="CKS-NLH">{{cite web|author=Clinical Knowledge Summaries|title=Gout - Management -- What treatment is recommended in acute gout?|url=http://cks.library.nhs.uk/gout/management/detailed_answers/managing_acute_gout/treatment|publisher=[[National Library for Health]]|accessdate=2008-10-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081216120025/http://cks.library.nhs.uk/gout/management/detailed_answers/managing_acute_gout/treatment|archivedate=2008-12-16}}</ref> ===Kolkisini=== [[Kolkisini]] ni matibabu ya mbadala ya watu wasioweza kuvumilia dawa zisizo na steroidi zinazoondoa inflamesheni.<ref name=Review08/> Madhara yake makuu, ambayo hasa ni matatizo ya tumbo na utumbo, hupelekea matibabu haya yasitumike sana.<ref>{{emedicine|med|924|Gout|Medication}}</ref><ref name="FDA Warning">{{cite web | title=Information for Healthcare Professionals: New Safety Information for Colchicine (marketed as Colcrys) | url=http://www.fda.gov/Drugs/DrugSafety/PostmarketDrugSafetyInformationforPatientsandProviders/DrugSafetyInformationforHeathcareProfessionals/ucm174315.htm | publisher=[[U.S. Food and Drug Administration]]}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Kutokea kwa matatizo ya tumbo na utumbo hutegemea kipimo cha dawa. Hatari ya kupata madhara haya inaweza kupunguzwa kwa kutumia vipimo vidogo lakini vyenye nguvu.<ref name=CFP09/> Kolkisini inaweza kuingiliana na dawa zingine zinazoagizwa kwa kawaida kama vile [[atorvastatin]] na[[erythromycin]].<ref name="FDA Warning" /> ===Steroidi=== [[Glukokotikoidi]]zimetambulika kutenda kazi kama dawa zisizo na steroidi zinazoondoa inflamesheni katika kutibu jongo <ref name="pmid17276548">{{cite journal |author=Man CY, Cheung IT, Cameron PA, Rainer TH |title=Comparison of oral prednisolone/paracetamol and oral indomethacin/paracetamol combination therapy in the treatment of acute goutlike arthritis: a double-blind, randomized, controlled trial |url=https://archive.org/details/sim_annals-of-emergency-medicine_2007-05_49_5/page/670 |journal=Annals of emergency medicine |volume=49 |issue=5 |pages=670–7 |year=2007|pmid=17276548 |doi=10.1016/j.annemergmed.2006.11.014}}</ref>. [[Glukokotikoidi]]zinaweza kutumika iwapo haiwezekani kutumia dawa zisizo na steroidi zinazoondoa inflamesheni.<ref name=Review08/> Kutumia [[glukokotikoidi]]kunaweza kupelekea nafuu ikiwa itatumika kama[[Dawa inayodungwa kwenye jointi|Dawa iliyodungwa kwenye jointi]]. Hatari ya [[athritisi ya kuambukizwa|kiambukizi cha jointi]] ni sharti iondolowe ikiwa hali itaendelea kuwa mbaya.<ref name=Review08/> ===Peglotikasi=== [[Pegloticase]] (Krystexxa) iliidhinishwa nchini Marekani ili kutibu jongo katika mwaka wa 2010.<ref name=FDA2010>{{cite web |url=http://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm225810.htm |title=FDA approves new drug for gout |work=FDA |accessdate= |archive-date=2017-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170118091124/http://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm225810.htm |url-status=dead}}</ref> Dawa hii itakuwa tiba ya asilimia 3 ya watu ambao huathiriwa na dawa zingine.<ref name=FDA2010/> Pegloticase hudungwa ndani ya mishipa kila baada ya wiki mbili <ref name=FDA2010/> na imetambulika kupunguza kiwango cha asidi ya mkojo katika watu hawa.<ref>{{cite journal|last=Sundy|first=JS|coauthors=Baraf, HS, Yood, RA, Edwards, NL, Gutierrez-Urena, SR, Treadwell, EL, Vázquez-Mellado, J, White, WB, Lipsky, PE, Horowitz, Z, Huang, W, Maroli, AN, Waltrip RW, 2nd, Hamburger, SA, Becker, MA|title=Efficacy and tolerability of pegloticase for the treatment of chronic gout in patients refractory to conventional treatment: two randomized controlled trials.|url=https://archive.org/details/sim_jama_2011-08-17_306_7/page/711|journal=JAMA : the journal of the American Medical Association|date=2011 Aug 17|volume=306|issue=7|pages=711–20|pmid=21846852}}</ref> ===Profilaksisi=== Dawa aina nyingi husaidia kuzuia maambukizi ya baadaye ya jongo zikiwemo [[kizuizi cha oksidesi ya zanthini]] (pamoja na [[allopurinol]], [[febuxostat]]), na [[urikosuriki]](pamoja na [[probenecid]] na [[sulfinpyrazone]]). Kwa kawaida, dawa hizi hazipeanwi kwa mtu hadi juma moja au mbili baada ya ambukizi kali limetibiwa. Hii ni kwa sababu inakisiwa kuwa hatua hii inaweza kufanya dalili za maambukizi ziwe kali zaidi.. <ref name=Review08/> Dawa hizi kwa mara nyingi, hutumika pamoja na dawa zisizo na steroidi zinazoondoa inflamesheni au kolkisini katika miezi 3–6&nbsp; ya kwanza.<ref name=Lancet2010/> Matibabu haya hayapendekezwi hadi mtu awe ameathiriwa mara mbili na jongo, <ref name=Review08/> au awe na mabadiliko yanayoathiri jointi, tofasi au [[Nefropathi ya ghafla ya asidi ya mkojo|nefropathi ya figo]].<ref name=German09>{{cite journal|author=Tausche AK, Jansen TL, Schröder HE, Bornstein SR, Aringer M, Müller-Ladner U |title=Gout--current diagnosis and treatment |journal=Dtsch Arztebl Int |volume=106 |issue=34–35 |pages=549–55 |year=2009 |month=August |pmid=19795010 |pmc=2754667 |doi=10.3238/arztebl.2009.0549 }}</ref> Matibabu ya aina hii hukawishwa hadi kiwango hiki kwa sababu yana gharama kubwa iwapo yatatolewa mapema zaidi.<ref name=Review08/> Hatua za kupunguza taratibu za figo zinafaa kuongezewa hadi viwango vya asidi ya mkojo katika majimaji ya damu vishuke chini ya 300–360&nbsp;µmol/L (5.0-6.0&nbsp;mg/dL). Matibabu haya yanafaa kuendelezwa bila kusitishwa.<ref name=Review08/><ref name=Lancet2010/> Matibabu haya yanafaa kuendelezwa hata kama mgonjwa atapa maambukizi mengine ya jongo.<ref name=PM2010/> [[Urikosuriki]] hupendekezwa katika kutibu jongo ikiwa asidi ya mkojo inatoleshwa kwa kiasi kidogo au kiasi cha mkojo uliokusanywa katika saa 24 ni chini ya mililigramu 800. <ref name=agabegi2nd251>Page 251 in: {{cite book |author=Elizabeth D Agabegi; Agabegi, Steven S.|title=Step-Up to Medicine (Step-Up Series) |url=https://archive.org/details/stepuptomedicine0000agab|publisher=Lippincott Williams & Wilkins |location=Hagerstwon, MD |year=2008 |pages= |isbn=0-7817-7153-6|oclc= |doi= |accessdate=}}</ref> [[Urikosuriki]] hazipendekezwi ikiwa mgonjwa huyu ana historia ya mawe ya figo]].<ref name=agabegi2nd251/> Kiwango cha zaidi ya miligramu 800 za mkojo uliokusanywa kwa muda wa saa 24 ni dalili ya utolewaji wa kiasi cha juu na [[vizuizi vya oksidesi ya zanthini]] ni dawa zinazopendekezwa katika matibabu.<ref name=agabegi2nd251/> Kumbuka kuwa probenecid huonekana kutotenda kazi kwa ubora ikilinganishwa na allopurinol.<ref name=Review08/> Vizuizi vya oksidesi ya zanthini (ikiwemo [[allopurinol]] na [[febuxostat]]) huzuia uzalishaji wa asidi ya mkojo. Matibabu ya muda mrefu ni salama na yanakubaliwa, na yanaweza kutumiwa na watu walio na matatizo ya figo au mawe ya figo. Allopurinol imetambulika kusababisha ongezeko la hisia katika idadi ndogo ya watu. <ref name=Review08/> Katika tukio kama hili, dawa mbadala,[[febuxostat]] imekuwa ikipendekezwa.<ref>{{cite web |url=http://guidance.nice.org.uk/TA164/Guidance/Considerations_1 |title=Febuxostat for the management of hyperuricaemia in people with gout (TA164) Chapter 4. Consideration of the evidence |publisher=Guidance.nice.org.uk |date= |accessdate=2011-08-20 |archivedate=2010-10-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101006212851/http://guidance.nice.org.uk/TA164/Guidance/Considerations_1 }}</ref> ==Uwezekano wa kupona== Bila matibabu, ambukizi la ghafla la jongo linaweza kutatulika kwa kati ya siku 5 na 7. Asilimia 60 ya watu watapata ambukizi la pili katika mwaka mmoja.<ref name=Egg2007/> Wale walio na jongo wako katika hatari kubwa zaidi ya [[shinikizo la juu la damu]], [[ugonjwa wa kisukari]], [[usumbufu wa metaboli]]na magonjwa ya figo na [[ugonjwa wa mishipa ya moyo]] na wako katika hatari zaidi ya kifo.<ref name=Lancet2010/><ref name=Rh2008>{{cite journal |author=Kim SY, De Vera MA, Choi HK |title=Gout and mortality |journal=Clin. Exp. Rimatoli. |volume=26 |issue=5 Suppl 51 |pages=S115–9 |year=2008 |pmid=19026153 |doi= |url=}}</ref> Sababu yake pengine ni kwa kuwa inahusiana,kwa upande mmoja, na [[ukinzani wa insulini]] na [[unene wa kupindukia]], lakini baadhi ya ongezeko za hatari zinaonekana kutotegemea vipengele vingine.<ref name=Rh2008/> Bila matibabu, maambukizi hatari ya jongo yanaweza kukua na kuwa jongo kali huku yakisababisha kuharibika kwa sehemu ya juu ya jointi, ulemavu wa jointi na tofasi zisizo na uchungu.<ref name=Lancet2010/> Tofasi hizi hutokea katika asilimia 30 ya wale wasiotibiwa baada ya miaka mitano, mara nyingi katika [[heliksi (maskio)|heliksi]] ya maskio, juu ya viungo vya[[olekrenoni]] au katika [[kano za Achilles]].<ref name=Lancet2010/> Tofasi hizi zinaweza kuyeyushwa kwa kutumia matibabu mwafaka. [[Mawe ya figo]] mara nyingi hufanya jongo kuwa mbaya zaidi, na huathiri kati ya asilimia 10 na 40 ya watu. Mawe ya figo hutokea kufuatia kiwango cha chini zaidi cha pH, kikipelekea kiwango cha chini cha kutuama kwa asidi ya mkojo.<ref name=Lancet2010/> Aina nyingine za [[matatizo ya figo|matatizo ya muda mrefu ya figo]] zinaweza kutokea.<ref name=Lancet2010/> <gallery> File:Case 30-top.jpg|Vinundu vya vidole na dewe la sikio vikisimamia jongo [[tofasi|tofasi]] Image:ChronicGout.jpg|Tofasi ya goti Image:Case 30-bottom.jpg|Tofasi ya kidole cha mguu, na kupitia juu ya kifundo Image:Tophigout.JPG|Jongo iliyofanywa tata na tofasi (kiowevu kilionyesha uwepo wa fuwele za asidi ya uriki) </gallery> ==Epidemiolojia== Jongo huathiri kati ya asilimia 1 na 2 ya watu wanaoishi Ulaya kwa wakati mmoja katika maisha yao na inaendelea kupatikana mara nyingi zaidi.<ref name=Review08>{{cite journal|author=Chen LX, Schumacher HR |title=Gout: an evidence-based review |journal=J Clin Rheumatol |volume=14 |issue=5 Suppl |pages=S55–62 |year=2008|month=October |pmid=18830092 |doi=10.1097/RHU.0b013e3181896921 |url=}}</ref><ref name=Lancet2010>{{cite journal |author=Richette P, Bardin T|title=Gout |journal=Lancet |volume=375 |issue=9711 |pages=318–28 |year=2010 |month=January |pmid=19692116 |doi=10.1016/S0140-6736(09)60883-7|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_january-23-29-2010_375_9711/page/318}}</ref> Viwango vya jongo takriban vimeongezeka mara mbili kati ya mwaka wa 1990 na 2010.<ref name=Nature2009>{{cite journal |author=Terkeltaub R |title=Update on gout: new therapeutic strategies and options |journal=Nat Rev Rheumatol |volume=6 |issue=1 |pages=30–8 |year=2010 |month=January |pmid=20046204|doi=10.1038/nrrheum.2009.236 |url=}}</ref> Ongezeko hili linaaminiwa kusababishwa na ongezeko la matarajio ya urefu wa maisha, mabadiliko ya lishe na ongezeko la magonjwa yanayohusisiana na jongo kama vile [[usumbufu wa metaboli]] na [[shinikizo la juu la damu]].<ref name=Epi2008>{{cite journal |author=Weaver AL |title=Epidemiology of gout |journal=Cleve Clin J Med |volume=75 Suppl 5 |issue= |pages=S9–12 |year=2008 |month=July |pmid=18819329 |doi= |url=}}</ref> Vipengele kadhaa vimetambulika kuathiri kima cha kutokea kwa jongo. Hii ni pamoja na umri,ukoo na majira ya mwaka. Maambukizi ya jongo ni ya asilimia 2 katika wanaume wa umri wa zaidi ya mia 30 na wanawake wa zaidi ya miaka 50.<ref name=JFP09>{{cite journal |author=Winzenberg T, Buchbinder R |title=Cochrane Musculoskeletal Group review: acute gout. Steroids or NSAIDs? Let this overview from the Cochrane Group help you decide what's best for your patient |journal=J Fam Pract |volume=58 |issue=7 |pages=E1–4|year=2009 |month=July |pmid=19607767 |doi= |url=}}</ref> Nchini Marekani, jongo ina uwezekano mara mbili wa kutokea katika wanaume wa asili ya Kiafrika kuliko inavyotokea katika wanaume wa asili ya Kizungu.<ref>{{cite web | author=Rheumatology Therapeutics Medical Center | title=What Are the Risk Factors for Gout? | url=http://www.arthritisconsult.com/gout.html#risk | accessdate=2007-01-26 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20070325104830/http://www.arthritisconsult.com/gout.html#risk | archivedate=2007-03-25 | =https://web.archive.org/web/20070325104830/http://www.arthritisconsult.com/gout.html#risk }}</ref> Kima cha jongo kiko juu katika watu wanaoishi katika kisiwa cha Pacific na [[Wamāori| Māori]] wa New zealand, lakini haipatikani sana katika watu wa kiasili wa Australia hata ingawa kuna kiwango cha juu cha asidi ya mkojo katika majimaji ya damu katika kikundi hiki cha watu wa kiasili.<ref name="pmid10225809">{{cite journal|author=Roberts-Thomson RA, Roberts-Thomson PJ |title=Rheumatic disease and the Australian aborigine |journal=Ann. Rheum. Dis. |volume=58 |issue=5|pages=266–70 |year=1999 |month=May |pmid=10225809 |pmc=1752880 |url=http://ard.bmjjournals.com/cgi/content/full/58/5/266|doi=10.1136/ard.58.5.266}}</ref> Jongo imetambulika mara nyingi nchini Uchina, Polynesia na makao ya miji ya mataifa ya Kusini mwa Afrika.<ref name=Lancet2010/> Baadhi ya tafiti zimeonyesha kuwa maambukizi ya jongo mara nyingi hutokea katika majira ya kuchipua. Hii imehusishwa na mabadiliko ya lishe kufuatia majira tofauti, unywaji pombe, mazoezi ya mwili na kiwangojoto.<ref>{{cite journal |author=Fam AG |title=What is new about crystals other than monosodium urate? |journal=Curr Opin Rheumatol |volume=12|issue=3 |pages=228–34 |year=2000 |month=May |pmid=10803754 |doi= 10.1097/00002281-200005000-00013|url=}}</ref> ==Historia== [[File:Jan Verkolje - Antonie van Leeuwenhoek.jpg|thumb|alt=Mwanaume aliyevaa wigi ndefu iliyojipinda, na kanzu ndefu akiwa ameketi huku akitazama nje. Mwanaume huyu ameulaza mkono wake wa kushoto mezani huku mkono wake wa kulia ukishika sanduku. Nyuma yake kuna globu|[[Antonie van Leeuwenhoek]] alieleza jinsi fuwele za asidi ya mkojo zinavyoonekana kwa hadubini mnamo mwaka wa 1679.<ref name="Pillinger"/>]] Neno''gout'' (jongo)lilitumika kwa mara ya kwanza na Randolphus wa Bocking mwaka wa 1200 a.d. Neno hili limetolewa kutoka kwa neno la Kilatini [[Latini]], ''gutta'' linalomaanisha "tone (la kiowevu).<ref name="Pillinger"/> Kulingana na kamusi ya Oxford, neno hili limetolewa kutokana na mtindo wa [[ucheshi]] na “wazo la ‘kuangusha’ kipengele cha damu kinachohusiana na ugonjwa, ndani ya na karibu na jointi”.<ref>{{cite web |url=http://www.oed.com/view/Entry/80290 |title=gout, n.1. |work=Oxford English Dictionary, Second edition, 1989 |accessdate=18 September 2011}}</ref> Watu wamekuwa wakifahamu kuhusu jongo kutoka enzi za kale. Kihistoria, jongo imejulikana kama “mfalme wa magonjwa na ugonjwa wa wafalme”<ref name=Lancet2010/><ref>Kubitz possibly has gout.{{cite web |url=http://www.forbes.com/2003/04/01/cx_cd_0401feat.html |title=The Disease Of Kings -Forbes.com |work=Forbes |accessdate=}}</ref> au “ugonjwa wa matajiri”.<ref>{{cite web|url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Rich+Man%27s+Disease |title=Rich Man's Disease - definition of Rich Man's Disease in the Medical dictionary - by the Free Online Medical Dictionary, Thesaurus and Encyclopedia |work= |accessdate=}}</ref> Rekodi za kwanza za ugonjwa huu zilitoka nchini Misri katika mwaka wa 2,600 b.c katika maelezo kuhusu ugonjwa wa athritisi ya kidole gumba cha mguu. Tabibu [[Hippocrates]] wa nchi ya kale ya [[Ugiriki ya kale|Kigiriki]], katika mwaka wa 400 b.c alidokeza kuhusu jongo katika uandishi wake wa''[[maneno mafupi ya busara]]'' na kusema kuwa jongo haikuwaathiri [[matowashi]] na wanawake wasiofikia [[kikomohedhi]].<ref name="Pillinger">{{cite journal | last=Pillinger | first=MH | coauthors=Rosenthal P, Abeles AM | title=Hyperuricemia and gout: new insights into pathogenesis and treatment | journal=Bulletin of the NYU Hospital for Joint Diseases | volume=65 | issue=3 | pages=215–221 | year=2007 | url=http://www.nyuhjdbulletin.org/Permalink.aspx?permalinkId=0c3ec9d1-8cc8-49d5-850d-4c5a55cb0669 | pmid=17922673 | access-date=2014-01-09 | archive-date=2008-12-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081216114246/http://www.nyuhjdbulletin.org/Permalink.aspx?permalinkId=0c3ec9d1-8cc8-49d5-850d-4c5a55cb0669 | dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://classics.mit.edu/Hippocrates/aphorisms.6.vi.html|title=The Internet Classics Archive Aphorisms by Hippocrates|work=|accessdate=July 27, 2010|archivedate=2010-07-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100707154253/http://classics.mit.edu/Hippocrates/aphorisms.6.vi.html}}</ref> [[Aulus Cornelius Celsus]] (30 a.d.)alieleza uhusiano wa jongo na pombe, kutokea katika miaka ya baadaye katika wanawake na pia matatizo husishi ya figo <blockquote> Pia, mkojo mzito ulio na masimbi mazito, ni kuwa maumivu na magonjwa yatategewa kwenye sehemu ya viunga na visera... Maumivu ya viunga vya mikono na miguu hutokea mara nyingi na kudumu, kama vile katika visa vya podagra na cheirangra. Maumivu haya yaliyo nadra huwakumba towashi au vijana kabla ya ngono, au wanawake ila wale walio na hedhi iliyogandamizwa...wengine wao wamepata usalama wa muda mrefu kwa kutokunywa mvinyo, pombe ya asali na [[kujamiana | ngono]].<ref>{{cite web |url=http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Celsus/4*.html|title=LacusCurtius • Celsus — On Medicine — Book IV |work= |accessdate=}}</ref></blockquote> Katika mwaka wa 1683, tabibu wa Uingereza, [[Thomas Sydenham, ]]alielezea kuhusu kutokea kwa jongo katika saa za alfajiri na kuwaathiri wanaume wazee zaidi: <blockquote>Wagonjwa wa jongo kwa ujumla huwa wanaume wazee waliojiharibu maishani hata wakakumbwa na uzee wa mapema -walio na mitindo mbovu, ambapo hakuna mtindo mbaya unaoshinda kujihusisha na ngono ya mapema na ya kupindukia, na anasa inayoangamiza. Mwathiriwa hurejea kitandani na kulala huku akiwa buheri wa afya. Saa nane hivi za asubuhi, yeye huamshwa na uchungu sugu katika kidole gumba cha mguu; nyakati zingine katika kisigino, kifundo au wayo. Uchungu ule ni kama wa kuteguka ingawa sehemu zenye maumivu huhisi kama ambazo zilimwagiliwa maji baridi. Hali hii kisha hufuatiwa na kutetemeka na homa ndogo... Usiku huo hukeshwa kwa mateso, kukosa usingizi, kugeuzageuza sehemu iliyoumia na kujigeuzageuza kitandani; kujigeuza huku kukilingana na maumivu ya viunga vinavyouma, na kuwa kubaya zaidi pindi maradhi yanavyoendelea.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A11102491 |title=BBC - h2g2 - Gout - The Affliction of Kings |work=BBC |accessdate=July 27, 2010}}</ref></blockquote> Mwanasayansi wa Uholanzi, [[Antonie van Leeuwenhoek]], kwanza alieleza jinsi fuwele za mkojo zilivyo mnamo mwaka wa 1679.<ref name="Pillinger"/> Katika mwaka wa 1848, tabibu wa Uingereza [[Alfred Baring Garrod]] alitambua kuwa asidi hii ya ziada ya mkojo katika damu ndiyo iliyokuwa ikisababisha jongo.<ref name="pmid11600751">{{cite journal | author=Storey GD |title=Alfred Baring Garrod (1819-1907) |journal=Rheumatology (Oxford, England) |volume=40 |issue=10 |pages=1189–90|year=2001 |month=October |pmid=11600751 | url=http://rheumatology.oxfordjournals.org/cgi/content/full/40/10/1189 | doi=10.1093/rheumatology/40.10.1189}}</ref> ==Katika wanyama wengine== Njogo ni adimu sana katika wanyama wengine kwa sababu ya uwezo wao wa kutolesha [[yurikasi]]ambayo humeng’enya asidi ya mkojo.<ref name=Animals01>{{cite journal|author=Agudelo CA, Wise CM |title=Gout: diagnosis, pathogenesis, and clinical manifestations |journal=Curr Opin Rheumatol |volume=13 |issue=3|pages=234–9 |year=2001 |month=May |pmid=11333355 |doi= 10.1097/00002281-200105000-00015|url=}}</ref> Binadamu na [[sokwe wakubwa]] wengine hawana uwezo huu, jambo ambalo hufanya jongo kutokea mara nyingi.<ref name=Egg2007>{{cite journal |author=Eggebeen AT |title=Gout: an update |journal=Am Fam Physician |volume=76|issue=6 |pages=801–8 |year=2007 |month=September |pmid=17910294 |doi= |url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2007-09-15_76_6/page/800}}</ref><ref name=Animals01/> Hata hivyo, sampuli ya ''[[Tyrannosaurus rex]]'' ambayo pia hujulikana kama "[[Sue (dinosaur)|Sue]]" inaaminika kuugua jongo.<ref name="Rothschild">{{cite journal | last=Rothschild | first=BM |coauthors=Tanke D, Carpenter K | title=Tyrannosaurs suffered from gout | journal=Nature | volume=387 | issue=6631 | page=357 | year=1997 |url=http://www.nature.com/nature/journal/v387/n6631/abs/387357a0.html | doi=10.1038/387357a0 | pmid=9163417 }}</ref> ==Utafiti== Aina nyingi za dawa zingali zikifanyiwa utafiti ili kutibu jongo, zikiwemo [[anakinra]], [[canakinumab]] na [[rilonacept]].<ref>{{cite web |url=http://www.musculoskeletalnetwork.com/gout/content/article/1145622/1533314 |title=New therapeutic options for gout here and on the horizon - The Journal of Musculoskeletal Medicine |work= |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100520024113/http://www.musculoskeletalnetwork.com/gout/content/article/1145622/1533314 |archivedate=2010-05-20 |url-status=dead}}</ref> ([[Rasburikasi]]), ambayo ni kimeng’enyi cha [[yurikasi]] cha[[DNA iliyounganishwa tena|iliyounganishwa tena]] pia inapatikana. Matibabu haya hayatumiki sana kwa sababu yanasababisha mwitikio wa [[kingamwili atomatiki]]. Aina nyingine za [[antigeni]] zinazoathiri kwa kiasi kidogo zinatengenezwa.<ref name=Egg2007/> ==Marejeo== {{Reflist|colwidth=2}} [[Jamii:Magonjwa]] gw6l1gv7915wu2gmy7xmy0h75li5jyk 0 78789 1607435 1438162 2026-10-13T12:57:05Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1607435 wikitext text/x-wiki '''Historia ya Ethiopia''' inahusu eneo la [[Afrika Mashariki]] ambalo wakazi wake leo wanaunda [[Jamhuri]] ya [[Shirikisho]] la [[Ethiopia]]. Ni nchi ambayo ina [[historia]] ya pekee [[Afrika]] na hata [[dunia]]ni kwa ujumla. Ethiopia ni nchi pekee ya [[Afrika]] ambayo haikutawaliwa na [[wakoloni]] wakati walipong’ang’ania Afrika. Kabla ya [[Vita Kuu ya Pili ya Dunia]] Ethiopia ilivamiwa na [[Italia|Waitalia]] ([[1936]]) lakini ilipata [[uhuru]] wake tena baada ya miaka michache. == Historia ya awali == Historia ya [[binadamu]] katika Ethiopia ilianza mapema kabisa. [[Mifupa]] ya kale kabisa ya [[zamadamu|viumbe jamii ya watu]] imepatikana katika nchi hii kwa sababu zilihifadhiwa katika [[mazingira]] [[yabisi]] ya nchi. [[Wataalamu]] wengi huamini ya kwamba Ethiopia (pamoja na [[Kenya]] na [[Tanzania]]) inaweza kuwa mahali ambako watu wa aina ya [[Homo Sapiens]] walianza kupatikana duniani. Kuna ma[[baki]] mbalimbali ya ki[[utamaduni]] yanayochunguzwa na [[akiolojia]], lakini sehemu kubwa ya nchi haijaangaliwa bado kitaalamu. Inaonekana kwamba katika [[karne]] za [[K.K.]] kulikuwa na [[uhusiano]] wa karibu na [[Uarabuni]] kwa sababu [[lugha]] za Kiethiopia ni karibu na lugha za upande mwingine wa [[Bahari ya Shamu]]. Inaaminiwa kwamba watu kutoka Uarabuni Kusini walihamia Ethiopia na kuleta lugha yao huko. [[Biblia]] ina taarifa juu ya [[ziara]] ya [[malkia wa Sheba]] aliyemtembelea [[mfalme]] [[Suleimani]] wa [[Yerusalemu]]. [[Milki ya Sheba]] imedaiwa kuwepo ama Ethiopia ama [[Yemen]] na wengine huamini ya kwamba ilikuwa [[dola]] la pande zote mbili za [[mlangobahari]] wa [[Bab el Mandeb]] unaotenganisha [[Eritrea]] ya leo na Uarabuni Kusini. == Historia ya kale == [[Milki]] ya kwanza ya Ethiopia inayoweza kutajwa kutokana na mabaki ya ma[[jengo]] na [[maandishi]] ilikuwa milki ya [[D'mt]] (pia: Da'amot) katika Ethiopia ya kaskazini pamoja na [[Eritrea]] ya leo. Kuna mabaki ya [[hekalu]] la [[Yeha]] pamoja na ma[[kaburi]] ambako majina ya wafalme kadhaa yamehifadhiwa kwa maandishi kwenye [[mawe]]. [[Lugha]] ilikuwa karibu sana na lugha za kale za [[Uarabuni]]. Ilikuwa na [[athira]] juu ya sehemu za kaskazini ya Ethiopia kwa kipindi kikubwa cha [[milenia ya 1 KK]]. Ilifuata milki kubwa ya [[Aksum]], iliyoanzishwa wakati wa kuzaliwa [[Yesu]]. [[Ufalme wa Aksum]] ulikuwa milki ya kwanza kutawala maeneo makubwa ya Ethiopia. [[Nabii]] [[Mwajemi]] [[Mani]] aliuweka [[Ufalme wa Aksum]] kwa [[utukufu]] sawa na [[Roma]], [[Uajemi]] na [[Uchina]] kama nchi zilizokuwa na nguvu duniani [[karne ya 3]] [[BK]], wakati yeye alipoishi. Ilikuwa [[karne ya 4]] [[BK]] ambapo [[Frumentius]], mtu [[Siria|Msiro]]-[[ugiriki|Mgiriki]] aliyekuwa amepotelea [[bahari]]ni kutokana na kuzama kwa [[jahazi]], alishikwa na Wahabeshi na kupelekwa [[korti]]ni na baadaye kumuongoa mfalme [[Ezana]] kuingia [[Ukristo]]. Kwa hiyo Wahabeshi wakampa jina ''Abba Selama''. Kwa muda mfupi dini hiyo mpya ilienea kote<ref>{{Cite web |url=https://www.avvenire.it/agora/pagine/ritrovate-le-chiese-piu-antiche-dell-africa-subsahariana |title=Nakala iliyohifadhiwa |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221211081032/https://www.avvenire.it/agora/pagine/ritrovate-le-chiese-piu-antiche-dell-africa-subsahariana |archivedate=2022-12-11 |accessdate=2022-12-11 |url-status=dead}}</ref>. Mara nyingi [[karne ya 6]] Aksum ilitawala eneo la [[Yemeni]] ng'ambo ya [[Bahari ya Shamu]]. Aksum ilistawi hasa kutokana na [[biashara]] kati ya [[Mediteranea]] na [[Bara Hindi]] iliyopita kwenye [[mlangobahari]] wa [[Bab el Mandeb]] ikatumia [[bandari]] ya [[Adulis]] (karibu na [[Massawa]] ya leo nchini Eritrea). Uenezi wa [[Uislamu]] ulivuruga biashara hiyo na Aksum ilipoteza [[utawala]] juu ya [[pwani]]. Kuporomoka kwa uwezo wa kibiashara kunaonekana katika kusimamishwa kwa [[uchapaji]] [[pesa]] ya wafalme wa Aksum katika [[karne ya 7]]. Nchi ilishambuliwa pia kutoka milki za barani. Mabaki ya ufalme wa Aksum yaliharibiwa mnamo mwaka [[900]] wakati na [[malkia Gudit]] (au Judith) aliyekuwa ama [[Myahudi]] ama kiongozi wa makabila ya Kipagani kutoka [[nyanda za juu]]. == Milki ya Ethiopia == Kiongozi wa kabila la Agaw alimwoa [[binti]] wa mfalme wa mwisho wa Aksum akaanzisha [[nasaba]] ya Zagwe na kuunda upya ufalme wa Kikristo katika nyanda za juu. [[Kitovu]] cha ufalme huu kilipelekwa zaidi mbali na pwani. Nasaba hii ilipinduliwa mnamo [[1270]] na [[Yekuno Amlak]] aliyetumia jina la kifalme [[Tasfa Iyasus]]. Alianzisha nasaba iliyojiita "Wa Suleimani" kwa kudai ilikuwa [[ukoo]] wa [[mwana]] wa mfalme Suleimani na malkia wa Sheba. Tasfa Iyasus alitumia [[cheo]] cha [[Negus Negesti]] ("Mfalme wa Wafalme"). Enzi ya Mfalme [[Lebna Dengel]], Ethiopia iliweza kuwasiliana na nchi za Ulaya na kudumisha [[ubalozi]] na nchi kama [[Ureno]]. Lakini, Mfalme [[Susenyos]] alipojiunga na [[Kanisa Katoliki]] mwaka [[1622]], chakari na misukosuko ilifuata. [[Wamisionari]] [[Wajesuiti]] walichukiwa na waamini wa [[Kanisa la Ethiopia]], na katika hiyo [[karne ya 17]] Susenyos mwana wa Mfalme [[Basil wa Ethiopia|Basil]] aliwafukuza wanamisheni hao. Baadaye [[Waoromo]] wakaanza kuasi [[amri]] ya [[Kanisa la Ethiopia]] na kutafuta njia za [[dini]] yao, eneo hili la Uhebeshi. Mambo hayo yote yalifanya Ethiopia itengwe [[miaka ya 1700]]. Wafalme wakawa kama [[wakurugenzi]], ambao waliamriwa na ma[[sharifu]] kama Ras [[Mikael Sehul]] wa [[Tigrinya]]. Ethiopia ilitoka kutoka utengo kwa kufuatia [[misheni]] ya [[Uingereza]] kufika Ethiopia na kukamilisha [[muungano]] kati ya nchi hizi mbili; lakini, hadi milki ya [[Tewodros II wa Ethiopia|Tewodros II]] ndipo Ethiopia ilipoanza tena shauri za Dini. [[Picha:Early nineteenth century warriors Colour.jpg|thumb|250px|left|Mashujaa Ethiopia miaka ya 1800.]] [[Miaka ya 1880]] ilikuwa miaka ya Ulaya kung’ang’ania [[ukoloni]] Afrika ambapo Waitalia na Waingereza walitafuta kutawala eneo la [[Assab]], bandari iliyoko karibu na [[mdomo]] wa bahari ya Shamu. Bandari ya Kusini, karibu na kiingilio cha bahari ya Shamu, ilinunuliwa na Waitalia kutoka [[sultani]] mwenyeji Machi [[1870]] ambayo mwaka [[1882]] ilizaa [[koloni]] la [[Eritrea]]. Haya yalizua magombano kati ya Waethiopia na Waitalia na [[Vita vya Adowa]] mwaka [[1896]], ambapo Waethiopia walishtua dunia kwa kupiga nguvu za wakoloni na kulinda [[madaraka]] yao kwa [[uongozi]] wa [[Menelik II]]. [[Italia]] na Ethiopia zilisaini [[mkataba wa amani]] tarehe [[26 Oktoba]] 1896. ==Karne ya 20 hadi leo== [[Karne ya 20]] miaka ya kwanza kwanza ilimilikiwa na Mfalme [[Haile Selassie wa Ethiopia|Haile Selassie I]], aliyechukua nafasi ya kuendeleza Ethiopia mpaka uongozi wake ulipokatizwa kwa [[Vita vya pili vya Uhabeshi na Waitalia]] ([[1936]]). [[Waingereza]] na wazalendo wa Jeshi la Ethiopia wakakomboa nchi mwaka [[1941]], na Waingereza kukiri madaraka ya Ethiopia kwa [[mkataba wa Uingereza na Ethiopia]] mnamo [[Desemba]] [[1944]]. Milki ya Haile Selassie ilikoma mwaka [[1974]], ambapo wazalendo [[Wakomunisti]] ("[[Derg]]") walimpindua na kuanzisha [[serikali ya kikomunisti]]. Hii ilifuatwa na [[msukosuko]] wa [[kupindua serikali]], [[vita]] na migogoro pamoja na [[ukame]] na shida za [[wakimbizi]]. Mwaka [[1977]] [[Somalia]] ilivamia eneo la [[Ogaden]] ([[Vita vya Ogaden]]), lakini Ethiopia iliweza kuwafukuza Wasomali kwa msaada wa vifaa vya kijeshi vya [[Urusi]], na majeshi ya [[Kuba]], [[Ujerumani wa mashariki]] na [[Yemeni]]. Usaidizi mwingi kutoka Nchi za Kikomunisti uliwezesha Ethiopia kudumisha mojawapo ya jeshi kubwa Afrika. Lakini hii haikuzuia [[ukereketwa]] wa jimbo la Eritrea na [[Tigrinya|Tigray]], ambapo ukame wa mwaka [[1985]] na [[mapinduzi]] ya [[siasa]] hasa kwa Kambi za [[Ujamaa]], zilileta uongozi wa Derg [[1991]] kukoma. Chama cha kukomboa Eritrea (EPLF) na [[Chama cha Mapinduzi cha Kidemokrasi Ethiopia]] (EPRDF), ziliungana kukomboa Ethiopia, wengi wa [[wanamgambo]] wakiwa wakombozi wa Eritrea. Mwaka [[1993]], jimbo la [[Eritrea]] likawa huru kutoka Ethiopia, kufuatia [[kura ya maoni]] iliyofanywa ili kumaliza vita hii iliyodumu kwa miaka 20, ni mojawapo kati ya migogoro ya muda mrefu zaidi Afrika. Mwaka [[1994]], Ethiopia kaiweka [[Katiba]] mpya ambayo ilileta [[uchaguzi]] wa ki[[demokrasia]]. Mwaka [[1998]] magombano ya mipaka na Eritrea yalileta [[Vita vya Eritrea na Ethiopia]] ambayo ilidumu hadi [[Juni]] [[2000]]. Vita hivi vilileta [[uvivu]] wa uchumi na nguvu ya muungano unaongoza nchi. Uchaguzi wa Ethiopia ulipendekeza wanabaraza kwa viti 547 Bungeni. Baraza hilo la bunge lilijumuika Juni 1994 na kupitisha katiba mpya ya Jimbo la Demokrasia ya Jamhuri ya Ethiopia mnamo Desemba 1994. Uchaguzi huu ulikuwa wa kwanza kuchagua wanabaraza wa kitaifa kwa sifa bungeni na wanabaraza wa majimbo mnamo Mei na Juni [[1995]]. Vyama vingi vya upinzani viligoma kushiriki uchaguzi. Ushindi ulichukuliwa na [[Chama cha Mapinduzi cha Kidemokrasi cha Watu wa Ethiopia]] (EPRDF). Umoja wa Mataifa ukasema vyama vya upinzani vingeweza kushiriki uchaguzi kama zingetaka. Serikali ya Majimbo ya Demokrasia ya Jamhuri ya Ethiopia ilichukua mamlaka mnamo Agosti 1995. Rais wa kwanza [[Negasso Gidada]]. EPRDF ikaongoza serikali na Waziri Mkuu [[Meles Zenawi]] ambaye ameunga mkono majimbo ya kikabila, na kuwapa madaraka viongozi wa kikabila. Ethiopia sasa ina maeneo 9 ambayo yana serikali ya [[madaraka ya shirika]], na hata majimbo haya yanakubaliwa kutoza ushuru na kutumia [[akiba ya ushuru]]. Hii aina ya serikali imefanya Waethiopia kupata uhuru wa siasa lakini [[Uhuru wa idhaa na gazeti]] bado umefinyiliwa. Serikali ya Zenawi ilichaguliwa tena mwaka 2000 kwa uchaguzi wa kwanza wa Kidemokrasia, Rais akiwa [[Girma Wolde-Giorgis]]. Kutoka [[1991]], Ethiopia imetafuta urafiki zaidi na [[Marekani]] na [[Umoja wa Ulaya]], ili kuweza kukopa pesa za kusaidia uchumi wake na pia kutoka [[Benki ya Dunia]]. Mwaka [[2004]], serikali ilianza kuhamisha watu kutoka maeneo ya ukame wakisema hii itazuia njaa. [http://news.bbc.co.uk/1/hi/in_pictures/3640227.stm]. [[Uchaguzi]] mwingine wa Ethiopia ulikuwa tarehe [[15 Mei]] [[2005]], ambao ulivutia wapigakura kiasi cha juu zaidi, asilimia 90% ya wananchi waliojiandikisha. Watazamaji wa [[Umoja wa Ulaya]] walidai uchaguzi haujafikia kiwango cha kimataifa, lakini [[Umoja wa Afrika]] ulitoa ripoti tarehe [[14 Septemba]] kwamba Waethiopia walionyesha kujitokeza na adabu ya kidemokrasia, halafu tarehe 15 Septemba, US Carter Center, ikasema matokeo ya uchaguzi yaaminika na kuonyesha ushindani wa kisiasa. Uangalizi na ushuhuda wote ulimalizia kuranki Uchaguzi wa Ethiopia na kesi nyingine waipa, asilimia 64% ya matokeo mazuri, na vizuri zaidi kulingana na kesi nyingine 24%. Katika [[Uchaguzi wa Ethiopia, 2005]] EPRDF ilitokea iking’ang’ania uongozi. Tarehe za kwanza za Juni na tena Novemba, [[polisi]] kwa amri ya EPRDF wakafyatua [[risasi]] na kuua watu kwa [[maandamano]] yaliyokuwa yakipinga [[matokeo ya kura]]. Ni kwamba vyama vya upinzani vililalamika kwamba EPRDF iliiba kura na kuwazisha wananchi na kusema baraza 299, wapata hitilafu ya wizi wa kura. Hayo yote yalichunguzwa na Watazamaji wa Uchaguzi wa kimataifa na pia Kamisheni ya Uchaguzi Ethiopia. Matokeo ya uchunguzi huo kama haijatokea mnamo [[Juni 2005]], wanafunzi wa [[chuo kikuu]] walianza maandamano wakisaidiwa na wanamgambo wa Muungano wa Vyama vya Upinzani. Lakini serikali kwa kutoa amri ya kukomesha maaandamano, mnamo [[8 Juni]], watu 26 waliuliwa mjini [[Addis Ababa]] kwa msukosuko wa maandamano na wengine wengi kushikwa. Mnamo [[5 Septemba]] [[2005]], Kamisheni ya Uchaguzi Ethiopia, ilitoa matokeo na kusema kwamba (EPRDF) kashinda uchaguzi na kwa hiyo iongoze serikali. Lakini vyama vya upinzani viliongezea viti bungeni kutoka 12 mpaka 176. Muungano wa umoja na demokrasia ulishinda viti vyote vya Addis Ababa, kwa Bunge la Taifa na [[Baraza la mtaala]]. Maandamano yalizuka tena mitaani [[1 Novemba]], ambapo vyama vya upinzani viliitisha mgomo kwa jumla na pia kwa Bunge mpya, wakatae matokeo ya uchaguzi. Polisi tena walijaribu kuzuia maandamano hayo na watu 42 wakafa kwa misukosuko mjini Addis Ababa. Polisi saba pia wakafa na mwingine pia kafa kutokana na majeruhi ya mlipuko wa [[bomu]]. Tope la watu walishikwa na kufungwa jela. Februari 2006 watu elfu sita bado walikuwa jela wakingoja hukumu Machi. Mnamo 14 Novemba, Bunge la Ethiopia lilipitisha mkataba kuimarisha Kamisheni huru na kuchunguza visa vya 8 Juni na tarehe 1 na 2 Novemba. Februari 2006 Waziri mkuu wa Uingereza [[Tony Blair]], alitamka kwamba, EPRDF kashinda kura, lakini angetaka kuona Ethipia ikitatua shida zake yenyewe na iendelee katika njia ya demokrasia <ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/4707232.stm]</ref>. ==Tanbihi== {{reflist}} {{Africa topic|Historia ya|title=[[Historia ya Afrika]]}} {{mbegu-historia}} [[Jamii:Ethiopia]] [[Jamii:Historia ya Afrika]] [[Jamii:Historia ya Eritrea]] oaf7yfzq6ovq11e1znecavj9ney1y86 1607505 1607435 2026-10-13T14:53:54Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1607505 wikitext text/x-wiki '''Historia ya Ethiopia''' inahusu eneo la [[Afrika Mashariki]] ambalo wakazi wake leo wanaunda [[Jamhuri]] ya [[Shirikisho]] la [[Ethiopia]]. Ni nchi ambayo ina [[historia]] ya pekee [[Afrika]] na hata [[dunia]]ni kwa ujumla. Ethiopia ni nchi pekee ya [[Afrika]] ambayo haikutawaliwa na [[wakoloni]] wakati walipong’ang’ania Afrika. Kabla ya [[Vita Kuu ya Pili ya Dunia]] Ethiopia ilivamiwa na [[Italia|Waitalia]] ([[1936]]) lakini ilipata [[uhuru]] wake tena baada ya miaka michache. == Historia ya awali == Historia ya [[binadamu]] katika Ethiopia ilianza mapema kabisa. [[Mifupa]] ya kale kabisa ya [[zamadamu|viumbe jamii ya watu]] imepatikana katika nchi hii kwa sababu zilihifadhiwa katika [[mazingira]] [[yabisi]] ya nchi. [[Wataalamu]] wengi huamini ya kwamba Ethiopia (pamoja na [[Kenya]] na [[Tanzania]]) inaweza kuwa mahali ambako watu wa aina ya [[Homo Sapiens]] walianza kupatikana duniani. Kuna ma[[baki]] mbalimbali ya ki[[utamaduni]] yanayochunguzwa na [[akiolojia]], lakini sehemu kubwa ya nchi haijaangaliwa bado kitaalamu. Inaonekana kwamba katika [[karne]] za [[K.K.]] kulikuwa na [[uhusiano]] wa karibu na [[Uarabuni]] kwa sababu [[lugha]] za Kiethiopia ni karibu na lugha za upande mwingine wa [[Bahari ya Shamu]]. Inaaminiwa kwamba watu kutoka Uarabuni Kusini walihamia Ethiopia na kuleta lugha yao huko. [[Biblia]] ina taarifa juu ya [[ziara]] ya [[malkia wa Sheba]] aliyemtembelea [[mfalme]] [[Suleimani]] wa [[Yerusalemu]]. [[Milki ya Sheba]] imedaiwa kuwepo ama Ethiopia ama [[Yemen]] na wengine huamini ya kwamba ilikuwa [[dola]] la pande zote mbili za [[mlangobahari]] wa [[Bab el Mandeb]] unaotenganisha [[Eritrea]] ya leo na Uarabuni Kusini. == Historia ya kale == [[Milki]] ya kwanza ya Ethiopia inayoweza kutajwa kutokana na mabaki ya ma[[jengo]] na [[maandishi]] ilikuwa milki ya [[D'mt]] (pia: Da'amot) katika Ethiopia ya kaskazini pamoja na [[Eritrea]] ya leo. Kuna mabaki ya [[hekalu]] la [[Yeha]] pamoja na ma[[kaburi]] ambako majina ya wafalme kadhaa yamehifadhiwa kwa maandishi kwenye [[mawe]]. [[Lugha]] ilikuwa karibu sana na lugha za kale za [[Uarabuni]]. Ilikuwa na [[athira]] juu ya sehemu za kaskazini ya Ethiopia kwa kipindi kikubwa cha [[milenia ya 1 KK]]. Ilifuata milki kubwa ya [[Aksum]], iliyoanzishwa wakati wa kuzaliwa [[Yesu]]. [[Ufalme wa Aksum]] ulikuwa milki ya kwanza kutawala maeneo makubwa ya Ethiopia. [[Nabii]] [[Mwajemi]] [[Mani]] aliuweka [[Ufalme wa Aksum]] kwa [[utukufu]] sawa na [[Roma]], [[Uajemi]] na [[Uchina]] kama nchi zilizokuwa na nguvu duniani [[karne ya 3]] [[BK]], wakati yeye alipoishi. Ilikuwa [[karne ya 4]] [[BK]] ambapo [[Frumentius]], mtu [[Siria|Msiro]]-[[ugiriki|Mgiriki]] aliyekuwa amepotelea [[bahari]]ni kutokana na kuzama kwa [[jahazi]], alishikwa na Wahabeshi na kupelekwa [[korti]]ni na baadaye kumuongoa mfalme [[Ezana]] kuingia [[Ukristo]]. Kwa hiyo Wahabeshi wakampa jina ''Abba Selama''. Kwa muda mfupi dini hiyo mpya ilienea kote<ref>{{Rejea tovuti |url=https://www.avvenire.it/agora/pagine/ritrovate-le-chiese-piu-antiche-dell-africa-subsahariana |title=Nakala iliyohifadhiwa |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221211081032/https://www.avvenire.it/agora/pagine/ritrovate-le-chiese-piu-antiche-dell-africa-subsahariana |archivedate=2022-12-11 |accessdate=2022-12-11 |url-status=dead}}</ref>. Mara nyingi [[karne ya 6]] Aksum ilitawala eneo la [[Yemeni]] ng'ambo ya [[Bahari ya Shamu]]. Aksum ilistawi hasa kutokana na [[biashara]] kati ya [[Mediteranea]] na [[Bara Hindi]] iliyopita kwenye [[mlangobahari]] wa [[Bab el Mandeb]] ikatumia [[bandari]] ya [[Adulis]] (karibu na [[Massawa]] ya leo nchini Eritrea). Uenezi wa [[Uislamu]] ulivuruga biashara hiyo na Aksum ilipoteza [[utawala]] juu ya [[pwani]]. Kuporomoka kwa uwezo wa kibiashara kunaonekana katika kusimamishwa kwa [[uchapaji]] [[pesa]] ya wafalme wa Aksum katika [[karne ya 7]]. Nchi ilishambuliwa pia kutoka milki za barani. Mabaki ya ufalme wa Aksum yaliharibiwa mnamo mwaka [[900]] wakati na [[malkia Gudit]] (au Judith) aliyekuwa ama [[Myahudi]] ama kiongozi wa makabila ya Kipagani kutoka [[nyanda za juu]]. == Milki ya Ethiopia == Kiongozi wa kabila la Agaw alimwoa [[binti]] wa mfalme wa mwisho wa Aksum akaanzisha [[nasaba]] ya Zagwe na kuunda upya ufalme wa Kikristo katika nyanda za juu. [[Kitovu]] cha ufalme huu kilipelekwa zaidi mbali na pwani. Nasaba hii ilipinduliwa mnamo [[1270]] na [[Yekuno Amlak]] aliyetumia jina la kifalme [[Tasfa Iyasus]]. Alianzisha nasaba iliyojiita "Wa Suleimani" kwa kudai ilikuwa [[ukoo]] wa [[mwana]] wa mfalme Suleimani na malkia wa Sheba. Tasfa Iyasus alitumia [[cheo]] cha [[Negus Negesti]] ("Mfalme wa Wafalme"). Enzi ya Mfalme [[Lebna Dengel]], Ethiopia iliweza kuwasiliana na nchi za Ulaya na kudumisha [[ubalozi]] na nchi kama [[Ureno]]. Lakini, Mfalme [[Susenyos]] alipojiunga na [[Kanisa Katoliki]] mwaka [[1622]], chakari na misukosuko ilifuata. [[Wamisionari]] [[Wajesuiti]] walichukiwa na waamini wa [[Kanisa la Ethiopia]], na katika hiyo [[karne ya 17]] Susenyos mwana wa Mfalme [[Basil wa Ethiopia|Basil]] aliwafukuza wanamisheni hao. Baadaye [[Waoromo]] wakaanza kuasi [[amri]] ya [[Kanisa la Ethiopia]] na kutafuta njia za [[dini]] yao, eneo hili la Uhebeshi. Mambo hayo yote yalifanya Ethiopia itengwe [[miaka ya 1700]]. Wafalme wakawa kama [[wakurugenzi]], ambao waliamriwa na ma[[sharifu]] kama Ras [[Mikael Sehul]] wa [[Tigrinya]]. Ethiopia ilitoka kutoka utengo kwa kufuatia [[misheni]] ya [[Uingereza]] kufika Ethiopia na kukamilisha [[muungano]] kati ya nchi hizi mbili; lakini, hadi milki ya [[Tewodros II wa Ethiopia|Tewodros II]] ndipo Ethiopia ilipoanza tena shauri za Dini. [[Picha:Early nineteenth century warriors Colour.jpg|thumb|250px|left|Mashujaa Ethiopia miaka ya 1800.]] [[Miaka ya 1880]] ilikuwa miaka ya Ulaya kung’ang’ania [[ukoloni]] Afrika ambapo Waitalia na Waingereza walitafuta kutawala eneo la [[Assab]], bandari iliyoko karibu na [[mdomo]] wa bahari ya Shamu. Bandari ya Kusini, karibu na kiingilio cha bahari ya Shamu, ilinunuliwa na Waitalia kutoka [[sultani]] mwenyeji Machi [[1870]] ambayo mwaka [[1882]] ilizaa [[koloni]] la [[Eritrea]]. Haya yalizua magombano kati ya Waethiopia na Waitalia na [[Vita vya Adowa]] mwaka [[1896]], ambapo Waethiopia walishtua dunia kwa kupiga nguvu za wakoloni na kulinda [[madaraka]] yao kwa [[uongozi]] wa [[Menelik II]]. [[Italia]] na Ethiopia zilisaini [[mkataba wa amani]] tarehe [[26 Oktoba]] 1896. ==Karne ya 20 hadi leo== [[Karne ya 20]] miaka ya kwanza kwanza ilimilikiwa na Mfalme [[Haile Selassie wa Ethiopia|Haile Selassie I]], aliyechukua nafasi ya kuendeleza Ethiopia mpaka uongozi wake ulipokatizwa kwa [[Vita vya pili vya Uhabeshi na Waitalia]] ([[1936]]). [[Waingereza]] na wazalendo wa Jeshi la Ethiopia wakakomboa nchi mwaka [[1941]], na Waingereza kukiri madaraka ya Ethiopia kwa [[mkataba wa Uingereza na Ethiopia]] mnamo [[Desemba]] [[1944]]. Milki ya Haile Selassie ilikoma mwaka [[1974]], ambapo wazalendo [[Wakomunisti]] ("[[Derg]]") walimpindua na kuanzisha [[serikali ya kikomunisti]]. Hii ilifuatwa na [[msukosuko]] wa [[kupindua serikali]], [[vita]] na migogoro pamoja na [[ukame]] na shida za [[wakimbizi]]. Mwaka [[1977]] [[Somalia]] ilivamia eneo la [[Ogaden]] ([[Vita vya Ogaden]]), lakini Ethiopia iliweza kuwafukuza Wasomali kwa msaada wa vifaa vya kijeshi vya [[Urusi]], na majeshi ya [[Kuba]], [[Ujerumani wa mashariki]] na [[Yemeni]]. Usaidizi mwingi kutoka Nchi za Kikomunisti uliwezesha Ethiopia kudumisha mojawapo ya jeshi kubwa Afrika. Lakini hii haikuzuia [[ukereketwa]] wa jimbo la Eritrea na [[Tigrinya|Tigray]], ambapo ukame wa mwaka [[1985]] na [[mapinduzi]] ya [[siasa]] hasa kwa Kambi za [[Ujamaa]], zilileta uongozi wa Derg [[1991]] kukoma. Chama cha kukomboa Eritrea (EPLF) na [[Chama cha Mapinduzi cha Kidemokrasi Ethiopia]] (EPRDF), ziliungana kukomboa Ethiopia, wengi wa [[wanamgambo]] wakiwa wakombozi wa Eritrea. Mwaka [[1993]], jimbo la [[Eritrea]] likawa huru kutoka Ethiopia, kufuatia [[kura ya maoni]] iliyofanywa ili kumaliza vita hii iliyodumu kwa miaka 20, ni mojawapo kati ya migogoro ya muda mrefu zaidi Afrika. Mwaka [[1994]], Ethiopia kaiweka [[Katiba]] mpya ambayo ilileta [[uchaguzi]] wa ki[[demokrasia]]. Mwaka [[1998]] magombano ya mipaka na Eritrea yalileta [[Vita vya Eritrea na Ethiopia]] ambayo ilidumu hadi [[Juni]] [[2000]]. Vita hivi vilileta [[uvivu]] wa uchumi na nguvu ya muungano unaongoza nchi. Uchaguzi wa Ethiopia ulipendekeza wanabaraza kwa viti 547 Bungeni. Baraza hilo la bunge lilijumuika Juni 1994 na kupitisha katiba mpya ya Jimbo la Demokrasia ya Jamhuri ya Ethiopia mnamo Desemba 1994. Uchaguzi huu ulikuwa wa kwanza kuchagua wanabaraza wa kitaifa kwa sifa bungeni na wanabaraza wa majimbo mnamo Mei na Juni [[1995]]. Vyama vingi vya upinzani viligoma kushiriki uchaguzi. Ushindi ulichukuliwa na [[Chama cha Mapinduzi cha Kidemokrasi cha Watu wa Ethiopia]] (EPRDF). Umoja wa Mataifa ukasema vyama vya upinzani vingeweza kushiriki uchaguzi kama zingetaka. Serikali ya Majimbo ya Demokrasia ya Jamhuri ya Ethiopia ilichukua mamlaka mnamo Agosti 1995. Rais wa kwanza [[Negasso Gidada]]. EPRDF ikaongoza serikali na Waziri Mkuu [[Meles Zenawi]] ambaye ameunga mkono majimbo ya kikabila, na kuwapa madaraka viongozi wa kikabila. Ethiopia sasa ina maeneo 9 ambayo yana serikali ya [[madaraka ya shirika]], na hata majimbo haya yanakubaliwa kutoza ushuru na kutumia [[akiba ya ushuru]]. Hii aina ya serikali imefanya Waethiopia kupata uhuru wa siasa lakini [[Uhuru wa idhaa na gazeti]] bado umefinyiliwa. Serikali ya Zenawi ilichaguliwa tena mwaka 2000 kwa uchaguzi wa kwanza wa Kidemokrasia, Rais akiwa [[Girma Wolde-Giorgis]]. Kutoka [[1991]], Ethiopia imetafuta urafiki zaidi na [[Marekani]] na [[Umoja wa Ulaya]], ili kuweza kukopa pesa za kusaidia uchumi wake na pia kutoka [[Benki ya Dunia]]. Mwaka [[2004]], serikali ilianza kuhamisha watu kutoka maeneo ya ukame wakisema hii itazuia njaa. [http://news.bbc.co.uk/1/hi/in_pictures/3640227.stm]. [[Uchaguzi]] mwingine wa Ethiopia ulikuwa tarehe [[15 Mei]] [[2005]], ambao ulivutia wapigakura kiasi cha juu zaidi, asilimia 90% ya wananchi waliojiandikisha. Watazamaji wa [[Umoja wa Ulaya]] walidai uchaguzi haujafikia kiwango cha kimataifa, lakini [[Umoja wa Afrika]] ulitoa ripoti tarehe [[14 Septemba]] kwamba Waethiopia walionyesha kujitokeza na adabu ya kidemokrasia, halafu tarehe 15 Septemba, US Carter Center, ikasema matokeo ya uchaguzi yaaminika na kuonyesha ushindani wa kisiasa. Uangalizi na ushuhuda wote ulimalizia kuranki Uchaguzi wa Ethiopia na kesi nyingine waipa, asilimia 64% ya matokeo mazuri, na vizuri zaidi kulingana na kesi nyingine 24%. Katika [[Uchaguzi wa Ethiopia, 2005]] EPRDF ilitokea iking’ang’ania uongozi. Tarehe za kwanza za Juni na tena Novemba, [[polisi]] kwa amri ya EPRDF wakafyatua [[risasi]] na kuua watu kwa [[maandamano]] yaliyokuwa yakipinga [[matokeo ya kura]]. Ni kwamba vyama vya upinzani vililalamika kwamba EPRDF iliiba kura na kuwazisha wananchi na kusema baraza 299, wapata hitilafu ya wizi wa kura. Hayo yote yalichunguzwa na Watazamaji wa Uchaguzi wa kimataifa na pia Kamisheni ya Uchaguzi Ethiopia. Matokeo ya uchunguzi huo kama haijatokea mnamo [[Juni 2005]], wanafunzi wa [[chuo kikuu]] walianza maandamano wakisaidiwa na wanamgambo wa Muungano wa Vyama vya Upinzani. Lakini serikali kwa kutoa amri ya kukomesha maaandamano, mnamo [[8 Juni]], watu 26 waliuliwa mjini [[Addis Ababa]] kwa msukosuko wa maandamano na wengine wengi kushikwa. Mnamo [[5 Septemba]] [[2005]], Kamisheni ya Uchaguzi Ethiopia, ilitoa matokeo na kusema kwamba (EPRDF) kashinda uchaguzi na kwa hiyo iongoze serikali. Lakini vyama vya upinzani viliongezea viti bungeni kutoka 12 mpaka 176. Muungano wa umoja na demokrasia ulishinda viti vyote vya Addis Ababa, kwa Bunge la Taifa na [[Baraza la mtaala]]. Maandamano yalizuka tena mitaani [[1 Novemba]], ambapo vyama vya upinzani viliitisha mgomo kwa jumla na pia kwa Bunge mpya, wakatae matokeo ya uchaguzi. Polisi tena walijaribu kuzuia maandamano hayo na watu 42 wakafa kwa misukosuko mjini Addis Ababa. Polisi saba pia wakafa na mwingine pia kafa kutokana na majeruhi ya mlipuko wa [[bomu]]. Tope la watu walishikwa na kufungwa jela. Februari 2006 watu elfu sita bado walikuwa jela wakingoja hukumu Machi. Mnamo 14 Novemba, Bunge la Ethiopia lilipitisha mkataba kuimarisha Kamisheni huru na kuchunguza visa vya 8 Juni na tarehe 1 na 2 Novemba. Februari 2006 Waziri mkuu wa Uingereza [[Tony Blair]], alitamka kwamba, EPRDF kashinda kura, lakini angetaka kuona Ethipia ikitatua shida zake yenyewe na iendelee katika njia ya demokrasia <ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/4707232.stm]</ref>. ==Tanbihi== {{reflist}} {{Africa topic|Historia ya|title=[[Historia ya Afrika]]}} {{mbegu-historia}} [[Jamii:Ethiopia]] [[Jamii:Historia ya Afrika]] [[Jamii:Historia ya Eritrea]] iq72ic40wxz54qnam3oza97hp6qj7wo 0 82975 1607442 1443709 2026-10-13T12:59:17Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1607442 wikitext text/x-wiki [[Faili:Muromian-map.png|thumb|300px|Ramani ya aina za utamaduni za Urusi magharibi wakati wa ujio wa [[Wavarangi]] na kabla ya uenezi wa [[Waslavi]].]] [[Faili:KiewerRus.jpg|300px|thumb|Dola la Kiev, chanzo cha Urusi]] '''Historia ya Urusi''' inahusu [[historia]] ya eneo ambalo leo linaunda nchi inayoitwa [[Shirikisho la Urusi]]. ==Historia ya kale== Urusi kama nchi ya pekee ilianza polepole pale ambako ma[[kabila]] ya wasemaji wa [[Kislavoni cha Mashariki]] walipoanza kujenga maeneo yao kuanzia [[karne ya 8]] [[BK]]. [[Waviking]] waliunda [[dola]] la kwanza katika eneo la [[Kiev]], wakalitawala kama dola la Kislavoni. Wenyewe waliingia haraka katika [[lugha]] na [[utamaduni]] wa wenyeji, lakini waliacha jina lao kwa sababu "Rus" kiasili ilikuwa jina la Waskandinavia wale kutoka [[Uswidi]] ya leo. Mwaka [[988]] Kiev ilipokea [[Ukristo]] wa [[Kiorthodoksi]] kutoka [[Bizanti]]. Tukio hilo liliathiri moja kwa moja [[utamaduni]] na historia yote iliyofuata. [[Dola la Kiev]] liliporomoka kutokana na mashambulio ya [[Wamongolia]] baada ya [[Jingis Khan]], na maeneo madogo zaidi yalijitokeza yaliyopaswa kukubali ubwana wa Wamongolia. == Upanuzi wa utemi wa Moscow == [[Faili:Muscovy 1390 1525.png|250px|thumb|Utemi wa Moscow 1390 - 1525]] Kubwa kati ya maeneo yale madogo ulikuwa [[utemi wa Moscow]]. Watemi wa Moscow walichukua nafasi ya kwanza kuunganisha [[Waslavoni wa Mashariki]] dhidi ya Wamongolia na kupanua utawala wao. Baada ya anguko la [[Konstantinopoli]] mwaka [[1453]] watawala wa Moscow walipokea cheo cha [[Kaisari]] wa [[Roma]] kilichoitwa "[[tsar]]" na kuwa cheo cha watawala wa Urusi hadi mwaka [[1917]]. Mpaka [[karne ya 18]] eneo la Moscow lilikuwa tayari kubwa likabadilika kuwa [[Milki ya Kirusi]] iliyoendelea kupanuka katika [[Siberia]] na [[Asia ya Kati]], ikawa kati ya milki kubwa kabisa za historia ikienea kutoka [[Polandi]] upande wa magharibi hadi [[bahari]] ya [[Pasifiki]] upande wa mashariki. == Matengenezo ya kisiasa chini ya Petro I == Tsar [[Peter I wa Urusi|Petro I]] ([[1689]]-[[1725]]) alitambua ya kwamba nchi yake ilikuwa nyuma upande wa [[teknolojia]] na [[elimu]] kulingana na ma[[taifa]] ya Ulaya. Alianzisha mabadiliko mengi ya kuiga mfano wa [[Ulaya ya Magharibi]] akahamisha mji mkuu kutoka Moscow kwenda mji mpya aliounda sehemu ya magharibi ya milki yake akauita [[Sankt Peterburg]]. Tangu wakati wa Petro I nchi ilishiriki katika [[siasa]] ya Ulaya pamoja na [[vita]] vingi vya huko. Mwanzo wa [[karne ya 19]] milki ikashambuliwa na [[Napoleon Bonaparte]] aliyeteka Moscow lakini Warusi walifaulu kuwafukuza maadui kwa msaada wa baridi iliyoua [[askari]] wengi wa [[Ufaransa]]. == Upanuzi barani Asia == [[Faili:Growth of Russia 1613-1914.png|400px|thumb|Upanuzi wa Urusi 1533 - 1896]] Matsar wa Urusi waliendelea kutawala kwa kuwa na [[mamlaka]] zote bila kushirikisha wananchi jinsi ilivyokuwa kawaida katika sehemu nyingine za Ulaya. Miji iliona [[maendeleo]] ya viwanda na jamii ya kisasa, lakini sehemu kubwa ya [[wakulima]] waliendelea kukaa chini ya [[utawala]] wa ma[[kabaila]]. Katika sehemu ya pili ya karne ya 19 Urusi ulipanua utawala wake juu ya maneo makubwa ya Asia ya Kati na milima [[Kaukasus]] ukashindana na [[Milki ya Osmani]], [[Uajemi]] na athira ya [[Uingereza]] katika Asia. Vita muhimu zaidi kati ya Milki ya Urusi na Milki ya Osmani ilikuwa vita vya miaka 1768-1774, ambayo [[Ngome ya Mtakatifu Elizabeti]] hiyo ilichukua jukumu la kuamua, kama matokeo ambayo Wakozaki wa Ukraina, ambao walipigana upande wa Dola la Urusi, ilichukua udhibiti wa pwani ya kaskazini ya Bahari Nyeusi, ambapo miji mipya ilianzishwa - Kherson, Mykolaiv, Odessa, na [[Urusishaji]] pia ulianzishwa. == Mapinduzi za 1905 na 1917 == [[Faili:RUSSOJAPANESEWARIMAGE.jpg|thumb|250px|Picha za Vita kati ya Japani na Urusi<br />Juu: Manowari; Picha kwa mwendo wa saa: Wanajeshi Wajapani, Wanafarasi Wajapani, Manowari 2 za Urusi, Wanajeshi Warusi wakitazama maiti za Wajapani mbele ya Port Arthur]] [[Faili:Manchuria.png|thumb|250px|Eneo la vita: Nyekundu ni Manchuria; rasi ya Liaodong inaitwa "Daijan" (katikati ya ramani katika Manchuria kusini upande wa bahari)]] Mwanzoni mwa [[karne ya 20]] Urusi ukaonekana tena kuwa nyuma ya nchi za magharibi na sababu kuu ilikuwa nafasi kubwa ya [[serikali]] iliyojitahidi kusimamia mabadiliko yote katika [[jamii]] na kuzuia mabadiliko yaliyoonekana magumu machoni pa Tsar, pa makabaila na pa ma[[askofu]] wa [[Kanisa la Kiorthodoksi]]. Mwaka [[1903]] upanuzi wa Urusi katika Asia uligongana na upanuzi wa Japan na kusababisha [[vita ya Japani na Urusi ya 1905]]. Sababu kuu ya vita ilikuwa mashindano ya nchi zote mbili juu ya athira na kipaumbele katika [[Korea]] na [[Manchuria]]. Urusi ulishindwa, hivyo ililazimika kujiondoa katika Manchuria na Korea na kukubali maeneo haya mawili kuwa chini ya athira ya Japani. Ilikuwa mara ya kwanza kwa taifa la Asia kushinda nchi ya "watu weupe" wa Ulaya tangu [[zama za kati]]. Tukio hili lilisababisha [[mapinduzi ya Urusi ya 1905]]. Tsar [[Nikolas II wa Urusi|Nikolas]] alipaswa kukubali [[uchaguzi]] wa [[bunge]] la [[duma]] kwa mara ya kwanza. Hata hivyo [[haki]] za duma zilikuwa chache na mabadiliko yalitokea polepole mno. Urusi ulijiunga mwaka [[1914]] na [[vita kuu ya kwanza ya dunia]] ukisimama upande wa [[Uingereza]] na [[Ufaransa]] dhidi ya [[Ujerumani]] na [[Austria-Hungaria]]. Vita havikuenda vizuri, wananchi wakaona [[njaa]] na [[Mapinduzi ya Urusi ya 1917#Mapinduzi ya Februari 1917|mapinduzi ya Februari 1917]] yakamfukuza Tsar aliyejiuzulu. Vita vikaendelea na [[Wajerumani]] walizidi kusogea mbele. Serikali mpya ya bunge ikapinduliwa katika mwezi wa Oktoba [[1917]] na mapinduzi ya [[Bolsheviki]] chini ya [[kiongozi]] wao [[Vladimir Ilyich Lenin]]. == Utawala wa kikomunisti na Umoja wa Kisovyeti == [[Faili:Lenin and stalin crop.jpg|thumb|Lenin na Stalin, viongozi na watawala wa Urusi wa kikomunisti]] Huo ulikuwa mwanzo wa [[vita ya wenyewe kwa wenyewe]]. [[Wakomunisti]] chini ya Lenin walishinda na kugeuza Urusi kuwa [[Umoja wa Kisoveti]] tangu mwaka [[1922]], wakitawala kwa [[mfumo wa kiimla]] wa [[chama]] chao. Ili kurahisisha [[utawala]] wao Wakomunisti waliamua kutawala Urusi wa awali kwa muundo wa [[shirikisho]], wakaunda jamhuri mbalimbali kufuatana na ma[[taifa]] ndani ya eneo hilo kubwa. Urusi lilikuwa sasa jina la jamhuri kubwa katika [[umoja]] huu nao ukaitwa [[Shirikisho la Jamhuri ya Kisovyiet ya Kijamii ya Kirusi]]. [[Faili:Red terror 001.jpg|thumb|Wahanga wa nyekundu ugaidi, watu wasio na hatia waliokatwa viungo na kuuawa na polisi wa siri wa Cheka.]] Ki[[katiba]] jamhuri hizo zote zilikuwa [[nchi huru]] lakini hali halisi zilitawaliwa zote kutoka makao makuu ya chama cha kikomunisti huko Moscow. Katiba hiyo ilipata umuhimu tangu [[1989]], wakati wa mwisho wa utawala wa Wakomunisti ambako jamhuri zote zilitafuta [[uhuru]] wao zikaachana na Umoja. Mji mkuu Sant Peterburg ulibadilishwa jina kuwa [[Leningrad]] na baadaye makao makuu ya nchi yakahamishwa tena kwenda Moscow. Kiongozi aliyemfuata Lenin mwaka [[1924]] alikuwa [[Josef Stalin]] aliyeweza kugeuza utawala wa chama kuwa utawala wake mwenyewe akiongoza kwa jina la [[Katibu Mkuu]] wa chama cha kikomunisti. [[Faili:Bieraście, Bulvarny, Vajavodzki. Берасьце, Бульварны, Ваяводзкі (22.09.1939).jpg|thumb|Mnamo Septemba 22, 1939, gwaride la askari wa Soviet na Nazi lilifanyika katika jiji la Brest.]] Mwaka [[1939]], mwanzoni mwa [[vita kuu ya pili ya dunia]] Stalin alipatana na [[Ujerumani]] wa [[Adolf Hitler]] kugawa maeneo ya Polandi na [[nchi za Baltiki]] kati yao lakini mwaka [[1941]] Hitler alishambulia pia Umoja wa Kisovyeti. Warusi walipoteza [[askari]] milioni kadhaa, lakini waliweza kuwazuia Wajerumani wasiteke Moscow na Leningrad. Kwa msaada wa [[Marekani]] Warusi waliweza kurudisha [[jeshi]] la Ujerumani na kusogea magharibi. Umoja wa Kisovyeti ukawa kati ya nchi washindi wa [[vita kuu ya pili ya dunia]]. == Mashindano ya vita baridi dhidi ya Marekani == [[Faili:A Su-27 escorted by an F-16.jpg|thumb|Ndege za kivita za Kisovyeti na Kimarekani zikitazamiana angani]] Tangu mwaka [[1945]] jeshi la Urusi lilikaa katika nchi zote za [[Ulaya ya Mashariki]] hadi katikati ya Ulaya. Katika nchi hizo zote serikali za kikomunisti zilianzishwa na kusimamiwa na [[ofisi kuu]] ya chama cha kikomunisti huko Moscow. Urusi ulikuwa kiongozi wa nchi za kijamaa, ukishindana katika [[vita baridi]] dhidi ya [[nchi za magharibi]] zilizoongozwa na Marekani. Athira ya Umoja wa Kisovyeti ilipanuka hadi [[Afrika]], [[Asia]] na [[Amerika ya Kati]] ambako nchi mbalimbali zilianza kuiga mtindo wa kikomunisti. == Kusambaratika kwa Umoja kwa Kisovyeti == [[Faili:Mikhail Gorbachev 1987.jpg|thumb|Mikhail Gorbachev, kiongozi wa Kisovyeti aliyesimamia kusambaratika ya Umoja wa Kisovyeti]] Utawala wa kikomunisti uliendelea hadi mwaka [[1990]]. Mwishoni ma[[tatizo]] ya [[uchumi]] yalizidi kwa sababu mfumo wa uchumi ulioongozwa moja kwa moja na serikali kuu, pamoja na utaratibu wa kiimla uliozuia wananchi kupinga siasa ya viongozi na kuleta [[hoja]] tofauti, ulisababisha tena nchi kubaki nyuma. Tangu mwaka 1990 jamhuri kadhaa za Umoja wa Kisovyeti ziliondoka katika umoja na kutangaza uhuru wao ilhali serikali ilishindwa nguvu ya kuwazuia. Mwaka [[1991]] jamhuri wanachama za mwisho Urusi, Belarus na Ukraine ziliamua kumaliza Umoja wa Kisovyeti. == Urusi mpya == Tangu mwaka 1991 Urusi ulipungukiwa na maeneo mengi yaliyotwaliwa katika karne ya 19 na ya 18, ukabaki peke yake ingawa bado ni dola kubwa kuliko yote duniani. Ma[[rais]] wa Urusi baada ya 1991 walikuwa [[Boris Yeltsin]] na [[Vladimir Putin]]. [[Dmitry Medvedev]] alichaguliwa kuwa rais wa Urusi mwaka 2008 na mtangulizi wake [[Vladimir Putin]] akawa [[waziri mkuu]], akifuatwa tena na raisi Putin. ==Tanbihi== {{marejeo}} ==Marejeo== ===Kwa jumla=== *Bushkovitch, Paul. ''A Concise History of Russia'' (2011) [http://www.amazon.com/Concise-History-Russia-Cambridge-Histories/dp/0521543231/ excerpt and text search] *Freeze, Gregory L. (ed.). ''Russia: A History''. 2nd ed. New York: Oxford University Press, 2002. ISBN 0-19-860511-0. *Jelavich, Barbara. '' St. Petersburg and Moscow: tsarist and Soviet foreign policy, 1814-1974'' (1974) *McKenzie, David & Michael W. Curran. ''A History of Russia, the Soviet Union, and Beyond''. 6th ed. Belmont, CA: Wadsworth Publishing, 2001. ISBN 0-534-58698-8. *Perrie, Maureen, et al. ''The Cambridge History of Russia''. (3 vol. Cambridge University Press, 2006). [http://www.amazon.com/The-Cambridge-History-Russia-Volume/dp/0521812275/ excerpt and text search] *Riasanovsky, Nicholas V. and Mark D. Steinberg. ''A History of Russia''. 7th ed. New York: Oxford University Press, 2004, 800 pages. ISBN 0-19-515394-4 *Stone, David. ''A Military History of Russia: From Ivan the Terrible to the War in Chechnya'' [http://www.amazon.com/Military-History-Russia-Terrible-Chechnya-ebook/dp/B0029LGW5A/ excerpts] *Ziegler; Charles E. ''The History of Russia'' (Greenwood Press, 1999) [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=23391126 online edition] {{Wayback|url=http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=23391126 |date=20090330121926 }} ===Dola la Urusi=== *Christian, David. ''A History of Russia, Central Asia and Mongolia''. Vol. 1: ''Inner Eurasia from Prehistory to the Mongol Empire''. Malden, MA: Blackwell Publishers, 1998. ISBN 0-631-20814-3. * De Madariaga, Isabel. ''Russia in the Age of Catherine the Great'' (2002), comprehensive topical survey *Fuller, William C. ''Strategy and Power in Russia 1600-1914'' (1998) [http://www.amazon.com/dp/B001D1YCWC/ excerpts] * Hughes, Lindsey. ''Russia in the Age of Peter the Great'' (Yale University Press, 1998), Comprehensive topical survey. *Lincoln, W. Bruce. ''The Romanovs: Autocrats of All the Russias'' (1983) [http://www.amazon.com/Romanovs-Autocrats-All-Russias/dp/0385279086/ excerpt and text search], sweeping narrative history *Manning, Roberta. ''The Crisis of the Old Order in Russia: Gentry and Government''. Princeton University Press, 1982. *Mironov, Boris N., and Ben Eklof. ''The Social History of Imperial Russia, 1700-1917'' (2 vol Westview Press, 2000) [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=89764491 vol 1 online] {{Wayback|url=http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=89764491 |date=20080929091826 }}; [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=100513328 vol 2 online] {{Wayback|url=http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=100513328 |date=20080929083153 }} *Moss, Walter G. ''A History of Russia''. Vol. 1: ''To 1917''. 2d ed. Anthem Press, 2002. *Pipes, Richard. ''Russia under the Old Regime'' (2nd ed. 1997) *Seton-Watson, Hugh. ''The Russian Empire 1801-1917'' (Oxford History of Modern Europe) (1988) [http://www.amazon.com/Russian-Empire-1801-1917-Oxford-History/dp/0198221525/ excerpt and text search] ===Chini ya Ukomunisti=== * Chamberlin, William Henry. ''The Russian Revolution 1917-1921'' (2 vol 1935) *Cohen, Stephen F. ''Rethinking the Soviet Experience: Politics and History since 1917''. (Oxford University Press, 1985) *Fitzpatrick, Sheila. ''The Russian Revolution''. (Oxford University Press, 1982), 208 pages. ISBN 0-19-280204-6 *Gregory, Paul R. and Robert C. Stuart, ''Russian and Soviet Economic Performance and Structure'' (7th ed. 2001) *Hosking, Geoffrey. ''The First Socialist Society: A History of the Soviet Union from Within'' (2nd ed. Harvard UP 1992) 570pp *Kort, Michael. ''The Soviet Colossus: History and Aftermath'' (7th ed. 2010) 502pp *Kotkin, Stephen. ''Stalin: Paradoxes of Power, 1878–1928'' (2014) *Library of Congress. ''Russia: a country study'' edited by Glenn E. Curtis. (Federal Research Division, Library of Congress, 1996). [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/rutoc.html online] *Lincoln, W. Bruce. ''Passage Through Armageddon: The Russians in War and Revolution, 1914-1918'' (1986) *[[Moshe Lewin|Lewin, Moshe]]. ''Russian Peasants and Soviet Power''. (Northwestern University Press, 1968) *McCauley, Martin. ''The Rise and Fall of the Soviet Union '' (2007), 522 pages. *Moss, Walter G. ''A History of Russia''. Vol. 2: Since 1855. 2d ed. Anthem Press, 2005. *[[Alec Nove|Nove, Alec]]. ''An Economic History of the USSR, 1917–1991''. 3rd ed. London: Penguin Books, 1993. ISBN 0-14-015774-3. *Regelson, Lev. ''Tragedy of Russian Church. 1917–1953.'' http://www.regels.org/Russian-Church.htm {{Wayback|url=http://www.regels.org/Russian-Church.htm |date=20150217102721 }} *Remington, Thomas. ''Building Socialism in Bolshevik Russia''. Pittsburgh: University of Pittsburgh Press, 1984. *Service, Robert. ''A History of Twentieth-Century Russia''. 2nd ed. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-40348-7. *Service, Robert. ''Stalin: A Biography'' (2004), along with Tucker the standard biography *Tucker, Robert C. ''Stalin as Revolutionary, 1879-1929'' (1973); ''Stalin in Power: The Revolution from Above, 1929-1941.'' (1990) [https://web.archive.org/web/20081013190835/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=103246514 online edition] with Service, a standard biography; [http://www.historyebook.org/ online at ACLS e-books] {{Wayback|url=http://www.historyebook.org/ |date=20000707012840 }} ===Baada ya Ukomunisti=== * [[Ronald Asmus|Asmus, Ronald]]. ''A Little War that Shook the World : Georgia, Russia, and the Future of the West''. NYU (2010). ISBN 978-0-230-61773-5 *Cohen, Stephen. ''Failed Crusade: America and the Tragedy of Post-Communist Russia''. New York: W.W. Norton, 2000, 320 pages. ISBN 0-393-32226-2 *Gregory, Paul R. and Robert C. Stuart, ''Russian and Soviet Economic Performance and Structure'', Addison-Wesley, Seventh Edition, 2001. *Medvedev, Roy. ''Post-Soviet Russia A Journey Through the Yeltsin Era'', Columbia University Press, 2002, 394 pages. ISBN 0-231-10607-6 *Moss, Walter G. ''A History of Russia''. Vol. 2: ''Since 1855''. 2d ed. Anthem Press, 2005. Chapter 22. *Stent, Angela. ''The Limits of Partnership: U.S.-Russian Relations in the Twenty-First Century'' (2014) {{refend}} ===Ramani, jiografia=== *Blinnikov, Mikhail S. ''A geography of Russia and its neighbors'' (Guilford Press, 2011) *Catchpole, Brian. ''A map history of Russia'' (1983) *Chew, Allen F. ''An Atlas of Russian History: Eleven Centuries of Changing Borders'' (2nd ed. 1967) *Gilbert, Martin. ''Routledge Atlas of Russian History'' (4th ed. 2007) [http://www.amazon.com/Routledge-Russian-History-Historical-Atlases/dp/0415394848/ excerpt and text search] *Henry, Laura A. ''Red to green: environmental activism in post-Soviet Russia'' (2010) *Kaiser, Robert J. ''The Geography of Nationalism in Russia and the USSR'' (1994). *Medvedev, Andrei. ''Economic Geography of the Russian Federation'' by (2000) *Parker, William Henry. ''An historical geography of Russia'' (University of London Press, 1968) *Shaw, Denis J.B. ''Russia in the modern world: A new geography'' (Blackwell, 1998) ===Historiografia=== *Confino, Michael. "The New Russian Historiography and the Old—Some Considerations," ''History & Memory'' Vol. 21#2 Fall/Winter 2009 {{doi|10.1353/ham.0.0027}} in [[Project MUSE]] *Cox, Terry. "The New History of the Russian Peasantry," ''Journal of Agrarian Change'' 2, no. 4 (October 2002): 570–86. *David-Fox, Michael et al. eds. ''After the Fall: Essays in Russian and Soviet Historiography'' (Bloomington: Slavica Publishers, 2004) *{{cite journal | last1 = Martin | first1 = Russell E | year = 2010 | title = The Petrine Divide and the Periodization of Early Modern Russian History | url = https://archive.org/details/sim_slavic-review_summer-2010_69_2/page/410 | journal = Slavic Review | volume = 69 | issue = 2| pages = 410–425 | jstor=25677105}} *{{cite journal | last1 = Orlovsky | first1 = Daniel | year = 1990 | title = The New Soviet History | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-modern-history_1990-12_62_4/page/831 | journal = Journal of Modern History | volume = 62 | issue = 4| pages = 831–50 | jstor=1881065 | doi=10.1086/600602}} *Sanders, Thomas, ed. ''Historiography of Imperial Russia: The Profession and Writing of History in a Multinational State'' (1999). *{{cite journal | last1 = Winkler | first1 = Martina | year = 2011 | title = Rulers and Ruled, 1700-1917 | url = | journal = Kritika: Explorations in Russian and Eurasian History | volume = 13 | issue = 4| pages = 789–806 }} ===Vyanzo=== *Kaiser, Daniel H. and Gary Marker, eds. ''Reinterpreting Russian History: Readings 860-1860s'' (1994) 464pp [http://www.amazon.com/Reinterpreting-Russian-History-Readings-860-1860s/dp/0195078586/ excerpt and text search]; primary documents and excerpts from historians *Vernadsky, George, et al. eds. ''Source Book for Russian History from Early Times to 1917'' (3 vol 1972) *[http://www.soviethistory.org/ Seventeen Moments in Soviet History] (An on-line archive of primary source materials on Soviet history.) ==Viungo vya nje== *[http://www.library.illinois.edu/spx/webct/subjectresources/subsourrus/rushistbib2.html Guides to Sources on Russian History and Historiography] {{Wayback|url=http://www.library.illinois.edu/spx/webct/subjectresources/subsourrus/rushistbib2.html |date=20130514001338 }} *[http://eudocs.lib.byu.edu/index.php/History_of_Russia:_Primary_Documents History of Russia: Primary Documents] {{Commons category|Maps of the history of Russia}} {{Urusi}} {{Europe topic|Historia ya}} {{Asia topic|Historia ya}} [[Jamii:Historia ya Urusi]] [[Jamii:Historia ya Ulaya]] [[Jamii:Historia ya Asia]] petiyuozntmwhrajjmxenho3vmbm3gg 0 83191 1607441 1301255 2026-10-13T12:58:57Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1607441 wikitext text/x-wiki [[Picha:Vilnius old city.JPG|200px|thumb|right|[[Vilnius]], [[mji mkuu]] wa Lithuania.]] '''Historia ya Lithuania''' inahusu eneo la [[Ulaya]] ambalo wakazi wake leo wanaunda [[Jamhuri]] ya [[Lithuania]]. == Historia == Kuanzia [[karne ya 13]] Lithuania ilikuwa [[nchi huru]] na imara iliyoteka maeneo mengi; kufikia [[karne ya 15]], ikiwa pamoja na [[Polandi]], ilikuwa kubwa kuliko nchi zote za [[Ulaya]]. [[Mwaka]] [[1795]] nchi hizo mbili zilifutwa, na Lithuania ikawa sehemu ya [[Dola la Urusi]]. Mwaka [[1918]], ikawa tena nchi huru, lakini mwaka [[1940]] [[Warusi]] waliiteka tena. Miaka [[1940]] - [[1990]] nchi ilikuwa [[jamhuri]] mwanachama wa [[Umoja wa Kisovyeti]]. Baada ya [[umoja]] huo wa [[majimbo]] 15 kusambaratika, Lithuania ilijitangaza [[nchi huru]]. Lithuania imekuwa nchi mwanachama ya [[Umoja wa Ulaya]] tangu tarehe [[1 Mei]] [[2004]]. ==Marejeo== * {{cite book |first1=Alfonsas |last1=Eidintas |first2=Alfredas |last2=Bumblauskas |first3=Antanas |last3=Kulakauskas |first4=Mindaugas |last4=Tamošaitis |title=The History of Lithuania |year=2013 |url=http://static.eu2013.lt/uploads/documents/Liet_istorija_knygos/EN_lt.pdf |publisher=Eugrimas |isbn=978-609-437-204-9 |accessdate=2016-04-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131215231241/http://static.eu2013.lt/uploads/documents/Liet_istorija_knygos/EN_lt.pdf |archivedate=2013-12-15 }} * Ališauskiene, Milda, and Ingo W. Schröder, eds. ''Religious Diversity in Post-Soviet Society: Ethnographies of Catholic Hegemony & the New Pluralism in Lithuania'' (2011) * Backus III, Oswald P. "The Problem of Feudalism in Lithuania, 1506-1548," ''Slavic Review'' (1962) 21#4 pp.&nbsp;639–659 [http://www.jstor.org/stable/3000579 in JSTOR] * Budreckis, Algirdas M. ''An introduction to the history of Lithuania'' (1985) * Friedrich, Karin, and Barbara M. Pendzich, eds. ''Citizenship and Identity in a Multinational Commonwealth: Poland-Lithuania in Context, 1550-1772'' (2011) * Gimius, Kestutis K. "The Collectivization of Lithuanian Agriculture, 1944-50," ''Soviet Studies'' (1988) 40#3 pp.&nbsp;460–478. * Kiaupa, Zigmantas. ''The History of Lithuania'' (2005) * Kirby David G. ''The Baltic World 1772-1993'' (Longman, 1995). * Kuncevicius, Albinas et al. ''The History of Lithuania Before 1795'' (2000) * Lane, Thomas. ''Lithuania: Stepping Westward'' (2001); 20th century history esp. post 1991 [https://web.archive.org/web/20180921153425/https://www.questia.com/library/107625881/lithuania-stepping-westward online] * Liekis, Sarunas. ''1939: The Year that Changed Everything in Lithuania's History'' (2009) * Lieven Anatol. ''The Baltic Revolution'' (2nd ed. 1994). against the USSR * {{cite book | first1=Jerzy |last1=Lukowski |first2=Hubert |last2=Zawadzki |title=A Concise History of Poland | url=https://archive.org/details/concisehistoryof0000luko |series=Cambridge Concise Histories |year=2001 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521559171}} * Misiunas Romuald J. ''The Baltic States: Years of Dependence, 1940-1990'' (2nd ed. 1993). * {{cite book| first=Jerzy |last=Ochmański |title=Historia Litwy [The History of Lithuania]|year=1982 |edition=2nd |isbn=9788304008861 |publisher=Zakład Narodowy im. Ossolińskich |language=pl }} * {{cite book | last=Snyder |first=Timothy |authorlink=Timothy D. Snyder |title=The Reconstruction of Nations: Poland, Ukraine, Lithuania, Belarus, 1569-1999 | url=https://archive.org/details/reconstructionof0000snyd |year=2003 |publisher=Yale University Press |isbn=9780300105865 }} * Stone, Daniel. ''The Polish–Lithuanian state: 1386–1795'' (University of Washington Press, 2001) * Suziedelis, Saulius. ''The Sword and the Cross: A History of the Church in Lithuania'' (1988) * Thaden Edward C. ''Russia's Western Borderlands, 1710-1870'' (Princeton University Press, 1984). ===Historiografia=== * Krapauskas, Virgil. "Recent Trends in Lithuanian Historiography" ''Lituanus'' (2010) 56#4 pp 5–28. {{Europe topic|Historia ya}} {{mbegu-historia}} [[Jamii:Historia ya Lituanya]] [[Jamii:Lituanya]] [[Jamii:Historia ya Ulaya|Lithuania]] mmaguynic7c7we8rqczf40cqcnu4yxr 0 83945 1607804 1317829 2026-10-14T03:14:37Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607804 wikitext text/x-wiki '''Hassan Ramadhan Kessy''' (alizaliwa)[[Morogoro]], [[Tanzania]], [[7 Septemba]] [[1994]]), ni [[mchezaji]] wa [[soka]] wa [[klabu]] ya [[Nkana FC]] ya [[Zambia]]. Nafasi anayocheza mchezaji huyu ni [[beki]] wa kulia. ==Klabu alizowahi kuchezea== *[[Mtibwa Sugar F.C.]]- 2011-2014 *[[Simba S.C.]]- 2014-2016 *[[Yanga Sc]]- 2016-2018 *Nkana FC - 2018 {{mbegu-cheza-mpira}} {{BD|1994|}} [[Jamii:Wachezaji mpira wa Tanzania]] 04hse7pxim3b0n6rvdyeurfdyy8xjbx 0 86963 1607443 1258264 2026-10-13T13:00:47Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 9 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1607443 wikitext text/x-wiki [[File:Cluny Transept exterior.jpg|thumb|right|upright|[[Abasia]] ya [[Cluny]] ilikuwa mojawapo kati ya vitovu vya elimu [[Ulaya]] katika [[karne za kati]].]] [[Picha:Laurentius de Voltolina 001.jpg|right|thumb|[[Mchoro]] wa [[Chuo Kikuu cha Bologna]], [[Italia]], kilichoanzishwa mwaka [[1088]] kikiwa cha kwanza [[duniani]].]] '''Historia ya elimu''' ilianza miaka mingi kwa kuwa [[elimu]] kama [[sayansi]] haiwezi kutengwa na [[utamaduni]] wowote wa elimu iliyokuwepo awali. Wakubwa waliwafunza wadogo wao juu ya [[jamii]] kwa kutumia [[maarifa]] na ujuzi waliohitaji kufahamu na mwishowe kupitisha. Mabadiliko ya utamaduni na [[binadamu]] kama [[spishi]] yalitegemea mazoea ya kupitisha elimu. Katika jamii ambazo hazikujua kusoma, hili liliafikiwa kupitia [[mdomo]] na kuiga. Kusimuliana [[hadithi]] kuliendelezwa kutoka [[kizazi]] kimoja hadi kingine. [[Lugha]] ya mazungumzo iliendelea na kuwa [[ishara]] na [[herufi]]. [[Kina]] na [[upana]] wa elimu au maarifa ulioweza kuhifadhiwa na kupitishwa uliongezeka zaidi na zaidi. Wakati ambapo tamaduni zilianza kupanua elimu zaidi ya ujuzi wa kawaida wa [[mawasiliano]], [[biashara]], [[ukusanyaji chakula]], tunu na [[desturi]] za [[Dini|kidini]] na kadhalika, mwishowe [[elimu rasmi]] na masomo vilifuatia. Kisomo kwa maana hii kilikuwa kimeshaanza nchini [[Misri]] kati ya [[3000 KK|3000]] na [[500 KK]]. Siku hizi aina fulani ya elimu ni jambo la lazima kwa watu wote katika nchi nyingi. Kwa sababu ya ongezeko la watu na kuenea kwa [[elimu ya lazima]], Shirika la Elimu, Sayansi na Utamaduni la Umoja wa Mataifa ([[UNESCO]]) limepiga [[hesabu]] ya kwamba miaka 30 ijayo, watu wengi zaidi ulimwenguni watapata elimu rasmi katika [[historia]] ya binadamu.<ref> Robinson, K.: ''[http://www.ted.com/talks/ken_robinson_says_schools_kill_creativity.html Shule Kill Creation.]'' TED Talks, 2006, Monterrey, CA, USA.</ref> ==Tanbihi== {{Reflist|30em}} ==Marejeo== * Cubberley, Ellwood Patterson. ''The History of Education: Educational Practice and Progress Considered as a Phase of the Development and Spread of Western Civilization'' (1920) [https://web.archive.org/web/20121124034017/http://www.questia.com/read/98979708/readings-in-the-history-of-education-a-collection online] * James,Samantha.'how education came about"(2014)retrieved from http://www.education.com * Palmer, Joy A. et al. eds. ''Fifty Major Thinkers on Education: From Confucius to Dewey'' (2001) [https://web.archive.org/web/20121105052806/http://www.questia.com/read/107720493/fifty-major-thinkers-on-education-from-confucius online] * Palmer, Joy A. ed. ''Fifty Modern Thinkers on Education: From Piaget to the Present Day'' (2001) [https://web.archive.org/web/20121105052801/http://www.questia.com/read/107371563/fifty-modern-thinkers-on-education-from-piaget-to online] * Peterson, Penelope et al. eds. ''International Encyclopedia of Education'' (3rd ed. 8 vol 2010) comprehensive coverage for every nation ===Asia=== *Dharampal, . (1983). The beautiful tree: Indigenous Indian education in the eighteenth century. New Delhi: Biblia Impex. * Elman, Benjamin A., and Alexander Woodside. ''Education and Society in Late Imperial China, 1600-1900'' (U of California Press, 1994) * Lee, Thomas H. C. ''Education in traditional China: a history'' (2000) [https://web.archive.org/web/20130721155855/http://www.questia.com/read/117601803/education-in-traditional-china-a-history online] * Jayapalan N. ''History Of Education In India'' (2005) [https://books.google.com/books?id=IDNeW78fedkC excerpt and text search] * Price, Ronald Francis. ''Education in modern China'' (Routledge, 2014) * Sharma, Ram Nath. ''History of education in India'' (1996) [https://books.google.com/books?id=yqtAAgS3NSEC excerpt and text search] ===Ulaya=== * Anderson, Robert David. ''European Universities from the Enlightenment to 1914'' (Oxford University Press, 2004) * Begley, Ronald B. and Joseph W. Koterski. ''Medieval Education'' (2005) [https://web.archive.org/web/20160408023534/https://www.questia.com/read/121535716/medieval-education online] * Butts, R. Freeman. ''A Cultural History of Western Education: Its Social and Intellectual Foundations'' (2nd ed. 1955) [https://web.archive.org/web/20160408051259/https://www.questia.com/read/54447684/a-cultural-history-of-western-education-its-social online] * Cook, T. G. ''The History of Education in Europe'' (1974) * Cubberley, Ellwood. ''The history of education'' (1920) [https://books.google.com/books?id=fbEVAAAAIAAJ online] Strong on European developments * Graff, Harvey J. ''The Legacies of Literacy: Continuities and Contradictions in Western Culture and Society'' (1987) from Middle Ages to present * Hoyer, Timo. "Sozialgeschichte der Erziehung. Von der Antike bis in die Moderne" [Social History of Education. From Ancient to Modern Age] (Wissenschaftliche Buchgesellschaft Darmstadt, 2015) * Lawson, John, and Harold Silver. ''A social history of education in England'' (Routledge, 2013) * McCulloch, Gary. ''The Struggle for the History of Education'' (2011), Focus on Britain [https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=CKmdgRVlHpMC excerpt]; [http://samples.sainsburysebooks.co.uk/9781136811241_sample_867163.pdf Chapter 1 covers historiography] {{Wayback|url=http://samples.sainsburysebooks.co.uk/9781136811241_sample_867163.pdf |date=20160311233147 }}. * McCulloch, Gary. ''Historical Research in Educational Settings'' (2000); Textbook on how to write British educational history. [http://www.amazon.com/Historical-Research-Educational-Settings-McCulloch/dp/0335202543/ excerpt]; Good bibliography * Ringer, Fritz. ''Education and Society in Modern Europe'' (1979); focus on Germany and France with comparisons to US and Britain * Soysal, Yasemin Nuhoglu, and David Strang. "Construction of the First Mass Education Systems in Nineteenth-Century Eu*{{Cite Americana|wstitle=Education, History of|author=James Sullivan |short=x}}rope," ''Sociology of Education'' (1989) 62#4 pp.&nbsp;277–288 [http://www.jstor.org/stable/2112831 in JSTOR] * Sturt, Mary. ''The education of the people: A history of primary education in England and Wales in the nineteenth century'' (Routledge, 2013) * Toloudis, Nicholas. ''Teaching Marianne and Uncle Sam: Public Education, State Centralization, and Teacher Unionism in France and the United States'' (Temple University Press, 2012) 213 pp * Wardle, David. ''English popular education 1780-1970'' (Cambridge UP, 1970) * Whitehead, Barbara J., ed. ''Women's education in early modern Europe: a history, 1500-1800'' (1999) [https://web.archive.org/web/20160111175916/https://www.questia.com/read/103400812/women-s-education-in-early-modern-europe-a-history online] specialized topics ===Marekani=== * Cremin, Lawrence A. ''American Education: The Colonial Experience, 1607–1783'' (1970); ''American Education: The National Experience, 1783–1876''. (1980); ''American Education: The Metropolitan Experience, 1876-1980'' (1990); standard 3 vol detailed scholarly history * Goldstein, Dana. ''The Teacher Wars: A History of America's Most Embattled Profession'' (2014) * Herbst, Juergen. ''The once and future school: Three hundred and fifty years of American secondary education'' (1996). * Parkerson Donald H., and Jo Ann Parkerson. ''Transitions in American education: a social history of teaching'' (2001) * Reese, William J. ''America's Public Schools: From the Common School to No Child Left Behind'' (Johns Hopkins U. Press, 2005) * Thelin, John R. ''A History of American Higher Education'' (2011) ===Historia=== * Gaither, Milton, "The Revisionists Revived: The Libertarian Historiography of Education," ''History of Education Quarterly'' 52 (Nov. 2012), 488–505. * King, Kelley. "How Educational Historians Establish Relevance,": ''American Educational History Journal'' (2014) 41#1/2 pp 1–19. ===Vyanzo=== * Cubberley, Ellwood Patterson ed. ''Readings in the History of Education: A Collection of Sources and Readings to Illustrate the Development of Educational Practice, Theory, and Organization'' (1920 [https://archive.org/details/readingsinhistor00cubb online] * Knight, Edgar W., and Clifton L. Hall, eds. ''Readings in American Educational History'' (1951) [https://web.archive.org/web/20121009125708/http://www.questia.com/read/95504276/readings-in-american-educational-history online] * Leach, Arthur F. ed. ''Educational Charters and Documents 598 to 1909'' (1911) [https://web.archive.org/web/20170622030123/https://www.questia.com/read/9307473/educational-charters-and-documents-598-to-1909 online] ==Viungo vya nje== *[http://www.juliantrubin.com/schooldirectory/educationresources.html Famous Educators and Notable Contributions] {{mbegu}} [[Jamii:Elimu]] [[Jamii:Historia]] ievjl27fiaxdprwtib0iznth6o9tt88 0 88033 1607417 1580187 2026-10-13T12:18:07Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1607417 wikitext text/x-wiki [[image:After Hans Holbein the Younger - Portrait of Henry VIII - Google Art Project.jpg|thumb|200px|Mfalme Henri VIII alivyochorwa na [[Hans Holbein the Younger]], [[Walker Art Gallery]], [[Liverpool]], Uingereza.]] '''Henry VIII''' ([[28 Juni]] [[1491]]&nbsp;– [[28 Januari]] [[1547]]) alikuwa [[mfalme]] wa [[Uingereza]] kuanzia tarehe [[21 Aprili]] [[1509]] hadi [[kifo]] chake. Ni wa pili kutoka [[nasaba ya Tudor]], akimfuata [[baba]] yake, [[Henry VII]]. ==Maisha na matukio== {{Wake wa Henry VIII}} Henry anajulikana hasa kwa [[Ndoa|kuoa]] [[wanawake]] [[sita]], mmoja baada ya mwingine, na hasa kwa juhudi zake za kubatilisha ndoa yake ya kwanza na [[Katerina wa Aragona]] zilizomfanya hatimaye atenganishe [[Anglikana|Kanisa la Uingereza]] na [[Papa]], akijifanya mkuu wa Kanisa. Pamoja na kutengwa na [[Kanisa Katoliki]] kwa sababu hiyo, aliendelea kusadiki mafundisho yake.<ref name="Scarisbrick361">{{harvnb|Scarisbrick|1997|p=361}}</ref> Katika masuala ya ndani, Henry alijulikana kwa kubadilisha sana [[katiba]] ya nchi, akizidisha [[mamlaka]] yake mwenyewe. Waliopinga walishutumiwa kama wasaliti na mara nyingi kuhukumiwa [[adhabu ya kifo]], akiwemo [[waziri mkuu]] [[Thomas More]]. Matumizi yake yalikuwa makubwa mno, kwa ajili ya [[fahari]] na [[vita]], hivi kwamba pesa nyingi alizofaulu kujipatia kwa kuteka [[mali]] ya [[monasteri]] na kuzuia [[kodi]] iliyokuwa inalipwa awali kwa Papa, hazikumtosha kamwe. Aliunganisha Uingereza na [[Wales]] akawa pia mfalme wa kwanza wa Uingereza kushika nafasi ya mfalme wa [[Ireland]]. Mwanzoni wengi walipendezwa naye<ref>{{harvnb|Guy|2000|p=41}}.</ref>, lakini baadaye alizidi kunenepa, [[afya]] yake ilitetereka, na hata nafsi yake ilivurugika na kumfanya mzinzi, mkatili, mwoga.<ref>{{harvnb|Ives|2006|pp=28–36}}</ref> Baada yake alitawala [[Mwana|mwanae]] [[Edward VI wa Uingereza|Edward VI]]. == Tanbihi == {{Reflist|20em}} ==Marejeo== {{refbegin|30em}} *{{cite book |last=Arnold |first=Thomas |year= 2001 |title=The Renaissance at War |publisher=Cassell & Co. |location= London |isbn= 0-304-35270-5 |url=https://archive.org/details/renaissanceatwar0000arno|ref=harv}} *{{cite book |last=Ashley |first=Mike |year= 2002 |title=British Kings & Queens |publisher=Running Press |location= |isbn= 0-7867-1104-3 |url=https://archive.org/details/briefhistoryofbr0000ashl_f1a2|ref=harv}} *{{cite journal |last=Ashrafian |first=Hutan |title=Henry VIII's Obesity Following Traumatic Brain Injury |journal=Endocrine |volume=42 |year=2011 |pages=218–9 |doi=10.1007/s12020-011-9581-z |url=http://www.bioportfolio.com/resources/pmarticle/267683/Henry-Viii-s-Obesity-Following-Traumatic-Brain-Injury.html |ref=harv |pmid=22169966 |issue=1 |archive-date=2012-03-10 |access-date=2017-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310003000/http://www.bioportfolio.com/resources/pmarticle/267683/Henry-Viii-s-Obesity-Following-Traumatic-Brain-Injury.html |url-status=dead }} *{{cite book |last=Bernard |first=G. W. |year= 2005 |title=The King's Reformation: Henry VIII and the Remaking of the English Church |publisher= |location= |isbn= 978-0-300-10908-5|url= https://books.google.com/books?id=p2MOt53sCCgC |ref=harv}} *{{cite journal |last=Betteridge |first=Thomas |title=The Henrician Reformation and Mid-Tudor Culture |journal=Journal of Medieval and Early Modern Studies |volume=35 |issue=1 |year=2005 |pages=91–109 |doi=10.1215/10829636-35-1-91 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-medieval-and-early-modern-studies_winter-2005_35_1/page/91 |ref=harv }} *{{cite book |first1=Thomas |last1=Betteridge |first2=Thomas S. |last2=Freeman |title=Henry VIII in History| url=https://books.google.com/books?id=Ji_FpxQ4--QC |year=2012 |publisher=Ashgate Publishing, Ltd. |isbn=978-1-4094-6113-5 |ref=harv}} *{{cite book |last=Brigden |first=Susan |year=2000 |title=New Worlds, Lost Worlds |url=https://archive.org/details/newworldslostwor0000brig |publisher=Penguin |location= |isbn=978-0-14-014826-8 |ref=harv}} *{{cite journal |last=Chibi |first=Andrew A. |title=Richard Sampson, His Oratio, and Henry VIII's Royal Supremacy |journal=Journal of Church and State |volume=39 |issue=3 |year=1997 |pages=543–560 |issn=0021-969X |doi=10.1093/jcs/39.3.543 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-church-and-state_summer-1997_39_3/page/543 |ref=harv }} *{{cite book |last=Churchill |first=Winston |year=1966 |title= The New World |series=History of the English Speaking Peoples |volume=2 |publisher=Cassell and Company |location= |isbn= |url= |ref=harv}} *{{cite book |last=Crofton |first= Ian |year= 2006 |title=The Kings and Queens of England |publisher=Quercus Books |location= |isbn=978-1-84724-141-2 |url=https://archive.org/details/kingsqueensofeng0000crof_i1m0|ref=harv}} *{{cite book |last1=Cruz |first1=Anne J. |last2=Suzuki |first2=Mihoko |title=The Rule of Women in Early Modern Europe |url=https://books.google.com/books?id=I2tCAjijsKQC |year=2009 |publisher=University of Illinois Press |ref=harv |isbn=978-0-252-07616-9}} *{{cite journal |last=Davies |first= Jonathan |title= 'We Do Fynde in Our Countre Great Lack of Bowes and Arrows': Tudor Military Archery and the Inventory of King Henry VIII |journal=Journal of the Society for Army Historical Research |volume=83 |year=2005 |pages=11–29 |issn=0037-9700 |ref=harv |issue=333}} *{{cite book |last=Elton |first=G. R. |title=The Tudor Revolution in Government: Administrative Changes in the Reign of Henry VIII |origyear=1953 |year=1962 |edition=Revised |url=http://www.questia.com/read/2993196/the-tudor-revolution-in-government-administrative |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-09235-7}} *{{cite book |last=Elton |first= G. R. |year= 1977 |title= Reform and Reformation: England, 1509–1558 |url=https://archive.org/details/reformreformatio0000elto_r4t4 |publisher= Edward Arnold |location= |isbn=0-7131-5952-9 |ref=harv}} *{{cite book |last=Farquhar |first= Michael |year=2001 |title=A Treasure of Royal Scandals |url=https://archive.org/details/treasuryofroyals0000farq |publisher=Penguin Books |location= |isbn=0-7394-2025-9 |ref=harv}} *{{cite book |title=The Wives of Henry VIII |first=Antonia |last=Fraser |year=1994 |url=https://books.google.com/?id=24UKxUPB5goC |publisher=Vintage Books |isbn=978-0-679-73001-9 |ref=harv}} *{{cite book |editor1-first=Sidney |editor1-last=Alexander|last=Guicciardini |first=Francesco |year=1968 |title=The History of Italy |publisher=Princeton University Press |location= |isbn=978-0-691-00800-4 |url= |ref=harv}} *{{cite journal |last=Gunn |first=Steven |title=Tournaments and Early Tudor Chivalry |journal=History Today |volume=41 |issue=6 |year=1991 |pages=543–560 |issn=0018-2753 |url= |ref=harv}} *{{cite book |last=Guy |first=John |title=The Tudor monarchy |url=https://books.google.com/books?id=ySRvQgAACAAJ |year=1997 |publisher=Arnold Publishers |isbn=978-0-340-65219-0 |ref=harv}} *{{cite book |last=Guy |first= John A. |year= 2000 |title= The Tudors: a Very Short Introduction |url=https://archive.org/details/tudorsveryshorti0000guyj |publisher= |location= |isbn= |ref=harv}} *{{cite book |last1=Harrison |first1=William |last2=Edelen |first2=Georges |year=1995 |origyear=1557 |title=The Description of England: Classic Contemporary Account of Tudor Social Life |url=https://archive.org/details/descriptionofeng0000harr_v5m4 |publisher=Dover Publications Inc. |location= |isbn=978-0-486-28275-6 |ref=harv}} *{{cite book |title= The Burdens of Disease: Epidemics and Human Response in Western History |first=J. N. |last=Hays |publisher=Rutgers University Press |url=https://books.google.com/?id=AJReBNnOoL8C |year=2010 |isbn=978-0-8135-4613-1 |ref=harv}} *{{cite book |title=The Mistresses of Henry VIII |first=Kelly |last=Hart |edition=1 |year=2009 |publisher=The History Press |isbn=0-7524-4835-8 |url=https://books.google.com/?id=r6HGPAAACAAJ |ref=harv}} *{{cite book |last=Hall |first=Edward |year=1904 |title=The Triumphant Reign of Henry VIII |publisher=T.C. & E.C. Jack |location= |url= |ref=harv}} *{{cite book |last=Haigh |first=Christopher |year=1993 |title=English Reformations: Religion, Politics, and Society under the Tudors |url=https://archive.org/details/englishreformati0000haig |publisher=Clarendon Press |location= |isbn=978-0-19-822162-3|ref=harv}} *{{cite book |last1=Hibbert |first1=Christopher |last2=Weinreb |first2=Ben |last3=Keay |first3=Julia |last4=Keay |first4=John |title=''[[The London Encyclopaedia]]'' |edition=3 |year=2010 |isbn=978-1-4050-4925-2 |ref=harv}} *{{cite book |last=Hutchinson |first=Robert |title=Young Henry: The Rise of Henry VIII |url=https://books.google.com/books?id=2zR6WdBzyvEC |isbn=978-1-250-01261-6 |year=2012 |publisher=Macmillan |ref=harv}} *{{cite book |last=Ives |first=Eric |title=The Life and Death of Anne Boleyn: 'The Most Happy' |year=2005 |publisher=Blackwell Publishing |location=Oxford |isbn=978-1-4051-3463-7 |ref=harv}} *{{cite journal |last=Ives |first=Eric |title=Will the Real Henry VIII Please Stand Up? |journal=History Today |volume=56 |issue=2 |year=2006 |pages=28–36 |issn=0018-2753 |url=https://archive.org/details/sim_history-today_2006-02_56_2/page/28 |ref=harv }} *{{cite book |last=Lehmberg |first= Stanford E. |year=1970 |title=The Reformation Parliament, 1529–1536 |url=https://archive.org/details/reformationparli0000lehm |publisher=Cambridge University Press |location= |isbn=978-0-521-07655-5 |ref=harv}} *{{cite book |last=Lipscomb |first=Suzannah |title=Who was Henry? |journal=History Today |year=2009 |volume=59 |issue=4 |ref=harv}} *{{cite book |first=David |last=Loades |authorlink=David Loades |title=Henry VIII: Court, Church and Conflict |url=https://archive.org/details/isbn_9781905615421 |publisher=The National Archives |year=2009 |isbn=978-1-905615-42-1 |ref=harv}} *{{cite book |last=Meyer | first =G. J. |title=The Tudors: The Complete Story of England's Most Notorious Dynasty |url=https://archive.org/details/tudorscompletest00meye |publisher=Presidio Press |year=2010 |isbn=978-0-385-34076-2 |ref=harv}} *{{cite book|last=Morris|first=T.A.|title=Tudor Government|url=https://books.google.com/books?id=UwyTYcDxlSAC|accessdate=20 March 2013|year=1999|publisher=Routledge|isbn=978-0-203-98167-2|ref=harv}} *{{cite book |last=Pollard |first=A. F. |year= 1905 |title=Henry VIII |publisher=Longmans, Green & Company |location= |url= https://books.google.com/books?id=q0cDAAAAMAAJ |ref=harv}} *{{cite journal |last=Rex |first=Richard |title=The Crisis of Obedience: God's Word and Henry's Reformation |url=https://archive.org/details/sim_historical-journal_1996-12_39_4/page/863 |journal=The Historical Journal |volume=39 |year=1996 |pages=863–894 |doi=10.1017/S0018246X00024687 |ref=harv |jstor=2639860 |issue=4 }} *{{cite book |last=Scarisbrick |first=J. J. |authorlink=J. J. Scarisbrick |year=1968 |title=Henry VIII |publisher=University of California Press |location= |isbn=978-0-520-01130-4 |url= https://books.google.com/books?id=smr4IlxC7VMC |ref=harv}} *{{cite book |last=Scarisbrick |first=J. J. |year=1997 |title=Henry VIII |publisher=Yale University Press |edition=2 |location= |isbn=0-300-07158-2 |ref=harv}} *{{cite book |last=Smith |first=Lacey Baldwin |year=1971 |title=Henry VIII: the Mask of Royalty |publisher= |location= |isbn=978-0-89733-056-5 |url= http://www.questia.com/read/85955084/henry-viii-the-mask-of-royalty |ref=harv}} *{{cite book |last=Starkey |first=David |year=2003 |title=Six Wives: The Queens of Henry VIII |publisher=Chatto & Windus |location= |isbn=978-0-7011-7298-5 |url=https://archive.org/details/sixwivesqueensof0000star_d7r8|ref=harv}} *{{cite book |last=Starkey |first=David |title=Henry: Virtuous Prince |url=https://books.google.com/books?id=dNJZJP3ns-MC |year=2008 |publisher=HarperCollins |isbn=978-0-00-728783-3 |ref=harv}} *{{cite book |last=Stöber |first=Karen|title=Late Medieval Monasteries and Their Patrons: England and Wales, C.1300–1540 |url=https://books.google.com/books?id=rzanpUHWLQoC |year=2007 |publisher=Boydell Press |isbn=978-1-84383-284-3 |ref=harv}} *{{cite book |last=Thomas |first=Andrea |year=2005 |title=Princelie Majestie: The Court of James V of Scotland 1528–1542 |publisher= John Donald Publishers Ltd |location= |isbn=978-0-85976-611-1 |url= |ref=harv}} *{{cite book |last=Thurley |first=Simon |year=1993 |title=The Royal Palaces of Tudor England |publisher=Yale University Press |location= |isbn=978-0-300-05420-0 |url= |ref=harv}} *{{cite book |last=Weir |first=Alison |year=1991 |title=The Six Wives of Henry VIII |publisher=Grove Press |location= |isbn=0-8021-3683-4 |url= |ref=harv }} *{{cite book |last=Weir |first= Alison |year= 2002 |title=Henry VIII: The King and His Court |publisher= Random House Digital, Inc. |location= |isbn=0-345-43708-X |url=https://books.google.com/books?id=JW-seRfZ9toC |ref=harv}} *{{cite journal |last1=Whitley |first1= Catrina Banks |last2=Kramer |first2= Kyra |title=A New Explanation for the Reproductive Woes and Midlife Decline of Henry VIII |journal=The Historical Journal |volume=52 |issue=4 |year=2010 |pages=827 |issn= 0018-246X |doi= 10.1017/S0018246X10000452 |url= |ref=harv}} *{{cite book |last=Wilkinson |first= Josephine |year=2009 |title=Mary Boleyn: the True Story of Henry VIII's Favourite Mistress |publisher= Amberley Publishing |edition=2 |location= |isbn=0-300-07158-2 |url= |ref=harv}} *{{cite journal |last=Williams |first= James |title= Hunting and the Royal Image of Henry VIII |journal= Sport in History |volume=25 |year=2005 |pages=41–59 |issn=1746-0263 |doi= 10.1080/17460260500073082 |url= |ref=harv |issue=1}} *{{cite book |last=Williams |first=Neville |year=1971 |title=Henry VIII and his Court |publisher=Macmillan Publishing Co |location= |isbn=978-0-02-629100-2 |url=https://archive.org/details/henryviiihiscour00will|ref=harv}} {{refend}} == Marejeo mengine == {{refbegin|30em}} === Maisha === *{{cite book |first=John |last=Bowle |authorlink=John Edward Bowle |title=Henry VIII: a Study of Power in Action |url=https://archive.org/details/henryviii0000unse_s0t1 |year=1964 |publisher=Little, Brown and Company }} *{{cite book |last=Erickson |first=Carolly |title=Mistress Anne: the Exceptional Life of Anne Boleyn |url=https://archive.org/details/mistressanne00eric |year=1984 }} *{{cite journal |last=Cressy |first=David |title=Spectacle and Power: Apollo and Solomon at the Court of Henry VIII |journal=History Today |year=1982 |volume=32|issue=Oct |pages=16–22 |issn=0018-2753}} *{{cite book |last=Gardner |first=James |chapter=Henry VIII |title=Cambridge Modern History |volume=2 |year=1903 |url=http://www.uni-mannheim.de/mateo/camenaref/cmh/cmh213.html |access-date=2017-02-13 |archive-date=2011-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110408075546/http://www.uni-mannheim.de/mateo/camenaref/cmh/cmh213.html |dead-url=yes }} *{{cite book |last=Graves |first=Michael |title=Henry VIII' |url=https://archive.org/details/henryviiistudyin00grav |year=2003 }} *{{cite book |last=Ives |first=E. W |chapter=Henry VIII (1491–1547) |title=The Oxford Dictionary of National Biography |year=2004 |publisher=Oxford University Press}} *{{cite book |last=Rex |first=Richard |title=Henry VIII and the English Reformation |url=https://archive.org/details/henryviiienglish0000rexr |year=1993 }} *{{cite book |last=Ridley |first=Jasper |title=Henry VIII |url=https://archive.org/details/henryviii0000ridl |year=1985 }} *{{cite book |last=Starkey |first=David |authorlink=David Starkey |title=The Reign of Henry VIII: Personalities and Politics |url=https://archive.org/details/reignofhenryviii0000star_h2r4 |year=2002 |publisher=Random House |isbn=978-0-09-944510-4}} *{{cite book |last1=Starkey |first1=David |first2=Susan |last2=Doran |title=Henry VIII: Man and Monarch |year=2009 |publisher=British Library Publishing Division |isbn=978-0-7123-5025-9}} *{{Rejea jarida |last=Tytler |first=Patrick Fraser |author-link=Patrick Fraser Tytler |year=1837 |title=Life of King Henry the Eighth |edition= |publisher=Oliver & Boyd |location=Edinburgh |url=https://books.google.com/?id=lWUDAAAAQAAJ |accessdate=17 August 2008 }} *{{cite book |last=Weir |first=Alison |title=The Children of Henry VIII |url=https://archive.org/details/childrenofhenryv0000weir |year=1996 }} === Utafiti wa kitaalamu === *{{cite book |last=Bernard |first=G. W. |title=War, Taxation, and Rebellion in Early Tudor England: Henry VIII, Wolsey, and the Amicable Grant of 1525 |url=https://archive.org/details/wartaxationrebel0000bern |year=1986}} *{{cite journal |last=Bernard |first=G. W. |title=The Making of Religious Policy, 1533–1546: Henry VIII and the Search for the Middle Way |url=https://archive.org/details/sim_historical-journal_1998-06_41_2/page/321 |journal=Historical Journal |year=1998 |volume=41 |issue=2 |pages=321–349 |issn=0018-246X |jstor=2640109 |doi=10.1017/S0018246X98007778}} *{{cite journal |last=Bush |first=M. L. |title=The Tudor Polity and the Pilgrimage of Grace |journal=Historical Research |volume=80 |issue=207 |year=2007 |pages=47–72 |issn=0950-3471 |doi=10.1111/j.1468-2281.2006.00351.x}} *{{cite book |editor1-last=Coleman |editor1-first=Christoper |editor2-first=David |editor2-last=Starkey|title=Revolution Reassessed: Revision in the History of Tudor Government and Administration |year=1986}} *{{cite book | pages=[https://archive.org/details/tudorchronicles0000dora/page/n81 78]–203 |last=Doran |first=Susan |title=The Tudor Chronicles: 1485 - 1603 | url=https://archive.org/details/tudorchronicles0000dora |year=2009 |isbn=978-1-4351-0939-1|publisher=Sterling Publishing}} *{{cite book |editor1-last=Fox |editor1-first=Alistair |editor2-first=John |editor2-last=Guy |title=Reassessing the Henrician Age: Humanism, Politics and Reform 1500–1550|url=https://archive.org/details/reassessinghenri0000foxa |year=1986}} * Guy, John. ''The Children of Henry VIII'' (Oxford University Press; 2013) 258 pages; traces the lives of Edward VI, Mary I, Elizabeth I, and Henry Fitzroy, Duke of Richmond. *{{cite journal |last=Head |first=David M. |title=Henry VIII's Scottish Policy: a Reassessment|journal=Scottish Historical Review |year=1982 |volume=61 |issue=1 |pages=1–24 |issn=0036-9241}} *{{cite journal |last=Head |first=David M. |title='If a Lion Knew His Own Strength': the Image of Henry VIII and His Historians |journal=International Social Science Review |year=1997 |volume=72 |issue=3–4 |pages=94–109|issn= 0278-2308}} *{{cite journal |last=Hoak |first=Dale |title=Politics, Religion and the English Reformation, 1533–1547: Some Problems and Issues |journal=History Compass |year=2005 |issue=3 |issn=1478-0542}} *{{cite book |last=Lindsey |first=Karen |year=1995 |title=Divorced, Beheaded, Survived: A Feminist Reinterpretation of the Wives of Henry VIII |publisher=Addison-Wesley Publishing Co. |location=Reading, MA., US |isbn=0-201-60895-2 |url=http://www.questia.com/read/6981860/divorced-beheaded-survived-a-feminist-reinterpretation }} *{{cite book |editor1-last=MacCulloch |editor1-first=Diarmaid |title=The Reign of Henry VIII: Politics, Policy, and Piety |year=1995}} *{{cite book |last=Marshall |first=Peter |title=(Re)defining the English Reformation |journal=Journal of British Studies |year=2009 |volume=48 |issue=3 |pages=564–85}} *{{cite book |last=Mackie |first=J. D. |title=The Earlier Tudors, 1485–1558 |year=1952 |url=http://www.questia.com/read/8546253/the-earlier-tudors-1485-1558 }} *{{cite book|first=William J.|last=Maloney|title=Diseases, Disorders and Diagnoses of Historical Individuals|url=https://books.google.com/books?id=AhDUCgAAQBAJ|publisher=Anaphora Literary Press|year=2015|isbn=978-1-68114-193-0|ref=harv}} *{{cite book |last=Moorhouse |first=Geoffrey |year=2003 |title=The Pilgrimage of Grace: the Rebellion That Shook Henry VIII's Throne |url=https://archive.org/details/pilgrimageofgrac0000moor |publisher=Phoenix |location= |isbn=978-1-84212-666-0}} *{{cite book |last=Moorhouse |first=Geoffrey |title=Great Harry's Navy: How Henry VIII Gave England Seapower |url=https://archive.org/details/greatharrysnavyh0000moor_k8h2 |year=2007 }} *{{cite book |last=Moorhouse |first=Geoffrey |title=The Last Divine Office: Henry VIII and the Dissolution of the Monasteries |url=https://archive.org/details/lastdivineoffice0000moor |year=2009 }} *{{cite book |editor1-last=Slavin |editor1-first=Arthur J |title=Henry VIII and the English Reformation |year=1968 |url=http://www.questia.com/read/97615501/henry-viii-and-the-english-reformation }} *{{cite book |last=Smith |first=H. Maynard |title=Henry VIII and the Reformation |year=1948 |url=http://www.questia.com/read/8851653/henry-viii-and-the-reformation }} *{{cite journal |last=Thurley |first= Simon |title= Palaces for a Nouveau Riche King |journal= History Today |volume=41 |year=1991 |issue=6}} *{{cite book |last=Trollope |first=William |title=A practical and historical commentary on the liturgy and ritual of the Church of England: with examination questions |url=https://books.google.com/books?id=oE4-AAAAYAAJ |year=1874 |publisher=J. Hall }} *{{cite book |last=Wagner |first=John A. |title=Bosworth Field to Bloody Mary: An Encyclopedia of the Early Tudors |url=https://archive.org/details/bosworthfieldtob0000wagn |year=2003|isbn=1-57356-540-7}} *{{cite book |last=Walker |first=Greg |title=Writing under Tyranny: English Literature and the Henrician Reformation |url=https://archive.org/details/writingundertyra0000walk |year=2005}} * Wernham, Richard Bruce. ''Before the Armada: the growth of English foreign policy, 1485-1588'' (1966), a standard history of foreign policy === Vyanzo === * Williams, C. M. A. H. ''[http://www.questia.com/read/104189416 English Historical Documents] {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 1485–1558'' (1996) * ''Letters and papers, foreign and domestic, of the reign of Henry VIII: preserved in the Public Record Office, the British Museum and elsewhere'', volume 1 edited by John S. Brewer, Robert H. Brodie, James Gairdner. (1862); [https://books.google.com/books?id=q4Y9AAAAcAAJ full text online vol 1]; [https://books.google.com/books?id=Udk9AAAAcAAJ full text vol 3] See also [http://www.british-history.ac.uk/catalogue.aspx?type=3&gid=126 ''Letters & Papers, Henry VIII'', 21 vols., at British History Online], * [https://archive.org/details/privypurseexpen02nicogoog Nicolas, Nicholas Harris, ed., ''The Privy Purse Expences of Henry VIII, 1529–1532'', Pickering, London (1827)] * [[Martin Luther]] [https://books.google.com/books?id=oEy_3aDT61sC&vid=OCLC02338418&dq=%22%09Luther%27s+Correspondence+and+Other+Contemporary+Letters%22&jtp=333 to Henry VIII, 1 September 1525] *[https://books.google.com/books?id=oEy_3aDT61sC&vid=OCLC02338418&dq=%22%09Luther%27s+Correspondence+and+Other+Contemporary+Letters%22&jtp=374 Henry VIII to Martin Luther. August 1526] *[https://books.google.com/books?id=oEy_3aDT61sC&vid=OCLC02338418&dq=%22%09Luther%27s+Correspondence+and+Other+Contemporary+Letters%22&jtp=160 Henry VIII to Frederic, John, and George, Dukes of Saxony. January. 20, 1523] re: Luther. {{refend}} == Viungo vya nje == *{{Commons category-inline|Henry VIII of England}} *{{IMSLP|Henry VIII|Henry VIII}} *{{ChoralWiki|Henry VIII}} * {{Gutenberg author | id=Henry+VIII,+King+of+England}} * [http://www.marileecody.com/henry8images.html Portraits of Henry VIII] {{Wayback|url=http://www.marileecody.com/henry8images.html |date=20181212153427 }} {{DEFAULTSORT:Henry 08 wa Uingereza}} [[Category:Waliozaliwa 1491]] [[Category:Waliofariki 1547]] [[Category:Wafalme na malkia wa Uingereza]] [[Category:Waanglikana]] [[Category:Historia ya Ukristo]] [[Category:Nasaba ya Tudor]] [[Category:Renaissance]] r9916x54a4jdad43cg5eee24fr2f33s 0 88073 1607805 1302140 2026-10-14T03:14:40Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607805 wikitext text/x-wiki [[Picha:Celestial map, signs of the Zodiac and lunar mansions..JPG|250px|thumb|Buruji za falaki katika muswada ya Kiosmani, karne ya 16]] [[Picha:Book of the Fixed Stars Auv0280 Sagittarius.jpg|250px|thumb|Uchoraji wa Kausi (hapa kwa jina mbadala "al-Rami") katika muswada ya Al-Sufi "Kitāb Ṣuwar al-kawākib (al-thābitah)" , mnamo mwaka 1006]] '''Buruji za falaki''' (pia: '''alama za nyota'''; kwa [[Kiingereza]]: ''zodiac constellations'') ni [[jina]] la [[kundinyota|makundinyota]] yanayoonekana kwenye [[ekliptiki]] zaani njia ya Jua angani (ing. ''ecliptic'') na kuunda [[Zodiaki]]. Katika [[maarifa]] ya [[unajimu]] (au: [[falaki]], tofauti na [[fani]] ya [[sayansi]] inayoitwa [[astronomia]]) [[Waswahili]] wa kale, pamoja na [[tamaduni]] nyingi za zamani, waliamini ya kwamba [[nyota]] hizi zina [[tabia]] fulani na kuwa na athari juu ya [[maisha]] ya [[binadamu]] wanaozaliwa chini ya nyota fulani. Hali halisi [[Jua]] linapita katika maeneo ya makundinyota 13 lakini tangu zamani za [[Babeli]] [[idadi]] ilifupishwa kuwa 12 kwa kusudi la kulingana na [[kalenda]] ya [[Mwezi (wakati)|miezi]] 12. Kwa kufikia idadi hii kundinyota la [[Hawaa (kundinyota)|Hawaa ''(Ophiuchus)'']] liliondolewa katika idadi ya Zodiaki. ==Jina== Kwa jumla [[Jina|majina]] mengi ya nyota yametokana na [[urithi]] wa falaki ya [[Waarabu]]. Hao walirithi habari hizi pamoja na mpangilio wa nyota kwenye [[mzingo]] wa njia ya jua angani kutoka [[Ugiriki ya Kale]]. [[Asili]] yake iko katika falaki ya Babeli. "Buruji" yatokana na [[Kiarabu]] "<big>برج</big>", burj, [[tafsiri]] ya [[neno]] la [[Kigiriki]] '''πυργοι''' ''pirgoi'', yaani [[mnara]] au [[boma]]<ref>Hakuna uhakika juu ya maana asili ya jina hili; Hartner-Kunitsch katika makala MINTAKAT AL-BURUDJ wanarejelea elezo kuwa asili iko katika [[mitholojia]] ya Babeli kwa maana "makazi ya miungu"; tazama kamusi elezo ya Uislamu "The Encyclopaedia Of Islam, New Edition", Volume VII Mif — Naz </ref>. ==Buruji za falaki kwenye njia ya jua angani== Buruji za falaki katika utamaduni wa Waswahili ni kama zifuatazo:<ref>[https://archive.org/stream/EncyclopaediaDictionaryIslamMuslimWorldEtcGibbKramerScholars.13/08.EncycIslam.NewEdPrepNumLeadOrient.EdEdComCon.BosDonLewPel.etc.UndPatIUA.v8.Ned-Sam.Leid.EJBrill.1995.#page/n115/mode/2up/search/NUDJUM J Knappert, fungu "In East Africa", makala AL-NUDJUM katika THE ENCYCLOPAEDIA OF ISLAM, LEIDEN BRILL 1997, VOLUME VIII NED — SAM, uk 105]</ref> * [[Kondoo (kundinyota)|Kondoo]] (zamani Hamali, [[lat.]] ''Aries'') *[[Tauri (kundinyota)|Thauri]] (ing. [[:en:Taurus|Taurus]]) *[[Jauza (kundinyota)|Jauza]] (ing. [[:en:Gemini|Gemini]]) *[[Saratani (kundinyota)|Saratani]] (ing. [[:en:Cancer|Cancer]]) *[[Simba (kundinyota)|Simba]] (zamani Asadi, [[lat.]] ''Leo'') *[[Nadhifa (kundinyota)|Nadhifa]] (ing. [[:en:Virgo|Virgo]]) *[[Mizani (kundinyota)|Mizani]] (ing. [[:en:Libra|Libra]]) *[[Akarabu (kundinyota)|Akarabu]] (ing. [[:en:Scorpio|Scorpio]]) *[[Kausi (kundinyota)|Kausi]] (ing. [[:en:Sagittarius|Sagittarius]]) *[[Jadi (kundinyota)|Jadi]] (ing. [[:en:Capricornus|Capricornus]]) *[[Dalu (kundinyota)|Dalu]] (ing. [[:en:Aquarius|Aquarius]]) *[[Samaki (kundinyota)|Samaki]] (zamani Hutu, [[lat.]] ''Pisces'') Katika unajimu wa siku hizi majina mengi ya kimapokeo katika unajimu wa [[Afrika ya Mashariki]] yamesahauliwa na badala yake wapiga falaki wanatumia orodha ya majina ambayo mara nyingi ni tafsiri ya majina ya Kiingereza tu, au pia namna ya kutaja [[alama]] ya makundinyota kwa neno la [[Kiswahili]]. Isipokuwa Mizani na Mashuke bado ni majina asilia. Majina katika unajimu wa kisasa jinsi yalivyo kawaida ni yafuatayo: # Kondoo (Aries): Machi 21 – Aprili 19 # Ng’ombe (Taurus): Aprili 20 – Mei 21 # Mapacha (Gemini): Mei 22 – Juni 20 # Kaa(Cancer): Juni 21 – Julai 22 # Simba (Leo): Julai 23 – Agosti 22 # Mashuke (Virgo):Agosti 23 – Sept 22 # Mizani (Libra): Sept 23 – Okt 22 # Ng’e (Scorpio): Okt 24- Nov 21 # Mshale (Sagittarius): Nov 22- Des 21 # Mbuzi (Capricorn):Des 22 – Jan 19 # Ndoo (Aquarius):Jan 20 – Feb 18 # Samaki (Pisces):Feb 19 – Machi 20 ==Marejeo== {{marejeo}} ==Tazama pia== *[[Ekliptiki]] *[[Zodiaki]] [[Jamii:Unajimu]] [[Jamii:Makundinyota ya Zodiaki|*]] b0mc1ipag2nzc5h1asa8sgt57g44nlm 0 89741 1607930 1518939 2026-10-14T03:21:03Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607930 wikitext text/x-wiki '''Makame Mbarawa''' ni [[mwanasiasa]] [[Mtanzania]] na mwanachama wa [[Chama cha kisiasa]] cha [[Chama Cha Mapinduzi|CCM]]. Aliteuliwa na [[Rais]] wa awamu ya [[tano]] wa [[Jamhuri]] ya Muungano wa Tanzania [[John Magufuli]] kuwa [[Wabunge wa Tanzania 2015|mbunge]]<ref name=":0" /><ref name=":1" /> na Waziri wa [[Kazi]], [[usafiri]]shaji na [[Mawasiliano]] kwa miaka [[2015]] – [[2020]]. Ila kwa sasa ni Waziri wa Uchukuzi. <ref name=":0">{{Rejea tovuti |url=https://www.parliament.go.tz/administrations/525 |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2020-01-26 |archive-date=2020-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200126103850/https://www.parliament.go.tz/administrations/525 |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">https://www.parliament.go.tz/administrations/204 {{Wayback|url=https://www.parliament.go.tz/administrations/204 |date=20200125211808 }}, Tovuti ya Bunge la Tanzania, iliangaliwa Mei 2017.</ref><ref name=":2">https://www.parliament.go.tz/index.php/members/mpcvs/1764/2010-2015 {{Wayback|url=https://www.parliament.go.tz/index.php/members/mpcvs/1764/2010-2015 |date=20150612001225 }} |title=Member of Parliament CV |date= |work= |publisher=Parliament of Tanzania |accessdate=20 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150612001225/</ref><ref>https://parliament.go.tz/index.php/members/mpcvs/1764/2010-2015 {{Wayback|url=https://parliament.go.tz/index.php/members/mpcvs/1764/2010-2015 |date=20150612001225 }} |archive-date=12 June 2015}}</ref><ref name=":3">{{cite web |url=http://www.forum2012.org/wp-content/uploads/2012/04/bio_mbarawa.pdf |title=Professor Mbarawa Biography |format=[[PDF]] |date= |work= |publisher=''forum2012.org'' |accessdate=20 February 2013 |archivedate=2017-11-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171113221910/http://www.forum2012.org/maintenance.html }}</ref> == Kazi ya kisiasa == Aliwahi kuwa Waziri wa Mawasiliano, Sayansi na Teknolojia kuanzia mwaka 2010 hadi 2015.<ref name=":3" /> Baada ya hapo aliwahi kuwa Waziri wa Maji na Umwagiliaji katika utawala wa Magufuli kwa siku kumi na moja kabla ya kuhamishwa kuongoza hati ya miundombinu. Aliendelea kuwa Waziri wa Ujenzi na Uchukuzi mara tu rais [[Samia Suluhu Hassan]] alipoingia madarakani mwaka 2021. Kufuatia mabadiliko yake ya [[Baraza la Mawaziri|baraza la mawaziri]] mnamo Septemba 2023, alidumisha jukumu lake juu ya uwaziri wa Uchukuzi tu, kwani wizara iligawanywa katika sehemu mbili. <ref name=":2" /> {{Infobox officeholder | name = Makame Mbarawa | image = Makame Mbarawa IAEA.png | office = Waziri wa Kazi, Usafirishaji na Mawasiliano | term_start = 2015 | term_end = | president = [[John Magufuli]] | predecessor = [[John Magufuli]] | order1 = 8th | office1 = Waziri wa Maji na Umwagiliaji | term_start1 = 12 December 2015 | term_end1 = 23 December 2015 | president1 = [[John Magufuli]] | predecessor1 = [[Jumanne Maghembe]] | successor1 = [[Gerson Lwenge]] | office2 = [[Wizara ya Mawasiliano, Sayansi na Teknolojia|Waziri wa Mawasiliano, Sayansi na Teknolojia]] | term_start2 = Novemba 2010 | term_end2 = 5 Novemba 2015 | president2 = [[Jakaya Kikwete]] | 1blankname2 = Makamu | 1namedata2 = [[January Makamba]] | predecessor2 = | successor2 = | office3 = [[Wabunge wa Tanzania(Tanzania)|Mbunge]] | term_start3 = Novemba 2010 | term_end3 = Julai 2015 | appointer3 = [[Jakaya Kikwete]] | constituency3 = None (Mbunge ) | birth_place = [[Pemba Island|Pemba]], [[Sultanate of Zanzibar|Zanzibar]] | nationality = Tanzanian | party = [[Chama Cha Mapinduzi|CCM]] | spouse = | alma_mater = [[Astrakhan State Technical University]] {{small|(MSc)}}<br>[[University of New South Wales]] {{small|(PhD)}} | profession = [[Professor]] | religion = [[Islam]] | website = | blank1 = Positions | data1 = Profesa, [[Tshwane University of Technology]] {{small|(2009-2010)}} }} ==Marejeo== <references /> {{Mbegu-mwanasiasa-Tanzania}} [[Jamii:Waliozaliwa 1976]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanasiasa wa Tanzania]] [[Jamii:Bunge la Tanzania]] 31v89s4wbsal38ro23dflf9lu8ff3yt 0 92151 1607991 1009405 2026-10-14T03:41:10Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607991 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist 2 | image = | jina = DJ Pooh | background = solo_singer | jina la kuzaliwa = Mark Jordan | tarehe ya kuzaliwa = {{birth date and age|1969|06|29}} | mahali pa kuzaliwa = [[Los Angeles]], [[California]], United States | death_date = | death_place = | other_names = | kazi yake = [[Mtayarishaji rekodi]], [[rap|rapper]], mwigizaji wa sauti | ameshirikiana na = [[King Tee]], [[Chilly Chill]], [[Kam]], [[Ice Cube]], [[Dr. Dre]], [[Snoop Dogg]] | miaka ya kazi = 1984 - hadi sasa }} '''Mark Jordan''' (amezaliwa [[29 Juni]], [[1969]] mjini [[Los Angeles]], [[California]]), anajulikana zaidi kwa jina lake la kisanii kama '''DJ Pooh''' ni [[mtayarishaji wa rekodi]] za [[muziki wa hip hop]] kutoka nchini [[Marekani]],<ref name="amg">[{{Allmusic|class=artist|id=p115157|pure_url=yes}} AllMusic ((( DJ Pooh > Overview )))</ref>mwigizaji wa sauti, [[rap|mghani]], mwandishi muswaada andishi,<ref>[http://www.imdb.com/name/nm0690770 DJ Pooh<!-- Bot generated title -->]</ref> [[mwigizaji]] na [[mwongozaji wa filamu]].<ref>{{cite web|url=http://www.mgm.com/title_talent.php?id=165624&title_star=THREESTK |title=Official website of Metro-Goldwyn-Mayer Inc. - Ars Gratia Artis |publisher=MGM.com |date= |accessdate=2017-04-18}}</ref><ref>{{cite web|author=By ELVIS MITCHELLNOV. 15, 2001 |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C07EFD71F38F936A25752C1A9679C8B63&n=Top%2FReference%2FTimes%20Topics%2FPeople%2FD%2FDr.%20Dre |title=FILM REVIEW; With Just a Hint of a Plot, Taking It Easy. Very Easy. |publisher=New York Times |date=2001-11-15 |accessdate=2017-04-18}}</ref> Anafahamika sana kwa uhusika wake kama "Red" katika filamu ya kwanza ya "[[Friday]]" ambayo alicheza na [[Ice Cube]]. DJ Pooh alishiriki kuandika "Friday" na alisaidia ujenzi wa wahusika katika filamu hiyo. Akiwa kama mkongwe wa kuchanganya madude katika muziki, amewahi kutayarisha albamu wasanii mbalimbali ikiwa ni pamoja na [[Ice Cube]], [[Del tha Funkee Homosapien]], [[LL Cool J]], [[Yo-Yo]], [[Tha Dogg Pound]], [[King Tee]], na wengine kibao. Mwaka wa 1996, DJ Pooh alitoa msaada wa nguvu katika utayarishwaji wa albamu ya pili ya Snoop Dogg, ''[[Tha Doggfather]]''. Albmu ilitunukiwa platinamu maradufu. == Diskografia == {| class="wikitable" |- !align="left"|Taarifa za albamu |- |align="left"|'''''[[Bad Newz Travels Fast]]''''' *Imetolewa: Julai 15, 1997 *Nafasi za chati: #116 US, #34 Top R&B/Hip Hop *Tunukio la mwisho la [[RIAA]]: Hakuna *Single: "Whoop Whoop" |} == Filmografia == *''Last Friday'' kama (mwandishi mwenza) *''[[Grow House (filamu)|Grow House]]'' kama Mwongozaji na Mwandishi *''[[Friday]]'' kama Red (mwandishi mwenza) *''[[The Wash (filamu ya 2001)|The Wash]]'' kama Slim (Mwongozaji, mtayarishaji na mwandishi) *''[[3 Strikes (filamu)|3 Strikes]]'' kama Trick Turner/Taxi Driver (Mwongozaji na mwandishi) *''The Boondocks'' kama Mudpie/Speaker #2/Crowd Member/Laughing Funeral Attendee (sauti tu) *''Freaknik: The Musical'' kama Doela Man (sauti tu) ==Marejeo== {{reflist}} ==Viungo vya Nje== *{{IMDb name|id=0690770}} *[https://myspace.com/djpooh DJ Pooh] on [[Myspace]] {{DEFAULTSORT:Pooh, Dj}} [[Category:Watu walio hai]] [[Category:Waliozaliwa 1969]] [[Category:Waigizaji filamu wa Marekani]] fv9sncf1px5fai9r588wrt5cxtuix1o 0 93133 1607655 1477826 2026-10-14T02:45:47Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607655 wikitext text/x-wiki [[Image: Pembetatu ya Kusini Triangulum Australe.png |thumb|right|400px|Nyota za kundinyota Pembetatu ya Kusini (Triangulum Australe) katika sehemu yao ya angani]] '''Pembetatu ya Kusini''' (kwa [[Kilatini]] na [[Kiingereza]] ''[[:en:Triangulum Australe |Triangulum Australe]]'') <ref>[[Uhusika milikishi]] ''([[:en:genitive]])'' ya neno "Triangulum Australe " katika lugha ya [[Kilatini]] ni "Trianguli Australis" na hili ni umbo la jina linaloonekana katika majina ya nyota za kundi hili kama vile Alfa Trianguli Australis, nk. </ref> ni [[jina]] la [[kundinyota]] ndogo kwenye [[nusutufe ya kusini]] ya [[Dunia]] yetu. ==Mahali pake== Pembetatu ya Kusini inaonekana vema katika kanda ya [[Njia Nyeupe]], karibu na nyota mashuhuri za [[Alfa Centauri]] (Rijili Kantori) na Beta Centauri kwenye [[Salibu (kundinyota)|kundinyota ya Salibu]]. Lipo jirani na makundinyota [[Pembemraba (kundinyota)| Kipimapembe]] (Norma) upande wa kaskazini, [[Bikari (kundinyota)|Bikari]] (Circinus) upande wa magharibi, [[Ndege wa Peponi (kundinyota)| Ndege wa Peponi]] (Apus) upande wa kusini na [[Madhabahu (kundinyota)|Madhabahu]] (Ara) upande wa mashariki. ==Jina== Pembetatu ya Kusini ni kati ya makundinyota yaliyobuniwa katika enzi ya kisasa. Kama ilivyo kwa nyota nyingine zinazoonekana kutoka nusutufe ya kusini pekee haikujulikana kwa Wagiriki wa Kale wala kwa Waarabu kwa hiyo wataalamu wa Ulaya hawakuwa na habari nazo. Inawezekana ya kwamba mbaharia Mwitalia [[Amerigo Vespucci]] aliiona na kueleza katika taarifa moja iliyopotea baadaye. Pembetatu ya Kusini ilionyeshwa mara ya kwanza mnamo 1589 kwenye [[globu ya nyota]] ya [[Petrus Plancius]]. Ilichorwa kikamilifu zaidi katika atlasi ya nyota ya [[Johann Bayer]] iliyoitwa ''[[Uranometria]]'' mnamo 1603 na hapa kutajwa kwa jina lake la sasa yaani Triangulum Australe. <ref>linganisha Moore, Patrick; Tirion, Wil (1997), Cambridge Guide to Stars and Planets, Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-58582-8, uk 120</ref> Pembetatu ya Kusini ipo kati ya makundinyota 88 zinazoorodheshwa na [[Umoja wa kimataifa wa astronomia|Umoja wa Kimataifa wa Astronomia]] <ref>[https://www.iau.org/public/themes/constellations/ The Constellations] {{Wayback|url=https://www.iau.org/public/themes/constellations/ |date=20130604014156 }}, tovuti ya International Astronomical Union , iliangaliwa Julai 2017</ref> kwa jina la Triangulum Australe. Kifupi chake rasmi kufuatana ni 'TrA'.<ref name="pa30_469">{{cite journal | last=Russell | first=Henry Norris | title=The New International Symbols for the Constellations | url=https://archive.org/details/sim_popular-astronomy_1922-10_30_8/page/469 | journal=[[Popular Astronomy (US magazine)|Popular Astronomy]] | volume=30 | pages=469–71 | bibcode=1922PA.....30..469R | year=1922}}</ref> ==Nyota== Kundinyota hili lilipokea jina lake kutokana na nyota zake tatu angavu zaidi zinazoonekana kwa umbo la pembetatu. Hizi ni <big>α</big> Alfa Trianguli Australis (pia: Atria) pamoja na <big>β</big> Beta na <big>γ</big> Gamma Trianguli Australis. <big>α</big> Alfa Trianguli Australis ni [[nyota jitu]] yenye [[mwangaza unaoonekana]] wa [[mag]] 1.91 ikiwa na umbali wa [[miaka ya nuru|miakanuru]] 424 kutoka [[Dunia]].<ref>Schaaf, Fred (2008), The Brightest Stars: Discovering the Universe Through the Sky's Most Brilliant Stars, Hoboken, New Jersey: John Wiley and Sons, ISBN 0-471-70410-5, uk. 263–65.</ref> <big>β</big> Beta Trianguli Australis ni [[nyota pacha|nyotamaradufu]] yenye mwangaza wa [[mag]]2.85 ikiwa umbali wa miakanuru 40. Karibu na mpaka na Kipimapemba kuna [[fungunyota]] NGC 6025 linaloweza kutazamiwa kwa darubini ya kawaida. ==Tanbihi== <references/> {{makundinyota}} {{mbegu-sayansi}} pdztggf6ysznwh1arohzyg9z2dygk6v 0 93181 1607594 1413811 2026-10-14T02:38:38Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607594 wikitext text/x-wiki [[Image:Darubini Telescopium.png |thumb|right|400px|Nyota za kundinyota Darubini (Telescopium) katika sehemu yao ya angani]] [[Picha:Telescopium IAU.svg|400px|thumb|Ramani ya Darubini (Telescopium)]] '''Darubini''' (kwa [[Kilatini]] na [[Kiingereza]] ''[[:en:Telescopium |Telescopium]]'') <ref>[[Uhusika milikishi]] ''([[:en:genitive]])'' ya neno "Telescopium " katika lugha ya [[Kilatini]] ni "Telescopii" na hili ni umbo la jina linaloonekana katika majina ya nyota za kundi hili kama vile Alfa Telescopii, nk. </ref> ni [[jina]] la [[kundinyota]] ndogo kwenye [[angakusi]]. ==Mahali pake== Darubini iko jirani na makundinyota ya [[Tausi (kundinyota)|Tausi]] (Pavo) upande wa kusini, [[Madhabahu (kundinyota)| Madhabahu]] (Ara) upande wa mashariki, [[Kobe (kundinyota)|Kobe]] (Corona Australis) na [[Kausi (kundinyota)|Kausi (Mshale)]] upande wa kaskazini halafu [[Mhindi (kundinyota)|Mhindi]] (Indus) upande wa magharibi. [[Mshale (kundinyota)|Mshale]] (zamani Kausi, <small>[[lat.]]</small>. ''Sagittarius'') ipo karibu. ==Jina== Darubini ni kati ya makundinyota yaliyobuniwa katika enzi ya kisasa. Kama ilivyo kwa nyota nyingine zinazoonekana kwenye angakusi pekee haikujulikana kwa Wagiriki wa Kale wala kwa Waarabu kwa hiyo wataalamu wa Ulaya hawakuwa na habari nazo. Kundinyota hili lilielezwa mara ya kwanza na Mfaransa [[Nicolas-Louis de Lacaille]] wakati wa karne ya 18 kwa jina “le Telescope“ lililomaanisha “Darubini“. Lacaille alikaa miaka miwili kwenye [[Rasi ya Tumaini Jema]] (Afrika Kusini) alipotazama nyota za angakusi ambazo wakati ule zilianza tu kujulikana kati ya wanaastronomia wa Ulaya. Alipima nyota 10,000 akazipanga katika kundinyota na kutunga majina kwa makundinyota mapya 14<ref>[http://gallica.bnf.fr//ark:/12148/bpt6k35505/f786.vertical Histoire de l'Académie royale des sciences ]; taarifa ya Lacaille katika "Historia ya Akademia ya Kifalme ya sayansi", uk. 588, Tovuti ya Bibliothèque nationale de France (BnF), iliangaliwa Julai 2017</ref>. Jina la Kifaransa lilitafsiriwa kwa [[Kilatini]] na kufupishwa kama "Telescopium“(Darubini). Chaguo la jina lilikuwa dalili ya kipindi cha [[Zama za Mwangaza]] ambako Lacaille alitumia majina ya zana za siku zake kwa kutaja nyota, si tena majina ya [[mitholojia]] ya kale. Telescopium - Darubini iko kati ya makundinyota 88 zinazoorodheshwa na [[Umoja wa Kimataifa wa Astronomia]] <ref>[https://www.iau.org/public/themes/constellations/ The Constellations] {{Wayback|url=https://www.iau.org/public/themes/constellations/ |date=20130604014156 }}, tovuti ya International Astronomical Union , iliangaliwa Julai 2017</ref> kwa jina la Telescopium. Kifupi chake rasmi kufuatana na [[UKIA]] ni 'Tel'.<ref name="pa30_469">{{cite journal | last=Russell | first=Henry Norris | title=The New International Symbols for the Constellations | url=https://archive.org/details/sim_popular-astronomy_1922-10_30_8/page/469 | journal=[[Popular Astronomy (US magazine)|Popular Astronomy]] | volume=30 | pages=469–71 | bibcode=1922PA.....30..469R | year=1922}}</ref> ==Nyota== Kuna nyota 57 zenye [[mwangaza unaoonekana]] wa zaidi ya mag 6.5 ambazo hivi zinaonekana penye giza kabisa<ref>linganisha orodha ya Ridpath [http://www.ianridpath.com/constellations2.htm Constellations 2 Lacerta–Vulpecula ], tovuti ya ianridpath.com, mwanaastronomia, Fellow of the Royal Astronomical Society, iliangaliwa Oktoba 2017</ref>. Nyota angavu zaidi ni Alpha Telescopii yenye [[mag]] 3.5 ikiwa umbali wa [[Miakanuru]] 350 kutoka [[Dunia]]<ref>[http://stars.astro.illinois.edu/sow/alphatel.html Alpha Tel], tovuti ya Prof. Jima Kaler, university of Illinois, iliangaliwa Oktoba 2017</ref>. ==Tanbihi== <references/> ==Viungo vya Nje== * [http://www.constellation-guide.com/constellation-list/Telescopium-constellation Constellation Guide: Telescopium constellation] * [http://www.ianridpath.com/startales/Telescopium.htm Star Tales – Telescopium] {{makundinyota}} cdfpfonjuzjmqg0ndqzl8nlm5pmc6rv 0 93183 1607592 1413844 2026-10-14T02:38:24Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607592 wikitext text/x-wiki ^{Kwa kifaa cha utafiti angalia [[Hadubini]]} [[Image: Hadubini Microscopium.png |thumb|right|400px|Nyota za kundinyota Hadubini (Microscopium) katika sehemu yao ya angani]] [[Picha:Microscopium constellation map.png|400px|thumb|Ramani ya kundinyota Hadubini - Microscopium]] '''Hadubini''' (kwa [[Kilatini]] na [[Kiingereza]] ''[[:en:Microscopium |Microscopium]]'') <ref>[[Uhusika milikishi]] ''([[:en:genitive]])'' ya neno "Microscopium " katika lugha ya [[Kilatini]] ni "Microscopii" na hili ni umbo la jina linaloonekana katika majina ya nyota za kundi hili kama vile Alfa Microscopii, nk. </ref> ni [[jina]] la [[kundinyota]] ndogo kwenye [[angakusi]] ya [[Dunia]] yetu. ==Mahali pake== Hadubini lipo jirani na makundinyota ya [[Mhindi (kundinyota)|Mhindi]] (Indus) upande wa kusini, [[Mshale (kundinyota)|Mshale]] (pia Kausi au <small>[[lat.]]</small> Sagittarius) upande wa mashariki, [[Mbuzi (kundinyota)| Mbuzi]] (zamani Jadi au <small>[[lat.]]</small> Capricornus) upande wa kaskazini halafu [[Hutu Junubi (kundinyota)|Hutu Junubi]] (Piscis Austrinus) na [[Kuruki (kundinyota)|Kuruki]] (Grus) upande wa magharibi. ==Jina== Hadubini ni kati ya makundinyota yaliyobuniwa katika enzi ya kisasa. Kama ilivyo kwa nyota nyingine zinazoonekana kwenye angakusi pekee haikujulikana kwa Wagiriki wa Kale. Waarabu waliijua lakini walizihesabu nyota zale kama miguu ya Mshale. Kundinyota hili lilielezwa kama pekee mara ya kwanza na Mfaransa Nicolas-Louis de Lacaille wakati wa karne ya 18 kwa jina “ le Microscope” lililomaanisha “hadubini“ <ref>linganisha orodha ya Ridpath [http://www.ianridpath.com/constellations2.htm Constellations 2 Lacerta–Vulpecula ], tovuti ya ianridpath.com, mwanaastronomia, Fellow of the Royal Astronomical Society, iliangaliwa Oktoba 2017</ref>. Lacaille alikaa miaka miwili kwenye Rasi ya Tumaini Jema (Afrika Kusini) alipotazama nyota za angakusi ambazo wakati ule zilianza tu kujulikana kati ya wanaastronomia wa Ulaya. Alipima nyota 10,000 akazipanga katika makundinyota na kutunga majina kwa makundinyota mpya 14. Jina la Kifaransa lilitafsiriwa kuwa lat. "Microscopium” (Hadubini).<ref>[http://gallica.bnf.fr//ark:/12148/bpt6k35505/f786.vertical Histoire de l'Académie royale des sciences ]; taarifa ya Lacaille katika "Historia ya Akademia ya Kifalme ya sayansi", uk. 588, Tovuti ya Bibliothèque nationale de France (BnF), iliangaliwa Julai 2017</ref>. Chaguo la jina lilikuwa dalili ya kipindi cha Zama za Mwangaza ambako Lacaille alitumia majina ya zana za siku zake kwa kutaja nyota, si tena majina ya mitholojia ya kale. Microscopium - Hadubini lipo kati ya makundinyota 88 yanayoorodheshwa na [[Umoja wa Kimataifa wa Astronomia]] kwa jina la Microscopium. Kifupi chake rasmi kufuatana na UKIA ni 'Mic'. <ref>[https://www.iau.org/public/themes/constellations/ The Constellations] {{Wayback|url=https://www.iau.org/public/themes/constellations/ |date=20130604014156 }}, tovuti ya International Astronomical Union , iliangaliwa Julai 2017</ref> ==Nyota== Kuna nyota 57 zenye [[mwangaza unaoonekana]] wa zaidi ya mag 6.5 ambazo zinaonekana penye giza kabisa. Kwa jumla zote ni hafifu. Nyota angavu zaidi ni <big>γ</big> Gamma Microscopii yenye [[mag]] 4.67 ikiwa umbali wa [[mwakanuru]] 350 kutoka [[Dunia]]<ref>[http://stars.astro.illinois.edu/sow/ gammamic.html Gamma Tel], tovuti ya Prof. Jim Kaler, university of Illinois, iliangaliwa Oktoba 2017</ref>. <big>α</big> Alfa Microscopii inafuata kwa mag 4.9 <ref> [http://stars.astro.illinois.edu/sow/alphamic.html Alpha Tel], tovuti ya Prof Jim Kaler </ref>. ==Tanbihi== <references/> ==Viungo vya Nje== * [http://www.constellation-guide.com/constellation-list/Microscopium-constellation Constellation Guide: Microscopium constellation] * [http://www.ianridpath.com/startales/Microscopium.htm Star Tales – Microscopium] {{makundinyota}} n8w36g3q2jl8cix43exhb625anuhtie 0 93287 1607949 1041653 2026-10-14T03:22:02Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607949 wikitext text/x-wiki [[Picha:Avast Mobile Security & Antivirus.png|alt=Avast|thumb|[[Chapa]] ya Avast.]] '''Avast''' ni [[Kampuni]] ya [[Kicheki]] ya [[kimataifa]] programu ya ''cybersecurity'' iliyoanzishwa huko [[Prague]], Jamhuri ya [[Cheki]], ambayo inakuza programu ya dhidi ya [[virusi vya kompyuta]] na huduma za [[usalama]] wa [[mtandao]]. Ilianzishwa na [[Pavel Baudiš]] na [[Eduard Kučera]] mwaka [[1988]] kama ushirika na imekuwa [[kampuni]] binafsi tangu mwaka [[2010]]. Avast ina sehemu kubwa zaidi ya [[soko]] la [[dunia]] kwa ajili ya matumizi ya kinga dhidi ya virusi vya kompyuta na kwingineko ni pamoja na aina mbalimbali za [[bidhaa]] zinazohusiana na usalama inalenga masoko ya watumiaji na ushirika, kama vile ''Avast Antivirus'' na ''Avast SecureLine'' (mtandao wa kibinafsi) kwa ''Android'', [[Microsoft Windows]], [[iOS]] na majukwaa ya [[MacOS]]. Mnamo [[2016]], Avast ilikuwa na watumiaji [[milioni]] [[400]] na asilimia [[40]] ya [[soko]] la [[programu]] ya usalama nje ya [[China]]. Avast ina wafanyakazi zaidi ya [[1,000]] wenye ofisi katika Jamhuri ya Cheki, na nchi nyingine [[15]] ikiwa ni pamoja na [[Marekani]], [[Ujerumani]], [[Uingereza]], [[Uswisi]], [[Norway]], [[Urusi]], [[China]], [[Korea ya Kusini]] na [[Taiwan]]. Mnamo [[Septemba]] [[2016]], Programu ya Avast ilipata Teknolojia ya [[AVG]] kwa [[US]] [[$]] [[1.3]] [[bilioni]]. Mnamo [[Julai]] [[2017]], kampuni hiyo ilipata ''Piriform'', mtengenezaji wa ''CCleaner''. {{tech-stub}} [[Jamii:Kompyuta]] 74lfgnsp5rahe9c4yrsffsmeydu0mdx 0 93635 1607700 1476365 2026-10-14T02:55:40Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607700 wikitext text/x-wiki [[File:Simba Mdogo Mbwa Wavindaji.png|thumb|right|400px|Nyota za kundinyota Mbwa Wawindaji (Canes Venatici) katika sehemu yao ya angani]] [[Picha:Canes Venatici - Prodromus astronomiae 1690 (5590250).jpg|400px|thumb|Kundinyota ya Canes Venatici - Mbwa Wavindaji katika atlasi ya nyota ya Johannes Hevelius. Nyota zinaonyeshwa "kwa macho ya Mungu", yaani kama mtazamazi angekuwa nyuma yao hivyo kinyume jinsi mtazamaji dunani anaziona.]] '''Mbwa Wawindaji''' (kwa [[Kilatini]] na [[Kiingereza]] ''[[:en:Canes Venatici |Canes Venatici]]'') <ref>[[Uhusika milikishi]] ''([[:en:genitive]])'' ya neno "Canes Venatici " katika lugha ya [[Kilatini]] ni "Canum Venaticorum" na hili ni umbo la jina linaloonekana katika majina ya nyota za kundi hili kama vile Alfa Canum Venaticorum, nk. </ref> ni [[jina]] la [[kundinyota]] ndogo kwenye [[angakaskazi]] ya Dunia. ==Mahali pake== Mbwa Wawindaji linapakana na makundinyota yaa [[Nywele za Berenike (kundinyota)|Nywele za Berenike]] (Coma Berenices), [[Bakari (kundinyota)|Bakari]] (Boötes) na [[Dubu Mkubwa (kundinyota)|Dubu Mkubwa]] (Ursa Major). Nyota angavu ya [[Simaki]] ([[ing.]] [[:en:Arcturus|Arcturus]]) iko jirani. ==Jina== Kundinyota hili halikujulikana kwa mabaharia Waswahili wa Kale wala kwa Waarabu au Wagiriki kwa sababu nyota zake ni hafifu sana. Katika enzi ya kale nyota hizi hazikupangwa kuwa sehemu ya makundinyota maalumu yaliyoorodheshwa na Klaudio Ptolemaio kando ya Dubu Mkubwa. Mbwa Wawindaji ni kati ya makundinyota yaliyoanzishwa na mwanaastronomia [[Johannes Hevelius]] wa [[Danzig]] (Gdansk) mnamo mwaka [[1690]] BK. Akiwa mpika pombe na mfanyabiashara tajiri aliyeshika kwa muda pia umeya wa mji wake alikuwa hasa maarufu kwa kuangalia, kupima na kuorodhesha nyota pamoja na mke wake [[Elisabeth Hevelius]]. Hevelius aliyelenga kujaza mapengo kati ya kundinyota akiandika kwa Kilatini alichagua jina “Canes Venatici”. Kwa kufuata mapokeo aliona katika sehemu hii ya anga mbwa wa mwindaji Bakari (Bootes) waliomsaidia kuwinda Dubu Mkubwa. [[Petrus Plancius]] aliwahi kubuni hapa kundinyota jipya la Jordanus ([[mto Yordani]]) lakini hii haikukubaliwa na Hevelius badala yake aliona hapa Canes Venatici, Leo Minor na Lynx. Canes Venatici - Mbwa Wawindaji iko kati ya makundinyota 88 yaliyoorodheshwa na [[Umoja wa kimataifa wa astronomia|Umoja wa Kimataifa wa Astronomia]] kwa jina la Canes Venatici. Kifupi chake rasmi kufuatana na [[Ukia]] ni 'CVn'.<ref>[https://www.iau.org/public/themes/constellations/ The constellations] {{Wayback|url=https://www.iau.org/public/themes/constellations/ |date=20130604014156 }}, tovuti ya [[Ukia]], iliangaliwa Oktoba 2017</ref> ==Nyota== Mbwa Wawindaji – Canes Venatici ina nyota hafifu tu. Nyota angavu zaidi ni Alfa Canum Venaticorum ambayo ni [[nyota maradufu]] yenye [[mag]] 2.9 na nyota yake ya pili ina mag 5.6. Nyota kuu ina umbali wa miakanuru 110 kutoka Dunia.<ref>[http://www.ianridpath.com/startales/canesvenatici.htm Canes Venatici], tovuti ya Ian Ridpath "Star Tales", iliangaliwa Oktoba 2017</ref>. Ilipewa jina la Cor Caroli ("moyo wa Carolus = Charles") huko Uingereza kwa heshima ya mfalme Charles I wa Uingereza aliyeuawa katika mapinduzi ya Oliver Cromwell huko Uingereza mwaka 1649. *Beta Canum Venaticorum (pia: Chara) ina mag 4.2 ikiwa umbali wa miakanuru 27 kutoka kwetu. "Chara" ni jina la Kigiriki kwa furaha.<ref> linganisha Ridpath, Canes Venatici</ref> ==Tanbihi== <references/> ==Viungo vya Nje== * [http://www.allthesky.com/constellations/canesvenatici/constell.html The Deep Photographic Guide to the Constellations: Canes Venatici] * Richard Hinckley Allen: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, ukurasa 116 ff ([https://ia801402.us.archive.org/14/items/starnamesandthe00allegoog/starnamesandthe00allegoog.pdf online kwenye archive.org]) {{makundinyota}} 7i8cshwne8jwtnqwaitvgykomys8jph 0 93636 1607849 1425176 2026-10-14T03:16:55Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607849 wikitext text/x-wiki [[Faili:Simba Mdogo Mbwa Wavindaji.png|thumb|right|400px|Nyota za kundinyota Simba Mdogo (Leo Minor) katika sehemu yao ya angani]] [[Faili:Leo minor - Prodromus astronomiae 1690 (5590417).jpg|400px|thumb|Leo Minor - Simba Mdogo katika atlasi ya nyota ya Johannes Hevelius baina ya Dubu Mkubwa (Ursa Major) na Asadi (Leo Major)]] '''Simba Mdogo''' (kwa [[Kilatini]] na [[Kiingereza]] ''[[:en:Leo Minor |Leo Minor]]'')<ref>[[Uhusika milikishi]] ''([[:en:genitive]])'' ya neno "Leo Minor " katika lugha ya [[Kilatini]] ni "Leonis Minoris" na hili ni umbo la jina linaloonekana katika majina ya nyota za kundi hili kama vile Alfa Leonis Minoris, nk. </ref> ni [[jina]] la [[kundinyota]] dogo kwenye [[nusutufe ya kaskazini]] ya Dunia. ==Mahali pake== Simba Mdogo inapakana na makundinyota ya [[Simba (kundinyota)|Simba (zamani Asadi)]] (<small>[[lat.]]</small> Leo), [[Pakamwitu (kundinyota)|Pakamwitu (Washaki)]] (<small>[[lat.]]</small> Lynx) na [[Dubu Mkubwa (kundinyota)|Dubu Mkubwa]] (<small>[[lat.]]</small> Ursa Major) ikigusana pia na [[Kaa (kundinyota)|Kaa (zamani Saratani)]] (<small>[[lat.]]</small> Cancer). Nyota angavu ya [[Maliki Junubi]] ([[ing.]] [[:en:Regulus|Regulus]]) iko jirani. ==Jina== Kundinyota hii haikujulikana kwa mabaharia Waswahili wa Kale wala kwa Waarabu au Wagiriki kwa sababu nyota zake ni hafifu sana. Katika enzi ya kale nyota hizi hazikupangwa kuwa sehemu ya makundinyota maalumu yaliyorodheshwa na Klaudio Ptolemaio kando ya Asadi (Leo). Simba Mdogo ni kati ya makundinyota yaliyoanzishwa na mwanaastronomia [[Johannes Hevelius]] wa [[Danzig]] (Gdansk) mnamo mwaka [[1690]] BK. Akiwa mpika pombe na mfanyabiashara tajiri aliyeshika kwa muda pia umeya wa mji wake alikuwa hasa maarufu kwa kuangalia, kupima na kuorodhesha nyota pamoja na mke wake [[Elisabeth Hevelius]]. Hevelius aliyelenga kujaza mapengo kati ya makundinyota<ref>[http://www.ianridpath.com/startales/startales1d.htm Filling the gaps], tovuti ya Ian Ridpath "Star Tales", iliangaliwa Oktoba 2017</ref> akiandika kwa Kilatini alichagua jina “Leo Minor” (Simba Mdogo) kwa kuitofautisha na Asadi au Simba Mkubwa. [[Petrus Plancius]] aliwahi kubuni hapa kundinyota jipya la Jordanus ([[mto Yordani]]) lakini hii haikuendelea na Hevelius badala yake aliona hapa Leo Minor, Leo Minor na Lynx. Leo Minor - Simba Mdogo iko kati ya makundinyota 88 yanayoorodheshwa na [[Umoja wa kimataifa wa Astronomia]] kwa jina la Leo Minor. Kifupi chake rasmi kufuatana na [[UKIA]] ni 'CVn'.<ref>[https://www.iau.org/public/themes/constellations/ The constellations] {{Wayback|url=https://www.iau.org/public/themes/constellations/ |date=20130604014156 }}, tovuti ya [[Ukia]], iliangaliwa Oktoba 2017</ref> ==Nyota== Simba Mdogo –Leo Minor ina nyota hafifu tu. Simba Mdogo haina nyota yenye jina la <big>α</big> Alfa kwa sababu Hevelius mwenyewe hakutoa majina kwa nyota zake; kazi hii ilifanywa baadaye na mwanaastronomia Mwingereza Francis Baily aliyesahau kuorodhesha nyota angavu zaidi kwa "α" akanza kutoa herufi za Kigiriki kwa <big>β</big>. Nyota angavu zaidi ni Praecipua au "46 Leonis Minoris"<ref>46 ni namba ya orodha ya [[Flaamstedt]]</ref> yenye [[mwangaza unaoonekana]] wa [[mag]] 3.83 ikiwa na umbali wa [[miaka ya nuru|miakanuru]] 98 kutoka Dunia.<ref>[http://stars.astro.illinois.edu/sow/praecipua.html], tovuti ya Ian Ridpath "Star Tales", iliangaliwa Oktoba 2017</ref>. Ilipewa jina la Praecipua lenye maana ya "mkuu" kwa sababu ni angavu zaidi. ==Tanbihi== {{marejeo}} ==Viungo vya nje== * [http://www.constellation-guide.com/constellation-list/leo-minor-constellation/ Constellation Guide: Leo Minor constellation] * [http://www.ianridpath.com/startales/leominor.htm Star Tales – Leo Minor] * [http://www.allthesky.com/constellations/leominor/constell.html The Deep Photographic Guide to the Constellations: Leo Minor] * Richard Hinckley Allen: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, ukurasa 263 ff ([https://ia801402.us.archive.org/14/items/starnamesandthe00allegoog/starnamesandthe00allegoog.pdf online kwenye archive.org]) {{makundinyota}} 94n8wl4awqglmouccx7584m121zorar 0 94468 1607861 1347009 2026-10-14T03:17:32Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607861 wikitext text/x-wiki [[picha:Сергей_Иванович_Руденко.jpg|thumbnail|right|200pax|Sergei Rudenco]] '''Sergei Ivanovich Rudenko''' (Kwa [[Kirusi]]: Сергей Иванович Руденко; Januari 16, 1885, Kharkov - Julai 16, 1969, Leningrad) alikuwa Mrusi mwanaanthropolojia na mwanaakiolojia maarufu (ambaye aligundua na kuchimba [[makaburi ya Scythian]], [[Pazyryk]] huko [[Siberia]]. Rudenko alikuwa mfuasi wa [["Shule ya Ufaransa ya Anthropolojia"]] ya Paulo Broca. Alishiriki katika Tume ya [[Ramani]] ya Kijiografia ya Kirusi (IRGO) iliyoanzishwa mwaka wa 1910. {{mbegu-historia}} [[Jamii:Historia]] nh3xtauhzp6mbh9saog5jykkhsj4elu 0 95575 1608022 1413912 2026-10-14T05:10:39Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1608022 wikitext text/x-wiki {{nyota | jina = Kutubu ''(Alfa Ursae Minoris, Polaris)'' | picha = Star Trail above Beccles - geograph.org.uk - 1855505.jpg | maelezo_ya_picha = Picha iliyounganishwa na picha 20 zilizopigwa kwa muda wa dakika 1.5 kutoka mahali palepale inaonyesha mwendo wa nyota angani zinazochora mistari kwenye picha. Nyota ya katikati haibadiliki ni Kutubu. | kundinyota = [[Dubu Mdogo (kundinyota)|Dubu Mdogo]] (''[[:en:Ursa Minor (constellation)|Ursa Minor]]'') | Mwangaza unaonekana= 1.98 | kundi la spektra = '''Aa''': F7 I '''Ab''': F6 V '''B''': F3 V | paralaksi = 7.54 | umbali = 323–433<ref>Turner & alii (2013)</ref> | mwangaza halisi = '''Aa''':: -3.6 '''Ab''': 3.6 '''B''': 3.1 | masi = '''Aa''':: 5.4 '''Ab''': 1.26 '''B''': 1.39 | nusukipenyo = '''Aa''':: 37.5 '''Ab''': 1.04 '''B''': 1.38 | mng’aro = '''Aa''':: 1260 '''Ab''': 3 '''B''': 3.9 | jotoridi usoni = '''Aa''':: 6015 '''Ab''': ? '''B''': 6900 | muda wa mzunguko = | majina mbadala = <small> 1 Ursae Minoris, HR 424, BD +88° 8, HD 8890, SAO 308, FK5 907, GC 2243, ADS 1477, CCDM J02319+8915, HIP 11767</small> }} ''' Kutubu ''' (lat. & ing. '''Polaris''' au '''Pole Star''', pia '''<big>α</big> Alfa&nbsp;Ursae Minoris''', kifupi '''Alfa Umi''', '''α&nbsp;Umi''') ni nyota angavu zaidi katika kundinyota la [[Dubu Mdogo (kundinyota)|Dubu Mdogo]] (''[[:en:Ursa Minor (constellation)|Ursa Minor]]''). Nyota hii iko karibu sana na nukta ya [[Ncha ya anga |ncha ya kaskazini ya angani]] na kabla ya kupatikana kwa teknolojia ya kisasa ilikuwa nyota muhimu kwa ajili ya mabaharia waliotazama [[angakaskazi]]. Haionekani kwenye [[nusutufe ya kusini]] ya Dunia. ==Jina== Kutubu haionekani na watu wanoishi upande wa kusini wa [[ikweta]] inayokata pwani ya Uswahilini kati ya [[Lamu (kisiwa)|Lamu]] na [[Mogadishu]]. Hata hivyo, ilijulikana na mabaharia Waswahili tangu miaka mingi wakifuata njia yao baharini upande wa kaskazini wa [[ikweta]] wakati wa usiku kwa msaada wa [[nyota]]. <ref>ling. Knappert 1993</ref>. Walipokea jina hilo kutoka kwa Waarabu wanaosema <big> القطب </big> ''al-qutub'' inayomaanisha „nyota ya ncha ya kaskazini". Jina badala lilikuwa "nyota ya jaa" kwa maana ya "nyota ya kaskazini", ilhali "jaa" ilitaja pia mwelekeo wa [[Kibla|kibla]] ya Waislamu<ref>linganisha [[Charles Sacleux|kamusi ya Sacleux]] uk 178, "Dyaa, Dyaha, Dyahi"</ref>. Kwa matumizi ya kimataifa [[Umoja wa Kimataifa wa Astronomia]] ulikubali jina la [[Kilatini]] na kuorodhesha nyota hii kwa jina la "Polaris" <ref>[https://www.iau.org/public/themes/naming_stars/ Naming Stars] {{Wayback|url=https://www.iau.org/public/themes/naming_stars/ |date=20200411104839 }}, tovuti ya [[Umoja wa Kimataifa wa Astronomia]] (Ukia), iliangaliwa Novemba 2017</ref>. Alfa Ursae Minoris ni [[jina la Bayer]] ikiwa ni nyota angavu zaidi katika Dubu Mdogo na [[Alfa]] ni herufi ya kwanza katika [[Alfabeti ya Kigiriki]]. ==Tabia== Kutubu iko kwa umbali wa [[miaka nuru|miaka nuru]] takriban 323 - 433 kutoka [[Jua]] letu, tofauti ya namba inatokana na vipimo vinavyoofautiana hadi sasa bila kupata usuluhisho<ref>Turner & alii (2013)</ref>. [[Mwangaza unaoonekana]] ni mag 1.98. Kutubu ni [[nyota maradufu]] yenye sehemu tatu : nyota kuu inayojulikana kama α Umi Aa (au A¹) inayozungukwa na msindikaji mdogo α Umi Ab (au A²) na hizi mbili zinazungukana na nyota ya tatu α Umi B kitovu cha graviti cha pamoja. Kutubu ilitambuliwa kwenye mwaka 1780 na [[William Herschel]] kwa darubini kuwa [[nyota pacha|nyota maradufu]] yaani mfumo wa nyota mbili za α Umi A na α Umi B. Wakati ule [[darubini]] ya Herschel ilikuwa kati ya vifaa bora duniani. Kwa kutumia [[Darubini ya Angani ya Hubble]] ilitambuliwa kwenye mwaka 2006 ya kwamba pia nyota ya A yenyewe ni nyota maradufu na sasa Polaris yote inajulikana kama mfumo wa nyota tatu zinazoitwa α Umi A¹, α Umi A² na α Umi B. Nyota kuu ni Kutubu A¹ (Polaris Aa) ambayo ni [[nyota badilifu]] yenye masi ya Jua mara 5 iking’ara mara 1200 kuliko Jua letu. Kutokana na mng’aro mkubwa inapangwa katika kundi la [[nyota jitu kuu]]. Mwangaza wa α Umi Aa ulibadilikabadilika kati ya mag 1.86 hadi 2.13 wakati wa kurekodiwa kama miaka 100 iliyopita. Baadaye kiwango hiki kilipungua kwa muda mrefu lakini kwa miaka ya nyuma kimeanza kuongezeka tena<ref>Lee & alii (2008)</ref> ==Kutubu kama Nyota ya Ncha ya Kaskazini== Mtazamaji kwenye nusutufe ya kaskazini ya Dunia anaona nyota ya Kutubu inakaa mahali pake ilhali nyota zote zingine zinazunguka wakati wa usiku. Hali halisi inazunguka pia kidogo lakini haitambuliki na mtazamaji maana haiko kikamilifu kwenye ncha ya anga bali kwa umbali wa nyuzi 0,7°. Katika kumbukumbu za kale si Kutubu iliyoangaliwa kuwa nyota ya kuonyesha mwelekeo wa kaskazini. Ptolemaio aliitaja kama « kwenye mkia wa Dubu Mdogo » <ref>Toomer (1984), uk. 341</ref> Miaka 2000 iliyopita nyota iliyokuwa karibu zaidi na ncha ya kaskazini ya anga ilikuwa Kochab (β Ursae Minoris). Kutokana na [[kusogea kwa mhimili wa mzunguko]] (ing. [[:en:precession]]) pia Kutubu imefika katika nafasi hii takriban miaka 400 iliyopita na bado inaendelea kukaribia hadi mwaka 2100; baadaye itaendelea polepole kusogea tena mbali na ncha ya kaskazini ya anga. Baada ya miaka 12,000, nyota ya Vega katika [[Kinubi (kundinyota)|Kinubi]] itakuwa nyota ya ncha ya kaskazini jinsi ilivyowahi kuwa miaka 14,000 iliyopita. {| class="wikitable sortable" |+ Nyota za Ncha ya Kaskazini ! mwaka !! Nyota kwenye nafasi ya „Nyota ya Ncha“ |- | 12000–11500 [[KK]] || [[Vega]] (Alfa Lyrae) |- | 7500 KK || [[Rakisi (kundinyota)|Tau Herculis]] |- | 2900–2795 KK || [[Tinini (kundinyota)|Thuban]] (Alfa Draconis) |- | ca. 1500 [[BK]] || Yildun (Delta UMi) |- | 2000 || Kutubu (Alfa UMi) |- | 4000 || [[Kifausi (kundinyota)|Errai]] (Gamma Cephei) |- | 6800 || [[Kifausi (kundinyota)|Zeta Cephei]] |- | 7500 || Alderamin (Alfa Cephei) |- | 10000–11000 || takriban [[Dhanabu ya Dajaja]] (Alfa Cygni) |- | 11400 || [[Dajaja (kundinyota)|Delta Cygni]] |- |14000 || Vega |- | 30000 || takriban [[Dabarani]] |- | 50000 || [[Mizari]] (Dubu Mkubwa) |} ==Tanbihi== <references/> ==Viungo vya Nje== * [http://www.constellation-guide.com/constellation-list/Ursa-major-constellation/ Constellation Guide:Ursa Minor] *[http://www.ianridpath.com/startales/Ursamajor.htm Ursa Minor], kwenye tovuti ya Ian Ridpath, Star Tales, iliangaliwa Oktoba 2017 *[http://stars.astro.illinois.edu/sow/Polaris.html Polaris (Alfa Ursae Minoris)], kwenye tovuti ya Prof Jim Kaler, University of Illinois, iliangaliwa Oktoba 2017 ==Marejeo== * Allen, Richard Hinckley: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, ukurasa 437 ([https://ia801402.us.archive.org/14/items/starnamesandthe00allegoog/starnamesandthe00allegoog.pdf online kwenye archive.org]) *Knappert, Jan: The Swahili Names of Stars, Planets and Constellations; The Indian Ocean Review September 1993 Volume 6 No. 3 September 1993, kurasa 6-7, ISSN 1031-2331 * Lee, B. C.; Mkrtichian, D. E.; Han, I.; Park, M. G.; Kim, K. M. (2008). "Precise Radial Velocities of Polaris: Detection of Amplitude Growth". The Astronomical Journal. 135 (6): 2240 [https://arxiv.org/abs/0804.2793 online hapa] * Turner, D. G.; Kovtyukh, V. V.; Usenko, I. A.; Gorlova, N. I. (2013). "The Pulsation Mode of the Cepheid Polaris". The Astrophysical Journal Letters. 762: L8 [https://arxiv.org/pdf/1211.6103.pdf online hapa] * Ptolemy's Almagest, translated and annotated by G.J. Toomer, London 1984, ISBN 0-7156-1588-2 [https://archive.org/details/PtolemysAlmagestPtolemyClaudiusToomerG.5114 online hapa] [[Jamii:Nyota]] lzqomj21tid0kplomcd2fcwry4t11me 0 96224 1607437 1324976 2026-10-13T12:57:25Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1607437 wikitext text/x-wiki '''Historia ya Italia''' inahusu eneo la [[rasi ya Italia]], hasa linalounda leo [[Italia|Jamhuri ya Italia]]. [[Akiolojia]] imethibitisha uwepo wa [[Homo|Homo neanderthaliensis]] miaka 200,000 hivi iliyopita. [[Homo sapiens|Homo sapiens sapiens]] alifika miaka 40,000 hivi iliyopita. Kufikia [[milenia ya 1 KK]] wakazi wengi walikuwa wa [[Wazungu|jamii ya Kizungu]] na kutumia [[lugha za Kihindi-Kiulaya]]. [[Peninsula]] ya Italia iliunganishwa mara ya kwanza na [[Jamhuri ya Roma]] ([[509 KK|509]]-[[27 KK]]), lakini hiyo ilipoenea [[Ulaya kusini]] na [[Ulaya magharibi|magharibi]], [[Afrika ya Kaskazini]] na [[Asia ya Magharibi]] ikawa na sura ya kimataifa kama [[Dola la Roma]]. [[Umoja]] ulipotea kuanzia [[uvamizi]] wa [[jiji]] la [[Roma]] uliofanywa na [[Wagermanik]] ([[476]] [[BK]]) na hasa baada ya [[ufalme]] wa [[Karolo Mkuu]] aliyetawala sehemu ya [[kaskazini]] tu. Juhudi za kuurudisha umoja zilifanywa hasa katika [[karne ya 19]], ambapo [[Ufalme wa Sardinia]] uliteka sehemu kubwa ya Italia (hasa miaka [[1860]], [[1866]] na [[1870]]) na kubadilika kuwa [[Ufalme wa Italia]] wenye [[makao makuu]] Roma. Baada ya [[vita vikuu vya pili]] iligeuka [[Jamhuri]] yenye [[katiba]] inayotia [[mamlaka]] kuu [[Mikono|mikononi]] mwa [[bunge]]. Ni kati ya nchi [[sita]] zilizoanzisha [[Umoja wa Ulaya]] mwaka [[1957]] ikaendelea kuunga mkono ustawi wake hadi uanzishaji wa [[pesa]] ya pamoja ([[Euro]]). ==Marejeo== ===Mandhari=== * Coppa, Frank J. ed. ''Dictionary of Modern Italian History'' (1985) * Di Scala, Spencer M. ''Italy: From Revolution to Republic, 1700 to the Present.'' (1998) 436pp * Domenico, Roy. ''The Regions of Italy: A Reference Guide to History and Culture'' (2002) [https://www.questia.com/read/102135404?title=The%20Regions%20of%20Italy%3a%20A%20Reference%20Guide%20to%20History%20and%20Culture online edition] {{Wayback|url=https://www.questia.com/read/102135404?title=The%20Regions%20of%20Italy%3a%20A%20Reference%20Guide%20to%20History%20and%20Culture |date=20110605071013 }} * Duggan, Christopher. ''The Force of Destiny: A History of Italy Since 1796'' (2008) [https://www.amazon.com/dp/0618353674 excerpt and text search] * Hearder, Henry, and D. P. Waley; ''A Short History of Italy: From Classical Times to the Present Day'' (1963) [https://www.questia.com/read/1149043 online edition] {{Wayback|url=https://www.questia.com/read/1149043 |date=20080621180349 }} * Holmes, George. ''The Oxford Illustrated History of Italy'' (2001) [https://www.amazon.com/dp/0192854445 excerpt and text search] * Killinger; Charles L. ''The History of Italy'' (2002) * Smith, Denis Mack. ''Modern Italy: A Political History'' (1997) ===Jiografia na mazingira=== * Armiero, Marco, and Marcus Hall, eds. ''Nature and History in Modern Italy'' (Ecology and History Series) (Ohio University Press, 2010) 295 pp.&nbsp;{{ISBN|978-0-8214-1916-8}} [https://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=31962 online review] * [[Lorenzo Arnone Sipari|Arnone Sipari, Lorenzo]], ed. ''Scritti scelti di Erminio Sipari sul Parco Nazionale d'Abruzzo (1922–1933)'' (Nature and Parks series) (Trento, 2011) 349 pp.&nbsp;{{ISBN|978-88-97372-05-9}} * Delano-Smith, Catherine. ''Western Mediterranean Europe: A Historical Geography of Italy, Spain, and Southern France Since the Neolithic'' (1980) ===Kale=== * Cary, M. and H. H. Scullard. ''A History of Rome: Down to the Reign of Constantine'' (3rd ed. 1996), 690pp * Forsythe, Gary. ''A Critical History of Early Rome'' (2005) 400pp * Grant, Michael. ''History of Rome'' (1997) * Heather, Peter. ''The Fall of the Roman Empire: A New History of Rome and the Barbarians'' (2006) 572pp * Scullard, H. H. ''A History of the Roman World 753–146 BCE'' (5th ed. 2002), 596pp ===Karne za Kati=== * Abulafia, David. ''Italy in the Central Middle Ages: 1000–1300'' (Short Oxford History of Italy) (2004) [https://www.amazon.com/dp/0199247048 excerpt and text search] * Bullough, Donald A. ''Italy and Her Invaders'' (1968) * Herlihy, David, Robert S. Lopez, and Vsevolod Slessarev, eds., ''Economy, Society and Government in Medieval Italy'' (1969) * Hyde, J. K. ''Society and Politics in Medieval Italy'' (1973) * La Rocca, Cristina. ''Italy in the Early Middle Ages: 476–1000'' (Short Oxford History of Italy) (2002) [https://www.amazon.com/dp/0198700482 excerpt and text search] * Smith, Denis Mack. ''Medieval Sicily, 800–1713'' (1968) * Tobacco, Giovanni. ''The Struggle for Power in Medieval Italy: Structures of Political Power'' (1989) * Wickham, Chris. ''Early Medieval Italy: Central Power and Local Society, 400–1000'' (1981) ===Renaissance=== * {{cite book |first=John Rigby |last=Hale |authorlink=John Rigby Hale |year=1981 |title=A concise encyclopaedia of the Italian Renaissance |publisher=Thames & Hudson |location=London |oclc=636355191}}. * Kohl, Benjamin G. and Allison Andrews Smith, eds. ''Major Problems in the History of the Italian Renaissance'' (1995). * Najemy, John M. ''Italy in the Age of the Renaissance: 1300–1550'' (The Short Oxford History of Italy) (2005) [https://www.amazon.com/dp/0198700407 excerpt and text search] * White, John. ''Art and Architecture in Italy, 1250–1400'' (1993) ===Historia ya awali ya enzi ya sasa=== * Cochrane, Eric. ''Italy, 1530–1630'' (1988) [https://www.questia.com/read/52710416?title=Italy%201530-1630 online edition] {{Wayback|url=https://www.questia.com/read/52710416?title=Italy%201530-1630 |date=20110605071133 }} * Carpanetto, Dino, and Giuseppe Ricuperati. ''Italy in the Age of Reason, 1685–1789'' (1987) [https://www.questia.com/read/55015369?title=Italy%20in%20the%20Age%20of%20Reason%2c%201685-1789 online edition] {{Wayback|url=https://www.questia.com/read/55015369?title=Italy%20in%20the%20Age%20of%20Reason%2c%201685-1789 |date=20110605071159 }} * Marino, John A. ''Early Modern Italy: 1550–1796'' (Short Oxford History of Italy) (2002) [https://www.amazon.com/dp/0198700423 excerpt and text search] * Venturi, Franco. ''Italy and the Enlightenment'' (1972) * Woolf, Stuart. ''A History of Italy, 1700–1860'' (1988) ===Risorgimento=== * Beales. D.. and E. Biagini, ''The Risorgimento and the Unification of Italy'' (2002) * Clark, Martin. ''The Italian Risorgimento'' (Routledge, 2014) * Collier, Martin, ''Italian Unification, 1820–71'' (Heinemann, 2003); textbook, 156 pages * {{cite book | title = Italy in the nineteenth century: 1796–1900 | editor-last = Davis | editor-first = John A. | year = 2000 | publisher = Oxford University Press | location = London | url = https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=115250399 | access-date = 2018-02-08 | archive-date = 2011-06-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110629132205/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=115250399 | dead-url = yes }} * Farmer, Alan. "How was Italy Unified?, ''History Review'' 54, March 2006 * Hearder, Harry. ''Italy in the Age of the Risorgimento 1790 – 1870'' (1983) [https://www.amazon.com/Italy-Age-Risorgimento-1790-Longman/dp/0582491460 excerpt] * Holt, Edgar. ''The Making of Italy 1815–1870,'' (1971). * Laven, David. ''Restoration and Risorgimento: Italy 1796–1870'' (2012) * Pearce, Robert, and Andrina Stiles. ''Access to History: The Unification of Italy 1789–1896'' (4th rf., Hodder Education, 2015), textbook. [https://books.google.com/books?id=IFiGCgAAQBAJ&pg=PT3 excerpt] * Riall, Lucy. ''Risorgimento: The History of Italy from Napoleon to Nation State'' (2009) * Riall, Lucy. ''The Italian Risorgimento: State, Society, and National Unification'' (Routledge, 1994) [https://web.archive.org/web/20161110235138/https://www.questia.com/library/103783059/the-italian-risorgimento-state-society-and-national online] * Riall, Lucy. ''Garibaldi: Invention of a hero'' (Yale UP, 2008). * {{cite journal | last1 = Riall | first1 = Lucy | year = 1998 | title = Hero, saint or revolutionary? Nineteenth-century politics and the cult of Garibaldi | url = | journal = Modern Italy | volume = 3 | issue = 02| pages = 191–204 | doi=10.1080/13532949808454803}} * Ridley, Jasper. ''Garibaldi'' (1974), a standard biography. * Smith, Denis Mack. ''Cavour'' (1985) * Smith, Denis Mack. ''Victor Emanuel, Cavour, and the Risorgimento'' (Oxford UP, 1971) * Stiles, A. ''The Unification of Italy 1815–70'' (2nd edition, 2001) * {{cite book|author=Thayer, William Roscoe |title=The Life and Times of Cavour vol 1|url=https://books.google.com/books?id=zfwNAQAAMAAJ |year=1911}} old interpretations but useful on details; vol 1 goes to 1859; [https://books.google.com/books?id=sK_CnX3-ZMQC volume 2 online covers 1859–62] ===Kuanzia mwaka 1860=== * {{cite book|last=Bosworth |first=Richard J. B. |title=Mussolini's Italy |year=2005 |ref=harv}} * Cannistraro, Philip V. ed. ''Historical Dictionary of Fascist Italy'' (1982) * Clark, Martin. ''Modern Italy: 1871–1982'' (1984, 3rd edn 2008) * De Grand, Alexander. ''Giovanni Giolitti and Liberal Italy from the Challenge of Mass Politics to the Rise of Fascism, 1882–1922'' (2001) * De Grand, Alexander. ''Italian Fascism: Its Origins and Development'' (1989) * ''Encyclopædia Britannica'' (12th ed. 1922) comprises the 11th edition plus three new volumes 30-31-32 that cover events 1911–1922 with very thorough coverage of the war as well as every country and colony. Included also in 13th edition (1926) [[s:1922 Encyclopædia Britannica|partly online]] ** [https://books.google.com/books?id=CMYUAAAAQAAJ full text of vol 30 ABBE to ENGLISH HISTORY online free] * Gilmour, David.''The Pursuit of Italy: A History of a Land, Its Regions, and Their Peoples'' (2011). [https://www.amazon.com/Pursuit-Italy-History-Regions-Peoples/dp/0374533601/ excerpt] * Ginsborg, Paul. ''A History of Contemporary Italy, 1943–1988'' (2003). [https://www.amazon.com/dp/1403961530 excerpt and text search] * Lyttelton, Adrian. ''Liberal and Fascist Italy: 1900–1945'' (Short Oxford History of Italy) (2002) [https://www.amazon.com/dp/0198731981 excerpt and text search] * McCarthy, Patrick ed. ''Italy since 1945'' (2000) * {{cite book |last=Smith |first=D. Mack |title=Modern Italy: A Political History |year=1997 |url=https://www.questia.com/read/7696309?title=Italy%3a%20A%20Modern%20History |publisher=The University of Michigan Press |location=Ann Arbor |isbn=0-472-10895-6 |ref=harv |access-date=2018-02-08 |archive-date=2011-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605071233/http://www.questia.com/read/7696309?title=Italy%3A%20A%20Modern%20History |dead-url=yes }} * Toniolo, Gianni. ''An Economic History of Liberal Italy, 1850–1918'' (1990) * Toniolo, Gianni, ed. ''The Oxford Handbook of the Italian Economy since Unification'' (Oxford University Press, 2013) 785 pp. [https://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=43490 online review]; [http://eh.net/?s=Toniolo another online review] * Williams, Isobel. ''Allies and Italians under Occupation: Sicily and Southern Italy, 1943–45'' (Palgrave Macmillan, 2013). xiv + 308 pp. [https://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=43968 online review] * Zamagni, Vera. ''The Economic History of Italy, 1860–1990'' (1993) 413 pp.&nbsp;{{ISBN|0-19-828773-9}}. ===Historiografia=== * {{cite journal | last1 = Azzi | first1 = Stephen Corrado | year = 1993 | title = The Historiography of Fascist Foreign Policy | url = https://archive.org/details/sim_historical-journal_1993-03_36_1/page/187 | journal = Historical Journal | volume = 36 | issue = 1| pages = 187–203 | jstor=2639522 | doi=10.1017/s0018246x00016174}} * {{cite journal | last1 = Bernhard | first1 = Patrick | year = 2014 | title = Renarrating Italian Fascism: New Directions in the Historiography of a European Dictatorship | url =https://archive.org/details/sim_contemporary-european-history_2014-02_23_1/page/151| journal = Contemporary European History | volume = 23 | issue = 1| pages = 151–163 | doi=10.1017/s0960777313000556}} * Boardman, Jonathan. ''Umbria: A Cultural History'' (Signal Books; 2012). Charts a complex history of literature, religion, art, migration, and industry. * {{cite journal | last1 = Dipper | first1 = Christof | year = 2015 | title = Italian Contemporary Historiography. A Snapshot | url = | journal = Vierteljahrshefte Fur Zeitgeschichte | volume = 63 | issue = 3| page = 351 | doi=10.1515/vfzg-2015-0021}} * {{cite journal | last1 = Ferrari | first1 = Paolo | year = 2015 | title = The memory and historiography of the First World War in Italy | url = | journal = Comillas Journal of International Relations | volume = 2 | issue = | pages = 117–126 }} * Foot, John. ''Italy's Divided Memory'' (Palgrave Macmillan; 262 pages; 2010). Describes regional, political, and other divisions in Italian public memory of history. * {{cite journal | last1 = Musi | first1 = Aurelio | year = 2013 | title = Modern Italy in French, English and American historiography | url = | journal = Nuova Rivista Storica | volume = 97 | issue = 3| pages = 909–952 }} * Pasquino, Gianfranco. "Political History in Italy," ''Journal of Policy History'' (2009) 21#3 pp 282–97, on 20th century historians; covers Italian politics after World War II, and works of Silvio Lanaro, Aurelio Lepre, and Nicola Tranfaglia. Also discusses rise of the Italian Communist party, the role of the Christian Democrats in Italian society, and the development of the Italian parliamentary Republic. [https://muse.jhu.edu/article/315859/summary summary] * {{cite journal|last=Ramm |first=Agatha |title=The Risorgimento in Sicily: Recent Literature |url=https://archive.org/details/sim_english-historical-review_1972-10_87_345/page/795 |journal=English Historical Review |date=1972 |volume=87 |issue=345 |pages=795–811 |doi=10.1093/ehr/lxxxvii.cccxlv.795|jstor=562204 }} * Rao, Anna Maria. "Napoleonic Italy: Old and New Trends in Historiography." in Ute Planert, ed., ''Napoleon’s Empire'' (Palgrave Macmillan UK, 2016). pp 84–97. {{Europe topic|Historia ya}} {{mbegu-historia}} [[Jamii:Historia ya Italia]] [[Jamii:Historia ya Ulaya]] [[Jamii:Mediteranea]] i507vqpl6z8hm60n0uaecryh36klk7v 0 99219 1607670 1426787 2026-10-14T02:47:34Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607670 wikitext text/x-wiki '''Adidas''' (nembo '''adidas''' ilichorwa mwaka 1949) <ref>{{Rejea tovuti|url=http://onthisdayinfashion.com/?p=4465| title = The History of Adidas|work=On This Day In Fashion|accessdate=16 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130317011942/http://onthisdayinfashion.com/?p=4465|archivedate=17 March 2013}}</ref> ni shirika la kimataifa la [[Ujerumani]], lililoanzishwa na lenye makao yake makuu huko Herzogenaurach, [[Bavaria]], ambalo husanifu na kutengeneza viatu, nguo na vifaa. Ni mtengenezaji mkubwa zaidi wa nguo za michezo huko [[Ulaya|Uropa]], kampuni ya Adidas ni ya pili kwa ukubwa ulimwenguni, baada ya [[Nike, Inc.]]. <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=ah3ZhaeNWMdM| title = Adidas, Deutsche Telekom, Infineon: German Equity Preview| date = 16 Januari 2008|work=[[Bloomberg L.P.]]|accessdate=31 May 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121106120858/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=ah3ZhaeNWMdM|archivedate=6 November 2012}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.statista.com/statistics/271302/the-largest-sportswear-manufacturers-worldwide-by-revenue/| title = Ranking of the largest sporting goods manufacturers worldwide in 2009, based on revenue|work=Statista.com}}</ref> Ni kampuni inayomilikiwa na '''Kundi la Adidas''', ambalo lina hisa 8.33% katika klabu ya soka [[Bayern Munich]], <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.autohaus.de/nachrichten/schadenbusiness/triple-a-teilhaber-allianz-steigt-nach-adidas-und-audi-beim-fc-bayern-muenchen-ein-2775793| title = Allianz steigt nach Adidas und Audi beim FC Bayern München ein| date = 2014-02-13|work=Autohaus.de|language=de|accessdate=2021-12-28}}</ref> na Runtastic ambayo ni kampuni ya teknolojia ya siha ya Austria. Mapato ya Adidas kwa mwaka [[2018]] yameorodheshwa kuwa ni Uro €21.915 bilioni. Kampuni ya Adidas ilianzishwa na [[Adolf Dassler]] katika nyumba ya mama yake, alijiunga na kaka yake mkubwa [[Rudolf Dassler|Rudolf]] mnamo mwaka [[1924]] chini ya jina ''Gebrüder Dassler Schuhfabrik'' ("Dassler Brothers Shoe Factory"). Dassler alisaidia katika ukuzaji wa viatu vya kukimbia vilivyoitwa (spikes) kwenye hafla nyingi za riadha. Ili kuimarisha ubora wa viatu vya riadha vilivyoinuka, alihama kutoka kwa mtindo wa awali wa spikes nzito hadi kutumia turubai na raba. Dassler alimshawishi mwanariadha wa Marekani [[Jesse Owens]] kutumia kiatu cha (spikes) aliyoitengeneza kwa mikono yake kwenye Michezo ya Olimpiki ya Majira ya 1936 . Mnamo 1949, kufuatia kuvunjika kwa uhusiano kati ya ndugu, Adolf aliunda Adidas na Rudolf alianzisha [[Puma (chapa)|Puma]], ambayo ikawa mpinzani wa biashara wa Adidas. Mistari hiyo mitatu ni alama ya utambulisho wa Adidas, ambayo imetumika kwenye miundo ya nguo na viatu vya kampuni kama msaada wa masoko. Chapa, ambayo Adidas ilinunua mwaka wa 1952 kutoka kwa kampuni ya michezo ya Karhu Sports kwa gharama ya €1,600 na chupa mbili za whisky, <ref name="smit">{{Rejea kitabu| title = Pitch Invasion, Adidas, Puma and the making of modern sport|url=https://archive.org/details/pitchinvasionadi0000barb|last=Smit|first=Barbara|publisher=Penguin|year=2007|isbn=978-0-14-102368-7|page=[https://archive.org/details/pitchinvasionadi0000barb/page/n55 44]}}</ref> <ref name="ChadwickArthur2007-438">{{Rejea kitabu| title = International Cases in the Business of Sport|last=Chadwick|first=Simon|last2=Arthur|first2=Dave|publisher=Butterworth-Heinemann|year=2007|isbn=978-0-7506-8543-6|page=438}}</ref> ilifanikiwa sana hivi kwamba Dassler aliielezea Adidas kama "Kampuni ya mistari mitatu". <ref name="smit" /> <ref name="ChadwickArthur2007-438" /> {{mbegu-uchumi}} [[Jamii:Kampuni za Ujerumani]] 38nsff97vn3wkfz8z19cdghjwmmyx1d 0 100640 1607992 1347677 2026-10-14T03:41:14Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607992 wikitext text/x-wiki {{Msanii muziki 2 | Jina = Abeti Masikini | Img = Abéti_Masikini_1989_(cropped).jpg | Img_capt = Abeti Maskini mnamo 1989. | Img_size = | Landscape = | Background = solo_singer | Jina la kuzaliwa = Elisabeth Jean Finant | Amezaliwa = {{birth date|mf=yes|1954|11|9|mf=y}}<br /><small> [[Kisangani]], [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]]</small> | Amekufa = {{death date and age|1994|9|28|1954|11|9|mf=yes|mf=y}}<br /><small> [[Paris]], [[Ufaransa]]</small> | Ala = [[Sauti]] | Aina = [[muziki wa dansi]], [[soukous]] | Kazi yake = [[mwimbaji|mwimbaji/]][[mtunzi wa nyimbo]], [[mwanamuziki]] | Aina ya sauti = | Miaka ya kazi = 1971 - 1994 | Studio = [[RCA Records]], [[Polygram Records]] | Tovuti = }} '''Elisabeth Jean Finant''' (alitambulika sana kwa [[jina la kisanii]] kama '''Abeti Maskini'''; [[9 Novemba]] [[1954]] - [[28 Septemba]] [[1994]]) alikuwa [[mwanamuziki]] maarufu wa [[dansi]] kutoka [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]]. Katika [[Afrika Mashariki]] alijulikana sana kwa kuimba [[Kiswahili]], hasa ule wimbo wake wa "[[Abeti Masikini (albamu)|Likayabo]]" (Manjano na amdalasini). Abeti alikuwa [[chotara]] kama Jolie Detta, baba yake mzazi akiwa ni mchanganyiko wa Mkongomani na Mbelgiji. ==Muziki na maisha== Abeti alikuwa fundi wa muziki akiwa katika umri mdogo sana ambao hakuna aliyetegemea hasa kwa jinsia yake. Mbali na hapo, alifanikiwa kuwawezesha wasanii waliokuja kuwa wakubwa baadaye, [[Mbilia Bel]] na [[Tshala Muana]]. Mbilia alikaa katika chungu cha Abeti na kupikwa vilivyo kuanzia kuimba hadi kunengua kuanzia mwaka 1976 hadi 1981. Tshala Muana yeye kuanzia mwaka 1978 hadi 1979. [[Yondo Sister]] alipikwa na Abeti katika mwaka 1986. Mwingine ni mwanamama Abby Surya (1984 - 1986). Kwa upande wa wanaume ambao walifanya kazi na kuinuliwa na mwanamama huyu ni pamoja na Malage De Lugendo, Lokua Kanza na Komba Bellow. Ujuvi wa muziki wake ulipelekea wasanii wengine wa muziki wa [[soukous]] kama [[Aurlus Mabele]] kupenda kazi za Abeti kupita kiasi. Sifa yake kubwa na ambayo aliwaathiri kidogo Mbilia Bel Tshala Muana ni kupenda kutunga au kuimba nyimbo zake kwa lugha ya Kiswahili. Mfano ni wimbo wake wa Likayabu (Manjano na amdalasini), na hata albamu yake ya Kupepesuka ya mwaka 1978. Baba yake, mzee Jean Finant aliuawa kikatili mwaka 1961 mjini Mbuji Mayi kutokana na matatizo ya kisiasa akiwa mfuasi wa Chama cha Hayati Patrice Lumumba ambapo mama yake alilazimika kuhama nao na ndipo wakahamia jijini [[Kinshasa]] ambako aliendelea na masomo hadi alipohitimu sekondari na baadaye kupata bahati ya kuajiriwa katika Ofisi ya Waziri wa Utamaduni wakati huo Waziri akiwa Mhe. Pierre Mushete. Kwa upenzi wa muziki, ilimlazimu aache kazi huko wizarani na kuendelea na muziki. Mwaka wa 1971 yaliandaliwa mashindano ya kutafuta mwanamuziki chipukizi na yeye akamuua kujitosa. Yumkini kuwepo kwake kufanya kazi katika Ofisi ya Wizara hiyo kulimlazimu aachie ngazi ili pasionekane kuwepo tashwishi ya upendeleo endapo angetwaa taji. Akaacha kazi. Hata hivyo aliambulia kuwa mshindi wa 3 katika mashindano hayo,ambayo kimsingi ndio chimbuko rasmi la Abeti Masikini. Abeti alizaliwa tarehe 9 Novemba 1954 mkoa wa Kisangani katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na kufariki tarehe 28 Septemba 1994 huko jijini [[Paris]], [[Ufaransa]].<ref>[https://www.universrumbacongolaise.com/artistes/abeti-masikini/ Abeti Masikini Finant Elisabeth 1954 -1994] Universal Rumba.</ref>. Alifariki kwa ugonjwa wa saratani ya titi. ==Baadhi ya albamu== 1973: ''Pierre Cardin présente Abeti'' (Pathé Marconi) 1974: ''La voix du Zaire, l'idole de l'Afrique'' (Pathé Marconi) 1976: ''Abeti à Paris'' (Pathé Marconi) 1977: ''Abeti Masikini'' (Edition la Boétie) 1977: ''Visages'' (RCA) 1978: Abeti: ''Kupepe Suka'' (RCA) 1980: ''Mokomboso'' (Edison) 1981: ''Dixième anniversaire'' (Safari Ambiance) 1982: Abeti:''I love you'' 1983: Abeti: ''Naleli'' (Zicka Production) 1984: Abeti/ Eyenga Moseka : ''le duo du siècle'' (Bade Star Music/IAD) 1984: ''Sens unique'' (Bade Star Music/IAD) 1985: ''Ba mauvais copiste'' (Bade Star music) 1985: ''Samoura'' (Bade Star Music) 1986: ''Je suis fachée'' (Bade Star Music) 1987: ''En colère'' (Bade Star Music) 1988: ''Scandale de jalousie'' "maxi 45 tours" (Polygram) 1990: ''Reine du soukouss'' (AMG/Polygram) 1996: ''Best of souvenirs souvenirs'' vol 1 (Declic) 1997: ''Best of souvenirs souvenirs'' vol 2 (Declic) 2005: ''1ER Best of'' (Akuesson World Wide) ==Marejeo== {{marejeo}} ==Viungo vya Nje== *[https://www.allmusic.com/artist/abeti-masikini-mn0000490855/songs {{PAGENAME}}] katika Allafrica.com {{BD|1954|1994}} [[Jamii:Wanamuziki wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] m6gc7skmts616thbd65v23c4ki3540l 0 103706 1607984 1040692 2026-10-14T03:40:49Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607984 wikitext text/x-wiki [[Picha:Kasper Schmeichel Bury.png|thumb|Kasper Schmeichel]] '''Kasper Peter Schmeichel''' (alizaliwa [[5 Novemba]] [[1986]]) ni [[mchezaji]] wa [[soka]] wa Denmark ambaye anacheza kama kipa wa [[klabu]] ya Ligi Kuu ya [[Uingereza]] Leicester city na [[timu ya taifa]] ya [[Denmark]]. Yeye mtoto wa peter schmeichel ambaye alikuwa naye anacheza kama kipa wa [[klabu]] ya [[manchester united]]. Schmeichel kucheza kwa Leicester City mwaka 2012 Mnamo tarehe [[27 Juni]] [[2011]], Schmeichel alithibitishwa rasmi kama mchezaji wa Leicester, akiweka saini mkataba wa miaka mitatu kwa ada isiyojulikana. {{mbegu-cheza-mpira}} [[Jamii:watu walio hai]] [[Jamii:waliozaliwa 1986]] [[Jamii:wachezaji mpira wa Denmark]] r918ij1rcrp4dkanqqg7b4lyvqgqv41 0 106321 1608008 1264213 2026-10-14T03:42:04Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1608008 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Boison Wynney de Souza''' (alizaliwa [[27 Desemba]] [[1996]] anayejulikana kama Boison Wynney) ni [[mchezaji]] wa [[soka]] wa [[Liberia]] ambaye anacheza katika [[klabu]] ya [[Hispania]] iitwayo RCD Mallorca B kama kipa. ==Kazi ya kimataifa== Boison alizaliwa huko Palma, Majorca ambapo anaishi baba yake Liberia na mama yake anaishi [[Brazil]]. Kwa hiyo alikuwa na haki ya kuwakilisha Liberia au Brazil. Alipokea muito kwa mara yake ya kwanza kuchezea [[Timu ya taifa]] ya [[Liberia]] mnamo [[2 Novemba]] [[2016]]. Alicheza kwa mara ya kwanza timu yake ya taifa lakini wlifungwa 3 kwa 0 dhidi ya Zimbabwe kwa ajiliya kufuzu ya Kombe la Mataifa ya Afrika [[2019]]. {{mbegu-cheza-mpira}} [[Jamii:waliozaliwa 1996]] [[Jamii:watu walio hai]] [[Jamii:wachezaji mpira wa Liberia]] ow5994230vhpofmjlhcy52uu4r1n9y1 0 106509 1607620 1207992 2026-10-14T02:41:41Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607620 wikitext text/x-wiki '''Kadi ya benki''' (pia: '''kadi plastiki''': kwa [[Kiingereza]] ''[[:en:Debit_card|debit card]]'' au ''check card'') ni [[kadi]] ya kufanyia [[malipo]] inayoweza kutumika badala ya [[fedha]] katika [[ununuzi]]. Ni sawa na [[kadi ya mkopo]] isipokuwa katika kadi ya debit, [[pesa]] huja moja kwa moja kutoka kwenye [[akaunti]] ya [[benki]] ya [[mmiliki]] kadi wakati wa shughuli ya ununuzi. Kadi nyingine zinaweza kubeba [[dhamana]] iliyohifadhiwa ambayo hutumika kufanyia malipo ilhali kadi nyingi huwasilisha [[ujumbe]] kwa benki iliyotoa kadi ile ili kutoa pesa kutoka akaunti ya mwenye kadi. Mara nyingine [[nambari]] ya akaunti yaweza kutumiwa kwenye mitambo ya [[mtandao]] pasipo ile kadi plastiki. Katika nchi nyingi matumizi ya kadi ya debit imetanda kwa kiasi kikubwa na kupiku matumizi ya cheki na kwingineko hadi shughuli za pesa taslimu. [[Maendeleo]] ya kadi ya debit tofauti na kadi ya malipo, imekuwa maalum katika nchi, hivyo kusababisha kiwango kikubwa cha shughuli [[duniani]] ambazo hazingewiana. Tangu kati ya miaka 2000 nambari kubwa ya watu iliruhusu matumizi ya kadi ya debit kutoka nchi moja kutumika kwa nchi tofauti katika kulipia mtandao na kununulia [[simu]]. Tofauti na kadi ya mkopo na kadi ya malipo, matumizi ya kadi ya debit huwezesha malipo ya papo hapo kutoka akaunti ya mwenye kadi badala ya kulipa kwa siku zitakazofuata. Kadi ya debit pia huruhusu kutoa pesa sawia na kadi ya [[ATM]]. Pia [[mfanyabiashara]] anaweza kumpa mwenye kadi baki ya fedha iwapo mwenye kadi ametoa pesa kiasi kilichopita bidhaa alizozinunua. == Online debit system / mfumo wa debit ndani ya mtandao == Mfumo huu huhitaji ruhusa ya kieletroniki katika kila shughuli ya malipo ambayo huonyeshwa moja kwa moja katika akaunti ya mwenye kadi. Shughuli hii inawekwa salama na matumizi ya nambari ya siri (PIN). Kadi zinginezo pia huhitaji mfumo huo wa nambari ya kisiri katika shughuli yoyote ya kadi hio kama vile kadi ya ATM. Changamoto ya mfumo huu ni kutokuwepo kwa mashine ya kielectroniki katika kila pahali pa uuzaji.ilhali katika shughuli ya utumizi wa kadi katika nchi nyingi mfumo huu unaonekana bora zaidi kwa sababu ya usalama wake wa uthibitisho ambao huondoa shada ya kuchelewesha shughuli za kifedha. == Offline debit system / mfumo wa debit nje ya mtandao == Mfumo nje ya mtandao una alama ya kadi za mikopo zinazofahamika (mfano Visa ama Mastercard) ama kadi za debit zinazofahamika (mfano Maestro nchini Uingereza na nchi zinginezo pasi na Marekani) na hutumika katika shughuli za ununuzi kama kadi ya mkopo (na sahihi ya mlipaji). Aina ya kadi ya debit yaweza kuthibitiwa kiasi cha matumizi katika siku au kipimo cha mwisho cha kuangalia baki katika akaunti inayotolewa pesa. Shughuli hizi za nje ya mtandao huchukua siku mbili au tatu kuonyesha baki katika akaunti. Nchi nyingine, benki na shirika za wafanyabiashara zingine, mkopo wa nje ya mtandao wa kadi ya debit ni shughuli isiyo na malipo ya ziada kwa mnunuzi bali dhamana ya alichokinunua tu. Ilhali shughuli za debit ndani ya mtandao malipo ya ziada hutozwa. Tofauti nyingine ni kuwa katika shughuli ya debit mtandaoni mnunuzi anaweza kutoa pesa nyingi kuliko alizokusudia kulipia bidhaa(iwapo mwanabiashara anakubali) tena mwanabiashara hulipa kiwango kidogo katika shughuli mtandaoni kulinganisha na shughuli ya mkopo nje ua mtandao. == Electronic purse card system / mfumo wa kadi ya mfuko wa umeme == Smart-card kadi zenye mfumo wa kielectroniki(dhamana yake ya kifedha imehifadhiwa kwenye chipu ya kadi na sio akaunti iliyorekodiwa kwa nje. Hivyo basi mashine hukubali kadi pasipo kuunganishwa kwa mtandao) hutumika kote Uropa tangu kati miaka ya 1990 sanasana Ujerumani(Geldkarte), Austria(Quick Werkarte), Netherlands(Chipknip), Belgium(Proton), Switzerland(CASH) na Ufaransa(Moneo) ambapo hubebwa na kadi ya debit). nchini Austria na Ujerumani, karibu kila kadi ya benki inahusisha mfuko wa umeme ilhali mfumo huu wa mfuko wa umeme umetolewa juzi juzi nchini Netherlands. == Sifa za kadi ya debit == * Huwa na ujumbe binafsi wa mmiliki kadi kama vile anwani, jina na nambari ya BIN(Bank Identification number) * Huweza kuwekwa kwa vitu vya kuchukulia malipo (point of sale systems) ili kulipia bidhaa alizonunua mmiliki. == Viungo vya Nje == *[https://www.bankbinlist.com/ BIN List] {{mbegu-uchumi}} [[Jamii:Uchumi]] 8jqsoqb55f2et2lb3mngatzbn9xpscc 0 121904 1607850 1599605 2026-10-14T03:16:57Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607850 wikitext text/x-wiki '''Elementi za kundi la 3''' ni kikundi kwenye jedwali la elementi au mfumo radidia Ni mojawapo ya vikundi 18 kwenye mfumo radidia. Elementi za kikundi hiki ni pamoja na: * [[Skandi]] * [[Ytri]] * Luteti [[Lanthani|(au lanthani)]] * [[Lanthani|Laurenti]] (au aktini) Elementi mbili za kwanza za kundi hili zinaeleweka, lakini kuhusu mbili zinazofuata kuna tofauti ya maoni kati ya wataalamu. Kikundi hiki kinaitwa kundi la I - {IIIB} - la elimenti. <gallery> Picha:Scandium sublimed dendritic and 1cm3 cube.jpg|<nowiki> </nowiki>Skandi Picha:Yttrium sublimed dendritic and 1cm3 cube.jpg|<nowiki> </nowiki>Ytri Picha:Lanthanum-2.jpg|<nowiki> </nowiki>Lanthani </gallery> [[Jamii:Mfumo radidia]] [[Jamii:Elementi]] 8i32g90c5cc0y8c74iiarmr4p43dfei 0 124019 1607754 1267732 2026-10-14T02:58:26Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607754 wikitext text/x-wiki [[Picha:Headoftitan-athens.jpg|right|thumb|292x292px|Kichwa cha mmoja wa Watitani, Jumba la kumbukumbu la Akiolojia, Athini, Ugiriki ]] '''Watitani''' (kutoka [[Kigiriki]]: Τiτᾶνες , ''titânes'' - "''wanaojikazia''") walikuwa [[nasaba]] ya pili ya [[miungu]] katika [[mitholojia ya Kigiriki]]. [[Jina]] hilo linataja [[idadi]] ya miungu 12 ambao, katika masimulizi ya [[Wagiriki wa Kale]], walikuwa watoto wa [[Gaia]] na [[Urano|Uranos]]. Katika [[imani]] ya Wagiriki wa Kale walitawala [[ulimwengu]] kabla ya nasaba ya miungu wa [[Olimpos]], ambao walipigania udhibiti wa ulimwengu katika mfululizo wa [[vita]] kadhaa unaojulikana kama vita ya Watitani ''([[:en:titanomachy|titanomachy]])''. Waolimpo walishinda na Waitani wengi walifukuzwa [[mbinguni]] na kufungwa katika vilindi vya Tartaro. == Watoto wa Uranos == Kizazi cha kwanza cha Watitani walikuwa wana wa Gaia na [[Urano|Uranos]] wanaoitwa pia Watitani [[wazee]]; walikuwa kumi na wawili kwa jumla. # [[Hyperion (mungu)|Hyperion]] – mungu wa [[nuru]] na [[jua]], aliyemzaa mungu wa jua [[Helios]], mungu wa kike wa [[Mwezi|mwezi]] [[Selene]] na mungu wa kike wa [[mapambazuko]] [[Eos (mungu)|Eos]] # [[Iapetos]] – [[mume]] wa [[Klymene]] ([[binti]] wa [[Okeanos]]), aliyefukuzwa baadaye mbinguni # [[Koios (mungu)|Koios]], aliyefukuzwa baadaye mbinguni # [[Kreios]] – mume wa [[Eurybia]] # [[Kronos]] – mkuu wa Watitani, [[baba]] wa [[Zeus]], mume wa [[Rhea (mungu)|Rhea]]; alipinduliwa na Zeus akafukuzwa mbinguni akitawala [[kisiwa]] cha heri # [[Mnemosyne (mungu)|Mnemosyne]] – mama wa [[Muzi]] [[tisa]] # [[Okeanos]] – mkuu wa bahari na himaya ya [[maji]], baba wa miungu yote ya [[mito]] na [[upepo|pepo]] wa bahari na [[visima]] # [[Phoibe (mungu)|Phoibe]] – mke wa [[Koios (mungu)|Koios]], mungu wa mwezi # [[Rhea (mungu)|Rhea]] – [[mama]] wa [[Hestia]], [[Demeter]], [[Hera]], [[Hades]], [[Poseidon]] na Zeus; alimfuata mumewe [[Kronos]] alipoondoka mbinguni # [[Themis (mungu)|Themis]] – mungu wa kike wa [[haki]] na mke wa pili wa Zeus; anajua wakati ujao # [[Tethys (mungu)|Tethys]] – mke wa Okeanos # [[Theia]] – mke wa [[Hyperion (mungu)|Hyperion]] == Kizazi cha pili == Kizazi cha pili cha Watitani walikuwa watoto wa wale kumi na wawili wa asili. Hao ni pamoja na watoto wa Okeanos na Tethys: potamoi waliotazamwa kama miungu ya [[mito]], na Okeanidi, ambao walikuwa [[pepo]] wa [[bahari]] elfu tatu kwa idadi, na vilevile Nephelai, waliokuwa mapepo ya mawingu. Basi kulikuwa na uzao wa Koios na Phoebe: dada Asteria na Leto. Baadaye walikuja watoto ambao Hyperion alizaa na Theia : [[Helios]] (Jua), [[Selene]] (Mwezi), [[Eos]] (Alfajiri). Baadaye wakaja wana wa Iapetos na Okeanidi [[Asia]] / Klymene:[[Atlas (mitholojia)|Atlas]] (mkubwa), [[Prometheus]] na Epimetheus (ambao walikuwa mapacha), na Menoitios. Mwishowe watoto wa [[Krios]] na Eurybia (binti wa Gaia na Pontu) walikuwa wa mwisho: Pallas, Astraeus, na [[Perses]]. Perses angeendelea kumwoa Asteria akizaa naye Hekate, mungu wa [[uchawi]]. [[Jamii:Miungu wa Kigiriki]] j0om8b4az3idro2a0jbhtofjeunb98o 0 124912 1607755 1434203 2026-10-14T02:58:29Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607755 wikitext text/x-wiki [[Picha:Asia satellite plane.jpg|thumbnail|right|320px|Asia inavyoonekana kutoka [[Anga|angani]].]] '''Historia ya Asia''' inaonekana kama [[historia]] ya pamoja ya maeneo kadhaa tofauti kama vile: [[Asia ya Mashariki]], [[Asia ya Kusini]] na [[Mashariki ya Kati]]. Kwa jumla maeneo ya pembeni ya [[Asia]], yaani [[Mesopotamia]], [[India]], na [[Uchina]], yaliyozunguka [[mabonde]] yenye [[maji]] na [[rutuba]], kwa sababu [[udongo]] wa hapo ulikuwa na uwezo wa kuzaa [[mazao]] mengi, yalikuwa [[asili]] ya [[maendeleo]] na baadhi ya [[dini]] za mwanzo kabisa [[Ulimwengu|ulimwenguni]]. Kila moja ya maeneo hayo matatu yaliendeleza [[ustaarabu]] kwa kuendeleza maendeleo ya zamani, huko likishirikiana na kufanana na mengine mawili kwa namna nyingi na kwa kufaidika na uwezekano wa kubadilishana [[teknolojia]] na [[ujuzi]] kama [[hisabati]] na [[gurudumu]]. Mambo mengine kama yale ya [[uandishi]] yanaweza kuendelezwa na kila eneo peke yake. [[Miji]], [[majimbo]] na [[Ufalme|falme]] vilikuzwa katika maeneo hayo. Kanda ya [[mbuga]] iliyopo katikati ya [[bara]] la Asia ilikuwa inakaliwa kwa [[muda]] mrefu na [[wahamaji]], na kutoka huko wangeweza kufikia maeneo yote ya bara. Sehemu ya [[kaskazini]] ya [[bara]] hilo, yaani sehemu kubwa ya [[Siberia]] pia haikuweza kupatikana kwa [[wahamaji]] wa mbuga kutokana na [[misitu]] minene na [[tundra]]. Maeneo hayo katika Siberia yalikuwa na watu wachache sana. Maeneo ya katikati na pembeni yalitengwa na [[milima]] na [[jangwa]]. [[Kaukazi]], [[Himalaya]] [[Jangwa la Karakum]] na [[Jangwa la Gobi]] viliunda vizuizi ambavyo wapanda [[farasi]] wa [[mbuga]] waliweza kuvivuka kwa shida tu. Wakati teknolojia na utamaduni vya wakazi wa miji vilikuwa vimekua zaidi, waliweza kufanya kidogo kijeshi dhidi ya vikosi vilivyojaa. Walakini, maeneo ya chini hayakuwa na [[nyasi]] za wazi za kusaidia [[jeshi]] kubwa la farasi. Kwa hiyo wateule walioshinda majimbo katika Mashariki ya Kati hivi karibuni walilazimishwa kuzoea jamii za wenyeji. Kuenea kwa [[Uislamu]] kuliwezesha [[ustaarabu wa Kiislamu]] kustawi na [[Renesansi ya Timurid]], ambayo baadaye iliwashawishi Wanajeshi wa Kiislamu. Historia ya Asia inaangazia maendeleo makubwa yanayoonekana katika sehemu nyingine za ulimwengu, na vilevile matukio ambayo yameathiri sehemu nyingine. Hii ni pamoja na [[biashara]] ya [[Barabara ya hariri]] ambayo inaeneza tamaduni, [[lugha]], dini, na [[magonjwa]] wakati wote wa biashara kati ya Asia na [[Afrika]] na [[Ulaya]]. Maendeleo mengine makuu yalikuwa [[uvumbuzi]] wa nguvu ya [[bunduki]] nchini Uchina na medani, baadaye ulitengenezwa na falme za [[baruti]], haswa na [[Mughals]] na [[Safavids]] zilizosababisha [[vita]] vikali zaidi kupitia utumiaji wa [[bunduki]]. ==Utangulizi== Ripoti ya [[Akiolojia|mwanaakiolojia]] [[Rakesh Tewari]] juu ya [[Lahuradewa]], India inaonyesha orodha mpya ya [[C14]] ambayo ni kati ya 9000 na 8000 KWK kuhusishwa na mchele, na kuifanya Lahuradewa kuwa tovuti ya mapema kabisa ya [[Neolithiki]] katika Asia Kusini yote. [[Kituo]] cha kwanza cha [[Beifudi]] karibu na [[Yixian]] katika Mkoa wa [[Hebei]], Uchina, kina nakala za utamaduni uliodumu na tamaduni za [[Cishani]] na [[Xinglongwa]] za karibu 8000-7000 KK, tamaduni za [[neolithiki]] mashariki mwa [[Milima ya Taihang]], kujaza pengo la [[akiolojia]] kati ya tamaduni mbili za Kichina cha Kaskazini. Jumla ya eneo lililochimbwa ni zaidi ya mita za mraba 1,200 na mkusanyiko wa matokeo ya neolithiki kwenye kituo una awamu mbili. Karibu [[5500 KK]] utamaduni wa [[Halafi]] ulionekana huko [[Lebanon]], [[Israeli]], [[Syria]], [[Anatolia]], na Mesopotamia kaskazini, kwa msingi wa kilimo kame. Kusini mwa Mesopotamia kulikuwa na nchi [[tambarare]] za [[Sumer]] na [[Elamu]]. Kwa kuwa kulikuwa na mvua kidogo, mifumo ya umwagiliaji ilikuwa lazima. Utamaduni wa [[Ubaid]] ulifanikiwa kutoka 5500 KK. ==Mambo ya kale== ===Zama za shaba=== Kipindi cha [[umri wa shaba]] kilianza karibu [[4500 KK]], basi Umri wa kati wa zama za mwisho na zama za chuma ulianza karibu 3500 KK, ukibadilisha tamaduni za Neolithiki. Ustaarabu wa wahindi ulikuwa katika kipindi hiki cha umri wa kati ya zama za mwisho na zama za chuma (3300-1300 KK; kipindi cha kukomaa 2600-1900 KK) ambao ulikuwa ukizingatiwa sana katika sehemu ya magharibi ambayo ni sehemu ndogo ya bara la India. Katika nchi ya India, [[Uhindu]] unasemekana ulifanywa mapema wakati wa ustaarabu huu. Baadhi ya miji mikubwa ambayo ilikuwa katika ustaarabu huu ni pamoja na [[Harappa]] na [[Mohenjo-daro]], ambayo ilikuwa na kiwango cha juu cha mipango miji na sanaa. Sababu ya uharibifu wa maeneo haya katika kipindi cha 1700 KWK ni kujadiliwa, ingawa ushahidi unaonesha ulisababishwa na majanga ya asili (haswa mafuriko). Enzi hii inaashiria [[kipindi cha Vedic]] nchini India, ambacho kilidumu kutoka takriban 1500 hadi 500 KWK. Katika kipindi hiki, [[lugha ya Kisanskriti]] na [[Vedas]] ziliandikwa, nyimbo za hadithi ambazo zilisimulia hadithi za miungu na vita. Huu ndio msingi wa dini ya Vedic, ambayo baadaye iliweza kuteleza na kukua katika Uhindu. Uchina na [[Vietnam]] pia vilikuwa vituo vya utengenezaji wa madini. Kuanzia Nyakati za Neolithiki, ngoma za kwanza za shaba, zinazoitwa ngoma za [[Dong Son]] zimefunguliwa ndani karibu na mikoa ya [[Red river]], [[Delta ya Vietnam]] na Uchina kusini. Hii inahusiana na kitamaduni cha Dong Son na Utamaduni wa Vietnam. Katika Ban Chiang, [[Thailand]] (Asia ya Kusini), mabaki ya shaba yamegunduliwa katika miaka ya 2100 KWK. Huko [[Nyaunggan]], zana za shaba za Burma zimechimbwa pamoja na kauri na bandia za mawe. ===Zama za chuma=== Enzi hii ilikuwa na matumizi mengi ya zana za chuma, silaha nyingi zilitengenezwa katika kipindi hiki. Hiki kilikuwa ni kipindi cha maendeleo makubwa ya Asia. ===Mashariki ya kati=== [[Nasaba]] ya [[Achaemenid]] ya Dola ya Uajemi, iliyoanzishwa na Cyrus Mkuu, ilitawala eneo kutoka [[Ugiriki]] n[[a Uturuki]] hadi Mto Indus na Asia ya Kati wakati wa karne ya 6 hadi 4 KWK. Siasa za Uajemi zilijumuisha uvumilivu kwa tamaduni zingine, serikali iliyokuwa na serikali kuu, na maendeleo makubwa ya miundombinu. Baadaye, katika sheria ya [[Darius]] Mkuu, wilaya zilijumuishwa, urasimu ulianzishwa, heshima ilipewa nafasi za jeshi, ukusanyaji wa ushuru ulipangwa kwa uangalifu, na wapelelezi walitumiwa kuhakikisha uaminifu wa maafisa wa mikoa. Dini ya msingi ya Uajemi wakati huu ilikuwa Z[[oroastrianism]], iliyokuzwa na mwanafalsafa Zoroaster. Ilianzisha aina ya mapema ya utatu mmoja katika eneo hilo. Dini hiyo ilipiga marufuku [[dhabihu]] ya wanyama na utumiaji wa vileo katika mila; na kuletwa wazo la wokovu wa kiroho kupitia vitendo vya kibinafsi, wakati wa mwisho, na hukumu ya jumla na ya pekee na mbinguni au [[kuzimu]]. Dhana hizi zinaweza kuathiri sana watawala wa baadaye na raia. Kwa maana zaidi, Zoroastrianism ilikuwa mtangulizi muhimu kwa [[dini za Ibrahimu]] kama vile [[Ukristo]], [[Uislamu]], au [[Uyahudi]]. Milki ya Uajemi ilifanikiwa katika kuanzisha amani na utulivu katika Mashariki ya Kati na ilikuwa na ushawishi mkubwa katika sanaa, siasa (zilizoathiri viongozi wa dini ya Kiyunani), na dini zingine. ===India=== Miliki za Maurya na Gupta zinaitwa The Age Age ya Uhindi zilikuwa na alama nyingi za uvumbuzi katika sayansi, teknolojia, sanaa, dini, na falsafa ambayo ilisitisha sifa za kile kinachojulikana kama tamaduni ya India. Dini za Uhindu na Ubudha, ambazo zilianza katika bara dogo la Hindi, zilikuwa na ushawishi muhimu kwa Kusini Mashariki na Kusini mwa Asia. Kufikia 600 KWK, India ilikuwa imegawanywa katika majimbo 17 ya kikanda ambayo mara kwa mara yangezunguka kati yao. Mnamo 327 KWK, [[Alexander the Great]] alikuja India na maono ya kushinda ulimwengu wote. Alivuka kaskazini magharibi mwa India na kuunda jimbo la [[Baktria]] lakini hakuweza kusonga mbele kwa sababu jeshi lake lilitaka kurudi kwenye familia yao. Muda mfupi kabla, askari [[Chandragupta Maurya]] alianza kuchukua udhibiti wa [[mto wa Ganges]] na mara moja akaanzisha Dola ya Maurya. Miliki ya Maurya (Sanskrit: मौर्य राजवंश, Maurya Rājavanśha) ilikuwa himaya ya kijiografia na nguvu katika eneo la India ya zamani, iliyotawaliwa na nasaba ya Mauryan kutoka 321 hadi 185 KWK. Ilikuwa moja ya falme kubwa zaidi ulimwenguni kwa wakati wake, ikaenea hadi [[Himalaya]] kaskazini, ambayo sasa ni [[Assam mashariki]], labda zaidi ya [[Pakistan]] ya kisasa magharibi, na [[Balochistan]] inayowashawishi na sehemu kubwa ambayo sasa ni [[Afghanistan]], kwa nguvu yake yote. Kusini mwa ufalme wa Mauryan ilikuwa [[Kitamilakam]] nchi huru iliyotawaliwa na nasaba tatu, [[Wapandani]], [[Cholas]] na [[Cheras]]. Serikali iliyoanzishwa na Chandragupta iliongozwa na mfalme aliyejitawala, ambaye kwa kweli alitegemea jeshi kutoa nguvu yake. Pia lilitumika kwa matumizi ya urasimu na hata kufadhili huduma ya posta. Mjukuu wa Chandragupta, [[Ashoka]], alieneza sana ufalme huo kwa kushinda India kubwa ya kisasa (ila kwa ncha ya kusini). Mwishowe aligeukia Ubudha, hata hivyo, na akaanza maisha ya amani ambapo aliendeleza dini na njia za ujamaa nchini India. Miliki ya Maurya ikajitenga mara tu baada ya kifo cha Ashoka, na ilishikwa na wavamizi wa Kushan kutoka kaskazini magharibi, kuanzisha Dola ya Kushan. Kubadilisha kwao kwa Ubudhi kulisababisha dini hiyo kuhusishwa na wageni, na kwa hivyo kulisababisha kupungua kwa umaarufu wake. Dola ya Kushan ilianguka katika kipindi cha mwaka wa 2003, na kusababisha machafuko zaidi ya kisiasa nchini India. Halafu mnamo 320, [[Dola ya Gupta]] (Sanskrit: गुप्त राजवंश, Gupta Rājavanśha) ilianzishwa na kufunika sehemu kubwa ya Kihindi. Ilianzishwa na [[Maharaja Sri-Gupta]], nasaba ilikuwa mfano wa ustaarabu wa zamani. Wafalme wa Gupta waliunganisha eneo hilo kimsingi kupitia mazungumzo ya viongozi wa ndani na familia na pia kuoana kwa kimkakati. Utawala wao ulihusu ardhi kidogo kuliko Dola ya Maurya, lakini uliimarisha utulivu mkubwa. Mnamo 535, ufalme uliisha wakati India ilizidiwa na [[Hunas]]. ==Koo za China== ===Ukoo wa Zhou=== Tangu 1029 KWK, nasaba ya Zhou (Kichina: 周朝; pinyin: Zenweu Cháo; Wade-Giles: Chou Ch'ao [tʂóʂ tʂʰɑ̌ʊ]), ilikuwepo nchini China na iliendelea hadi 258 KK. Nasaba ya Zhou walikuwa wakitumia mfumo wa ujasusi kwa kutoa nguvu kwa heshima ya wenyeji na kutegemea uaminifu wao ili kudhibiti eneo lao kubwa. Kama matokeo, serikali ya Uchina wakati huu ilionekana kuwa yenye madaraka na dhaifu, na mara nyingi kulikuwa na migogoro kidogo, Kaizari angeweza kufanya ili kusuluhisha maswala ya kitaifa. Walakini, serikali iliweza kudumisha msimamo wake na uundaji wa Mamlaka ya Mbingu, ambayo inaweza kuanzisha Mfalme kama aliyechaguliwa na Mungu kutawala. Zhou pia alikatisha tamaa ya kibinadamu ya makosa yaliyotangulia na kuungana lugha ya Kichina. Mwishowe, serikali ya Zhou ilihimiza walowezi kuhamia katika bonde la Mto Yangtze, na hivyo kuunda Ufalme wa Kati wa China. Lakini ilipofika 500 KWK, utulivu wake wa kisiasa ulianza kupungua kwa sababu ya kuongezeka mara kwa mara kwa maandamano na migogoro ya ndani inayotokana na wakuu wa mapigano na familia. Hii ilipunguza harakati nyingi za falsafa, kuanzia maisha ya Confucius. Maandishi yake ya falsafa (inayoitwa Confucianism) kuhusu heshima ya wazee na serikali baadaye yangetumiwa sana katika nasaba ya Han. Kwa kuongezea, dhana ya Laozi ya Taoism, pamoja na yin na yang na hali ya ndani na usawa wa maumbile na ulimwengu, ikawa maarufu katika kipindi hiki chote. Walakini, nasaba ya Zhou ilijitenga wakati wakuu wa eneo hilo walipoanza kupata nguvu zaidi na mzozo wao ukapita kwa kipindi cha Vita Vikuu, kutoka 402 hadi 201 KWK. ===Ukoo wa Qin=== Kiongozi mmoja mwishowe alikuja juu, Qin Shi Huang (Wachina: 始 皇帝, Shǐ Huángdì), ambaye alimpindua Mfalme wa Zhou wa mwisho na kuanzisha nasaba ya Qin. Nasaba ya Qin (Wachina: 秦朝; pinyin: Qín Cháo) ndiye mfalme wa kwanza kutawala dola ya China, aliyetawala kuanzia mwaka 221 hadi 207 KK. Mfalme mpya alikomesha mfumo wa wahisani na aliteua moja kwa moja [[urasimu]] ambao ungetegemea kwake kwa nguvu. Vikosi vya Huang vya kifalme vilikandamiza upinzani wowote wa kikanda, na viliongezea ufalme wa Uchina kwa kupanuka hadi Bahari ya China Kusini na Vietnam kaskazini. Shirika kubwa lilileta mfumo wa ushuru sawa, sensa ya kitaifa, ujenzi wa barabara (na upana wa gari), vipimo vya kawaida, kiwango cha kawaida cha mapato, na lugha rasmi iliyoandikwa na kusemwa. Marekebisho zaidi ni pamoja na miradi mipya ya umwagiliaji, kutia moyo kwa utengenezaji wa hariri, na (kwa kupendeza zaidi) mwanzo wa ujenzi wa ukuta mkubwa wa Uchina- uliyoundwa kuweka nje washambuliaji wa kawaida ambao wangekuwa wakiwadhulumu watu wa China kila wakati. Walakini, Shi Huang alikuwa maarufu kwa udhalimu wake, na kuwalazimisha wafanyakazi kujenga ukuta, kuagiza amri nzito, na kuwaadhibu vikali wale wote waliompinga. Alikandamiza [[Confucian]] na kukuza Sheria, wazo kwamba watu walikuwa wabaya, na kwamba serikali kali na yenye nguvu inahitajika kuwadhibiti. Uhalali uliingizwa kwa maoni ya kweli, ya kimantiki na mazungumzo ya kuelimika na kuonekana kama ya kijinga. Yote hii ilifanya Shi Huang asipendwe sana na watu. Hata Qin ilipoanza kudhoofika, vikundi mbali mbali vilianza kupigania udhibiti wa China. ===Ukoo wa Han=== Nasaba ya Han (kilichorahisishwa Wachina: 汉朝; Kichina cha jadi: 漢朝; pinyin: Hàn Cháo; 206 KWK - 220 WK) ilikuwa nasaba ya pili ya kifalme ya Uchina, ikitanguliwa na nasaba ya Qin na kufanikiwa na falme tatu (220-26565) CE). Kuanzia zaidi ya karne nne, kipindi cha nasaba ya Han kinachukuliwa kuwa umri wa dhahabu katika historia ya Uchina. Mmoja wa wafalme wakuu wa nasaba ya Han, Mfalme Wu wa Han, alianzisha amani kote China ikilinganishwa na Pax Romana iliyoonekana katika Bahari la Merika miaka mia baadaye. Hadi leo, kabila kubwa la China linataja lenyewe kama "watu wa Han". Nasaba ya Han ilianzishwa wakati walanguzi wawili walifanikiwa kupanda dhidi ya mwana wa Shi Huang aliye mrithi dhaifu. Serikali mpya ya Han ilidumisha ujumuishaji na urasimu wa Qin, lakini ilipunguza sana ukandamizaji ulioonekana hapo awali. Walipanua eneo lao kwenda Korea, Vietnam, na Asia ya Kati, na kuunda [[himaya]] kubwa zaidi kuliko ile ya Qin. Han aliendeleza mawasiliano na Miliki ya Uajemi katika Mashariki ya Kati na Warumi, kupitia Barabara ya hariri, ambayo waliweza kuuza bidhaa nyingi - hariri. Ustaarabu mwingi wa zamani ulishawishiwa na [[Barabara ya Silk]], iliyounganisha China, India, Mashariki ya Kati na Ulaya. Watawala wa Han kama Wu pia walikuza Confucianism kama "dini" ya kitaifa (ingawa inajadiliwa na wanatheolojia kuhusu ufafanuzi wake kama ni dini au falsafa).Maumbo yaliyopewa Confucius yalijengwa na falsafa ya Confucian iliyofundishwa na wasomi wote ambao waliingia kwa urasimu wa Uchina. Urasimu huo uliboreshwa zaidi na uanzishwaji wa mfumo wa mitihani uliochagua wasomi wa sifa za juu. Katika ofisi za wakurugenzi, mara nyingi walikuwa watu wa kiwango cha juu waliosoma katika shule maalum, lakini ambao nguvu zao mara nyingi ziliangaliwa na wale wa chini walioletwa ndani ya urasimu kupitia ustadi wao. Urasimu wa kifalme wa Wachina ulikuwa mzuri sana na uliheshimiwa sana na wote katika ufalme huo na ungechukua zaidi ya miaka 2000. Serikali ya Han iliandaliwa sana na iliamuru kijeshi, sheria ya mahakama (ambayo ilitumia mfumo wa mahakama na sheria madhubuti), uzalishaji wa kilimo, uchumi, na maisha ya jumla ya watu wake. Serikali pia iliendeleza falsafa ya wasomi, utafiti wa kisayansi, na rekodi za kihistoria za kina. Walakini, licha ya utulivu huu wote wa kuvutia, nguvu kuu ilianza kupoteza udhibiti na zamu ya Jumuiya ya Kawaida. Wakati nasaba ya Han ilipungua, mambo mengi yakaendelea kuipeperusha hadi China ilipoachwa katika hali ya machafuko. Kufikia 100 WK, shughuli za falsafa zilipungua, na ufisadi ulizidi kuongezeka katika urasimu. Wamiliki wa ardhi wa eneo hilo walianza kuchukua udhibiti wakati wasomi walipuuza majukumu yao, na hii ilisababisha ushuru mzito wa wananchi. Wataalam walianza kupata ardhi muhimu na walipinga kupungua. Wakaanza kutangaza nguvu za kichawi na wakaahidi kuiokoa China; Uasi wa [[Taoist Yellow Turban]] mnamo 184 (wakiongozwa na waasi kwenye mitandio ya njano) walishindwa lakini waliweza kudhoofisha serikali. Huns zilizotajwa hapo juu pamoja na magonjwa waliuawa hadi nusu ya idadi ya watu, na kumaliza rasmi nasaba ya Han mwaka 220. Kipindi kilichofuatia cha machafuko kilikuwa kibaya sana kilidumu kwa karne tatu, ambapo watawala wengi dhaifu wa mikoa na nasaba walishindwa kuanzisha utaratibu nchini China. Kipindi hiki cha machafuko na majaribio kiutaratibu kinajulikana kama kile cha [[Saba sita]]. Sehemu ya kwanza ya hii ni pamoja na falme tatu ambazo zilianza mnamo 220. Mnamo mwaka 265, nasaba ya Jin ya Uchina ilianzishwa na hivi karibuni ikagawanyika katika falme mbili tofauti, katika udhibiti wa kaskazini magharibi na mashariki mwa China. Mnamo 420, ushindi na kutekwa nyara kwa nasaba hizo mbili kulisababisha kuanza kwa nasaba ya Kusini na Kaskazini. Nasaba ya Kaskazini na Kusini ilipitia hadi mwishowe, kufikia 557, nasaba ya Kaskazini ya Zhou ilitawala kaskazini na nasaba ya Chen ilitawala kusini. ==Zama za zamani kiasi== Katika kipindi hiki, falme za ulimwengu wa Mashariki ziliendelea kupanuka kupitia biashara, uhamiaji na ushindi wa maeneo ya jirani. Gunpowder ilitumika sana mapema kama karne ya 11 na walikuwa wakitumia uchapishaji wa aina ya kusongesha miaka mia tano kabla ya [[Gutenberg]] kuunda media yake. Ubuddha, [[Taoism]], Confucianism zilikuwa falsafa kubwa za Mashariki ya Mbali wakati wa Zama za Kati. [[Marco Polo]] hakuwa mtu wa Magharibi wa kwanza kusafiri kwenda Mashariki na kurudi na hadithi za kushangaza za tamaduni hii tofauti, lakini akaunti zake zilizochapishwa mwishoni mwa 13 na mapema karne ya 14 zilikuwa za kwanza kusomwa sana Ulaya yote. ===Asia ya Magharibi=== Peninsula ya Arabia na maeneo ya jirani ya Mashariki ya Kati na Karibu Mashariki yalipata mabadiliko makubwa wakati wa enzi iliyosababishwa na kuenea kwa Uisilamu na kuanzishwa kwa Milki ya Arabia. Katika karne ya 5, Mashariki ya Kati ilijitenga katika majimbo madogo, dhaifu; hao wawili mashuhuri walikuwa Miliki ya [[Sassania]] ya Waajemi ambayo sasa ni [[Irani]] na [[Iraq]], na Dola ya [[Byzantine]] huko Anatolia (Uturuki ya leo). Watu wa Byzantines na Sassania walipigana na kila mmoja kila wakati, maonesho ya ugomvi kati ya Milki ya [[Roma]] na Dola ya Uajemi iliyoonekana wakati wa miaka mia tano iliyopita. Mapigano hayo yalidhoofisha majimbo yote mawili, ikiacha hatua wazi kwa nguvu mpya. Wakati huo huo, makabila ya kuhamahama ya [[Bedouin]] ambayo yalitawala jangwa la Arabia yaliona kipindi cha utulivu wa kikabila, mtandao mkubwa wa biashara na kufahamiana kwa dini za Kiabraham au umoja. Wakati falme za Byzantine Kirumi na Sassanid za Uajemi zote zilikuwa dhaifu kwa Vita vya Byzantine-Sasanian vya 602-628, nguvu mpya katika mfumo wa Uisilamu ilikuwa katika Mashariki ya Kati chini ya Muhammad huko Madina. Katika safu ya ushindi wa Waislamu wa haraka, jeshi la [[Rashidun]], lililoongozwa na Ma [[Khalifa]] na maafisa wa jeshi wenye ustadi kama Khalid ibn al-Walid, lilipitia maeneo mengi ya Mashariki ya Kati, likichukua zaidi ya nusu ya eneo la Byzantine katika vita vya Waarabu na Byzantine na ikiingilia kabisa Uajemi katika ushindi wa Waislamu wa Uajemi. Ingekuwa ni Nguzo za Kiarabu za Zama za Kati ambazo zingeunganisha kwanza Mashariki ya Kati kama mkoa tofauti na kuunda kitambulisho cha kikabila kinachoendelea leo. Ukhalifa huu ni pamoja na ukhalifa wa Rashidun, ukhalifa wa [[Umayyad]], ukhalifa wa [[Abbasid]], na baadaye ufalme wa [[Seljuq]]. Baada ya Muhammad kuanzisha Uislam, uilianza utamaduni wa Mashariki ya Kati kuwa Jumuiya ya Kiislamu, ikichochea mafanikio katika usanifu, uamsho wa maendeleo ya zamani katika sayansi na teknolojia, na malezi ya njia tofauti ya maisha. Waislamu waliokoa na kueneza maendeleo ya [[Ugiriki]] katika [[dawa]], [[aljebra]], [[jiometri]], [[unajimu]], [[anatomy]], na maadili ambayo baadaye yangeweza kurudi [[Ulaya Magharibi]]. Utawala wa Waarabu ulikomeshwa ghafla katikati ya karne ya 11 na kuwasili kwa Waturuki wa Seljuq, na kuhamia kusini kutoka nchi za Kituruki huko Asia ya Kati. Walishinda Uajemi, Iraqi (walimkamata Baghdad mnamo 1055), [[Syria]], [[Palestina]], na [[Hejaz]]. Hii ilifuatiwa na safu ya uvamizi wa Kikristo Ulaya Magharibi. Mgawanyiko wa Mashariki ya Kati uliruhusu vikosi viliungana, haswa kutoka Uingereza, Ufaransa, na Dola Takatifu ya Roma, ili kuingia katika mkoa huo. Mnamo 1099 [[vita kuu ya kwanza]] iliiteka [[Yerusalemu]] na kuanzisha Ufalme wa Yerusalemu, ambao ulinusurika hadi 1187, wakati [[Saladin]] akichukua tena mji. Vita ndogo za [[crusader fiefdom]] zilinusurika hadi 1291. Mwanzoni mwa karne ya 13, wimbi mpya la wavamizi, majeshi ya Dola ya Mongol, lilipita katika eneo hilo, likimtoa [[Baghdad]] katika kuzingirwa kwa Baghdad (1258) na kuendelea hadi kusini mwa mpaka wa Misiri katika ile iliyojulikana kama ushindi kwa Mongol. Wamongolia hatimaye walijiondoa mnamo 1335, lakini machafuko yaliyojitokeza katika ufalme wote yaliondoa Waturuki wa Seljuq. Mnamo 1401, eneo hilo lilipigwa zaidi na Turko-Mongol, Timur, na uvamizi wake mkali. Kufikia wakati huo, kikundi kingine cha Waturuki kilikuwa kimeibuka pia, [[Waotomani]]. ===Asia ya Kati=== ===Dola la Mongolia=== Miliki ya Mongolia ilishinda sehemu kubwa ya Asia katika karne ya 13, eneo lililoanzia China hadi Ulaya. Asia ya enzi hiyo ilikuwa chini ya ufalme wa [[Khans]]. Hajawahi kamwe mtu yeyote kudhibiti ardhi kama Genghis Khan. Aliunda nguvu yake kuwaunganisha makabila ya [[Mongol]] kabla ya kupanua ufalme wake kusini na magharibi. Yeye na mjukuu wake, [[Kublai Khan]], walidhibiti ardhi nchini Uchina, [[Burma]], Asia ya Kati, Urusi, Iran, Mashariki ya Kati, na Ulaya ya Mashariki. Makisio ni kwamba vikosi vya Mongol vilipunguza idadi ya watu wa Uchina na karibu theluthi. Genghis Khan alikuwa mpagani aliyevumilia karibu kila dini, na tamaduni zao mara nyingi ziliteswa sana na vikosi vya Mongol. Vikosi vya Khan vilisukuma hadi magharibi kama Yerusalemu kabla ya kushindwa mnamo 1260. == Tazama pia == * [[Historia ya Ulaya]] * [[Historia ya Afrika]] * [[Historia ya Amerika]] * [[Historia ya Australia]] ==Tanbihi== {{marejeo}} ==Marejeo== {{Refbegin}} * Best, Antony. ''The International History of East Asia, 1900-1968: Trade, Ideology and the Quest for Order'' (2010) [https://www.questia.com/library/120092514/the-international-history-of-east-asia-1900-1968 online] {{Wayback|url=https://www.questia.com/library/120092514/the-international-history-of-east-asia-1900-1968 |date=20190821083435 }} * {{citation|last=Bowman|first=John S.|title=Columbia Chronologies of Asian History and Culture|year=2000|publisher=[[Columbia University Press]]|location=New York City|isbn=978-0-231-50004-3|url=https://books.google.com/books?id=cYoHOqC7Yx4C}} * Catchpole, Brian. ''A map history of modern China'' (1976), new maps & diagrams * Clyde, Paul H, and Burton H. Beers. ''The Far East, a history of the Western impact and the Eastern response, 1830-1975'' (6th ed. 1975) 575pp **Clyde, Paul Hibbert. ''The Far East: A History of the Impact of the West on Eastern Asia'' (3rd ed. 1948) [https://ia801607.us.archive.org/35/items/in.ernet.dli.2015.44074/2015.44074.The-Far-East--Ed-3_text.pdf online free]; 836pp * Clyde, Paul Herbert. ''International-Rivalries-In-Manchuria-1689-1928'' (2nd ed. 1928) [https://ia801603.us.archive.org/9/items/in.ernet.dli.2015.12326/2015.12326.International-Rivalries-In-Manchuria-1689-1933_text.pdf online free] * Cotterell, Arthur. ''Western Power in Asia: Its Slow Rise and Swift Fall, 1415 - 1999'' (2009) popular history; [https://www.amazon.com/Western-Power-Asia-Slow-Swift/dp/0470824891/ excerpt] * Curtin, Philip D. ''The World and the West: The European Challenge and the Overseas Response in the Age of Empire'' (2002) * Ebrey, Patricia Buckley, Anne Walthall and James Palais. ''East Asia: A Cultural, Social, and Political History'' (2006); 639pp; also in 2-vol edition split at 1600. * Embree, Ainslie T., and Carol Gluck, eds. '' Asia in Western and World History: A Guide for Teaching'' (M.E. Sharpe, 1997); * Fairbank, John K., Edwin O. Reischauer. '' A History of East Asian Civilization: Volume One : East Asia the Great Tradition'' and ''A History of East Asian Civilization: Volume Two : East Asia the Modern transformation'' (1966) [https://archive.org/search.php?query=creator%3A%28Fairbank%20Reischauer.%29 Online free to borrow] * Holcombe, Charles. ''A History of East Asia: From the Origins of Civilization to the Twenty-First Century'' (2010). * Ludden, David. ''India and South Asia: A Short History'' (2013). * Macnair, Harley Farnsworth and Donald F. Lach. ''Modern Far Eastern International Relations'' (1955) [https://ia601602.us.archive.org/30/items/in.ernet.dli.2015.125746/2015.125746.Modern-Far-Eastern-International-Relations_text.pdf online free] * Mansfield, Peter, and Nicolas Pelham, ''A History of the Middle East'' (4th ed, 2013). * Moffett, Samuel Hugh. ''A History of Christianity in Asia, Vol. II: 1500–1900'' (2003) [https://www.amazon.com/History-Christianity-Asia-Vol-1500-1900/dp/1570757011/ref=tmm_pap_swatch_0?_encoding=UTF8&qid=1519541778&sr=1-1 excerpt] * Murphey, Rhoads. ''A History of Asia'' (8th ed, 2019) [https://www.amazon.com/History-Asia-Rhoads-Murphey/dp/0205168558/ excerpt] also [https://archive.org/details/historyofasia00rhoa Online free tomorrow] * Paine, S. C. M. ''The Wars for Asia, 1911-1949'' (2014) [https://www.amazon.com/Wars-Asia-1911-1949-S-Paine/dp/1107697476/ excerpt] * Park, Hye Jeong. "East Asian Odyssey Towards One Region: The Problem of East Asia as a Historiographical Category." ''History Compass'' 12.12 (2014): 889–900. * {{citation|last=Stearns|first=Peter N.|title=World Civilizations: The Global Experience|year=2011|publisher=[[Longman]]|location=Upper Saddle River, NJ|isbn=978-0-13-136020-4|edition=6th |author2=[[Michael Adas]] |author3=[[Stuart B. Schwartz]] |author4=Marc Jason Gilbert|authorlink=Peter Stearns|type=Textbook |ref=CITEREFStearns2011}} {{Refend}} * Stearns, Peter N., and William L. Langer. ''The Encyclopedia of World History: Ancient, Medieval, and Modern'' (2001) ===Kanda=== * Adshead, Samuel Adrian Miles. ''Central Asia in world history'' (Springer, 2016). * Fenby, Jonatham ''The Penguin History of Modern China: The Fall and Rise of a Great Power 1850 to the Present'' (3rd ed. 2019) popular history. * Gilbert, Marc Jason. '' South Asia in World History'' (Oxford UP, 2017) * Goldin, Peter B. ''Central Asia in World History'' (Oxford UP, 2011) * Huffman, James L. ''Japan in World History'' (Oxford, 2010) * Jansen, Marius B. ''Japan and China: From War to Peace, 1894-1972'' (1975) * Karl, Rebecca E. "Creating Asia: China in the world at the beginning of the twentieth century." ''American Historical Review'' 103.4 (1998): 1096–1118. [https://www.jstor.org/stable/2651199 online] * Lockard, Craig. ''Southeast Asia in world history'' (Oxford UP, 2009). * Ropp, Paul S. ''China in World History'' (Oxford UP, 2010) ===Historia ya kiuchumi=== * Allen, G.C. ''A Short Economic History Of Modern Japan 1867-1937'' (1945) [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.263052/page/n3 online]; also [https://archive.org/details/shorteconomichis00alle 1981 edition free to borrow] * Cowan, C.D. ed. ''The economic development of China and Japan: studies in economic history and political economy'' (1964) [https://archive.org/details/economicdevelopm0000cowa online free to borrow] * Jones, Eric. ''The European miracle: environments, economies and geopolitics in the history of Europe and Asia. (Cambridge UP, 2003). * Lockwood, William W. ''The economic development of Japan; growth and structural change'' (1970) [https://archive.org/details/economicdevelopm00lock online free to borrow] * Pomeranz, Kenneth. ''The Great Divergence: China, Europe, and the Making of the Modern World Economy.'' (2001) * Schulz-Forberg, Hagen, ed. ''A Global Conceptual History of Asia, 1860–1940'' (2015) * Smith, Alan K. ''Creating a World Economy: Merchant Capital, Colonialism, and World Trade, 1400-1825'' (Routledge, 2019). * Von Glahn, Richard. ''The Economic History of China'' (2016) {{Mada kuhusu Asia}} [[Jamii:Historia ya Asia| ]] [[Jamii:Historia]] 8p49211rriymf1pih8ddywsr6bkmg4i 0 130597 1607721 1600213 2026-10-14T02:56:44Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607721 wikitext text/x-wiki {{Mwigizaji 2 | jina = Azziad Nasenya | picha = Azziad_Nasenya_in_2020.jpg | maelezo ya picha = Azziad Nasenya | jina la kuzaliwa = | tarehe ya kuzaliwa = [[16 Juni]] [[2000]] | mahala pa kuzaliwa = Kenya | tarehe ya kufa = | mahala alipofia = | jina lingine = | kazi yake = [[mwigizaji]], muandaaji wa [[filamu]], na [[mhusika]] wa [[mitandao ya kijamii]] kutoka [[Kenya]]. | miaka ya kazi = | ndoa = | watoto = | mahusiano ya kimapenzi = | tovuti = }} '''Azziad Nasenya''' (amezaliwa [[16 Juni]] [[2000]]) ni [[mwigizaji]], muandaaji wa [[filamu]], na [[mhusika]] wa [[mitandao ya kijamii]] kutoka [[Kenya]]. <ref>{{cite web |title=Kenya: Tiktok Sensation Azziad Nasenya Lands Another TV Gig |url=https://allafrica.com/stories/202007160405.html |website=AllAfrica |publisher=AllAfrica |accessdate=12 September 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=Jalang'o Leads as Top Kenyan Influencer in Geopoll 2020 Ranking |url=https://www.kenyans.co.ke/news/56378-jalango-leads-top-kenyan-influencer-geopoll-2020-ranking |website=Kenyans.co.ke |publisher=Kenyans.co.ke |accessdate=12 September 2020}}</ref> Ni maarufu sana kwa jina la East Africa’s TikTok Queen. <ref>{{cite web |title=THE FUTURE OF TIKTOK IS AFRICAN |url=https://www.ozy.com/the-new-and-the-next/the-future-of-tiktok-is-african/361438/ |website=Ozy |publisher=Modern Media Company |accessdate=2020-10-10 |archivedate=2022-12-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221223174345/https://www.ozy.com/the-new-and-the-next/the-future-of-tiktok-is-african/361438/ }}</ref><ref>{{cite web |title=Tik Tok queen' Azziad Nasenya lands TV role |url=https://www.standardmedia.co.ke/entertainment/local-news/2001367494/tik-tok-queen-azziad-nasenya-lands-tv-role |website=Standard Media |publisher=Standard Group PLC |accessdate=12 September 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=Azziad elated after being named 'Save Our Future' global ambassador |url=https://mbu.ug/2020/09/25/azziad-elated-after-being-named-save-our-future-global-ambassador/ |website=MBU |date=25 September 2020}}</ref> Amekuwa mtumiaji wa mitandao ya kijamii tangu mwaka 2018. ==Maisha ya zamani== Azziad Nasenya amezaliwa [[Mumias]], amekulia [[Kakamega]] na [[Nairobi]]. Azziad amesoma katika shule ya central Primary School, Mumias, Cathsamschool, [[Nairobi]] na hatimaye akamaliza shule ya msingi katika shule msingi ya wasichana Lugulu akiwa bwenini. Baadae alienda katika shule ya St.Cecilia Misikhu Girl’s High School, na kumaliza shule ya sekondari mwaka 2017. Azziad alianza kuigiza na kucheza mziki shuleni akiwa darasa la pili <ref>{{cite web |title=TikTok sensation makes her debut on Selina |url=https://maishamagiceast.dstv.com/show/selina_111/tiktok-sensation-makes-her-debut-on-selina/news |website=Maisha Magic East |language=en}}</ref> (akiwa na miaka 17) na akaendeleza kukuza kipaji chake akiwa shule ya sekondari. Mnamo mwaka 2017, baada ya kumaliza shule ya sekondari, Azziad alijiunga na kikundi kinachoitwa The Hearts of Art Theatre Group nchini (Nairobi, Kenya) <ref>{{cite web |title=Meet Internet sensation Azziad Nasenya a screen darling for many |url=https://www.pd.co.ke/entertainment/meet-internet-sensation-azziad-nasenya-a-screen-darling-for-many-37897/ |website=People Daily |date=26 May 2020}}</ref> Her first role in the Group was as a supporting cast in the play ''Repair my Heart'' in March 2018.Jukumu lake kubwa kwenye hii kikundi ni kuongoza kwenye filamu inayoitwa <nowiki>''Repair''</nowiki> my Heart mnamo mwaka 2018 <ref>{{cite web |title=Play lays bare evils of tribalism |url=https://www.businessdailyafrica.com/lifestyle/art/Play-lays-bare-evils-of-tribalism/3815712-4363848-2cfk2vz/index.html |website=Business Daily Africa |publisher=Nation Media Group |accessdate=12 September 2020}}</ref> kati ya mwaka 2018 na mwaka 2019 Azziad alipewa nafasi ya kushiriki kwenye jukwaa mara saba na kikundi cha Hearts of art <ref>{{cite web |title=Play calls for mind change to slay corruption dragon |url=https://www.businessdailyafrica.com/lifestyle/art/Play-calls-for-mind-change-to-slay-corruption-dragon/3815712-5147428-pyosjq/index.html |website=Business Daily}}</ref> Akiwa anafanya maonesho kwa hicho kikundi alikutana na meneja wake wa sahivi, Peter Kawa, ambae ni mwigizaji, mwongozaji na muandaaji wa filamu. <ref>{{cite web |title=Peter Kawa Is Very Good At Playing The Bad Guy On TV But OffScreen He Is A Very Different Person |url=https://www.potentash.com/2020/07/02/peter-kawa-good-playing-bad-guy-tv-off-screen-different-person/ |website=Potentash |publisher=Potentash}}</ref><ref>{{cite web |title=Peter Kawa |url=https://multichoicetalentfactory.com/user/1509 |website=MultiChoice Talent Factory |publisher=MultiChoice Africa}}</ref> ==Marejeo== {{marejeo}} {{mbegu-igiza-filamu}} {{BD|2000|}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Kenya]] 02a3dtmhpxsfeiszhekbj7l6n4mwlpb 0 130858 1607966 1527151 2026-10-14T03:22:53Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607966 wikitext text/x-wiki [[Picha:Thucydides-bust-cutout_ROM.jpg|thumb|Nusu sanamu ya Thukidides katika Jumba la kumbukumbu la Royal Ontario, [[Toronto, Ontario|Toronto]], Kanada (kopi ya Kiroma ya sanamu asilia ya Kigiriki).]] '''Thukydides''' (kwa [[Kigiriki]] Θουκυδίδης, ''Thukudídēs''; alizaliwa mnamo mwaka [[460 KK]] - aliaga dunia mnamo mwaka [[400 KK]]) alikuwa [[kiongozi]] wa kijeshi na [[mwanahistoria]] wa [[Ugiriki ya Kale]] kutoka [[Athini]] anayekumbukwa hasa kwa [[maandishi]] yake kuhusu [[Vita vya Peloponesi|Vita ya Peloponesi]] ([[431 KK]] hadi [[404 KK]]) kati ya Athini na [[Sparta]]. Alikuwa [[mtoto]] wa Olorus. <ref>{{Rejea kitabu|title=Selections from Greek and Roman historians|last=Robinson Jr.|first=C.A.|date=May 1964|publisher=Holt, Rinehart and Winston|pages=xiv|chapter=Introduction}}</ref> Aliitwa "baba wa historia ya kitaalamu" kwa jitihada zake za kukusanya habari kutoka vyanzo vingi na kusimulia [[historia]] bila msimamo wa upande mmoja. == Marejeo == {{Reflist}} == Kusoma zaidi == * [[Herodoti|Herodotus]], <nowiki><i id="mwIg">Historia</i></nowiki>, AD Godley (mtafsiri), Cambridge: Harvard University Press (1920). [[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-674-99133-8|0-674-99133-8]][http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+toc &nbsp;]. * Pausanias, ''Maelezo ya Ugiriki'', Vitabu I-II, ( Loeb Classical Library ) iliyotafsiriwa na WHS Jones; Cambridge, Massachusetts: Chuo Kikuu cha Harvard Press; London, William Heinemann Ltd. (1918). [[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-674-99104-4|0-674-99104-4]] .[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Paus.+1.1.1 &nbsp;]. * Plutarch, <nowiki><i id="mwMw">Maisha</i></nowiki>, Bernadotte Perrin (mtafsiri), Cambridge, MA. Chuo Kikuu cha Harvard Press. London. William Heinemann Ltd. (1914). [[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-674-99053-6|0-674-99053-6]][http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0182;query=toc;layout=;loc=Cim.%201.1 &nbsp;]. * Thucydides, ''Vita vya Peloponnesia''. London, JM Dent; New York, EP Dutton (1910).[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Thuc.+toc &nbsp;]. == Tovuti nyingine == * {{Gutenberg author|id=Thucydides|name=Thucydides}} * [http://www-rci.rutgers.edu/~edmunds/thuc.html Fasihi fupi ya Thucydides] {{Wayback|url=http://www-rci.rutgers.edu/~edmunds/thuc.html |date=20061115063738 }} Lowell Edmunds, Chuo Kikuu cha Rutgers * Mradi wa Perseus [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0200;layout=;query=toc;loc=1.1.1 Thucydides, Jedwali la Yaliyomo] * [http://oll.libertyfund.org/Intros/Thucydides.php Tafsiri ya Thomas Hobbes ya Thucydides] {{mbegu-mwandishi}} [[Jamii:Waliozaliwa 460 KK]] [[Jamii:Waliofariki 400 KK]] [[Jamii:Wanahistoria wa Ugiriki]] [[Jamii:Waandishi wa Kigiriki]] 2ztfnhv2ezz5xz5e3zodw2apbkkfw16 0 131102 1607621 1522280 2026-10-14T02:41:48Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607621 wikitext text/x-wiki [[Picha:Nkiru Sylvanus.jpg|thumbnail|right|200px|Nkiru Sylvanus]] '''Nkiru Sylvanus Riches''' (kuzaliwa [[21 Aprili]], mwaka [[1982|1985]])<ref name=":1">{{Rejea tovuti|url=https://africanmania.com/nkiru-sylvanus/|title=Nkiru Sylvanus Bio, Age, Education, Husband, Marriage, Wedding, Career|date=2017-06-23|website=AfricanMania|language=en-US|access-date=2019-11-28|accessdate=2020-10-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191128180438/https://africanmania.com/nkiru-sylvanus/|archivedate=2019-11-28}}</ref> ni [[mwigizaji]] na mwanasiasa kutokea nchini [[Nigeria]]. Wakati akifanya kazi kama [[mwigizaji]], alishiriki katika [[filamu]] zaidi ya sabini pamoja na kushinda tuzo ya [[mwigizaji]] bora wa kike wa mwaka iliyotolewa na [[Africa Magic Viewers Choice Awards]] na pia alishinda [[mwigizaji]] bora katika [[tuzo]] za [[Africa Movie Academy Awards]].<ref name=":1" /><ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.informationng.com/2016/02/photos-veteran-nollywood-actress-nkiru-sylvanus-flaunts-her-new-look.html|title=Photos: Veteran Nollywood Actress, Nkiru Sylvanus Flaunts Her New Look|last=Haliwud|date=2016-02-02|website=Information Nigeria|language=en-US|access-date=2019-11-28}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.withinnigeria.com/2018/06/07/veteran-actress-nkiru-sylvanus-turns-musician-releases-gospel-album/|title=Veteran Actress, Nkiru Sylvanus Turns Musician, Releases Gospel Album|date=2018-06-07|website=Within Nigeria|language=en-US|access-date=2019-11-28|accessdate=2020-10-31|archivedate=2019-11-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191128180445/https://www.withinnigeria.com/amp/2018/06/07/veteran-actress-nkiru-sylvanus-turns-musician-releases-gospel-album/}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.legit.ng/1176220-veteran-nollywood-actress-nkiru-sylvanus-reveals-married.html|title=I’ve never been married, looking for a man to marry me now - Actress Nkiru Sylvanus|last=Obioji|first=Amaka|date=2018-06-20|website=www.legit.ng|language=en|access-date=2019-11-28}}</ref> ==Maisha ya awali na Elimu== Sylvanus alizaliwa [[Osisioma]], [[Aba, Abia|Aba]], [[mji]] uliopo [[jimbo]] la [[Abia]]. Alisoma ''Ohabiam Primary and Secondary School'', ambapo alipata cheti chake cha kwanza. Alijiunga na [[Chuo Kikuu|chuo kikuu]] cha [[Enugu State University of Science and Technology]], akamaliza na kutunukiwa shahada ya mawasiliano ya uma.<ref name=":3">{{Rejea tovuti|url=https://www.vanguardngr.com/2012/11/the-good-bad-and-sweet-story-of-nkiru-sylvanus/|title=The good, bad and sweet story of Nkiru Sylvanus|date=2012-11-16|website=Vanguard News|language=en-US|access-date=2019-11-28}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.vanguardngr.com/2014/03/nse-nkiru-sylvanus-ivie-okujaiye-battle-amvca-award-tonight/|title=Nse, Nkiru Sylvanus and Ivie Okujaiye battle for AMVCA award tonight!|date=2014-03-07|website=Vanguard News|language=en-US|access-date=2019-11-28}}</ref><ref name=":4">{{Rejea tovuti|url=https://www.vanguardngr.com/2012/12/gunmen-kidnap-nkiru-sylvanus-demand-n100m/|title=Gunmen kidnap Nkiru Sylvanus, demand N100m|date=2012-12-16|website=Vanguard News|language=en-US|access-date=2019-11-28}}</ref> ==Kazi ya Uigizaji== Akielezewa na gazeti la ''[[The Punch]]'' kama mkongwe katikza asnia ya filamu, Sylvanus alianza [[kazi]] ya uigizaji akiwa na umri wa miaka 17, mwaka [[1999]]. Ameshiriki zaidi ya filamu 70 za nchini Nigeria.<ref name=":1" /><ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.imdb.com/filmosearch?role=nm2117269&job_type=actress|title=Nkiru Sylvanus|website=IMDb|language=en|access-date=2019-11-28}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|url=https://guardian.ng/saturday-magazine/celebrity/celebrities-who-made-headlines-in-2018/|title=Celebrities who made headlines in 2018|website=guardian.ng|language=en-US|access-date=2019-11-28|archive-date=2019-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20191128215039/https://guardian.ng/saturday-magazine/celebrity/celebrities-who-made-headlines-in-2018/|url-status=dead}}</ref> Alitajwa mara mbili ([[2017]] & [[2018]]) katika chapisho la nchini Nigeria [[The Guardian (Nigeria)|The Guardian's]] katika nafasi ya watu mashuhuri waliotengeneza matukio.<ref>{{Rejea tovuti|url=https://guardian.ng/saturday-magazine/celebrity/celebrities-who-made-headlines-in-2018/|title=Celebrities who made headlines in 2018|website=guardian.ng|language=en-US|access-date=2019-11-28|archive-date=2019-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20191128215039/https://guardian.ng/saturday-magazine/celebrity/celebrities-who-made-headlines-in-2018/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|url=https://guardian.ng/saturday-magazine/celebrities-that-made-headlines-in-2017-part-1/|title=Celebrities that made headlines in 2017 – Part 1|website=guardian.ng|language=en-US|access-date=2019-11-28|archive-date=2019-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20191128215108/https://guardian.ng/saturday-magazine/celebrities-that-made-headlines-in-2017-part-1/|url-status=dead}}</ref> ==Siasa== Mwaka [[2011]] Sylvanus alikua katika baraza la gavana aliepita wa jimbo la Imo bwana [[Rochas Okorocha]] kama msaidizi wake juu ya masuala ya [[Lagos]] na baadaye kuwa mshauri wake katika masuala ya mahusiano ya jamii.<ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.pulse.ng/entertainment/movies/nkiru-sylvanus-i-will-act-in-more-movies-this-year-actress-reveals/2l2grx7.amp|title=Nkiru Sylvanus 'I will act in more movies this year,' actress reveals|website=www.pulse.ng|access-date=2019-11-28|archive-date=2019-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20191128203618/https://www.pulse.ng/entertainment/movies/nkiru-sylvanus-i-will-act-in-more-movies-this-year-actress-reveals/2l2grx7.amp|url-status=dead}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|url=https://dailypost.ng/2014/09/14/nkiru-sylvanus-gets-new-appointment-imo/|title=Nkiru Sylvanus gets new appointment in Imo|last=Orenuga|first=Adenike|language=en-US|access-date=2019-11-28}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|url=http://thenet.ng/nkiru-sylvanus-gets-third-political-appointment-in-3-years/|title=Nkiru Sylvanus gets third political appointment in 3 years|date=2014-09-17|website=Nigerian Entertainment Today|language=en-GB|access-date=2019-11-28}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.pmnewsnigeria.com/2014/09/17/actress-nkiru-sylvanus-picks-another-juicy-job-in-imo/|title=Actress Nkiru Sylvanus Picks Another Juicy Job In Imo|date=2014-09-17|website=P.M. News|language=en-US|access-date=2019-11-28}}</ref> ==Kutekwa na kuachiwa 2012== Sylvanus, aliyewahi kuwa msaidizi wa gavana aliyepita wa jimbo la Imo bwana [[Rochas Okorocha]] alitekwa [[Disemba 15]], [[2012]] saa nane mchana kama taarifa zilivyosema. Kituo cha [[Vanguard Nigeria|Vanguard]] kilitoa taarifa kwamba, fidia ya ₦100,000,000<ref name=":4" /> (milioni moja kwa pesa za Nigeria) kwa kipindi hicho ni sawa na $640,000 (dola za kimarekani laki sita, arobaini elfu) zilihitajika ili aachiwe.<ref>{{Rejea tovuti|url=http://saharareporters.com/2012/12/16/gov-okorochas-aide-nkiru-sylvanus-kidnapped-owerri|title=Gov. Okorocha's Aide, Nkiru Sylvanus, Kidnapped In Owerri|date=2012-12-16|website=Sahara Reporters|access-date=2019-11-28}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.thenigerianvoice.com/news/104315/the-abduction-of-nkiru-sylvanus-in-owerri.html|title=THE ABDUCTION OF NKIRU SYLVANUS IN OWERRI|website=www.thenigerianvoice.com|access-date=2019-11-28}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|url=https://allafrica.com/stories/201212170709.html|title=Kidnap of Nkiru Sylvanus|last=|first=|date=|website=|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref><ref name=":0">{{Rejea tovuti|url=https://www.vanguardngr.com/2012/12/jubilation-as-nkiru-sylvanus-okoli-regain-freedom/|title=Jubilation as Nkiru Sylvanus, Okoli regain freedom|date=2012-12-20|website=Vanguard News|language=en-US|access-date=2019-11-28}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.thenigerianvoice.com/lifestyle/103583/actress-cum-politician-nkiru-sylvanus-abducted-by-gunmen.html|title=Actress-Cum-Politician, Nkiru Sylvanus Abducted By Gunmen|website=www.thenigerianvoice.com|access-date=2019-11-28}}</ref> Mnamo [[21 Desemba|Disemba 21]] [[2012]] majira ya saa nne usiku vyombo vya habari nchini Nigeria vililipoti kuachiliwa kwa Sylivanus.<ref name=":0" /> ==Tuzo== *Muigizaji bora wa mwaka wa [[Africa Magic Viewers Choice Awards]] *Muigizaji bora wa [[Africa Movie Academy Awards]]<ref name=":1"/> ==Maisha binafsi== ==Filamu zilizoteuliwa== *''Final Tussle (2008)'' *''Life Bullets (2007)'' *''Fine Things (2007)'' *''No More Love (2007)'' *''Secret Pain (2007)'' *''She Is My Sister (2007)'' *''The Last Supper (2007)'' *''Treasures Of Fortune (2007)'' *''Alice My First Lady (2006)'' *''Buried Emotion (2006)'' *''Divided Attention (2006)'' *''Pastor’s Blood (2006)'' *''Serious Issue (2006)'' *''Sweetest Goodbye (2006)'' *''What A Mother (2005)'' *''Dangerous Mind (2004)'' *''Hope Of Glory (2004)'' *''King Of The Jungle (2004)'' *''My Blood (2004)'' *''Queen (2004)'' *''The Staff Of Odo (2004)'' *''Unconditional Love (2003)'' *''Egg Of Life (2003)'' *''Green Snake (2003)'' *''Six Problems (2003)'' *''Holy Violence (2003)'' *''Last Weekend (2003)'' *''Onunaeyi: Seeds Of Bondage (2003)'' *''The Only Hope (2003)'' *''A Cry For Help (2002)'' *''Love In Bondage (2002)'' *''Miracle (2002)'' *''Pretender (2002)'' *''Unknown Mission (2002)'' *''Never Come Back (2002)'' *''Terrible Sin (2001)'' ==Marejeo== {{Reflist}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Nigeria]] [[Jamii:Waliozaliwa 1982]] 1jkoe2nmwe2xgvejbuj5clxyqx68wav 0 131605 1607622 1444968 2026-10-14T02:41:56Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607622 wikitext text/x-wiki {{Infobox Person |jina = Gloria Sengha Panda Shala |picha = Gloria Sengha in 2018.jpg |maelezo_ya_picha = Gloria Sengha |tarehe_ya_kuzaliwa = 20 Aprili 1963 |mahala_pa_kuzaliwa = Barumbu, [[Kinshasa]], [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] |tarehe_ya_kufariki = |mahala_alipofia = |majina_mengine = Patricia |anafahamika kwa = |kazi_yake = Mtetezi wa haki za binadamu, Mwanaharakati |nchi = [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] |miaka ya kazi = 2011 |mwenza = |mhitimu = |wavuti = }} '''Gloria Sengha Panda Shala''' (jina halisi: '''Sengha Lossongu Gloria Patricia''') ni mtetezi wa [[haki za binadamu]] wa [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|Kongo]] na [[mwanaharakati]] wa [[demokrasia]]. Yeye ndiye [[mwanzilishi]] mwenza wa harakati ya ''Vigilance Citoyenne'' (iliyofupishwa kama "''VICI'' ") katika [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]].<ref name="RO1">[https://www.radiookapi.net/2016/12/29/actualite/justice/au-camp-tshatshi-jetais-dans-une-cellule-tres-noire-temoigne-gloria "«Au camp Tshatshi, j’étais dans une cellule très noire», témoigne Gloria Sengha de la LUCHA"], ''[[Radio Okapi]]'', le 29 Décembre 2016 (consulté le 20 Novembre 2020)</ref><ref name="AN">[https://www.africanewsrdc.net/interview/gloria-sengha-je-fais-de-lactivisme-pour-gerer-un-jour-la-chose-publique/ «Gloria Sengha : "La femme est égale à l'homme selon ses compétences"»], ''Africa News RDC'', le 22 Mars 2019 (consulté le 20 Novembre 2020)</ref> == Wasifu == Gloria Sengha alizaliwa [[20 Aprili]] [[1993]] huko [[Barumbu]], mji ulioko kaskazini mwa [[jiji]] la [[Kinshasa]], [[mji mkuu]] wa [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]]. Alijihusisha na harakati wakati wa uchaguzi wa rais wa 2011, mwaka huo huo alijiunga na Kitivo cha Sheria ya Jinai na sayansi ya uhalifu wa [[Chuo Kikuu cha Kinshasa]] na kuunda muundo unaoitwa ''Association des jeunes pour la democratie au Kongo'', wakati ambao [[Joseph Kabila]] alichaguliwa kuwa rais wa nchi hiyo kwa kipindi cha pili cha miaka mitano.<ref name="RO1"/><ref name="AN"/> === Kazi === Mwanafunzi katika [[Chuo Kikuu cha Kinshasa]], Gloria Sengha alikuwa mshiriki wa ''Jeunesse consciente'' (muundo wa ''vijana'' ambao ulifanya kampeni ya kuamsha ufahamu wa [[Kinshasa]]) akiwa mkuu wa ukuzaji wake kabla ya kujiunga na harakati ya raia Pigania mabadiliko (kifupi kama "''Lucha''"), iliyoundwa mnamo 2012 huko [[Goma]] huko [[Mkoa wa Kivu Kaskazini|Kivu Kaskazini]] mashariki mwa [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]]. Alipata leseni yake ya chuo kikuu mnamo 2016. Mwaka uliofuata, Gloria alianza kazi yake kama [[Mwanasheria|wakili]] katika baa ya [[Mkoa wa Kongo Kati|Kongo Centrale]] na alianzisha ushirikiano na wanaharakati wengine harakati ya demokrasia <nowiki><i id="mwPQ">Vigilance Citoyenne</i></nowiki> (iliyofupishwa kama "''VICI''") ambapo alikuwa mratibu.<ref name="CV">[http://www.congovox.com/rd-congo-liberer-gloria-sengha-panda-activiste-de-la-lucha-du-qg-de-lanr?qt-a_la_une=0&page=5 "RD CONGO: LIBERER GLORIA SENGHA PANDA, ACTIVISTE DE LA LUCHA, DU QG DE L'ANR"] {{Wayback|url=http://www.congovox.com/rd-congo-liberer-gloria-sengha-panda-activiste-de-la-lucha-du-qg-de-lanr?qt-a_la_une=0&page=5 |date=20201129035326 }}, ''Congo Vox'', le 19 Décembre 2016 (consulté le 20 Novembre 2020)</ref> === Jambo la kimahakama === Katika mapambano ya raia katika [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]], haswa maandamano ya Januari 2015 na wakati wa mzozo wa kisiasa wa 2016, Gloria Sengha ndiye aliyeanzisha kampeni kadhaa.<ref name="CV"/><ref name="JNC">[https://jambonewschannel.com/gloria-sengha-panda-shala-et-le-mouvement-citoyen-vici-alerte-le-peuple-congolais/ "Gloria Sengha Panda Shala et le mouvement citoyen VICI Alerte le peuple Congolais"] {{Wayback|url=https://jambonewschannel.com/gloria-sengha-panda-shala-et-le-mouvement-citoyen-vici-alerte-le-peuple-congolais/ |date=20201130030616 }}, ''Jambo News Channel'', le 26 Décembre 2018 (consulté le 20 Novembre 2020)</ref> Mnamo mwaka wa 2016, wakati wanasiasa wa Kongo walikuwa katikati ya mazungumzo, alitekwa nyara na kupumzika kwa zaidi ya wiki moja katika eneo la Wakala wa Upelelezi wa Kitaifa (ANR) iliyoko Cité de l'Union africiane na wengine. Wafuasi wa ''Lucha'' kwa kuzindua kampeni ya "''Bye Bye Kabila''".<ref name="SYC">[http://www.filimbi.net/fr/actualite/rdc-nous-avons-un-objectif-commun-le-depart-de-kabila "RDC : « Nous avons un objectif commun, le départ de Kabila »"] {{Wayback|url=http://www.filimbi.net/fr/actualite/rdc-nous-avons-un-objectif-commun-le-depart-de-kabila |date=20201129065801 }}, ''[[Filimbi]]'', le 18 Août 2017 (consulté le 20 Novembre 2020)</ref><ref name="VOC">[http://voiceofcongo.net/gloria-senghalucha-kimbuta-aza-incompetent-et-kabila-ako-kende-soki-peuple-atelemi-election-te "GLORIA SENGHA/LUCHA: «KIMBUTA aza Incompétent et KABILA ako Kende soki Peuple Atelemi, élection Te!»"] {{Wayback|url=http://voiceofcongo.net/gloria-senghalucha-kimbuta-aza-incompetent-et-kabila-ako-kende-soki-peuple-atelemi-election-te |date=20201201184823 }}, ''Voice of Congo'', le 13 Mai 2017 (consulté le 20 Novembre 2020)</ref> Mnamo 2018, pamoja na wanaharakati wengine kumi na sita wa ''VICI'', alikamatwa kwa kuzindua kampeni ya "''Kongo kote kote bomoto nayo te pona nzala''"<ref name="VOA">[https://www.voaafrique.com/a/dix-sept-militants-en-d%C3%A9tention-%C3%A0-kinshasa-arr%C3%AAtent-de-se-nourrir-/4645267.html "Dix-sept militants en détention à Kinshasa arrêtent de se nourrir"], ''[[Voice of America]]'', le 25 Novembre 2018 (consulté le 20 Novembre 2020)</ref> na mmoja wa waanzilishi wa kampeni ya utumwa usiokuwa wa kijinsia wa wasichana walio chini ya umri huko Kassai, kuzuiliwa siku sita katika ofisi ya mwendesha mashtaka wa umma huko Kalamu na kisha kuwekwa kizuizini kwa siku kumi na moja katika Kituo cha Kizuizini cha Kinshasa na Ukarabati (kinachojulikana kama gereza kuu la Makala), kisha kuachiliwa chini ya kutolewa kwa muda.<ref name="RO">[https://www.radiookapi.net/2018/11/06/actualite/politique/kinshasa-18-mouvements-citoyens-exigent-la-liberation-de-leurs-pairs "Kinshasa : 18 mouvements citoyens exigent la libération de leurs pairs de Vigilance citoyenne (VICI)"], ''[[Radio Okapi]]'', le 6 Novembre 2018 (consulté le 20 Novembre 2020)</ref><ref name="VOC1">[http://voiceofcongo.net/gloria-senghalucha-reagit-aux-accusations-de-radek-fustige-les-kabilistes-et-badibanga-doit-privilegier-interet-de-la-nation-video "Gloria SENGHA/LUCHA réagit aux accusations de RADEK, fustige les KABILISTES et BADIBANGA doit privilégier intérêt de la Nation [VIDÉO]"] {{Wayback|url=http://voiceofcongo.net/gloria-senghalucha-reagit-aux-accusations-de-radek-fustige-les-kabilistes-et-badibanga-doit-privilegier-interet-de-la-nation-video |date=20201026074310 }}, ''Voice of Congo'', le 23 Janvier 2017 (consulté le 20 Novembre 2020)</ref><ref name="MA">[https://www.matininfos.net/gloria-sengha-a-elykia-mbokolo-de-memoire-dun-continent-au-precipice-du-front-commun-pour-le-congo-ou-la-decheance-dun-intellectuel-de-renommee-internationale/38728/ "Gloria Sengha à Elikia Mbokolo: «De mémoire d’un continent au précipice du Front Commun pour le Congo ou la déchéance d’un intellectuel de renommée internationale» ( lettre ouverte)"] {{Wayback|url=https://www.matininfos.net/gloria-sengha-a-elykia-mbokolo-de-memoire-dun-continent-au-precipice-du-front-commun-pour-le-congo-ou-la-decheance-dun-intellectuel-de-renommee-internationale/38728/ |date=20201129013236 }}, ''MatinInfos.NET'', le 16 juillet 2018 (consulté le 20 Novembre 2020)</ref> == Tuzo == Gloria Sengha ni mmoja wa wanaharakati wachanga zaidi wanaopendelea demokrasia wakati wa maandamano ya Januari 2015 katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo.<ref name="P">[https://www.lepoint.fr/afrique/rd-congo-gloria-sengha-nous-sommes-confiants-en-la-victoire-13-08-2017-2149754_3826.php «RD Congo - Gloria Sengha : "Nous sommes confiants en la victoire"»], ''[[Le Point]]'', le 13 Août 2017 (consulté le 20 Novembre 2020)</ref> Alithibitisha ujasiri wake na kupigania mapigano ya raia karibu na jozi zake, na ameorodheshwa kati ya wanawake 100 wenye ushawishi mkubwa wa Kongo mnamo 2017 na jarida maarufu la [[Mkoa wa Kivu Kaskazini|Kivu kaskazine]] Magazine Kivuzik. Mnamo Juni 2018, Gloria alishinda Tuzo ya Bingwa wa Haki za Binadamu na ''Taasisi ya Utafiti wa Haki za Binadamu'' (''Institut de recherche en droits humains -'' IRDH), ambayo inawapa thawabu wale ambao kwa ujasiri wao wanaendeleza ubinadamu na kukuza demokrasia.<ref name="TV5">[https://information.tv5monde.com/video/rdc-une-jeunesse-decue-par-la-presidence-tshisekedi "RDC : une jeunesse déçue par la présidence Tshisekedi"], ''[[TV5 Monde]]'', le 30 Juin 2020 ( consulté le 20 Novembre 2020)</ref> ==Tanbihi== <references /> == Angalia pia == * [[Carbone Beni]] * [[Joseph Kabila]] {{BD|1993|}} [[Jamii:Wanaharakati wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] 5u3ywj12rtj9qabl336ocvqjk707g0r 0 132843 1607701 1437642 2026-10-14T02:55:42Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607701 wikitext text/x-wiki [[Picha:Thrace_and_present-day_state_borderlines.png|thumb|Mipaka ya kisasa ya Thrakia huko [[Bulgaria]], [[Ugiriki]], na [[Uturuki]].]] [[Picha:Rhodopen_Balkan_topo_de.jpg|thumb|Mipaka ya kijiografia ya Thrakia: [[Milima ya Balkani|Milima]] ya [[Milima ya Balkani|Balkani]], [[Milima ya Balkani|Milima]] ya [[Rodopi|Rhodope]] na [[Bosporus]]. Mlima wa Rhodope umeangaziwa.]] [[Picha:Byzantine_Macedonia_1045CE.svg|thumb|Jimbo la Thrakia katika Bizanti.]] '''Thrakia''' (kwa [[Kigiriki]] Θράκη, ''Thráki''; kwa Kituruki ''Trakya'') ni eneo la kijiografia na kihistoria katika [[Ulaya]] ya Kusini-Mashariki, ambalo limegawanyika sasa kati ya [[Bulgaria]], [[Ugiriki]], na [[Uturuki]]. Imepakana na [[Milima ya Balkani]] upande wa kaskazini, [[Bahari ya Aegean]] upande wa kusini, na [[Bahari Nyeusi]] upande wa mashariki. Inajumuisha kusini mashariki mwa Bulgaria (Thrakia ya Kaskazini), kaskazini mashariki mwa Ugiriki (Thrakia ya Magharibi), na sehemu ya Uturuki iliyopo Ulaya (Thrakia ya Mashariki). Mipaka ya eneo hilo inalingana na jimbo la Kiroma la Trakia. == Viungo vya nje == {{commons|Ancient Thrace and Ancient Thracians}} *[http://www.emthrace.org Ethnological Museum of Thrace], comprehensive website on Thracian history and culture. *[https://web.archive.org/web/20100104153554/http://www.omda.bg/engl/history/bulgarias_thracian_heritage.htm Bulgaria's Thracian Heritage.] including images of the comprehensive art collection of Thracian gold found on the territory of contemporary Bulgaria. *[http://www.thracian.info Information on Ancient Thrace] {{Wayback|url=http://www.thracian.info/ |date=20201023002533 }} *The People of the God-Sun Ar and Areia (modern Thrace) [https://www.academia.edu/11805222/The_People_of_the_God-Sun_Ar_and_Areia_Modern_Thrace_] {{mbegu-jio-Ulaya}} [[Jamii:Jiografia ya Uturuki]] [[Jamii:Historia ya Uturuki]] [[Jamii:Jiografia ya Bulgaria]] [[Jamii:Historia ya Bulgaria]] [[Jamii:Jiografia ya Ugiriki]] [[Jamii:Historia ya Ugiriki]] nl84wt8llxrz1medvc7rcjd0wqkpk9w 0 133195 1607601 1195325 2026-10-14T02:39:27Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607601 wikitext text/x-wiki [[Picha:Amun.svg|thumb| Amun]] '''Amun''' alikuwa mmoja wa [[miungu]] wakuu katika dini ya [[Misri ya Kale]]. Aliabudiwa pamoja na mke wake Ament (Amaunet). Ushuhuda wake Amun unapatikana tangu Himaya ya Kale ya Misri. Wakati wa nasaba ya 11 (karne ya 21 KK) Amun alikuwa mungu mkuu wa mji mkuu wa Thebi. ==Kuunganishwa na miungu mingine== Katika utawala wa Farao Ahmose (karne ya 16 KK) Amun alikuwa mungu wa kitaifa ilhali ibada yake iliunganishwa na ibada ya Ra akaabudiwa kwa jina la Amun-Ra. Mwazoni aliabudiwa pale Thebi kama mungu wa upepo na mungu wa kuzaa akaendelea kutazamiwa kama mkuu wa miungu yote. na kumalizia mungu mkuu, na utajiri mwingi wa Misri uliowekwa wakfu kwa hekalu lake. Karibu na milenia ya pili KK, Thebi na ibada ya Amun ilikuwa na nguvu sana. Kadri utawala wa mafarao wa Thebi uliimarika pia katika maeneo mengine ya Misri, ibada za miungu iliyoabudiwa pale kuwa miungi mikuu iliunganishwa na ibada ya Amun. KWa njia Amun aliunganishwa mara nyingi na mungu wa Jua Ra na kuitwa Amun-Ra. Amun-Ra alisifiwa kama mungu wa kitaifa, muumbaji wa ulimwengu, mlinzi wa kibinafsi wa farao, na mungu wa vita. == Muumbaji == Ilifikiriwa kuwa amejiumba mwenyewe na kisha akaumba kila kitu kingine akibaki mbali na ulimwengu wote. Kwa maana hiyo, alikuwa [[muumba]] asilia asiyeweza asiyegawanyika. Amun alionyeshwa kwa [[Binadamu|umbo la kibinadamu]], mara nyingi akiketi juu ya kiti cha enzi, na kuvaa kichwani taji nzito ambako linatoka manyoya mawili yaliyonyooka. == Marejeo == * David Klotz, ''Kuabudiwa kwa Ram: nyimbo tano kwa Amun-Re kutoka Hibis Temple'' (New Haven, 2006therweb [http://www.egyptianmyths.net/amon.htm Anint gypt: th Myth] [http://www.ancientlibrary.com/wcd/Ammon Clasical Dictionary:] {{Wayback|url=http://www.ancientlibrary.com/wcd/Ammon |date=20110809154521 }} [[Jamii:Miungu ya Misri ya Kale]] izjelejh2ajx78yydztj0p01b94c0h0 0 133739 1607971 1574416 2026-10-14T03:23:08Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607971 wikitext text/x-wiki '''Philippa Hobbs''' (alizaliwa mwaka [[1955]]) ni [[mwanahistoria]] na [[msanii]] na mkusanyaji wa amali za kihistoria wa [[Afrika Kusini]]. Alimaliza elimu yake kutika shule ya Mtakatifu Andrea mwaka 1972. Alisomea sanaa katika chuo cha sanaa cha Johannesburg kabla ya kumaliza shahada ya uzamili ya uchapishaji katika chuo kikuu cha sanaa Philadelphia. Aliendeleza elimu yake katika chuo kikuu cha Afrika kusini na Technikon Witwatersrand. <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.durbanet.co.za/exhib/dag/hr/cl08.htm |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2021-03-20 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303185247/http://www.durbanet.co.za/exhib/dag/hr/cl08.htm |url-status=dead }}</ref> == Sanaa == Hobbs alialikwa kuchangia katika picha katika mradi wa haki za binadamu mwaka 1996 uliohusisha wasanii kufanya maonyesho katika katiba ya Afrika ya kusini kifungu cha haki za binadamu. Hobbs' alihusika na kifungu cha 8: Uhuru wa kujieleza ambapo kazi yake (kinyago) cha ulimi kilionyesha mzani katika kujieleza na matokeo yake. <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.durbanet.co.za/exhib/dag/hr/cl08.htm |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2021-03-20 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303185247/http://www.durbanet.co.za/exhib/dag/hr/cl08.htm |url-status=dead }}</ref> Kazi nyingine za Other works by Hobbs == Kufundisha == Hobbs alijifunza pia na kuhudhuria warsha katika studio yake ya uchapishaji ya Foot Pribt studio'.Studio ilianzishwa ili kutoa mafunzo shahir ya uchapishaji kwa wasanii chipukizi na wabobezi. ==Machapisho== Hobbs alichapisha ''Printmaking in a Transforming South Africa'' akiwa na Elizabeth Rankin mwaka 1997 (David Philip Publishers), ambacho kilielezea jinsi gani uchapishaji ulivyopitishwa katika idara tofauti kwenye sanaa za nchini Afrika Kusini<ref>Hobbs, P., Rankin, E. 1997. ''Printmaking in a Transforming South Africa''. Claremont: David Philip Publishers.{{ISBN|0-86486334-9}}</ref> na aliezezea vigezo vya kitaalamu na kiufundi ndani ya uchapishaji, pia alielezea ni kwa namna gani ilisaidia wakati wa mapambano ya uhuru. Mwaka 2003 Hobbs na Rankin walichapisha ''Rorke’s Drift Empowering Prints'',<ref>Hobbs, P., Rankin, E., 2003. ''Rorke’s Drift Empowering Prints''. Cape Town: Double Story Books.{{ISBN|1-919930-13-2}}</ref> ambayo iliangaza juu ya sanaa na uchongaji ndani ya kanisa la Kilutheri, kwa jina maarufu ‘’Rorke's Drift Art and Craft Centre’’. Makala yao inaelezea sanaa iliyotengenezwa na watu weusi waliojifunza katika semina, ikijumuisha mwanafunzi wa kwanza kujiandikisha Allina Ndebele, ambaye, Hobbs amekua akimfanyia utafiti katika machapisho mengine kama ya mwaka 2011 ‘’Water and Space’’, 2014 ‘’Allina Ndebele’s Tree of Life’’, na 2018 ‘’Mantis Wedding: Performing Power in the Loom’’. Chapisho la Hobbs la mwaka 2006, ''Messages and Meaning'', ni katalogi kwa ajili ya makusanyo ya sanaa ya MTN ambamo ni mtunzaji. Ni mkusanyiko wa insha zilizoandikwa na waandishi tofauti tofauti kama Nessa Leibhammer, Elizabeth Rankin, Wilma Cruise na waandishi nguli wengine. Inachunguza ni kwa namna gani makusanyo hayo ni chombo kwa ajili ya uwekezaji katika jamii, rasilimali kwa ajjili ya elimu, namna na kuhamasisha mawasiliano ya ndani na midahalo, na maonyesho ya sanaa kwa Afrika ya kusini.”<ref>Hobbs, P. (ed.) 2006. ''Messages and Meaning''. Johannesburg: David Krut Publishing.{{ISBN|0-9584860-6-9}}</ref> Hobbs amekua na mchango mkubwa pia katika chapisho la sanaa ya Afrika kusini maarufu kwa jina la, ''Taxi''. Pamoja na ushiki huu, amekua akiandika sambamba na ‘’TAXI Art Education Supplement’’ kwa ajili ya wanafunzi- akiruhusu taarifa zipatikane kwa urahisi.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.davidkrutpublishing.com/taxi.htm |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2021-04-10 |archivedate=2016-03-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303174717/http://www.davidkrutpublishing.com/taxi.htm }}</ref> ==Tuzo== *1975 Fine Art Award, Johannesburg College of Art *1978 Orodha ya mshauri (Philadelphia College of Art, USA) *1987 Rector's Medal, Technikon Witwatersrand (kwa masomo ya astashahada ya juu) *1987 Finalist and Merit Award winner, Volkskas [[Absa L'Atelier Art Competition | Atelier Awards]], Pretoria *1987 Chamber of Mines Award, TWR (For Higher Diploma studies) *1988 Finalist, AA Vita Awards, Johannesburg *1988 Finalist, Cape Town Triennale, Cape Town *1994 Alumnus Award, Technikon Witwatersrand *2004 Business Arts South Africa Award (Special Project) for exhibition and publication Rorke’s Drift: Empowering Prints == Marejeo == {{Reflist}} {{mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1955]] [[jamii: Arts and Feminism 2023]] [[Jamii:watu walio hai]] [[Jamii:Wasanii wa Afrika Kusini]] [[Jamii:Wanawake wa Afrika Kusini]] 71j4xjb1baykxi718js8i4zf01yrmgz 0 133754 1607623 1311489 2026-10-14T02:42:03Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607623 wikitext text/x-wiki '''Msogeo mwekundu''' (ing. ''redshift'') ni istilahi ya lugha ya [[fizikia]] kutaja maongezeko katika [[urefu wa mawimbi]] sambamba na kupungua kwa [[marudio]], nishati ya [[fotoni]] na [[Mnururisho sumakuumeme|mnururisho sumakumeme]] kama [[Nuru|mwanga]]. Mabadiliko ya kinyume yaani kupungua kwa urefu wa wimbi na kuongezeka kwa marudio na nishati hujulikana kama msogeo mwekundu hasi, au msogeo buluu ''(blueshift)''. Majina hayo hutokana na rangi [[nyekundu]] na [[buluu]] ambayo huunda sehemu mbili za mwisho wa [[spektra]] ya nuru inayoonekana. Msogeo mwekundu na buluu ni matokeo ya [[athari ya Doppler]] kwa nuru na mawimbi ya sumakuumeme kwa jumla. Utafiti wake ni muhimu hasa katika fani ya astronomia. Hapa inawezesha kukadiria umbali na kasi kwa violwa vya anga vya mbali. Wanaastroomia huangalia hapa [[Spektra#Matumizi ya spektra katika utafiti wa mata|mistari ndani ya spektra]] inayoonyesha ni elementi gani inayopatikana kwenye nyota ambayo ni asili ya nuru inayopimwa. Elementi hizo zinaleta ruwaza ya pekee ya mistari ndani ya spektra ambayo ni sawa kote ulimwenguni. Lakini kama chanzo cha nuru kina mwendo kwenda mbali na mtazamazi, ruwaza hiyo imesogezwa upande. # Mawimbi husafiri kati ya vitu ambavyo vinasonga mbali (" [[Uhusianifu maalumu|relativistic]] " redshift, mfano wa athari ya Doppler inayohusiana) # Mionzi husafiri kuelekea kitu katika kuwa uwezo mvuto, yaani kuelekea kitu katika chini sana curved (flatter) spacetime (mvuto redshift) # Mionzi husafiri kupitia nafasi ya kupanua (redshift cosmological). Uchunguzi kwamba vyanzo vyote vya taa vya mbali vya kutosha vinaonyesha redshift inayolingana na umbali wao kutoka Dunia inajulikana kama sheria ya Hubble. {{mbegu-sayansi}} [[Jamii:Fizikia ya ulimwengu]] dg167r4kzenr31nklz2b1ga2rj17vdi 0 133992 1607772 1601031 2026-10-14T02:59:23Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607772 wikitext text/x-wiki [[Picha:Image from page 179 of "Bulletin" (1966-1972).jpg|thumb|Picha ya Ladi Kwali Kitengeza chungu kwa ufinyanzi]] '''Ladi Kwali''' ([[1925]] - [[12 Agosti]] [[1984]]) alikuwa [[msanii]] wa [[sanaa]] ya [[ufinyanzi]] kutoka nchini [[Nigeria]].<ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.thistrend.com.ng/2017/03/15-facts-about-ladi-kwali-pottery-woman.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20170317101452/http://www.thistrend.com.ng/2017/03/15-facts-about-ladi-kwali-pottery-woman.html|url-status=dead|archive-date=2017-03-17|title=15 Facts about Ladi Kwali: The Pottery Woman on N20 Note - ThisTrend Blog|date=2017-03-17|access-date=2018-08-06|accessdate=2021-03-27|archivedate=2017-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170317101452/http://www.thistrend.com.ng/2017/03/15-facts-about-ladi-kwali-pottery-woman.html}}</ref> ==Maisha== Ladi kwali alizaliwa kwenye [[kijiji]] cha Kwali iliyopo mkoa wa Gwari inayopatikana kaskazini mwa [[Nigeria]], ambapo ufinyanzi ulikuwa [[utamaduni]] wa [[wanawake]].<ref name=":3">{{Rejea kitabu|title=Women and Ceramics: Gendered Vessels|last=Vincentelli|first=Moira|publisher=Manchester University Press|year=2000|isbn=978-0719038402|location=Manchester, UK|pages=[https://archive.org/details/womenceramics00moir/page/58 58–76]|url=https://archive.org/details/womenceramics00moir/page/58}}</ref> Alijifunza ufinyanzi akiwa mdogo akifundishwa na shangazi yake kwa kutumia utamaduni wa ufinyanzi wa kuzungusha. Alitengeneza viungu vikubwa kwa ajili ya maji,kupikia,vibakuli na chupa. Aliremba kwa mitindo mbalimbali kama vile nge, mijusi,mamba,vinyonga,nyoka na samaki.<ref name=":1">{{Rejea jarida|last=Cardew|first=Michael|date=April 1972|title=Ladi Kwali: The Potter from England Writes on the Potter from Africa|journal=Craft Horizons|issue=32|pages=34–37}}</ref> Mitindo yake ya vyombo vya udongo zilianzia zama za kale.<ref name=":2">{{Rejea jarida|last=Slye|first=Jonathon|date=October 1966|title=Abuja Stoneware|journal=Ceramics Monthly|pages=12–16}}</ref> Kulingana na utamaduni wa kale, zilichomwa na kukaushwa. Vyungu vyake vilionekana kwa uzuri wake wa mitindo na urembo na alijulikana kimkoa kama mfinyanzi mahiri. <ref>{{Rejea jarida|last=Thompson|first=Barbara|date=6 February 2007|title=Namsifueli Nyeki: A Tanzanian Potter Extraordinaire|journal=African Arts|volume=40|issue=1|pages=54–63|doi=10.1162/afar.2007.40.1.54|s2cid=57571884|issn=0001-9933}}</ref> Baadhi ya kazi zake zilihitajika na Emir wa Abuja, Alhaji Sulaimanu Barau ambapo zilionekana nyumbani kwake na Michael Cardew mwaka 1950.<ref name=":0">{{Rejea tovuti|url = http://www.abujafacts.ng/history-of-ladi-kwali-the-famous-nigerian-potter/|title = History of Ladi Kwali, the Famous Nigerian Potter|date = 8 February 2015|access-date = 18 January 2016|website = Abuja Facts|archive-url = https://web.archive.org/web/20160107104939/http://www.abujafacts.ng/history-of-ladi-kwali-the-famous-nigerian-potter/|archive-date = 7 January 2016|url-status = dead|accessdate = 2021-03-27|archivedate = 2016-01-07|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160107104939/http://www.abujafacts.ng/history-of-ladi-kwali-the-famous-nigerian-potter/}}</ref> == Maisha ya awali== Alizaliwa katika kijiji kidogo cha kwali Halimashauri ya kwali mwaka [[1925]].(wanahistoria wengine walionyesha yakuwa, mwaka wa kuzakuliwa kwake ni 1920).<ref name=":5">{{Rejea jarida|last=Okunna|first=E.|date=1 January 2012|title=Living through two pottery traditions and the story of an icon: Ladi Kwali|url=http://www.ajol.info/index.php/mjas/article/view/117190|journal=Mgbakoigba: Journal of African Studies|volume=1|issn=2346-7126}}</ref>). Alikuwa katika familia yeneye mila na desturi ya wanawake kujihusisha na ufinyanzi. Mallam Mekaniki Kyebese, mdogo wake Ladi Kwali alisema yakuwa, alikuwa mahiri katika Sanaa ya ufinyanzi ambapo kazi zake ziliuzwa hata kabla ya kufika sokoni. == Kazi yake == Michael Cardew,ambaye alikuwa ni afisa mfinyanzi katika kamati ya biashara na viwanda kwenye serikali ya ukoloni wa Nigeria mwaka 1951, alianzisha kituo cha ufinyanzi Suleja afu kuitwa Abuja Aprili 1952. <ref name=":2" /> In 1954, Ladi Kwali joined the Abuja Pottery as its first female potter.<ref>{{Citation|title = Ladi Kwali, Nigerian Potter|url = https://vimeo.com/101074138|accessdate = 18 January 2016}}</ref> Alijifunza utengenezaji wa magurudumu ya mfinyanzi,vyombo vya udongo,uchomaji wa uzalishaji wa saggar na utumiaji wa udogo wa kuteleza. Alitengeneza bakuli kwa kutumia urembo wa graffito.<ref name=":1" /> Mpaka mnamo mwaka 1965 Cardew alipoachia nafasi yake, kituo kiliwavutiwa wanawake wanne kutoka Gwari: Halima Audu, Lami Toto, Assibi Iddo, na Kande Ushafa. Wanawake hawa walifanya kazi kwa pamoja kwenye mmoja warsha iliyoitwa Dakin Gwari.<ref name=":1" /> Waliunda maumbo na kukwangua ndani ya viungu kwa magamba ya konokono. <ref name=":2" /> Walirithi utamaduni wa utengenezaji kwa kuchanganya na udongo mweupe na madini ya miamba ya feldspar yenye kuleta mvuto katika mapambo yake.<ref name=":2" /> Baad ya hapo, vyungu huchomwa moto na sehemu zenye mitelezo huonekana kwa rangi ya kijani mpauko.<ref>Ladi Kwali – http://www.studiopottery.com/cgi-bin/mp.cgi?item=251 {{Wayback|url=http://www.studiopottery.com/cgi-bin/mp.cgi?item=251 |date=20200324105116 }}</ref> Kutoka kwenye utamaduni wake wanawake walikua wenye jukumu la ufinyanzi, Ladi kwalis kwali kazi zake zilikuwa ni kazi za kisanii.<ref>{{Rejea jarida|last=Reed|first=Lucy|date=1 January 2002|title=Review of Women and Ceramics: Gendered Vessels|jstor=40663018|journal=Studies in the Decorative Arts|volume=9|issue=2|pages=159–163|doi=10.1086/studdecoarts.9.2.40663018}}</ref> Viungu vyake vilishilikishwa kimaonesha kimatifa kwenye ufinyanzi Abuja mnamo mwaka [[1958]],[[1959]] na [[1962]] kuongozwa na Cardew.Mwaka [[1961]] kwali alifanya maonesho kwenye chuo cha royal,Farnham na Wenford bridge ubritish. Pia alitoa maenesho ufaransa na ujerumani kwa kila kipindi .mwaka1972 alitalii marekani pamoja na Cardew kazi yake pia ilioneshwa landani Berkeley Galleries.<ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.ceramics-aberystwyth.com/ladi-kwali.html|title=Ladi KWALI (Nigeria) The Ceramic Collection Ceramic Collection and Archive – Aberystwyth University of Wales 27 March 2016|last=Archive|first=Aberystwyth Ceramics Collection and|publisher=ceramics-aberystwyth.com|access-date=27 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160407172449/http://www.ceramics-aberystwyth.com/ladi-kwali.html|archive-date=7 April 2016|url-status=dead|accessdate=2021-03-27|archivedate=2016-04-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160407172449/http://www.ceramics-aberystwyth.com/ladi-kwali.html}}</ref> == Tuzo na mafanikio== Kwali alipewa tuzo ya MBE (Order of the British Empire) mwaka 1962 katika siku yake ya kuzaliwa.<ref>{{Rejea habari|url = https://www.thegazette.co.uk/London/issue/42686/supplement/4352|title = Supplement to the London Gazette|date = 25 May 1962|access-date = 18 January 2015}}</ref> Mwaka [[1977]], alipewa shahada ya uzamivu ya heshima katika chuo kikuu cha Ahmadubello zaria.<ref name=":4">{{Rejea tovuti|url=http://www.abujafacts.ng/history-of-ladi-kwali-the-famous-nigerian-potter/|title=History of Ladi Kwali, the Famous Nigerian Potter {{!}} Abuja Facts|website=www.abujafacts.ng|access-date=27 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160107104939/http://www.abujafacts.ng/history-of-ladi-kwali-the-famous-nigerian-potter/|archive-date=7 January 2016|url-status=dead|accessdate=2021-03-27|archivedate=2016-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160107104939/http://www.abujafacts.ng/history-of-ladi-kwali-the-famous-nigerian-potter/}}</ref> Mwaka [[1980]], serikali ya Nigeria kupitia ofisi ya wizara ya jamhuri ya Nigeria walimtunuku tuzo ya Nigerian National Order of Merit Award<ref>[http://www.frontiersnews.com/nigerian-national-order-of-merit-award/ "Nigerian National Order Of Merit Award"] {{Wayback|url=http://www.frontiersnews.com/nigerian-national-order-of-merit-award/ |date=20170127183309 }}, ''Frontiers News'', 5 December 2013.</ref> ambayo ni tuzo ya juu ya heshima ya kitaifa katika mafanikio ya taaluma. Alipokea tuzo ya kitaifa ya heshima ya uafisa kutoka Order of the Niger mwaka [[1981]]. Picha huonekana katika noti 20 ya Nigeria. Barabara ya Mtaa mkuu wa Abuja ulipewa jina la Ladi Kwali. ==Marejeo== {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1925]] [[Jamii:Waliofariki 1984]] [[Jamii:Wasanii wa Nigeria]] [[Jamii:Wanawake wa Nigeria]] [[Jamii:Arts and Feminism 2023]] hgtfbtc6gyg0sgd9picqq6ogbrffov9 0 134479 1607806 1582211 2026-10-14T03:14:43Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607806 wikitext text/x-wiki [[File:Christine Fellows Playing Keyboard.jpg|thumb|right|Christine Fellows akicheza [[kinanda]] kwa The Weakerthans katika The Bottletree [[Birmingham]], AL. (2008)]] '''Christine Fellows''' (amezaliwa [[1968]]) ni [[Mkanada]] [[mwimbaji]] na [[mwandishi]] wa [[nyimbo]] kutoka [[Winnipeg]], [[Manitoba]].<ref>https://www.allmusic.com/artist/christine-fellows-mn0000412977/biography</ref> <ref>http://www.artsforall.ca/index.php/AFA/article/christine_fellows</ref> ==Historia== Amezaliwa [[Windsor, Ontario]] na kukulia [[Ufaransa]] na [[Kelowna]], [[British Kolumbia]]. Fellows aliishi [[Toronto]], [[Vancouver]], Gulph na [[Montreal]] kabla ya kuhamia [[Winnipeg]] mwaka 1992.<ref>{{Cite web |url=https://www.last.fm/music/Christine+Fellows/+wiki |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2021-04-11 |archive-date=2021-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210420142539/https://www.last.fm/music/Christine%20Fellows/%20wiki |url-status=dead }}</ref> Mnamo 1992, aliunda [[kikundi]] chake cha kwanza, Helen, pamoja na Barry Mirochnick, Paul James, na Chang. Helen alijiengua mwaka 1995, na mwaka 1996 Fellows alijiunga na mwimbaji - mwandishi wa nyimbo Keri McTighe. Barry Mirochnick, Keith McLeod Peggy Messing, kuunda Special Fancy. Kundi lilitoa albamu moja, ''King Me''. Mnamo 2000 Fellows alitoa albamu yake ya kwanza, ''2 Little Birds''. Hii ilifuatiwa na ''The Last One Standing'' mwaka 2002, ''Paper Anniversary'' mwaka 2005, na ''Nevertheless'' mwaka 2007. Albamu hizi amewashirikisha Leanne Zacharias ("cello"), Jason Tait (ngoma, “vibraphone”), Barry Mirochnick (noma, sauti), John K. Samson ([[sauti]], [[gitaa]]), Keith McLead (“mandolin”), Monica Guenter (“viola”), Greg Smith ([[besi]]), Ed Reifei (“percussion”) na Cristina Zacharias ([[violini]]). Fellows ametumbuiza pamoja na Rheostatics, Veda Hille, The Mountain Goals, Kim Barlow, Martin Tielli, Old Man Ludecke na The Weakerthans. Ameolewa na [[kiongozi]] mwimbaji wa The Weakerthans, John K. Samson.<ref>[http://discorder.ca/discorder-magazine/index.php/2009/12/04/john-samson-and-christine-fellows/ "John K. Samson and Christine Fellows"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928223059/http://discorder.ca/discorder-magazine/index.php/2009/12/04/john-samson-and-christine-fellows/ |date=2 September 2011}}. ''[[Discorder]]'', 4 December 2009.</ref> Mnamo 2006, Fellows na Samson walirekodi The Old House, na albamu ilikuwa kama [[zawadi]] ya [[krismasi]] kwa marafiki na [[familia]], ingawa walitoa [[nyimbo]] mbili, ''“Taps Reversed”'' na ''“Good Salvage”'', kupigwa CBC Radio 3 mwaka 2007 mwanzoni. Fellows pia hutunga [[muziki]] kwa [[dansi]], filamu, na [[televisheni]]. Mnamo 2007, aliandika nyimbo kadhaa kwa ajili ya vipande vya [[dansi]] kuchezwa na [[mchezaji]] Susie Burpee; Baadae vilijumuishwa kwenye albamu yake binafsi, ''Nevertheless'', ambayo ilitolewa 6 Novemba 2007. Fellows amefanya [[ziara]] kama mwanachama wa Pan-Canadian New Folk Ensemble pamoja na Kim Barlow na Old Man Luedecke,<ref>[https://archive.today/20120918232257/http://www.vueweekly.com/article.php?id=10042 "The Pan-Canadian New Folk Ensemble Fall Tour 2008"] ''[[Vue Weekly]]'', 23 October 2008.</ref> na waga anashirikiana na [[msanii]] Shary Boyle. Alikuwa msanii mwenyeji katika ''Le Musée de Saint-Boniface Museum'' huko Winnipeg mwaka 2009. [[Studio albamu]] yake ya tano, ''Femme de chez nous'' inajumuisha filamu / DVD ya onyesho [[mubashara]] ya [[Septemba]] 2009 ''Premiere of Reliquary/Reliquaire'' kazi aliyoitengeza kwa ajili ya [[makumbusho]].<ref>[http://www.christinefellows.com/ Christine Fellows]</ref> Mnamo 2011, Samson, Fellows na Sandro Perri walishiriki kwenye [[Mradi]] wa Hifadhi za [[Taifa]] (National Parks Project), akifanya [[kazi]] pamoja na [[mtayarishaji]] filamu Daniel Cockburn kutayarisha filamu fupi kuhusu Hifadhi ya Taifa ya Bruce Peninsula (Bruce Peninsula National Park).<ref>[http://exclaim.ca/MusicVideo/ClickHear/john_k_samson_christine_fellows_sandro_perri-bruce_beckons_national_parks_project_video "John K. Samson, Christine Fellows and Sandro Perri "Bruce Beckons" (National Parks Project) (video)"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131126155601/http://exclaim.ca/MusicVideo/ClickHear/john_k_samson_christine_fellows_sandro_perri-bruce_beckons_national_parks_project_video |date=2 November 2013}}. ''[[Exclaim!]]'', 17 May 2011.</ref> Pia alikuwa mbunifu wa [[sauti]] kwa "documentary" ya [[tovuti]] ''God’s Lake Narrows'' ya [[bodi]] ya taifa ya filamu ya [[Kanada]] (National Film Board of Canada).<ref name=scene>{{cite news|title=Winnipeg artist Kevin Lee Burton shares surprising glimpse of his hometown|url=http://www.cbc.ca/manitoba/scene/other/2011/06/25/winnipeg-artist-kevin-lee-burton-shares-surprising-glimpse-into-his-hometown/|accessdate=12 January 2012|newspaper=CBC Manitoba|date=25 June 2011}}</ref> Albamu yake ya mwaka 2014 Burning Daylight ilitolewa kwa pamoja na mkusanyiko wa [[ushairi]] wa jina lile lile.<ref>[http://www.winnipegfreepress.com/arts-and-life/entertainment/music/slow-burn-276421851.html "Christine Fellows' latest work evolved from album to multimedia art project"]. ''[[Winnipeg Free Press]]'', 23 September 2014.</ref> Kwa sasa ni [[profesa]] msaidizi wa [[programu]] za uandishi bunifu za [[chuo]] cha British Kolumbia (University of British Columbia). Hivi karibuni, Samsoni, Fellows, Ashley Au na Jason Tait walishirikiana katika muziki kwa For the Turnstiles, onyesho la dansi na kundi la Winnipeg Contemporary Dancers waliohamasishwa na albamu ya ''On the Beach'' ya Neil Young ya mwaka 1974.<ref>[http://exclaim.ca/Music/article/john_k_samson_scoring_neil_young-inspired_project_in_winnipeg "John K. Samson Scores Neil Young-Inspired Project in Winnipeg"]. ''[[Exclaim!]]'', 29 April 2015.</ref> Mnamo 2016, Fellows na Tit walishirikiana kutayarisha albamu binafsi mpya ya Samson Winter Wheat.<ref>[http://exclaim.ca/music/article/john_k_samson_returns_with_winter_wheat_solo_lp_shares_new_single "John K. Samson Returns with 'Winter Wheat' Solo LP, Shares New Single"]. ''[[Exclaim!]]'', 15 August 2016.</ref> ==Diskografia== * 2000: ''2 Little Birds'' (Endearing Records) * 2002: ''The Last One Standing'' (Six Shooter) * 2005: ''Paper Anniversary (albamu) (Six Shooter) * 2007: ''[[Nevertheless (albamu)'' (Six Shooter) * 2011: ''Femmes de chez nous'' (Six Shooter) * 2014: ''Burning Daylight'' * 2018: ''Roses on the Vine'' ==Marejeo== {{marejeo}} ==Viungo vya nje== * [http://www.christinefellows.com/ Christine Fellows] {{Mbegu-mwanamuziki}} [[Jamii:Waliozaliwa 1968]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanamuziki wa Kanada]] [[Jamii:Feminism and Folklore 2021 in Tanzania]] 5yj0caq6w4xqh9vx6szcrljp6cl1gj0 0 134787 1607660 1580470 2026-10-14T02:46:22Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607660 wikitext text/x-wiki Hii ndiyo [[diskografia]] kamili ya kikundi cha [[pop]] duniani [[Now United]]. Wametoa ''single'' 39 kwa [[lugha]] kadhaa (pamoja na [[Kiingereza]], [[Kihispania]], [[Kireno]], [[Kihindi]], [[Kiarabu]], [[Mandarin]], [[Kijapani]], [[Kikorea]], [[Kirusi]], [[Kifaransa]] na [[Kifilipino]]) kwa kuongezea [[video]] za [[muziki]] rasmi 38. == Singles == === Kama msanii anayeongoza === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+Orodha ya single ! Kichwa ! Mwaka |- ! scope="row" | "Summer In The City" <ref>{{Rejea tovuti|date=2018-07-26|title=Now United Make American TV Debut On 'Late Late Show' with Breezy 'Summer in the City': Watch|url=https://www.billboard.com/music/pop/late-late-show-now-united-us-debut-summer-in-the-city-8467160|accessdate=2020-08-30|work=www.billboard.com|language=en}}</ref> | 2017 |- ! scope="row" | "What Are We Waiting For" <ref>{{Rejea tovuti|title=What Are We Waiting For - Single by Now United|url=https://music.apple.com/us/album/what-are-we-waiting-for-single/1479387199|accessdate=2020-09-01|work=Apple Music|language=en-us}}</ref> | rowspan="4" | 2018 |- ! scope="row" | "Who Would Think That Love?" <ref>{{Rejea tovuti|title=Who Would Think That Love? - Single by Now United|url=https://music.apple.com/us/album/who-would-think-that-love-single/1478438744|accessdate=2020-08-30|work=Apple Music|language=en-us}}</ref> |- ! scope="row" | "All Day" <ref>{{Rejea tovuti|title=All Day - Single by Now United|url=https://music.apple.com/us/album/all-day-single/1478154813|accessdate=2020-08-30|work=Apple Music|language=en-us}}</ref> |- ! scope="row" | "How We Do It"<br /> (Badshah ameshirikishwa ) <ref>{{Rejea tovuti|title=How We Do It (feat. Badshah) - Single by Now United|url=https://music.apple.com/us/album/how-we-do-it-feat-badshah-single/1478069320|accessdate=2020-08-30|work=Apple Music|language=en-us}}</ref> |- ! scope="row" | "Beautiful Life" <ref>{{Rejea tovuti|title=Beautiful Life - Single by Now United|url=https://music.apple.com/us/album/beautiful-life-single/1478154512|accessdate=2020-08-30|work=Apple Music|language=en-us}}</ref> | rowspan="12" | 2019 |- ! scope="row" | "Afraid of Letting Go" <ref>{{Rejea tovuti|title=Afraid of Letting Go - Single by Now United|url=https://music.apple.com/us/album/afraid-of-letting-go-single/1478155012|accessdate=2020-08-30|work=Apple Music|language=en-us}}</ref> |- ! scope="row" | "Sundin Ang Puso" <ref>{{Rejea tovuti|date=2019-03-29|title=Ouça 'Sundin Ang Puso', música tema da campanha do Now United com a Pepsi, 'For The Love Of It' - Febre Teen|url=https://febreteen.com.br/2019/03/ouca-sundin-ang-puso-musica-tema-da-campanha-do-now-united-com-a-pepsi-for-the-love-of-it/|accessdate=2020-08-30|language=pt-BR}}</ref> |- ! scope="row" | "Paraná" <ref>{{Rejea tovuti|title=Parana - Single by Now United|url=https://music.apple.com/us/album/parana-single/1478154861|accessdate=2020-08-30|work=Apple Music|language=en-us}}</ref> |- ! scope="row" | "Sunday Morning" <ref>{{Rejea tovuti|title=Sunday Morning - Single by Now United|url=https://music.apple.com/us/album/sunday-morning-single/1478155176|accessdate=2020-08-30|work=Apple Music|language=en-us}}</ref> |- ! scope="row" | "Crazy Stupid Silly Love" <ref>{{Rejea tovuti|title=Crazy Stupid Silly Love - Single by Now United|url=https://music.apple.com/us/album/crazy-stupid-silly-love-single/1478301665|accessdate=2020-08-30|work=Apple Music|language=en-us}}</ref> |- ! scope="row" | "Like That" <ref>{{Rejea tovuti|title=Like That - Single by Now United|url=https://music.apple.com/us/album/like-that-single/1478439304|accessdate=2020-08-30|work=Apple Music|language=en-us}}</ref> |- ! scope="row" | "You Give Me Something" <ref>{{Rejea tovuti|date=2019-09-20|title=Com a volta de Lamar Morris, Now United lança 'You Give Me Something' - Febre Teen|url=https://febreteen.com.br/2019/09/com-a-volta-de-lamar-morris-now-united-lanca-you-give-me-something/|accessdate=2020-08-30|language=pt-BR}}</ref> |- ! scope="row" | "Legends" <ref>{{Rejea tovuti|date=2019-09-27|title=Com 'Legends', Now United conquista seu segundo Top 10 no iTunes Brasil! - Febre Teen|url=https://febreteen.com.br/2019/09/com-legends-now-united-conquista-seu-segundo-top-10-no-itunes-brasil/|accessdate=2020-09-06|language=pt-BR}}</ref> |- ! scope="row" | "Lendas" |- ! scope="row" | "Na Na Na" <ref>{{Rejea tovuti|title=Na Na Na - Single by Now United|url=https://music.apple.com/us/album/na-na-na-single/1491514615|accessdate=2020-08-30|work=Apple Music|language=en-us}}</ref> |- ! scope="row" | "Let Me Be the One" <ref>{{Rejea tovuti|title=Let Me Be the One - Single by Now United|url=https://music.apple.com/us/album/let-me-be-the-one-single/1493507777|accessdate=2020-08-30|work=Apple Music|language=en-us}}</ref> |- |- ! scope="row" | "Live This Moment" <ref>{{Rejea tovuti|title=Live This Moment - Single by Now United|url=https://music.apple.com/us/album/live-this-moment-single/1498825890|accessdate=2020-08-30|work=Apple Music|language=en-us}}</ref> | rowspan="23" | 2020 |- ! scope="row" | "Come Together" <ref>{{Rejea tovuti|date=2020-03-13|title=Stream na lenda! 'Come Together' do Now United chega às plataformas digitais - Febre Teen|url=https://www.febreteen.com.br/2020/03/stream-na-lenda-come-together-do-now-united-chega-as-plataformas-digitais/|accessdate=2020-09-05|language=pt-BR|archivedate=2020-09-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200916175744/https://www.febreteen.com.br/2020/03/stream-na-lenda-come-together-do-now-united-chega-as-plataformas-digitais/}}</ref> |- ! scope="row" | "Wake Up" <ref>{{Rejea tovuti|author=Nunes|first=Caian|date=2020-04-03|title=Focando nos vocais masculinos, Now United lança a nova música "Wake Up"|url=https://portalpopline.com.br/focando-nos-vocais-masculinos-now-united-lanca-a-nova-musica-wake-up/|accessdate=2020-08-30|work=POPline|language=pt-BR}}</ref> |- ! scope="row" | "Hoops" <ref>{{Rejea tovuti|author=Medeiros|first=Kavad|date=2020-04-02|title=Com prévia do clipe, Now United anuncia lançamento de nova música: "HOOPS"|url=https://portalpopline.com.br/com-previa-do-clipe-now-united-anuncia-lancamento-de-nova-musica-hoops/|accessdate=2020-08-30|work=POPline|language=pt-BR}}</ref> |- ! scope="row" | "By My Side" <ref>{{Rejea tovuti|date=2020-04-24|title=Now United disponibiliza 'By My Side' nas plataformas digitais e já podemos passar o dia ouvindo esse hino - Febre Teen|url=https://febreteen.com.br/2020/04/now-united-disponibiliza-by-my-side-nas-plataformas-digitais-e-ja-podemos-passar-o-dia-ouvindo-esse-hino/|accessdate=2020-08-30|language=pt-BR}}</ref> |- ! scope="row" | "Better" |- ! scope="row" | "Dana Dana" <ref>{{Rejea tovuti|date=2020-05-08|title=Now United lança 'Dana Dana' com algumas alterações na versão que ouvimos ao vivo nos shows - Febre Teen|url=https://febreteen.com.br/2020/05/now-united-lanca-dana-dana-com-algumas-alteracoes-na-versao-que-ouvimos-ao-vivo-nos-shows/|accessdate=2020-08-30|language=pt-BR}}</ref> |- ! scope="row" | "Let the Music Move You" <ref>{{Rejea tovuti|date=2020-05-29|title=Now United lança 'Let The Music Move You' em parceria com app fofíssimo|url=http://todateen.uol.com.br/now-united-lanca-let-the-music-move-you-em-parceria-com-app-fofissimo/|accessdate=2020-08-30|work=TodaTeen|language=pt-BR|archivedate=2020-09-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200918022703/https://todateen.uol.com.br/now-united-lanca-let-the-music-move-you-em-parceria-com-app-fofissimo/}}</ref> |- ! scope="row" | "Stand Together" <ref>{{Rejea tovuti|title=Stand Together - Single by Now United|url=https://music.apple.com/us/album/stand-together-single/1519081229|accessdate=2020-08-30|work=Apple Music|language=en-us}}</ref> |- ! scope="row" | "Show You How to Love" <ref>{{Rejea tovuti|date=2020-07-31|title=Now United lança seu novo single "Show You How To Love"|url=https://palcopop.com/2020/07/31/now-united-lanca-seu-novo-single-show-you-how-to-love/|accessdate=2020-08-30|work=Palco Pop|language=pt-BR}}</ref> |- ! scope="row" | "Nobody Fools Me Twice" <ref>{{Rejea tovuti|title=Global Pop group Now United releases their first Korean Single "Nobody Fools Me Twice"|url=https://www.allkpop.com/article/2020/08/global-pop-group-now-united-releases-their-first-korean-single-nobody-fools-me-twice|accessdate=2020-09-01|work=allkpop}}</ref> |- ! scope="row" | "Feel It Now" <ref>{{Rejea tovuti|author=Cult|first=Rota|date=2020-08-19|title=Now United lança "Feel It Now", nova música de verão|url=https://rotacult.com.br/2020/08/now-united-lanca-feel-it-now-nova-musica-de-verao/|accessdate=2020-08-30|work=Rota Cult|language=pt-BR|archive-date=2020-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009011914/https://rotacult.com.br/2020/08/now-united-lanca-feel-it-now-nova-musica-de-verao/|dead-url=yes}}</ref> |- ! scope="row" | "Na Na Na (Toleo la Kihispania)" |- ! scope="row" | "The Weekend's Here" <ref>{{Rejea tovuti|date=2020-09-18|title=Now United lança seu novo single "The Weekend's Here"|url=https://palcopop.com/2020/09/18/now-united-lanca-seu-novo-single-the-weekends-here/|accessdate=2020-09-23|work=Palco Pop|language=pt-BR}}</ref> |- ! scope="row" | "Somebody" <ref>{{Rejea tovuti|title=Somebody - Single by Now United|url=https://music.apple.com/us/album/somebody-single/1534282658|accessdate=2020-10-09|work=Apple Music|language=en-us}}</ref> |- ! scope="row" | "Paradise" <ref>{{Rejea tovuti|date=2020-10-05|title=Oi? Parece que a nova música do Now United, 'Paradise', é uma mistura de forró com lambada|url=https://festivalteen.com.br/oi-parece-que-a-nova-musica-do-now-united-paradise-e-uma-mistura-de-forro-com-lambada.html|accessdate=2020-10-09|work=Festival Teen|language=pt-BR}}</ref> |- ! scope="row" | "Chained Up" <ref>{{Rejea tovuti|author=|first=|date=|title=Chained Up - Single by Now United|url=https://music.apple.com/us/album/chained-up-single/1535599266|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2020-10-16|work=Apple Music|language=en-us}}</ref> |- ! scope="row" | "Habibi" <ref>{{Rejea tovuti|author=|first=|date=|title=Habibi - Single by Now United|url=https://music.apple.com/us/album/habibi-single/1535839497|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2020-10-24|work=Apple Music|language=en-us}}</ref> |- ! scope="row" | "حبيبي" |- ! scope="row" | "Golden" <ref>{{Rejea tovuti|author=|first=|date=|title=Golden - Single by Now United|url=https://music.apple.com/us/album/golden-single/1536976959|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2020-10-30|work=Apple Music|language=en-us}}</ref> |- ! scope="row" | "One Love"<br /> (na R3HAB ) <ref>{{Rejea tovuti|title=R3HAB & Now United Release New Song “One Love”|url=https://www.pmstudio.com/music/music.html?page=20201106-12433|accessdate=2020-11-06|work=pm studio world wide news|language=ja}}</ref> |- ! scope="row" | "Pas Le Choix - Manal Mix <ref>{{Rejea tovuti|title=NOW UNITED LAUNCHES THE ICONIC 'PAS LE CHOIX', SUNG IN SEVERAL DIFFERENT LANGUAGES|url=https://febreteen.com.br/2020/12/now-united-lanca-a-iconica-pas-le-choix-cantada-em-diversos-idiomas-diferentes/}}</ref> |- ! scope="row" | "Hewale" <ref>{{Rejea tovuti|title=Now United releases video for “Hewale”, a partnership between Diarra and Mélanie|url=https://portalpopline.com.br/now-united-lanca-clipe-hewale-parceria-diarra-melanie/}}</ref> |- ! scope="row" | "How Far We've Come" | rowspan="7" | 2021 |- ! scope="row" | "Lean on Me" |- ! scope="row" | "All Around The World" |- ! scope="row" | "Turn It Up" |- ! scope="row" | "Fiesta" |- ! scope="row" | "Baila" |- |} == Ushirikiano == === Kama msanii mshirikishwa === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:left;" |+Orodha ya ''single'' kama msanii mshirikishwa ! Kichwa ! Mwaka ! Msanii ! Albamu |- | "One World" <ref>{{Rejea tovuti|title=One World (feat. Adelina & Now United) - Single by RedOne|url=https://music.apple.com/us/album/one-world-feat-adelina-now-united-single/1388878439|accessdate=2020-08-30|work=Apple Music|language=en-us|archive-date=2020-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20201215220032/https://music.apple.com/us/album/one-world-feat-adelina-now-united-single/1388878439|dead-url=yes}}</ref> | 2018 | RedOne (akimshirikisha Adelina na Now United ) | non-album single |- | "How We Do It" | 2018 | Badshah | non-album single |- | "One Love" | 2020 | R3HAB| non-album single |} {| class="wikitable" |+Orodha ya video ya muziki kama msanii mshirikishwa ! Mwaka ! Kichwa ! Risasi mahali ! Msanii ! Mar. |- | 2018 | "One World" | [[Moscow]], Urusi | RedOne (akimshirikisha Adelina na Now United ) | <ref>{{Rejea tovuti|author=Records|first=2101|title=RedOne Presents Adelina and Now United for the Official beIN SPORTS FIFA 2018 World Cup Anthem "One World"|url=https://www.prnewswire.com/news-releases/redone-presents-adelina-and-now-united-for-the-official-bein-sports-fifa-2018-world-cup-anthem-one-world-300658851.html|accessdate=2020-10-04|work=www.prnewswire.com|language=en}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|author=Senoussi|first=Zoubida|date=2018-06-02|title=‘One World’: Morocco’s RedOne Releases Clip for 2018 FIFA World Cup Russia|url=https://www.moroccoworldnews.com/2018/06/247733/one-world-moroccos-redone-releases-clip-for-2018-fifa-world-cup-russia/|accessdate=2020-10-04|work=Morocco World News|language=en-US}}</ref> |- | 2018 | "How We Do It" | Mumbai, India | Badshah | |- | 2020 | "One Love" | Dubai, UAE | R3HAB | |} == Video za muziki == {| class="wikitable" !Mwaka !Wimbo !Mahali pa kurekodi !Mar. |- |2017 |"Summer in the City" |Mataifa anuwai{{ref|a|[a]}} |<ref>{{Rejea tovuti|date=2018-04-23|title=VIDEO: Now United - 'Summer In The City' (live) » Scandipop.co.uk|url=https://www.scandipop.co.uk/video-now-united-summer-city-live/|accessdate=2020-08-30|work=Scandipop.co.uk|language=en-US|archivedate=2020-10-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201011172657/https://scandipop.co.uk/video-now-united-summer-city-live/}}</ref> |- | rowspan="4" |2018 |"What Are We Waiting For" |[[Seoul]], South Korea |<ref>{{Rejea tovuti|date=2018-07-24|title=Any Gabrielly é a dona do Now United em novo clipe do grupo - Febre Teen|url=https://febreteen.com.br/2018/07/any-gabrielly-e-a-dona-do-now-united-em-novo-clipe-do-grupo/|accessdate=2020-08-30|language=pt-BR}}</ref> |- |"Who Would Think That Love?" |[[Puebla, Puebla|Puebla]], Mexico |<ref>{{Rejea tovuti|title=Grupo global Now United lança clipe de "Who Would Think That Love?", assista agora! {{!}} BreakTudo|url=https://www.breaktudo.com/grupo-global-now-united-lanca-clipe-de-who-would-think-that-love-assista-agora/|accessdate=2020-08-30|work=www.breaktudo.com}}</ref> |- |"All Day" |[[Seal Beach, California]], U.S. |<ref>{{Rejea tovuti|date=2018-11-05|title=Now United estreia clipe de "All Day" e você vai ficar viciado! - Febre Teen|url=https://febreteen.com.br/2018/11/now-united-estreia-clipe-de-all-day-e-voce-vai-ficar-viciado/|accessdate=2020-08-30|language=pt-BR}}</ref> |- |"How We Do It" {{small|(feat. Badshah)}} |[[Mumbai|Mumbaī]], India |<ref>{{Rejea tovuti|author=www.ETBrandEquity.com|title=Pepsi to partner Simon Fuller's new group Now United with Badshah - ET BrandEquity|url=https://brandequity.economictimes.indiatimes.com/news/marketing/pepsi-to-partner-simon-fullers-new-group-now-united-with-badshah/66836912|accessdate=2020-08-30|work=ETBrandEquity.com|language=en}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|date=2018-12-02|title=Pepsi launches 'How We Do It' live in Mumbai|url=https://www.indiantelevision.com/mam/marketing/brands/pepsi-launches-how-we-do-it-live-in-mumbai-181202|accessdate=2020-08-30|work=Indian Television Dot Com|language=en}}</ref> |- | rowspan="12" |2019 |"Beautiful Life" |Shillong, India |<ref>{{Rejea tovuti|title=International band Now United's new music video 'Beautiful Life' was shot in Shillong, Meghalaya, and it's mind-blowing|url=https://www.oknortheast.com/2019/10/now-united-beautiful-life.html?m=1|accessdate=2020-08-30|work=www.oknortheast.com|archive-date=2020-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20201013213049/https://www.oknortheast.com/2019/10/now-united-beautiful-life.html?m=1|url-status=dead}}</ref> |- |"Afraid of Letting Go" | rowspan="2" |[[Manila]], Philippines |<ref>{{Rejea tovuti|date=2019-03-31|title=Maravilhosos! Confira o novo clipe do grupo global Now United, "Afraid of Letting Go" {{!}} DAMMIT.com.br|url=http://dammit.com.br/tuned/maravilhosos-confira-o-novo-clipe-do-grupo-global-now-united-afraid-of-letting-go/|accessdate=2020-09-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190331092816/http://dammit.com.br/tuned/maravilhosos-confira-o-novo-clipe-do-grupo-global-now-united-afraid-of-letting-go/|archivedate=2019-03-31}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|date=2019-03-17|title=Está entre nós o clipe de 'Afraid Of Letting Go', do Now United! - Febre Teen|url=https://febreteen.com.br/2019/03/esta-entre-nos-o-clipe-de-afraid-of-letting-go-do-now-united/|accessdate=2020-08-30|language=pt-BR}}</ref> |- |"Sundin Ang Puso" |<ref>{{Rejea tovuti|date=2019-03-29|title=Ouça 'Sundin Ang Puso', música tema da campanha do Now United com a Pepsi, 'For The Love Of It' - Febre Teen|url=https://febreteen.com.br/2019/03/ouca-sundin-ang-puso-musica-tema-da-campanha-do-now-united-com-a-pepsi-for-the-love-of-it/|accessdate=2020-08-30|language=pt-BR}}</ref> |- |"Paraná" |[[São Paulo]], Brazil |<ref>{{Rejea tovuti|title=Formado por pessoas de 14 países, Now United lança clipe de "Paraná" gravado no Brasil|url=https://entretenimento.uol.com.br/noticias/redacao/2019/06/07/formado-por-pessoas-de-14-paises-now-united-lanca-clipe-gravado-no-parana.htm|accessdate=2020-08-30|work=entretenimento.uol.com.br|language=pt-br}}</ref> |- |"Sunday Morning" |[[California]], U.S. |<ref>{{Rejea tovuti|title=Sunday Morning: Now United lança clipe em clima de viagem na praia; assista|url=https://entretenimento.uol.com.br/noticias/redacao/2019/07/24/sunday-morning-now-united-lanca-clipe-em-clima-de-viagem-na-praia-assista.htm|accessdate=2020-08-30|work=entretenimento.uol.com.br|language=pt-br}}</ref> |- |"Crazy Stupid Silly Love" |[[Las Vegas, Nevada|Las Vegas]], U.S. |<ref>{{Rejea tovuti|title=Now United lança clipe divertido de Crazy Stupid Silly Love|url=https://capricho.abril.com.br/entretenimento/now-united-lanca-clipe-divertido-de-crazy-stupid-silly-love/|accessdate=2020-08-30|work=Capricho|language=pt-BR}}</ref> |- |"Like That" |Ashland, U.S. |<ref>{{Rejea tovuti|date=2019-09-08|title=Now United libera clipe gravado em acampamento. Assista "Like That"|url=https://tracklist.com.br/like-that-do-now-united/80350|accessdate=2020-08-30|work=Tracklist|language=pt-BR}}</ref> |- |"You Give Me Something" |[[West Hollywood, California|West Hollywood]], U.S. |<ref>{{Rejea tovuti|author=Redação|title=Exitoína · Now United divulga clipe de You Give me Something, com Any Gabrielly e Lamar|url=https://exitoina.uol.com.br/noticias/musica/now-united-divulga-clipe-de-you-give-me-something-com-ana-gabrielly-e-lamar.phtml|accessdate=2020-08-30|work=Exitoína|language=pt-br|archive-date=2020-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921071644/https://exitoina.uol.com.br/noticias/musica/now-united-divulga-clipe-de-you-give-me-something-com-ana-gabrielly-e-lamar.phtml|url-status=dead}}</ref> |- |"Legends"{{ref|b|[b]}} |Various countries{{ref|c|[c]}} |<ref>{{Rejea tovuti|author=Torres|first=Leonardo|date=2019-11-14|title=Now United lança clipe de "Legends", gravado em sete países, incluindo Brasil|url=https://portalpopline.com.br/now-united-lanca-clipe-de-legends-gravado-em-sete-paises-incluindo-brasil/|accessdate=2020-08-30|work=POPline|language=pt-BR}}</ref> |- |"Lendas" |Various contries | |- |"Na Na Na" |[[Rio de Janeiro]], Brazil |<ref>{{Rejea tovuti|title=Now United lança clipe de Na Na Na; assista|url=https://entretenimento.uol.com.br/noticias/redacao/2019/12/15/now-united-lanca-clip-de-na-na-na-assista.htm|accessdate=2020-08-30|work=entretenimento.uol.com.br|language=pt-br}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|date=2019-12-02|title=Now United grava clipe de "Na Na Na" no Rio de Janeiro - Febre Teen|url=https://febreteen.com.br/2019/12/now-united-grava-clipe-de-na-na-na-no-rio-de-janeiro/|accessdate=2020-08-30|language=pt-BR}}</ref> |- |"Let Me Be the One" |Mataifa anuwai{{ref|d|[d]}} |<ref>{{Rejea tovuti|date=2019-12-28|title=Now United lança clipe de "Let Me Be The One" em agradecimento aos fãs por 2019 - Febre Teen|url=https://febreteen.com.br/2019/12/now-united-lanca-clipe-de-let-me-be-the-one-em-agradecimento-aos-fas-por-2019/|accessdate=2020-08-30|language=pt-BR}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|date=2019-12-28|title="Let Me Be The One": Now United lança clipe em agradecimento aos fãs|url=https://tracklist.com.br/let-me-be-the-one-now-united-lanca-clipe-em-agradecimento-aos-fas/85722|accessdate=2020-08-30|work=Tracklist|language=pt-BR}}</ref> |- | rowspan="21" |2020 |"Live This Moment" |[[Los Angeles]], U.S. |<ref>{{Rejea tovuti|author=Redação|title=Exitoína · Cheio de estilo e dualismo, Now United lança clipe de Live This Moment|url=https://exitoina.uol.com.br/noticias/musica/cheio-de-estilo-e-dualismo-now-united-lanca-clipe-de-live-moment.phtml|accessdate=2020-08-30|work=Exitoína|language=pt-br|archive-date=2020-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20201014101925/https://exitoina.uol.com.br/noticias/musica/cheio-de-estilo-e-dualismo-now-united-lanca-clipe-de-live-moment.phtml|url-status=dead}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Os meninos do Now United dançam muito no clipe de Live This Moment|url=https://capricho.abril.com.br/entretenimento/os-meninos-do-now-united-dancam-muito-no-clipe-de-live-this-moment/|accessdate=2020-08-30|work=Capricho|language=pt-BR}}</ref> |- |"Come Together" |Coyote Lake, U.S. |<ref>{{Rejea tovuti|author=Sousa|first=Camila|date=2020-03-07|title=Now United lança clipe de "Come Together" com destaque para Shivani|url=https://www.omelete.com.br/musica/now-united-clipe-come-together|accessdate=2020-08-30|work=Omelete|language=pt-br}}</ref> |- |"Hoops" |Los Angeles, U.S.{{ref|e|[e]}} |<ref>{{Rejea tovuti|title=Hoops, do Now United, é destaque nos lançamentos da semana|url=https://capricho.abril.com.br/entretenimento/hoops-do-now-united-e-destaque-nos-lancamentos-da-semana/|accessdate=2020-08-30|work=Capricho|language=pt-BR}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|date=2020-04-03|title=Now United lança clipe cheio de luzes para "Hoops"|url=https://www.papelpop.com/2020/04/now-united-lanca-clipe-cheio-de-luzes-para-hoops/|accessdate=2020-08-30|work=PAPELPOP|language=pt-BR}}</ref> |- |"Wake Up" |Orange County, U.S. |<ref>{{Rejea tovuti|date=2020-04-03|title=Now United lança nova música "Wake Up", focando nos vocais masculinos, videoclipe de "HOOPS"|url=https://palcopop.com/2020/04/03/now-united-lanca-nova-musica-wake-up-focando-nos-vocais-masculinos-videoclipe-de-hoops/|accessdate=2020-08-30|work=Palco Pop|language=pt-BR}}</ref> |- |"By My Side" |Mataifa anuwai{{ref|f|[f]}} |<ref>{{Rejea tovuti|author=Torres|first=Leonardo|date=2020-04-22|title=By My Side: Now United estreia clipe gravado em casa durante pandemia de coronavírus|url=https://portalpopline.com.br/by-my-side-now-united-estreia-clipe-gravado-em-casa-durante-pandemia-de-coronavirus/|accessdate=2020-08-31|work=POPline|language=pt-BR}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|date=2020-04-22|title=Now United lança clipe de 'By My Side' com os 15 membros e gravado à distância - Febre Teen|url=https://febreteen.com.br/2020/04/now-united-lanca-clipe-de-by-my-side-com-os-15-membros-e-gravado-a-distancia/|accessdate=2020-08-31|language=pt-BR}}</ref> |- |"Better" |Los Angeles, U.S. |<ref>{{Rejea tovuti|author=Eloi|first=Arthur|date=2020-04-30|title=Com vídeos de 2018, Now United lança clipe para "Better"; assista|url=https://www.omelete.com.br/musica/now-united-better-clipe|accessdate=2020-08-31|work=Omelete|language=pt-br}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|author=todateen|date=2020-04-30|title=TBT: Now United lança clipe com cenas gravadas em 2018|url=http://todateen.uol.com.br/tbt-now-united-lanca-clipe-com-cenas-gravadas-em-2018/|accessdate=2020-08-31|work=TodaTeen|language=pt-BR|archivedate=2021-02-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210224182208/https://todateen.uol.com.br/tbt-now-united-lanca-clipe-com-cenas-gravadas-em-2018/}}</ref> |- |"Dana Dana" |Various countries{{ref|f|[f]}} |<ref>{{Rejea tovuti|title=Now United Drops New 'Dana, Dana' Music Video Featuring All 15 Members From Different Countries|url=https://people.com/music/now-united-dana-dana-music-video-15-members-different-countries/|accessdate=2020-08-31|work=PEOPLE.com|language=EN}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|author=Internet (amdb.com.br)|first=AMDB|title=Rolling Stone · Febre mundial, Now United lança clipe impressionante de Dana Dana, gravado à distância; assista|url=https://rollingstone.uol.com.br/noticia/febre-mundial-now-united-lanca-clipe-impressionante-dana-dana-gravado-a-distancia-assista/|accessdate=2020-08-31|work=Rolling Stone|language=pt-br}}</ref> |- |"Let the Music Move You" |Animated video |<ref>{{Rejea tovuti|author=Torres|first=Leonardo|date=2020-06-18|title=Now United lança música e clipe de animação: "Let the Music Move You"|url=https://portalpopline.com.br/now-united-musica-clipe-animacao-let-the-music-move-you/|accessdate=2020-08-31|work=POPline|language=pt-BR}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|author=Cardoso|first=Beto|date=2020-06-18|title="Let The Music Move You": Now United arrasa e vira animação em novo clipe|url=http://todateen.uol.com.br/now-united-arrasa-e-vira-animacao-em-novo-clipe/|accessdate=2020-08-31|work=TodaTeen|language=pt-BR|archivedate=2020-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201021045953/https://todateen.uol.com.br/now-united-arrasa-e-vira-animacao-em-novo-clipe/}}</ref> |- |"Stand Together" |Mataifa anuwai{{ref|f|[f]}} |<ref>{{Rejea tovuti|author=Sabbaga|first=Julia|date=2020-06-23|title=Now United lança clipe de nova faixa emotiva, "Stand Together"; confira|url=https://www.omelete.com.br/musica/now-united-stand-together-video|accessdate=2020-09-29|work=Omelete|language=pt-br}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|date=2020-06-23|title=Now United estreia clipe de 'Stand Together' e vira trending topic mais uma vez|url=https://portalpopline.com.br/now-united-estreia-clipe-de-stand-together-e-vira-trending-topic-mais-uma-vez/|accessdate=2020-09-29|work=POPline|language=pt-BR}}</ref> |- |"Nobody Fools Me Twice" |Los Angeles, U.S. |<ref>{{Rejea tovuti|title=Now United - Nobody Fools Me Twice (клип)|url=https://radiopotok.ru/news/8329|accessdate=2020-09-29|work=radiopotok.ru|language=ru}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Global Pop group Now United releases their first Korean Single "Nobody Fools Me Twice"|url=https://www.allkpop.com/article/2020/08/global-pop-group-now-united-releases-their-first-korean-single-nobody-fools-me-twice|accessdate=2020-09-29|work=allkpop}}</ref> |- |"Feel It Now" |Mataifa anuwai |<ref>{{Rejea tovuti|title=Now United launch Feel It Now single, Simon Fuller continues search for new member|url=https://www.musicweek.com/talent/read/now-united-launch-feel-it-now-single-simon-fuller-continues-search-for-new-member/080828|accessdate=2020-09-29|work=www.musicweek.com|language=en}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Now United reunite in Dubai for new song and member search|url=https://gulfnews.com/entertainment/music/now-united-reunite-in-dubai-for-new-song-and-member-search-1.73306810|accessdate=2020-09-29|work=gulfnews.com|language=en}}</ref> |- |"Na Na Na (Spanish Version)" |Rio de Janeiro, Brazil | |- |"The Weekend's Here" | rowspan="3" |[[Dubai (mji)|Dubai]], U.A.E. |<ref>{{Rejea tovuti|date=2020-09-18|title=Meninas do Now United curtem Dubai no clipe de 'The Weekend's Here'|url=http://todateen.uol.com.br/meninas-do-now-united-curtem-dubai-no-clipe-de-the-weekends-here/|accessdate=2020-09-29|work=TodaTeen|language=pt-BR|archivedate=2021-03-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210307052944/https://todateen.uol.com.br/meninas-do-now-united-curtem-dubai-no-clipe-de-the-weekends-here/}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|author=|first=|date=|title=As meninas do Now United se reuniram e lançaram o primeiro clipe presencial depois de meses|url=https://www.purebreak.com.br/noticias/now-united-lanca-clipe-presencial-de-the-weekend-s-here-com-algumas-integrantes/95669|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2020-09-29|work=www.purebreak.com.br|language=pt-br}}</ref> |- |"Somebody" |<ref>{{Rejea tovuti|date=2020-09-29|title=Estrelando as integrantes mulheres, Now United mostra teaser do clipe de 'Somebody'|url=https://portalpopline.com.br/now-united-mostra-teaser-clipe-de-somebody/|accessdate=2020-10-04|work=POPline|language=pt-BR}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|date=2020-09-30|title=Now United divulga clipe poderoso para faixa 'Somebody'|url=http://todateen.uol.com.br/now-united-divulga-clipe-poderoso-para-faixa-somebody/|accessdate=2020-10-04|work=TodaTeen|language=pt-BR|archivedate=2021-01-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210120112121/https://todateen.uol.com.br/now-united-divulga-clipe-poderoso-para-faixa-somebody/}}</ref> |- |"Chained Up" |<ref>{{Rejea tovuti|title=Saiba por que CU Angelical é um dos termos mais buscados do Twitter|url=https://www.uol.com.br/splash/noticias/2020/10/07/cu-angelical-twitter-hashtag-fas.htm|accessdate=2020-10-09|work=www.uol.com.br|language=pt-br}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|author=Internet (amdb.com.br)|first=AMDB|title=Rolling Stone · Por que 'CU Angelical' está nos termos mais buscados do Twitter?|url=https://rollingstone.uol.com.br/noticia/por-que-cu-angelical-esta-nos-termos-mais-buscados-do-twitter/|accessdate=2020-10-09|work=Rolling Stone|language=pt-br}}</ref> |- |"Habibi" |[[Beirut]], Lebanon & Dubai, U.A.E. |<ref>{{Rejea tovuti|author=Cosmo|first=|date=2020-10-20|title=Now United release their first single with Nour Ardakani|url=https://www.cosmopolitanme.com/celebs/now-united-release-their-first-single-with-nour-ardakani|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2020-10-24|work=Cosmopolitan}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|author=ago·|first=Souad Lazkani·Entertainment·2 days|date=2020-10-22|title=Now United's New Song Led By Lebanese Teen Hits 2M Views In Less Than 24 Hours (Video)|url=https://www.the961.com/lebanese-teen-lead-role-now-united/|accessdate=2020-10-24|work=The961|language=en-US}}</ref> |- |"Golden" | rowspan="2" |Dubai, U.A.E. |<ref>{{Rejea tovuti|title=Now United lança clipe de Golden estrelando Savannah Clarke, da Austália{{!}} Recreio|url=https://recreio.uol.com.br/entretenimento/now-united-lanca-clipe-de-golden-estrelando-savannah-clarke-da-austalia.phtml|accessdate=2020-10-30|work=recreio.uol.com.br|archive-date=2020-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104084553/https://recreio.uol.com.br/entretenimento/now-united-lanca-clipe-de-golden-estrelando-savannah-clarke-da-austalia.phtml|url-status=dead}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Now United divulga clipe de Golden, com australiana em evidência; assista|url=https://www.virgula.com.br/musica/now-united-divulga-clipe-de-golden-com-australiana-em-evidencia-assista/|accessdate=2020-10-30|work=Virgula|language=pt-BR}}</ref> |- |"One Love" {{small|(na R3hab)}} |<ref>{{Rejea tovuti|author=|first=|date=|title=NOW UNITED & R3HAB release new single + video “ONE LOVE”|url=https://amnplify.com.au/now-united-r3hab-release-new-single-video-one-love/|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2020-11-12|work=amnplify.com.au}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Now United lança clipe de ‘One Love’, parceria com R3HAB; veja - Emais|url=https://emais.estadao.com.br/noticias/gente,now-united-lanca-clipe-de-one-love-parceria-com-r3hab-veja,70003504283|accessdate=2020-11-12|work=Estadão|language=pt-BR|archivedate=2021-06-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210613130924/https://emais.estadao.com.br/noticias/gente,now-united-lanca-clipe-de-one-love-parceria-com-r3hab-veja,70003504283}}</ref> |- |"Paradise" |Abu Dhabi, U.A.E. | |- |"Pas Le Choix" |Dubai, U.A.E. | |- |"Hewale" |Malibu, California, U.S. | |- | rowspan="9" |2021 |"How Far We've Come | rowspan="2" |Abu Dhabi, U.A.E. | |- |"Lean on Me" | |- |"All Around the World" |Mataifa anuwai | |- |"Paradise" |Cancún, Mexico | |- |"Turn It Up" | rowspan="2" |Riviera Maya, Mexico | |- |"Fiesta" | |- |"Baila" |San Luis Obispo, [[California]], [[Marekani]] | |- |"Let the Music Move You" |The Big Island, [[Hawaii]], Marekani | |- |"Show You How to Love" |[[Malibu, California|Malibu]], Marekani | |} == Madarasa == * ^{^[a]}[[Marekani]], [[Brazil]], [[Ufilipino]], [[Korea Kusini]], [[Japani|Japan]], [[Jamhuri ya Watu wa China|Uchina]], [[Ujerumani]], [[Mexiko|Mexico]], [[Kanada|Canada]], [[Ufini|Finland]], [[Urusi]], [[Senegal]], [[Ufalme wa Muungano|Uingereza]] na [[Uhindi|India]]. * ^{^[b]}Kuna toleo la sauti ya moja kwa moja * ^{^[c]}[[Ufaransa]], [[Uingereza|England]], [[Falme za Kiarabu]], India, Japan, Brazil na Marekani. * ^{^[d]}Wakiwa Marekani na picha za zamani zilizorekodiwa katika nchi zingine. * ^{^[e]}Sasa haipatikani. * ^{^[f]}#AtHome: Australia, Brazil, Canada, China, Finland, Ujerumani, India, Japan, Mexico, Russia, Uingereza na Marekani. == Marejeo == {{reflist}} [[Jamii:Muziki wa pop]] [[Jamii:Now United]] but5ioc99579m72k18xkh5mx3wenvp5 0 135711 1607722 1519788 2026-10-14T02:56:47Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607722 wikitext text/x-wiki {{Infobox_Person | jina =Marvel Cooke | nchi =Marekani | majina_mengine = | picha =Marvel_Cooke.jpg | ukubwawapicha = | maelezo_ya_picha = | jina_la_kuzaliwa =Marvel Cooke | tarehe_ya_kuzaliwa =Aprili 4 1903 | mahala_pa_kuzaliwa =Mankato | tarehe_ya_kufariki = | mahala_alipofia = | sababu_ya_kifariki = | anajulikana kwa = | kazi_yake = mwandishi wa habari | cheo = Mwandishi | mshahara = | kipindi = | alitanguliwa_na = | akafuatiwa_na = | chama = | bodi = | dini = | ndoa = | rafiki = | watoto = | mahusiano = | tovuti = | maelezo = | mwajiri = | urefu = | uzito = }} '''Marvel Jackson Cooke''' ([[Aprili 4]], [[1903]] – [[Novemba 29]], [[2000]]) alikuwa [[mwandishi wa habari]] na machaapisho tofauti, pia alikuwa mpigania [[haki za binadamu]] kutoka nchini [[Marekani]]. Marvel Jackson Cooke ndiye aliyekuwa [[mwanamke]] Mmarekani wa kwanza mwenye asili ya Afrika kufanya [[kazi]] katika kampuni ya gazeti inayomikikiwa na Mzungu. ==Maisha ya Awali na Elimu== Marvel Jackson ni mtoto wa kwanza mwenye asili ya kiafrika aliyezaliwa Mankato, [[Minnesota]].<ref>Keith A. P. Sandiford, ''A Black Studies Primer: Heroes and Heroines of the African Diaspora'', Hansib Publications, 2008, p. 134.</ref><ref name=":0">{{Rejea jarida|last1=Diggs-Brown|first1=Barbara|last2=Streitmatter|first2=Rodger|date=July 31, 1992|title=Marvel Cooke: An African-American Woman Journalist Who Agitated for Racial Reform|journal=Afro-Americans in New York Life and History|volume=16|issue=2|id={{ProQuest|200842601}}}}</ref> Wazazi wake walikuwa ni Madison Jackson na Amy Wood Jackson.<ref name=":0" /> [[Baba]] yake ni mhitimu wa [[sheria]] katika [[Chuo kikuu]] jimbo la [[Ohio]] na kuwa mwanachama wa Dakota Bar ya kusini, ila hakuweza kupata kazi kama mwanasheria mweusi. Hapo awali mama yake aliwahi kuishi wanapohifadhiwa wazawa kama mpishi na mwalimu wa mapishi. Amy Wood Jackson aliacha kazi hifadhini kusini mwa Dakota baada ya kushuhudia unyanyaswaji wa wazawa wa Marekani eneo lile. Baada ya kuacha kazi yake ya mapishi, ndipo alipoamua kuwa mama wa nyumbani na kuamua kuwatunza watoto wake wakiwemo Marvel na dada zake watatu kwa muda wote. Marvel alipitia madhara ya ubaguzi wa rangi akiwa na umri mdogo sana. Alilelewa maisha ya daraja la juu, jirani kabisa na waishipo Wazungu pale [[Minneapolis]] pale [[familia]] yake ilipohamia mnamo mwaka [[1907]]. Baada ya manunuzi ya nyumba yao ya kwanza, wakazi waliandamana baraza la Jackson kupinga tukio la watu weusi kuishi karibu na jamii zao. Shule na Taasisi za elimu kipindi hicho kilikuwa bado hakina utengano, ila baada ya familia ya Marvel kuhamia na watoto kuanza [[shule]], matengano yakaanza. Pia aliweza kumsikia mwalimu wake kipenzi akitumia lugha ya kibaguzi pindi akiwa katika madarasa ya awali na rafiki yake kipenzi alikuja kumtenga pindi alipokuwa na umri wa miaka kumi na saba sababu ya kuwa mweusi. Mnamo mwaka [[1921]], Marvel alijiunga katika chuo kikuu [[Minnesota]]. ==Kazi== Ni wanawake wanne tu ndio waliofanikiwa kujiunga chuo kikuu pamoja na yeye, katika jumla ya wanafunzi 20,000. Aliweza kuwa mwasisi wa Alpha Kappa sura ya Alpha chuoni, alipohudhuria. Mwanzoni mwa kujiunga na Chuo, Marvel aliweza kufaulu mitihani ya serikali na kuwa mkalimani wa Lugha ya [[Hispaniola]] na kuwa katika kitengo cha Vita. Licha ya matokeo yake ilimwezesha kupata kazi, tajiri yake alimpa kazi kama [[karani]] kwa kumdanganya kwa kumwambia kitengo cha ukalimani bado hakijaanzishwa rasmi. Baadae Cooke aliweza pata ukweli kuwa kitengo cha ukalimani ulianzishwa ila waliajiri wanawake wa kizungu pekee; ndipo alipowasiliana na Mtawala wa jimbo, Bwana Henrik Shipstead, aliyeweza kumsadia kumpatia kazi katika kitengo cha ukalimani. Mnamo mwaka 1925, Marvel aliweza hitimu [[Chuo kikuu]] cha [[Minnesota]] na kufanikiwa kupata shahada ya kiingereza, akiwa tu na umri wa miaka 22 tu. Cooke aliweza kupata kazi kama msaidizi wa W. E. B. Du Bois, mhariri wa gazeti la NAACP The Crisis, na mnamo mwaka [[1926]] alikwenda katika jimbo la [[New York]], akiwa na makazi Harlem, wakati wa vuguvugu la kisiasa jinini Harlem. Kabla ya kushughulika katika vuguvugu hiyo, Before working at The Crisis, hakuwa amesomea uandishi wa habari wala kufanya kazi katika taasisi ya gazeti yeyote. Uwezo na kipaji chake cha uandishi kiliweza vumbuliwa na Du Bois, aliyempa majukumu kuandika safu katika gazeti, ambapo mukthasari wake ulihusisha pingamizi ya kazi ya waandishi wakongwe na mashuhuri wa siku kama vile, Langston Hughes, Zora Neale Hurston na Dorothy Parker. Kwa kuongezea katika safu la gazeti, lililoitwa "In the Magazines," Cooke aliandika gazetini. Akiwa chini ya uangalizi wa Du Bois, aliweza kuwa karibu na waandishi na wasanii mashuhuri akiwemo Paul Robeson, Countee Cullen, Elizabeth Catlett, Richard Wright, Langston Hughes, Arna Bontemps na James Weldon Johnson. Alikuja kuvunja uhusiano wake na Roy Wilkins (ambapo baadae alikuja kuwa kiongozi wa NAACP) kwa kumuona kuwa msiri sana. ==Harakati== Mnamo mwaka [[1927]], alikwenda fanya kazi katika shirika la New Yoek [[Amsterdam]], ambapo ailikuwa mtangazaji wa habari mwanamke wa kwanza mnamo wakiwa na miaka ya 40 katika historia.] Mnamo mwaka [[1929]], aliweza kuolewa na Mjamaika Cecil Cooke – mhitimu wa chuo kikuu cha [[Columbia]], aliekuwa mwanariadha mashuhuri mbio za maili chache walipokutana walidumu kwenye ndoa mpaka kifo kilipowatenganisha mnamo mwaka [[1978]]. Baada ya ndoa, walienda kuishi [[Greenboro]], Karolina Kaskazini pale ambapo Marvel alifundisha historia, Kiingereza na Kilatino katika madarasa ya juu idara ya kilimo na ufundi katika chuo cha North Karolina. chuo cha Karolina Kaskazini. Baada ya kurudi [[New York]] na shirika la habari [[Amsterdam]] News mnamo mwaka [[1931]], alisaidia kuanzishwa kwa sura ya kwanza katika gazeti hilo na kilihusika katika mgomo uliodumu kwa takribani miezi 11 na wahariri hawakuruhusiwa ndani, mpaka mgomo unapokuja kuiha mnamo msimu wa sikukuu za Krismasi mwaka [[1934]]. Cooke hakupenda hadithi za kiuhalifu alizopewa na taasisi ya habari, na kuona isiyokuwa na ladha kufanya kazi hiyo na kupendekeza kuongeza nakala katika gazeti hilo kwa sanaa, alitumia gharama zake binafsikwenda kuchukua taarifa katika maonesho ya kumbukumbu ya Lincolin mnamo mwaka [[1939]]. Pia aliweza kutoa taarifa alizoona kuwa za uhakika kuhusu jamii ya watu weusi na kutumia kurasa za mbele kuonesha matatizo yanyokumba wana maonyesho wa Apollo disliked the crime stories she was na kuelezea uhalifu mjini [[Harlem]]. Cooke eventually left the paper for good in 1940.Hakupenda vichwa vya habari vyenye hisia kama She disliked a sensational headline ("Mpenzi alieuawa, Alilala na Mwili") na maandiko mengine mengi yenye hisia. Akiwa anafanya kazi katika shirika la habari la [[Amsterdam]], Cooke alimhoji mwanmke tajiri sana eneo kwenye jumba moja. Hakuruhusiwa kuingia kupitia mlango wa mbele kutokana na na rangi ya ngozi yake, hivyo alibidi ampigie mhojiwa na kuahirisha mahojiano. Mhojiwa ilibidi amshurutishe mmiliki wa jengo hilo na kumruhusu Cooke kupitia mlangoni. Mnamo mwaka [[1942]] mpaka [[1947]], Cooke alifanya kazi katika shirika la People's voice (Chapisho la kila wiki linalomilikiwa na Adam Clayto Powel) kama mhariri msaidizi. Habari za uhalifu kutoka kwenye kituo cha habari cha People'Crime kilikuwa penzi kwa Cooke ukilinganisha na kazi alizowahi fanya awali katika habari. Gazeti hilo lilishindwa vibaya kibiashara mnamo mwaka [[1947]]. Mnamo mwaka [[1950]], aliajiriwa katika Gazeti la the New York Paper, "The daily Compass, na kuwa Mmarekani mweusi wa kwanza mwanamke kufanya kazi kama mwandishi katika gazeti linalomilikiwa na Mzungu; wakati huo kulikuwa na waandishi weusi wawili pekee pale, akiambatana na Richard Carter kazi zake za mwanzo, mwanzoni mwa mwezi April 16, ilikuwa kazi: Streetwalker" ambayo ilikuwa ya historia na kuhusisha [[ukahaba]] unaofanyika katika eneo hilo, pia aliandika nakala inayosomeka kama, kutoka pipi mpaka madawa.", Mamlaka ya Jiji la [[New York]] walianza mchakato wa kupunguza utumiaji wa dawa za kulevya baada ya uchapishwaji wa jarida la “From Candy to Heroin” ==Marejeo== {{Reflist}} {{Mbegu-mwandishi}} [[Jamii:Wanaharakati wa Marekani]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Waandishi wa habari]] [[Jamii:Wanawake wa Marekani]] [[Jamii:Arusha Translation-a-thon]] [[Jamii:Wamarekani Weusi]] 8m1d3tv8637fdj4qm0hlh14r7qu1bet 0 136282 1607955 1524915 2026-10-14T03:22:20Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607955 wikitext text/x-wiki [[Picha:Sage_Steele_Oct_2014_(cropped).jpg|thumb|Sage Steele akiwa katika Uchangishaji wa 10 wa Mwaka wa CoachArt Gala mnamo Oktoba 16, 2014]] '''Sage Marie Steele''' (alizaliwa [[Novemba 28]], [[1972]]) ni mtangazaji wa [[mwanamke|kike]] wa [[televisheni]] wa nchini [[Marekani]]. == Maisha ya awali == Steele ni binti ya Gary & Mona (O'Neil) Steele. Mona ana [[asili]] ya [[Ireland]] na [[Italia]]. Gary ni Mweusi na alikuwa mchezaji wa kwanza wa [[mpira wa miguu]] mweusi katika klabu ya West Point katikati ya [[miaka ya 1960]]. <ref name="Nerves2">[http://www.sptimes.com/News/060900/news_pf/Floridian/Nerves_of_Steele.shtml Nerves of Steele] St. Petersburg Times, June 9, 2000</ref> Aliingizwa katika ''Army Sports Hall of Fame'' mnamo [[2013]] kwa kazi yake bora kwenye mpira wa miguu wa Black Knights. Sage Steele alizaliwa katika [[familia]] ya [[Jeshi la Marekani]] inayoishi katika Eneo la [[Mfereji wa Panama]] <ref name=":0">{{Rejea tovuti|author=Wollschlager|first=Mike|title=ESPN's Sage Steele Renovates an Avon Colonial into a Dream Home|url=https://www.connecticutmag.com/home-garden/espns-sage-steele-renovates-an-avon-colonial-into-a-dream-home/article_167ab8e2-5896-11e8-a8d1-17708beb4b74.html|accessdate=2021-06-02|work=Connecticut Magazine|language=en|archivedate=2021-06-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210602215831/https://www.connecticutmag.com/home-garden/espns-sage-steele-renovates-an-avon-colonial-into-a-dream-home/article_167ab8e2-5896-11e8-a8d1-17708beb4b74.html}}</ref> Steele ana kaka wawili, Courtney na Chad (makamu mkuu wa rais wa mahusiano ya vyombo vya habari wa NFL's Baltimore Ravens). <ref>[http://www.baltimoreravens.com/People/Front_Office.aspx People - Front Office] {{Wayback|url=http://www.baltimoreravens.com/People/Front_Office.aspx |date=20090821225819 }} Baltimore Ravens</ref> <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.wsj.com/articles/sage-steele-of-nba-countdown-pumps-iron-in-a-group-1401747915|title=Sage Steele of 'NBA Countdown' Pumps Iron in a Group|first=Jen|author=Murphy|date=2 June 2014|accessdate=11 March 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170213111726/https://www.wsj.com/articles/sage-steele-of-nba-countdown-pumps-iron-in-a-group-1401747915|archivedate=13 February 2017}}</ref> Steele kazi yake ya kwanza ya utangazaji wa Televisheni ilikuwa katika kituo kijulikanacho kama ''WSBT-TV'', ''CBS''- huko ''[South Bend] Indiana'', kama mtayarishaji wa habari na mwandishi tangu mwaka [[1995]] hadi mwaka [[1997]]. == Viungo vya Nje == * {{IMDB name|2669558}} * {{Twitter|sagesteele}} ==Marejeo== {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Arusha Translation-a-thon]] [[Jamii:Waandishi wa habari]] [[Jamii:Waliozaliwa 1972]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanawake wa Marekani]] jt7v0oqs7mi9j4oola0ocktgjumy61f 0 136655 1607931 1599479 2026-10-14T03:21:06Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607931 wikitext text/x-wiki {{Infobox_Person | jina =Nancy Hicks Maynard | nchi =New York | majina_mengine = | picha =Nancy_Hicks_Maynard.jpg | ukubwawapicha = | maelezo_ya_picha = | jina_la_kuzaliwa = | tarehe_ya_kuzaliwa =1 Novemba 1946 | mahala_pa_kuzaliwa =Nancy Alene Hall | tarehe_ya_kufariki =21 Septemba 2008 | mahala_alipofia = | sababu_ya_kifariki = | anajulikana kwa = | kazi_yake = mwandishi wa habari | cheo = MWandishi | mshahara = | kipindi = | alitanguliwa_na = | akafuatiwa_na = | chama = | bodi = | dini = | ndoa = | rafiki = | watoto = | mahusiano = | tovuti = | maelezo = | mwajiri = | urefu = | uzito = }} '''Nancy Alene Hicks Maynard''' ([[1 Novemba]] [[1946]] - 21 Septemba [[2008]]) alikuwa mchapishaji wa [[Marekani]], [[mwandishi wa habari]], mmiliki wa zamani wa ''The Oakland Tribune'', na mwanzilishi mwenza wa [[:en:Robert_C._Maynard_Institute_for_Journalism_Education|Maynard Institute for Journalism Education]](Taasisi ya Uandishi wa Habari ya Maynard) . [[Mwanahabari|Alikuwa mwandishi]] wa kwanza mwanamke wa [[Wamarekani weusi|Kiafrika na Amerika wa]] ''[[The New York Times]]'', na wakati wa kifo chake, ''The Oakland Tribune'' ndilo gazeti pekee la kila siku la jiji ambalo lilikuwa linamilikiwa na Waamerika Weusi. ==marejeo== {{Reflist}} {{mbegu-mtu}} [[Jamii:Arts and Feminism 2023]] == Wasifu == === Maisha ya Awali === Maynard alizaliwa '''Nancy Alene Hall''' huko Harlem, [[New York|New York City]], kwa bassist wa [[jazz]] Alfred Hall na [[muuguzi]] Eve Keller, . Kwa mara ya kwanza Maynard alivutiwa na [[uandishi wa habari]], baada ya moto kuteketeza [[Shule ya msingi|shule]] ya msingi aliyowahi kusoma, hakufurahishwa na namna jamii yake ilivyoripotiwa na vyombo vya habari. Alisoma na kuhitimu Chuo Kikuu cha Long Island Brooklyn na kuhitimu digrii ya uandishi wa habari mnamo 1966. === Kazi === ==== ''The New York Times'' ==== Maynard alianza kazi yake ya uandishi wa habari kama msichana nakala na [[Mwanahabari|mwandishi wa habari]] wa ''New York Post''. Aliajiriwa na ''[[The New York Times]]'' mnamo Septemba 1968, akiwa na umri wa miaka 21. Mara moja, alipelekwa [[Brooklyn]] kusaidia kuandika juu ya mzozo wa ugatuzi wa shule ya Ocean Hill - Brownsville, ambayo ilileta mashtaka ya [[Ubaguzi wa rangi|ubaguzi]] wa rangi na chuki dhidi ya Wayahudi na kusababisha mgomo wa walimu wa jiji lote na kuanzishwa kwa wilaya mpya za shule katika jiji lote. Baada ya chini ya mwaka mmoja katika ''Times'', Maynard aliajiriwa kikamilifu kama mwandishi wa habari, na kuwa mwanamke wa kwanza mmarekani mweusi kufanya kazi kama mwandishi katika gazeti. Katika miaka yake michache ya kwanza katika ''The New York Times'', Maynard alishughulikia habari muhimu zinazohusiana maandamano ya asili (rangi) kama vile machafuko [[Chuo Kikuu cha Columbia|wanafunzi weusi wa Chuo Kikuu cha Columbia]] na Chuo Kikuu cha Cornell, na hafla muhimu za kisiasa kama kumbukumbu ya [[Robert Kennedy|Robert F. Kennedy]]. Baadaye aliandikia idara ya habari ya elimu na sayansi, haswa juu ya chanjo ya huduma ya afya. Mnamo 1973, alitumia mwezi mmoja nchini [[Jamhuri ya Watu wa China|China]] akichambua mfumo wake wa matibabu, pamoja na hadithi juu ya utumiaji wa tiba ya upasuaji katika [[Upasuaji|operesheni za upasuaji]]. Miongoni mwa mada zake zingine za habari zilikuwa mfumo wa matibabu, ufafanuzi wa habari za Apollo. === Maisha binafsi === Muda mfupi baada ya kuhitimu, Maynard aliolewa na Daniel D. Hicks, ambaye alipata nae na mtoto wake wa kwanza, David. Baada ya kifo cha Hicks mnamo 1974, aliolewa na Robert C. Maynard mnamo 1975 baada ya kukutana kwenye mkutano. Tayari alikuwa na binti, [[Dori J. Maynard|Dori]]. Kama wenzi wa ndoa, walipata na mtoto wao wa tatu, Alex. Maynard, ambaye alifanya nyumba yake na mshirika wake Jay T. Harris huko [[Santa Monica, California]], alikufa katika Kituo cha Tiba cha UCLA huko [[Los Angeles]] mnamo 2008 akiwa na umri wa miaka 61 baada ya kuugua kwa muda mrefu. == Bibliografia == * {{Rejea kitabu|title=Managing the Future of News and Information|publisher=Freedom Forum Media Studies Center|year=1994|edition=First|location=New York|oclc=33996966}} * {{Rejea kitabu|title=Mega Media: How Market Forces Are Transforming News|url=https://archive.org/details/megamediahowmark0000mayn|publisher=Maynard Partners Inc.|year=2000|isbn=0-9701292-0-3|edition=First|location=New York}} == Marejeo == {{Reflist}} {{mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliofariki 2008]] [[Jamii:Waliozaliwa 1947]] [[Jamii:Arusha Translation-a-thon]] [[Jamii:Pages with unreviewed translations]] lko8f1q5ki49rt9kdqwsipknj0t6ru0 0 136667 1607723 1599480 2026-10-14T02:56:50Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607723 wikitext text/x-wiki '''Leïla Marouane '''(alizaliwa [[mwaka]] [[1960]] katika nchini ya [[Tunisia]]) ni [[Mwandishi wa habari]] na Mwandishi wa [[riwaya]] zilizopokea [[tuzo]] mbalimbali katika [[fasihi]] ya [[Kifaransa]].Jina lake kamili ni ''Leyla Zineb Mechentel''. == Wasifu == Leyla alizaliwa nchini [[Tunisia]] mnamo mwaka [[1960]] katika [[mji]] wa Djerba, kisha [[familia]] yake ilihamia katika mji wa Biskra, familia yake iliishi hapo kwa muda hadi Leila alipofikisha umri wa miaka sita,Leila alihamia nchini [[Aljeria]] na baadae [[Ufaransa]] mwaka [[1991]].<ref name=":0">{{Rejea tovuti|title = Algerian Author Leila Marouane On Religion, Politics and Writing|url = http://www.africabookclub.com/?p=9100|website = Africa Book Club|access-date = 2016-01-18|language = en-US}}</ref> Alianza kuwa muandishi wa habari akiwa [[Aljeria]] akiandika makala na habari za kisiasa katika magazeti,alisoma katika [[chuo kikuu]] cha ''Paris 8 University'' hadi alipomaliza shahada yake ya [[uandishi]],[[Kitabu]] chake cha ''La fille de la Casbah'' (katika Kiingereza ''The Daughter of the Kasbah'') kilichapishwa na ''Éditions Julliard'' mwaka [[1996]] tangu wakati huo amechapisha vitabu mbalimbali vya riwaya, kitabu chake cha kwanza kutafsiriwa katikia [[Lugha ya Kiingereza]] kilitoka mwaka [[1998]].<ref name=":1">{{Rejea tovuti|title = "The Sexual Life of an Islamist in Paris" by Leïla Marouane|url = http://www.wordswithoutborders.org/dispatches/article/the-sexual-life-of-an-islamist-in-paris-by-leila-marouane|website = Words Without Borders|access-date = 2016-01-18}}</ref> Marouane ni muanzilishi wa '' La Boutique'' iliyoanzishwa mwaka [[1996]], ikiwa ni asasi iliyolenga kuendeleza na kukuza [[sanaa]] ya uandishi pamoja na kutangaza [[lugha ya Kifaransa]] na kingereza. ==Marejeo== {{Reflist}} {{Mbegu-mwandishi}} [[Jamii:Waliozaliwa 1960]] [[Jamii:Arusha Translation-a-thon]] [[Jamii:Arts and Feminism 2023]] tlrof9xnl9nbijruzh8zofwcfto2i45 0 136705 1607702 1522902 2026-10-14T02:55:45Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607702 wikitext text/x-wiki '''Olympe Bhêly-Quénum''' (alizaliwa [[20 Septemba]] [[1928]]) ni [[mwandishi]], [[Mwanahabari|mwandishi wa habari]] na mhariri wa majarida wa [[Benin]]. Yeye ni mpwa wa [[anthropolojia|mwanaanthropolojia]] Maximilien Quenum-Possy-Berry. <ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=0yGPTsRubWEC&pg=PA303|title=Historical Dictionary of Benin|last=Houngnikpo|first=Mathurin C.|last2=Decalo|first2=Samuel|date=2013|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0810871717|page=303|access-date=28 July 2015}}</ref> Mzaliwa wa Ouidah, [[Benin]] (zamani Dahomey), Bhêly-Quénum alipata elimu yake ya msingi huko Benin kutoka 1938 hadi 1944, baada ya hapo alisafiri katika nchi yake ya asili, [[Nigeria]], nchi ya bibi ya mama yake, na [[Ghana]], ambapo alijifunza Kiingereza. <ref name="authorwebsite">{{Rejea tovuti|url=http://www.obhelyquenum.com/biographie/authors-biography.html|title=Olympe Bhely Quenum|author=Caillet|first=Robert|work=www.obhelyquenum.com|accessdate=2018-08-09|archivedate=2011-04-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110423112039/http://www.obhelyquenum.com/biographie/authors-biography.html}}</ref> Mnamo 1948 alikwenda Ufaransa na akaanza masomo yake ya sekondari katika Chuo cha Littré, huko Avranches, Normandy (Manche). Alifanya kazi kama mwalimu akisomea kuwa mwanadiplomasia, kabla ya kuanza uandishi wa habari. Alikuwa Mhariri Mkuu na kisha Mkurugenzi wa jarida la Kiafrika lililoitwa ''La Vie Africaine'' hadi 1964. Baadaye alijiunga na [[UNESCO]] huko Paris. Yeye ndiye mwandishi wa kazi kadhaa za uwongo zilizochapishwa kwa Kifaransa. Alishinda tuzo ya Grand prix littéraire d'Afrique kwa ''Le Chant du lac'' mwaka 1966. Riwaya yake ya kwanza ya ''Un Piège Sans Fin'' (1960) ilitafsiriwa kwa Kiingereza kama ''Snares Without End'' (Longman, 1981) na imekuwa ikiitwa "janga lisiloweza kusumbuliwa". <ref>[[Stewart Brown]], ''Writers From Africa'', London: Book Trust, 1989, p. 10.</ref> == Kazi == * ''Un Piège Sans Fin'' (Hisa, 1960; 1978). Ilitafsiriwa na Dorothy S. Blair kama ''Mitego isiyo na mwisho'' (Longman, 1981) * ''Le Chant du lac'' (Matoleo ya Présence Africaine) * ''Liaison d'un été et autres kumbukumbu'' ([[1968]]) * ''L'initié'' ([[1979]]) * ''Les Mille Haches'' ([[1981]]) * ''Les Francs-Maçons'' ([[1997]]) * ''La naissance d'Abikou'' ("kuzaliwa kwa Abikou", [[1998]]) == Kusoma zaidi == * Willfried Feuser, "Uwakilishi wa utoto katika kazi za Olympe Bhely-Quenum", ''Présence Africaine'', no. 155, 1 semestre 1997. == Marejeo == {{reflist}} {{mbegu-mwandishi}} [[Jamii:Waliozaliwa 1928]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Arusha Translation-a-thon]] [[Jamii:Pages with unreviewed translations]] lberxg43k0zunk04q0rxtspitgfyqxu 0 137240 1607807 1577041 2026-10-14T03:14:46Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607807 wikitext text/x-wiki [[File:منارة سيدي خريبيش - panoramio.jpg|thumb| Mnara wa taa wa Benghazi ]] [[Faili:Italian Lighthouse - Benghazi.jpg|thumb|Mnara wa taa wa Benghazi uliojengwa mnamo mwaka 1922]] '''Mnara wa Taa wa Benghazi''' ni [[mnara wa taa]] unaotumika na unapatikana katika pwani ya nchini [[Libya]] ndani ya kitongoji cha eneo la Sidi Khrebish huko [[Benghazi]].<ref name=wol>{{Rejea tovuti|url=https://www.lightphotos.net/photos/displayimage.php?album=111&pid=8107|title=Libya - Benghazi Lighthouse - World of Lighthouses|website=www.lightphotos.net}}</ref> Namba yake ya NGA ni 21508 == Historia == Mnara huu wa taa ulijengwa mnamo mwaka [[1922]] wakati wa [[ukoloni]] wa [[Italia]] huko [[Libya]] na ulizinduliwa mnamo mwaka [[1928]], ni moja wapo ya alama za zamani na maarufu za kihistoria za [[Benghazi]]. Pamoja na kuongoza meli, ulitumika pia kama mnara wa maji. Mnara huu wa taa unaurefu wa mita 22 (72 futi) naurefu wamita 41 (135 futi). Taa hii inaanuwai ya 17 (nautical mile).<ref name=wol/> Mnara wa taa ulipata uharibifu wakati wa Vita vya dunia vya pili, lakini uliharibiwa vibaya zaidi hivi karibuni katika vita vya wenyewe kwa wenyewe vya Libya. Baadhi ya wapinzani (Waisilamu) wa kamanda wa jeshi Khalifa Hafter walijificha katika mnara wa taa, na baadaye walitumia kuzika wafu wao karibia 200 . Mashambulio ya angani yaligonga chumba cha juu na kuitoa taa iliyoanguka lakini haikuharibiwa. Mnamo mwaka [[2014]], saa ya kipenyo cha mita 5 katika rangi ya bendera ya kitaifa iliingizwa upande wa baharini wa taa, mchango kutoka kwa mfanyabiashara Abubakr Sheikh,<ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.libyaherald.com/2014/02/18/benghazi-lighthouse-sets-the-time-for-locals/|title=Benghazi lighthouse sets the time for locals|website=Libya Herald|accessdate=2021-06-06|archive-date=2021-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606121954/https://www.libyaherald.com/2014/02/18/benghazi-lighthouse-sets-the-time-for-locals/|url-status=dead}}</ref> licha ya upinzani kutoka kwa jamii ya usanifu.<ref>{{Rejea tovuti|url=http://en.minbarlibya.org/2019/02/07/streets-and-statues-political-symbolism-in-benghazi/|title=Streets and Statues: Political Symbolism in Benghazi – Libya Tribune|accessdate=2021-06-06|archive-date=2021-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606121953/http://en.minbarlibya.org/2019/02/07/streets-and-statues-political-symbolism-in-benghazi/|url-status=dead}}</ref> ==Ukarabati== Mradi wa ukarabati uliotangazwa mnamo mwaka [[2019]] ulikusudia kurudisha mnara wa taa katika hali yake ya asili, na ulikadiriwa kuchukua miezi 13 hadi 17. Mradi huo ulianzishwa na kufadhiliwa na mamlaka ya mitaa ya Benghazi, ambayo ni sehemu ya serikali ya mpito ya mashariki ya [[Libya]], inayoongozwa na Abdullah al-Thinni.<ref>[https://reuters.screenocean.com/record/1424416 War-damaged Benghazi lighthouse undergoes restoration | Reuters Archive Licensing<!-- Bot generated title -->]</ref> == Marejeo == {{reflist}} {{Mbegu}} [[Jamii:Africa Wiki Challenge Arusha]] [[Jamii: Mnara wa Taa nchini Libya]] hq4bb1gnz6szwd6w3s8d8fkjnolultz 0 137452 1607993 1170970 2026-10-14T03:41:17Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607993 wikitext text/x-wiki '''Uwanja wa michezo wa Potgietersrus Rugby''' ni uwanja wa mchezo wa raga(rugby) unao patikana uko [[Johannesburg]], [[Afrika Kusini]]. Unachukua takribani watu 4,000. Siku za nyuma ulitumika kama uwanja wa nyumbani wa timu ya mpira ya ''Katlehong City'',lakini baada ya klabu iyo kushuka daraja mwaka [[2002]], walihamisha uwanja wao wa nyumbani kwenda ''Free State'' jimbo la Afrika Kusini. Tangu wakati huo, uwanja huo umetumika zaidi kwa michezo ya Rugby huko Johannesburg. ==Marejeo== {{mbegu-michezo}} [[Jamii:Africa Wiki Challenge Arusha]] [[Jamii:Viwanja vya michezo Afrika Kusini]] 1phm65diccep1db08cg6hoo9mc8702e 0 137652 1607909 1173851 2026-10-14T03:19:57Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607909 wikitext text/x-wiki '''Uwanja wa michezo wa Galeshewe''' ni uwanja wa [[michezo]] uliokuwa ukijulikana kama Uwanja wa michezo wa mfalme George, ni uwanja wenye matumizi mbalimbali unaopatikana Galeshewe katika kitongoji cha Kimberley,nchini [[Afrika Kusini]]. Mara nyingi uwanja huu umekuwa ukitumiwa hasa katika mechi za [[mpira wa miguu]], na pia ni uwanja wa nyumbani wa [[klabu]] mbili za mpira wa miguu, Real Madrid ya Afrika Kusini na (Steach United) ambapo zote zilishindana katika Ligi ya [[Vodacom]]. {{Reflist}} {{Mbegu-michezo}} [[Jamii:Viwanja vya michezo Afrika Kusini]] [[Category:Africa Wiki Challenge Arusha]] mtjl38sviostm3sx70skosbyua8rn85 0 138391 1607549 1606773 2026-10-13T18:12:21Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1607549 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization|name=Tanzania Environmental Conservation Society|leader_name=[[Isdory Tarimo]]|[[Jiografia]]=[[Afrika ya Mashariki]]|huduma=Tafiti, Miradi Shamba, Ushauri|makaomakuu=[[Arusha]]<br>[[Kilimanjaro]]|nchi=[[Tanzania]]|leader_title=[[Mkurugenzi Mtendaji]]|native_name=Tanzania Environmental Conservation Society ([[English language|Kiingereza]])|[[Mwanzilishi]]=[[Isdory Tarimo]], [[Irene Tarimo]]|founded_area=[[Kilimanjaro]]|founded_date=1998<br />(Kazi rasmi mwaka 1999)|registration_id=Namba SA.9735<br>(Imetolewa na Msajili wa Vyama Tanzania)|tax_id=132-123-942<br>(Issued by [[Kodi ya mapato Tanzania|TRA]])|aina=[[Shirika lisilo la kiserikali]]|logo=|majina_mengine=TECOSO Tanzania|homepage=[https://tecosotanzania.weebly.com/ Tecoso Tovuti]}} '''Tanzania Environmental Conservation Society,''' pia inajulikana kama '''TECOSO Tanzania,''' ni [[Shirika Lisilo la Kiserikali|Shirika lisilo la kiserikali]] limeanzishwa mwaka [[1998]] na kusajiliwa tarehe [[11 Februari]], [[1999]] chini ya Sheria ya Vyama CAP.337 RE2002 kutoka Vyama (Maombi ya Usajili) Kanuni za 1954. <ref>{{Rejea tovuti|url=https://tecosotanzania.weebly.com/|title=Wasifu wa karibu wa TECOSO Tanzania|work=Weebly|accessdate=16 Aprili 2021}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Mtazamo wake ni [[Hifadhi ya mazingira|ulinzi wa Mazingira]] na [[Uhifadhi wa makazi|uhifadhi wa makazi ya viumbe hai]], kukuza njia jumuishi ambayo inajumuisha [[Maendeleo ya Jamii|maendeleo ya jamii]], [[elimu ya mazingira]], [[uhifadhi wa asili]] na [[Utalii]] hasa wa ekolojia . Shirika pia ni asasi inayosaidia katika kushirikiana na kufanya miradi ya kitafiti, mafunzo ya kiuongozi, [[Elimu ya ufundi|elimu ya ufundi stadi]] ambayo inazingatia usawa wa kijinsia. <ref>{{Rejea tovuti|url=https://tecosotanzania.weebly.com/about.html|title=Taarifa kuhusu Jumuiya ya Uhifadhi wa Mazingira Tanzania|work=Weebly|date=16 Aprili 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210806123039/https://tecosotanzania.weebly.com/about.html|archivedate=2021-08-06|accessdate=2021-06-18|url-status=dead}}</ref> == Mbinu ya uhifadhi == TECOSO Tanzania pia inadumisha mtandao baina ya mabara kwa kubadilishana habari na kujenga uwezo wa juhudi za uhifadhi. Inafanya kazi na washirika tofauti, pamoja na taasisi za serikali au vyama, watafiti, taasisi za ujifunzaji za ndani na za kimataifa, vyuo vikuu na NGO zingine. <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.cfc.umt.edu/grad/icd/files/eaokal_thesis.pdf|title=Miradi ya Wasomi wa kujifunza na TECOSO|accessdate=16 Aprili 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201225100113/https://www.cfc.umt.edu//grad/icd/files/eaokal_thesis.pdf|archivedate=16 Aprili 2021}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|url=https://academicarchive.snhu.edu/bitstream/handle/10474/544/sced2007mwanga.pdf?sequence=1&isAllowed=y|title=Ushirikiano wa TECOSO katika tafiti na Taasisi na Mashirika mengine|work=Southern New Hampshire University}}</ref> Shughuli nyingi za shirika hufanywa katika [[Mkoa wa Arusha]], [[Mkoa wa Manyara]], [[Dar es Salaam]], na [[Mkoa wa Kilimanjaro]] . <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.cfc.umt.edu/grad/icd/files/eaokal_thesis.pdf|title=Ushirikiano wa TECOSO na Watafiti wa miradi ya shamba|work=University of Montana|accessdate=2021-06-18|archivedate=2020-12-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201225100113/https://www.cfc.umt.edu//grad/icd/files/eaokal_thesis.pdf}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.suaire.sua.ac.tz/bitstream/handle/123456789/193/CELLINEA%20LUCAS%20MONGO%20-%202007.pdf?sequence=1&isAllowed=y|title=Ushirikiano wa TECOSO na Watafiti katika kurudisha mazingira ya asili|work=Sokoine University of Agriculture|accessdate=2021-06-18|archivedate=2021-05-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210523135537/http://www.suaire.sua.ac.tz/bitstream/handle/123456789/193/CELLINEA%20LUCAS%20MONGO%20-%202007.pdf?sequence=1&isAllowed=y}}</ref> == Angalia pia == * [[Ziwa Chala]] * [[Kilimanjaro (Volkeno)|Mlima Kilimanjaro]] == Viungo vya nje == * [https://tecosotanzania.weebly.com/ Tovuti ya TECOSO] {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Marejeo == {{marejeo}} {{mbegu}} [[Jamii:Mashirika ya Tanzania]] bipx8cxic0om403obqc73hg1wslzreq 0 138396 1607602 1522795 2026-10-14T02:39:34Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607602 wikitext text/x-wiki [[File:Andrea-Benetti.jpg|thumb|right|Andrea Benetti.]] '''Andrea Benetti''' (alizaliwa [[Bologna]], [[1964]]) ni [[mchoraji]], [[mpiga picha]] na [[mbunifu]] wa [[Italia]]<ref>{{Cite web|url=https://bologna.repubblica.it/cronaca/2013/04/12/news/andrea_benetti_e_la_sua_arte_neorupestre-56465622/|title=Andrea Benetti and his Neo-Cave Art|date=April 12, 2013|website=la Repubblica}}</ref>. ==Sanaa yake== Mnamo [[2006]] aliandika Ilani ya Sanaa ya Pango ya Neo, ambayo aliiwasilisha katika Tamasha la 53 la Venice la Sanaa mnamo 2009. <ref>{{Cite web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/andrea-benetti|title=Benetti, Andrea in the Treccani Encyclopedia|website=www.treccani.it}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://museomacia.org/collezione-permanente-arte-contemporanea-italiana/andrea-benetti-arte-contemporanea.html|title=Andrea Benetti in the MACIA Museum|website=museomacia.org|accessdate=2021-06-19|archive-date=2021-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210629192537/https://museomacia.org/collezione-permanente-arte-contemporanea-italiana/andrea-benetti-arte-contemporanea.html|url-status=dead}}</ref> [[Sanaa]] yake inaongozwa na kumbukumbu ya aina za sanaa za kwanza zilizotengenezwa na watu wa [[historia ya awali]]. Kutoka [[michoro ya miambani]], Benetti amekopa [[mitindo]], akiunda kazi zilizojaa [[michoro]] ya [[wanyama]] na [[binadamu]], [[Umbo|maumbo]] ya [[Jiometri|kijiometri]] na maumbo ya kufikirika, na uwanja wa rangi, kana kwamba ni kuunda daraja la maadili na falsafa kati ya historia na enzi, umesisitizwa na 'utumiaji wa rangi ya mboga na mbinu kama vile bas-relief na [[graffiti]]. <ref>[https://www.treccani.it/enciclopedia/andrea-benetti Taken from the Treccani Encyclopedia]</ref> Kazi zake ziko katika makusanyo makuu ya sanaa ya kitaifa na ya nje (kama vile ya [[Umoja wa Mataifa]], [[Vatikani]] na [[Quirinale]]), <ref>{{Cite web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/andrea-benetti|title=Benetti, Andrea nell'Enciclopedia Treccani|website=www.treccani.it}}</ref> kati ya maonyesho yake ya hivi karibuni ni "Rangi na sauti za asili" (Bologna, Palazzo D 'Accursio, 2013), <ref>{{Cite web|url=https://www.lastampa.it/cultura/2013/03/20/news/colori-e-suoni-delle-origini-1.36113830|title=Colors and sounds of the origins|date=March 20, 2013|website=lastampa.it}}</ref> "VR60768 · anthropomorphic figure" (Roma, Chemba ya Manaibu, 2015), <ref>{{Cite web|url=http://www.camera.it/leg17/browse/1131?shadow_comunicatostampa=9016|title=Thursday inauguration of Andrea Benetti's exhibition at the Chamber of Deputies|website=Camera dei Deputati}}</ref> "Pater Luminium" (Gallipoli, Jumba la kumbukumbu la Civic, 2017) na "Nyuso dhidi ya vurugu" (Bologna, Palazzo D'Accursio, 2017). <ref>{{Cite web|url=http://www.comune.bologna.it/news/volti-contro-la-violenza-mostra-fotografica-di-andrea-benetti-palazzo-daccursio|title="Faces against violence", photographic exhibition by Andrea Benetti at Palazzo d'Accursio|website=www.comune.bologna.it}}</ref> Mnamo 2020 msanii huyo alipewa tuzo ya "Nettuno Prize" ya jiji la Bologna.<ref>{{Cite web|url=https://bologna.repubblica.it/cronaca/2020/10/21/news/il_lions_da_il_suo_nettuno_d_oro_a_andrea_benetti-271320159/|title=Il "Golden Neptune" awarded to Andrea Benetti|date=October 21, 2020|website=la Repubblica}}</ref> == Makumbusho na makusanyo == [[File:Papa-opera-andrea-benetti.jpg|right|thumb|Vaticano, 28/11/12 - Kazi ya Benetti inayoitwa "Homage to Karol Wojtyla" ikitolewa kwa Papa Benedict XVI.]] Makumbusho ya binafsi na taasisi na makusanyo ya sanaa, ambayo yamepata kazi za Andrea Benetti * Mkusanyiko wa Sanaa wa Umoja wa Mataifa (New York, Marekani) <ref>{{Cite web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/andrea-benetti|title=Benetti, Benetti, Andrea in the Treccani Encyclopedia|website=www.treccani.it}}</ref> * Mkusanyiko wa Sanaa ya Vatican (Città del Vaticano) <ref>{{Cite web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/andrea-benetti|title=Andrea Benetti nell'Enciclopedia Treccani|website=www.treccani.it}}</ref> * MACIA - Makumbusho ya Sanaa ya Kisasa ya Kiitaliano Nchini Amerika (San Jose - Kosta Rika ] <ref>{{Cite web|url=http://www.museomacia.org/collezione-permanente-arte-contemporanea-italiana/andrea-benetti-arte-contemporanea.html|title=Andrea Benetti in the MACIA Museum Collection|website=www.museomacia.org|accessdate=2021-06-19|archive-date=2021-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210629192537/https://museomacia.org/collezione-permanente-arte-contemporanea-italiana/andrea-benetti-arte-contemporanea.html|url-status=dead}}</ref> * Ukusanyaji wa Sanaa ya Quirinal Pres Urais wa Italia wa Jamhuri ∙ (Roma - Italia) <ref>{{Cite web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/andrea-benetti|title=Benetti, Andrea nell'Enciclopedia Treccani|website=www.treccani.it}}</ref> * Palazzo Montecitorio Parliament Bunge la Italia ∙ Chumba cha Wawakilishi (Roma - Italia) <ref>{{Cite web |url=https://www.myluxury.it/articolo/l-arte-che-va-di-moda-il-gusto-neorupestre-di-andrea-benetti/40475/ |title="My Luxury" The online magazine |accessdate=2021-06-19 |archivedate=2021-05-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210515175928/https://www.myluxury.it/articolo/l-arte-che-va-di-moda-il-gusto-neorupestre-di-andrea-benetti/40475/ }}</ref> * Mkusanyiko wa Sanaa wa Chuo Kikuu cha Ferrara (Ferrara - Italia) <ref>{{Cite web|url=http://www.unife.it/sma/it/le-mostre/archivio-delle-mostre/2016/andrea-benetti-prehistoria-contemporanea/andrea-benetti-prehistoria-contemporanea|title=Andrea Benetti - preHISTORIA CONTEMPORANEA — Sistema museale di ateneo|website=www.unife.it}}</ref> * Ukusanyaji wa Sanaa ya Chuo Kikuu cha Bari (Bari - Italia) <ref>[https://www.uniba.it/eventi-alluniversita/anno-2014/andrea-benetti-colori-e-suoni-delle-origini The site of the University of Bari]</ref> * Makumbusho ya Mambo ∙ Sanaa ya Kisasa Bologna (Bologna - Italia) <ref>{{Cite web|url=http://www.mambo-bologna.org/en/archivio/collezionecontemporanea/opera-1121/|title=Fior di Loto - Mambo Museum|website=www.mambo-bologna.org|accessdate=2021-06-19|archive-date=2020-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923063455/http://www.mambo-bologna.org/en/archivio/collezionecontemporanea/opera-1121/|url-status=dead}}</ref> * Makumbusho ∙ Makumbusho ya Sanaa ya Kisasa Na ya Kisasa Bolzano (Bolzano - Italia) <ref>{{Cite web|url=https://www.museion.it/scheda-opere/?id_oggetto=30009914|title=The work on the Museion Museum website|accessdate=2021-06-19|archivedate=2021-05-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210510093910/https://www.museion.it/scheda-opere/?id_oggetto=30009914}}</ref> * CAMeC - Camec c Kituo cha Sanaa ya Kisasa na ya Kisasa - (La Spezia - Italia) <ref>{{Cite web|url=https://vimeo.com/172109657|title=Omaggio alla Pittura Rupestre di Andrea Benetti|via=vimeo.com}}</ref> * Jumba la kumbukumbu la FP Michetti (Francavilla al Mare - Italia) <ref>{{Cite web|url=https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2010/08/18/quelle-pitture-neorupestri-di-andrea-benetti.html|title=Quelle pitture neorupestri di Andrea Benetti - La Repubblica News|website=Archivio - la Repubblica.it}}</ref> * Makumbusho ya Sanaa ya Kisasa ya Osvaldo Licini (Ascoli Piceno - Italia) <ref>{{Cite web|url=https://www.picenooggi.it/2013/08/26/19640/lartista-andrea-benetti-ad-ascoli-per-far-vivere-il-travertino/|title=Andrea Benetti in Ascoli to bring travertine to life|date=August 26, 2013|website=Piceno Oggi}}</ref> * Manispaa ya Ukusanyaji wa Sanaa ya Lecce (Lecce - Italia) <ref>{{Cite web|url=http://www.mustlecce.it/it/news-ed-eventi/item/606-andrea-benetti-%E2%80%9Castrattismo-delle-origini%E2%80%9D|title=Must Museum - ANDREA BENETTI "Abstract art of the origins"|website=www.mustlecce.it|accessdate=2021-06-19|archive-date=2021-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210523110104/http://www.mustlecce.it/it/news-ed-eventi/item/606-andrea-benetti-%E2%80%9Castrattismo-delle-origini%E2%80%9D|url-status=dead}}</ref> ==Tanbihi== {{reflist}} == Marejeo == * K. H. Keller, G. Rossi, R. Sabatelli: ''Andrea Benetti and Lanfranco Di Rico - September 2001'', Johns Hopkins University, Bologna, 2008, 12 σελίδες<ref>{{Cite web|title=Andrea Benetti|url=https://joseartgallery.com/artists/Andrea_Benetti/|website=joseartgallery.com}}</ref> * Various authors: ''Arte e cultura - Un ponte tra Italia e Costa Rica'', I.I.L.A., San Josè, 2008, 98 σελίδες<ref>{{Cite web |url=https://gregorio-rossi.it/pubblicazioni/arte-cultura-ponte-italia-costa_rica |title=The Gregorio Rossi website |accessdate=2021-06-19 |archive-date=2021-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211226134340/https://gregorio-rossi.it/pubblicazioni/arte-cultura-ponte-italia-costa_rica |url-status=dead }}</ref> * Various authors: ''Natura e sogni - Catalogo del Padiglione della 53. Biennale di Venezia'', Umberto Allemandi & C., Venice, 2009, 98 σελίδες<ref>{{Cite web |url=https://gregorio-rossi.it/pubblicazioni/53.-espo-internazionale-darte-biennale-di-venezia |title=The Gregorio Rossi website |accessdate=2021-06-19 |archive-date=2021-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210518152540/https://gregorio-rossi.it/pubblicazioni/53.-espo-internazionale-darte-biennale-di-venezia |url-status=dead }}</ref> * Various authors: ''Esplorazione inconsueta all'interno della velocità'', Bologna, 2009, 104 σελίδες<ref>{{Cite web|title=Esplorazione inconsueta all'interno della velocità &#124; MACIA|url=https://museomacia.org/arte-contemporanea-italiana-bibliografia-libri-e-cataloghi/velocita-arte-contemporanea.html|website=museomacia.org|accessdate=2021-06-19|archive-date=2021-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20211226134434/https://museomacia.org/arte-contemporanea-italiana-bibliografia-libri-e-cataloghi/velocita-arte-contemporanea.html|url-status=dead}}</ref> * Andrea Benetti, Gregorio Rossi: ''Il Manifesto dell'Arte Neorupestre'', Umberto Allemandi & C., Venice, 2009, 18 σελίδες<ref>{{Cite web|title=Manifesto dell'Arte Neorupestre di Andrea Benetti &#124; MACIA|url=https://museomacia.org/arte-contemporanea-italiana-bibliografia-libri-e-cataloghi/manifesto_arte_neorupestre.html|website=museomacia.org|accessdate=2021-06-19|archive-date=2021-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20211226134444/https://museomacia.org/arte-contemporanea-italiana-bibliografia-libri-e-cataloghi/manifesto_arte_neorupestre.html|url-status=dead}}</ref> * Carlo Fabrizio Carli: ''Diorama Italiano - 61º Premio Michetti'', Vallecchi, Francavilla a Mare, 2010, 202 σελίδες<ref>{{Cite web|title=Francavilla al Mare (CH), 24 luglio – 31 agosto 2010 LXI Premio Michetti - Arte e Ambiente|url=https://www.giulianovanews.it/2010/07/francavilla-al-mare-ch-24-luglio-–-31-agosto-2010-lxi-premio-michetti-arte-e-ambiente/|date=July 20, 2010|website=GiulianovaNews}}</ref> * C. Parisot, P. Pensosi: ''Portraits d'Artistes'', Edizioni Casa Modigliani, Roma, 2010, 72 σελίδες * Simona Gavioli: ''Andrea Benetti - B. P. Before Present'', Media Brain, Bologna, 2009, 52 σελίδες<ref>{{Cite web|title=EVENTO – Mostra di Andrea Benetti|url=https://robertafilippi.wordpress.com/2011/05/01/mostra_benetti/|date=May 1, 2011}}</ref> * Various authors: ''Andrea Benetti - La pittura Neorupestre'', Comune di Castellana Grotte, Castellana Grotte, 2011, 58 σελίδες<ref>{{Cite web|title=Castellana, grotte come caverne la pittura torna alle origini - Bari - Repubblica.it|url=http://bari.repubblica.it/cronaca/2011/09/07/foto/la_pittura_torna_alle_origini_i_lavori_di_binetti_nelle_grotte-21358167/|website=Bari - La Repubblica}}</ref> * D. Iacuaniello, C. Parisot, G. Rossi: ''M173 - Tracce apocrife'', Istituto Europeo Pegaso, Rome, 2012, 70 σελίδες<ref>{{Cite web|title=Andrea Benetti: M173 - Tracce apocrife nell'arte contemporanea|url=https://issuu.com/andreabenetti/docs/arte_italiana_contemporanea-pittura|website=Issuu|accessdate=2021-06-19|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305060247/https://issuu.com/andreabenetti/docs/arte_italiana_contemporanea-pittura|url-status=dead}}</ref> * G. Rossi, D. Scarfì: ''Il simbolismo nella pittura Neorupestre'', Mediabrain, Syracuse, 2012, 88 σελίδες<ref>{{Cite web|title=Siracusa ospiterà la pittura Neorupestre di Andrea Benetti, già presentata anche alla 53° Biennale di Venezia|url=https://www.siracusanews.it/siracusa-ospitera-la-pittura-neorupestre-di-andrea-benetti-gia-presentata-anche-alla-53-biennale-di-venezia/|date=August 23, 2012|website=Siracusa News}}</ref> * Andrea Benetti, Silvia Grandi: ''Colori e suoni delle origini'', Qudulibri, Bologna, 2013, 86 σελίδες<ref>[https://www.lafeltrinelli.it/libri/andrea-benetti/colori-e-suoni-origini-ediz/9788890851308</ref> * Andrea Benetti, Stefano Papetti: ''Dalla roccia alla tela - Il travertino nella pittura Neorupestre'', Qudulibri, Ascoli P., 2014, 54 σελίδες<ref>{{Cite web|title=ANDREA BENETTI - Dalla roccia alla tela - Il travertino nella pittura Neorupestre|url=https://issuu.com/andreabenetti/docs/arte-pittura-contemporanea-ascoli|website=Issuu|accessdate=2021-06-19|archive-date=2021-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20211226134343/https://issuu.com/andreabenetti/docs/arte-pittura-contemporanea-ascoli|url-status=dead}}</ref> * A. Benetti, S. Cassano, D. Coppola, A. F. Uricchio: ''Colori e suoni delle Origini'', Qudulibri, Bari, 2014, 58 σελίδες<ref>{{Cite web|title=Catalogo di arte contemporanea (pittura) di Andrea Benetti - Università degli Studi di Bari|url=https://issuu.com/andreabenetti/docs/cat-arte-pittura-contemporanea-bari|website=Issuu|accessdate=2021-06-19|archive-date=2021-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20211226134341/https://issuu.com/andreabenetti/docs/cat-arte-pittura-contemporanea-bari|url-status=dead}}</ref> * Andrea Benetti, Silvia Grandi: ''Il colore della luce'', Qudulibri, Bologna, 2014, 56 σελίδες<ref>[https://www.lafeltrinelli.it/libri/andrea-benetti/colori-e-suoni-origini-ediz/9788890851308 Feltrinelli editions]</ref> * A. Benetti, S. Grandi, M. Peresani, M. Romandini, G. Virelli: ''VR60768 - anthropomorphic figure'', Qudulibri, Rome, 2015, 80 σελίδες<ref>{{Cite web |url=https://issuu.com/andreabenetti/docs/arte-contemporanea-camera-deputati_ |title=The exhibition catalog |accessdate=2021-06-19 |archive-date=2021-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211226134348/https://issuu.com/andreabenetti/docs/arte-contemporanea-camera-deputati_ |url-status=dead }}</ref> * Andrea Benetti, Toti Carpentieri: ''Astrattismo delle origini'', Qudulibri, Lecce, 2015, 60 σελίδες<ref>{{Cite web|title=Astrattismo delle origini - Andrea Benetti - Lecce, Castello Carlo V|url=https://issuu.com/andreabenetti/docs/arte-contemporanea-lecce_pittura|website=Issuu|accessdate=2021-06-19|archive-date=2021-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20211226134346/https://issuu.com/andreabenetti/docs/arte-contemporanea-lecce_pittura|url-status=dead}}</ref> * Various authors: ''Arte Neorupestre'', Monograph, Qudulibri, Bologna, 2015, 208 σελίδες<ref>{{Cite web |url=https://www.puntoeinaudibrescia.it/scheda-libro/andrea-benetti/andrea-benetti-arte-neorupestre-ediz-italiana-e-inglese-9788890851315-2291565.html |title=Einaudi Editions |accessdate=2021-06-19 |archive-date=2021-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210514164414/https://www.puntoeinaudibrescia.it/scheda-libro/andrea-benetti/andrea-benetti-arte-neorupestre-ediz-italiana-e-inglese-9788890851315-2291565.html |url-status=dead }}</ref> * Andrea Benetti, Fiorenzo Facchini, Fernando Lanzi, Gioia Lanzi: ''Signum Crucis'', Qudulibri, Bologna, 2016, 42 σελίδες<ref>{{Cite web|title=Signum crucis. Ediz. multilingue - Andrea Benetti - Libro - Mondadori Store|url=https://www.libreriarizzoli.it/Signum-crucis-Ediz-Andrea-Benetti/eai978889900715/|website=www.libreriarizzoli.it|accessdate=2021-06-19|archive-date=2021-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20211226134450/https://www.libreriarizzoli.it/Signum-crucis-Ediz-Andrea-Benetti/eai978889900715/|url-status=dead}}</ref> * A. Benetti - P. Fameli - A. Fiorillo - F. Fontana - M. Peresani - M. Romandini - I. Schipani - U. T. Hohenstein: "preHISTORIA CONTEMPORANEA" Qudulibri, Ferrara, 2016, 64 σελίδες<ref>{{Cite web|title=Libro PreHistoria contemporanea. Ediz. illustrata - A. Benetti - Qudulibri &#124; LaFeltrinelli|url=https://www.lafeltrinelli.it/libri/andrea-benetti/prehistoria-contemporanea-ediz-illustrata/9788899007188|website=www.lafeltrinelli.it}}</ref> * A. Benetti - P. Fameli - A. Marrone - M. Ratti: "Omaggio alla pittura Rupestre", Qudulibri, La Spezia, 2016, 58 σελίδες<ref>{{Cite web|title=Omaggio alla pittura rupestre - Andrea Benetti|url=https://www.mondadoristore.it/Omaggio-alla-pittura-rupestre-Andrea-Benetti/eai978889900723/|last=Team|first=Mondadori Store|website=mondadoristore.it|accessdate=2021-06-19|archive-date=2021-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210523110104/https://www.mondadoristore.it/Omaggio-alla-pittura-rupestre-Andrea-Benetti/eai978889900723/|url-status=dead}}</ref> * Andrea Benetti - Silvia Grandi: "Volti contro la violenza", Qudulibri, Bologna, 2017, 40 σελίδες<ref>{{Cite web|title=Volti contro la violenza|url=https://www.libreriauniversitaria.it/volti-contro-violenza-benetti-andrea/libro/9788899007256|website=www.libreriauniversitaria.it}}</ref> == Viungo vya nje == *[https://www.andreabenetti.com Andrea Benetti: tovuti rasmi kwa Kiitaliano] *[https://www.andreabenetti.eu Andrea Benetti: tovuti rasmi kwa Kiingereza] *[https://www.treccani.it/enciclopedia/andrea-benetti Andrea Benetti kwenye ensaiklopidia ya Treccani] *[https://vimeo.com/409226880 Video ya uwasilishaji] {{BD|1964|}} [[Jamii:Wachoraji wa Italia]] i5ok43hxncos5xevehzoitt9cnw3681 0 138596 1607656 1525746 2026-10-14T02:45:54Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607656 wikitext text/x-wiki '''Shule ya Sekondari ya Fidel Castro''' ni shule ya sekondari iliyoko katika kijiji cha Wawi wilayani Chake-Chake kwenye Kisiwa cha Pemba nchini [[Tanzania]]<ref>{{Rejea tovuti |url=http://tanzania.usembassy.gov/pr_09292008.html |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2021-06-21 |archivedate=2016-03-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303203042/http://tanzania.usembassy.gov/pr_09292008.html }}</ref>. Ilijengwa mnamo 1963 chini ya Usultani wa Zanzibar na wakati huo ilijulikana kama Sayyid Khalifa Sekondari kwa Honour sultani wa 9 wa Zanzibar Sir Seyyid Khalifa bin Haroub Al-busaidy. Ilibadilishwa baadaye kuwa Shule ya Sekondari ya Fidel Castro baada ya Mapinduzi ya Zanzibar ambayo ilitupa sultani na kusababisha Jamhuri ya Watu wa Zanzibar. Shule hiyo hapo zamani ilikuwa shule ya sekondari tu na wanafunzi kutoka kidato cha kwanza  hadi kidato cha tatu  katika wilaya zote za Pemba. kidato cha nne kilianzishwa na kuondoa hitaji la wanafunzi ambao walihitimu huko kwenda Shule ya Sekondari ya Lumumba kwa masomo yakkidato cha nne na elimu ya kati. Baadaye shuleni iliongezwa zaidi ili kujumuisha kiwango cha elimu ya kati ambacho kiliondoa hitaji la wanafunzi kwenda Shule ya Sekondari ya Lumumba huko Unguja. Shule ya Sekondari ya Fidel Castro ilibaki kuwa shule ya upili tu kwenye Kisiwa cha Pemba hadi hivi karibuni wakati shule zingine za upili zilifunguliwa huko Pemba. Ingawa bado ni shule ya upili tu huko Pemba ambayo hutoa masomo ya sayansi. Ni moja wapo ya shule tatu za sekondari huko Zanzibar inayotoa elimu ya juu ya sekondari.<ref>{{Rejea tovuti|title=Education in Zanzibar|url=http://www.zanzinet.org/zanzibar/education/elimu.html|work=web.archive.org|date=2010-03-08|accessdate=2021-06-21|archivedate=2010-03-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100308013429/http://www.zanzinet.org/zanzibar/education/elimu.html}}</ref> Mnamo mwaka wa 2009, Ubalozi wa Marekani ulichangia vitabu 500 kwa shule hiyo kwa niaba ya Serikali ya Marekani.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://tanzania.usembassy.gov/pr_09292008.html |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2021-06-21 |archivedate=2016-03-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303203042/http://tanzania.usembassy.gov/pr_09292008.html }}</ref> == Marejeo == [[Jamii:Wilaya ya Chake Chake]] [[Jamii:shule nchini Tanzania]] [[Jamii:Editathon 2021-06 Morogor]] f1rtmn4djrocabzwnc75zh86op8rv6p 0 139452 1607985 1601313 2026-10-14T03:40:52Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607985 wikitext text/x-wiki '''Mauaji ya halaiki ya Isaaq''' (kwa [[Kisomali]]: Xasuuqii beesha Isaaq), <ref>https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/19392206.2016.1208475</ref> au '''kuteketezwa kwa Hargeisa''' <ref>https://books.google.com/books?id=GovaAAAAMAAJ&q=50,000+isaak</ref> yalikuwa mauaji ya kimfumo, yaliyofadhiliwa na [[serikali]] ya raia wa Isaaq kati ya [[1987]] na [[1989]] na [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Somalia]] chini ya [[udikteta]] wa [[Siad Barre]]. Idadi ya vifo vya raia katika mauaji haya inakadiriwa na vyanzo anuwai kuwa kati ya 50,000-100,000, wakati ripoti za ndani zinakadiria jumla ya vifo vya raia wa Isaaq kuwa zaidi ya 200,000. Mauaji haya ya kimbari pia yaliendana na kusawazisha na kuangamiza kabisa kwa miji ya pili na ya tatu kwa ukubwa katika Jamuhuri ya [[Somalia]], Hargeisa (ambayo iliharibiwa asilimia 90) na Burao (asilimia 70 iliharibiwa) mtawaliwa, na ilisababisha hadi Wasomali 500,000 [[Wasomali]] (haswa wa ukoo wa Isaaq) kukimbia ardhi yao na kuvuka mpaka kwenda [[Hartasheikh]] nchini [[Ethiopia]] kama wakimbizi, katika kile kilichoelezewa kama "moja ya harakati za haraka na kubwa zaidi za kulazimishwa za watu zilizorekodiwa barani [[Afrika]] ", na ilisababisha kuundwa kwa kambi kubwa zaidi ya wakimbizi wakati huo (1988),<ref>https://books.google.com/books?id=GovaAAAAMAAJ&q=50,000+isaak</ref> na wengine 400,000 wakikimbia makazi yao.Ukubwa wa uharibifu ulisababisha Hargeisa kujulikana kama 'Dresden wa Afrika'.<ref>https://www.hrw.org/sites/default/files/reports/somalia_1990.pdf</ref> Mauaji hayo yalitokea wakati wa Vita vya wenyewe kwa wenyewe vya [[Somalia]] na yametajwa kama "mauaji ya kimbari yaliyosahaulia Huko mashambani mateso ya [[Isaaq]] ni pamoja na kuundwa kwa sehemu ya wanajeshi ya Wanajeshi wa Somali iitwayo Dabar Goynta Isaaka (Waangamizaji wa Isaaq) yenye watu wasiokuwa Isaaqs (haswa Ogaden), kitengo hiki kilifanya " utaratibu mzuri wa mashambulio dhidi ya watu wasio na silaha, vijiji vya raia, maeneo ya kumwagilia maji na maeneo ya malisho ya kaskazini mwa Somalia [Somaliland], na kuua wakazi wao wengi na kuwalazimisha manusura kukimbilia usalama maeneo ya mbali ”, hii ilisababisha vijiji vyote kuwa na watu na miji kuporwa nyara. Ubakaji pia ulitumika kama silaha dhidi ya Isaaqs.<ref>https://archive.org/details/cambridgesurveyo00robi</ref> Haki za uwangalizi za binadamu zinasema kwamba kitengo hiki pamoja na matawi mengine ya wanajeshi walihusika kutisha wahamaji wa Isaaq vijijini.<ref>https://books.google.com/books?id=NtAPAQAAMAAJ&q=isaak+1988+somalia+genocide</ref> [[Dakar|Dabar]] Goynta Isaaka baadaye angegeuka kuwa mfumo wa utawala ambapo maafisa wa mitaa wangeweka sera ngumu zaidi dhidi ya watu wa eneo la Isaaq.<ref>https://books.google.com/books?id=XWRyAAAAMAAJ&q=Guardian+1989</ref> Serikali ya Somalia pia ilipanda mabomu ya ardhini milioni moja katika eneo la Isaaq.<ref>http://www.aljazeera.com/indepth/features/2014/02/investigating-genocide-somaliland-20142310820367509.html</ref> Mnamo 2001, [[Umoja wa Mataifa]] uliagiza uchunguzi juu ya ukiukaji wa haki za binadamu huko Somalia,<ref>https://books.google.com/books?id=MEdyAAAAMAAJ&q=%22people+killed+were+between+the+ages+of+15-35+years.%22</ref>haswa ili kujua ikiwa "uhalifu wa mamlaka ya kimataifa (yaani uhalifu wa kivita, uhalifu dhidi ya ubinadamu au mauaji ya kimbari) umefanywa wakati wa vita vya wenyewe kwa wenyewe nchini humo" . Uchunguzi huo uliagizwa kwa pamoja na Kitengo cha Uratibu cha Umoja wa Mataifa (UNCU) na Ofisi ya Kamishna Mkuu wa Haki za Binadamu wa Umoja wa Mataifa. Uchunguzi ulihitimishwa na ripoti iliyothibitisha uhalifu wa mauaji ya kimbari kufanywa dhidi ya Isaaqs nchini Somalia. Mchunguzi wa Umoja wa Mataifa, Chris Mburu, alisema: Kulingana na jumla ya ushahidi uliokusanywa katika ardhi ya [[Somaliland|Somalia]] na mahali pengine wakati na baada ya ujumbe wake, mshauri huyo anaamini kabisa kuwa uhalifu wa mauaji ya kimbari ulitungwa, kupangwa na kufanywa na Serikali ya Somalia dhidi ya watu wa Isaaq wa kaskazini mwa Somalia kati ya 1987 na 1989.<ref>http://www.aljazeera.com/indepth/features/2014/02/investigating-genocide-somaliland-20142310820367509.html</ref> == Historia == ===Enzi za ukoloni=== Jimbo la kwanza la [[Somalia]] lililopewa uhuru wake kutoka kwa mamlaka ya kikoloni lilikuwa Somaliland, mlinzi wa zamani wa Briteni aliyepata uhuru tarehe 26 Juni 1960. Wengine waliokuja kujulikana kama Jamuhuri ya Somalia walikuwa chini ya utawala wa Italia chini ya jina la Territory Territory ya Somaliland (pia inajulikana kama Somalia Italiana). Muda mfupi baada ya Somaliland kupata uhuru, ilikuwa kuunda umoja wa haraka na jirani yake wa kusini kuunda Jamuhuri ya Somalia. Kuanzia sasa ardhi ya [[Somaliland|Somalia]], [[Uingereza]] ilikuwa inajulikana kama mkoa wa kaskazini (au kaskazini magharibi) wa Jamhuri ya [[Somaliland|Somali,]] wakati jimbo la zamani la kikoloni la [[Italia]] lilijulikana kama kusini. Ndani ya Somaliland ya Uingereza Isaaq iliunda kundi la wengi ndani ya kinga <ref>http://www.aljazeera.com/indepth/features/2014/02/investigating-genocide-somaliland-20142310820367509.html</ref> na vikundi vya Dir na Harti pia vina idadi kubwa ya watu magharibi na mashariki mwa Isaaq mtawaliwa. Muungano wa majimbo hayo mawili ulithibitisha kuwa na shida mapema wakati katika kura ya maoni iliyofanyika tarehe 20 Juni 1961 kupitisha katiba ya muda ambayo ingeweza kutawala maeneo mawili ya zamani ya ukoloni ilikataliwa na nusu ya idadi ya watu katika Jimbo la [[Somaliland]] (kaskazini magharibi-magharibi (Jamuhuri ya Somali changa), miji mikubwa ya walindaji wa zamani wa [[Britania|Briteni]] walipiga kura dhidi ya kupitishwa kwa katiba - Hargeisa (72%), Berbera (69%), Burao (66%) na Erigavo (69%) - zote zilirudisha kura hasi. Hii ilikuwa tofauti na kusini (koloni ya zamani ya Italia) ambayo ilirudisha uungwaji mkono mkubwa kwa katiba (na mara nne idadi ya kura iliyotarajiwa kusini, ikionyesha udanganyifu wa uchaguzi, mfano wa hii ni kijiji kidogo cha kusini kinachoitwa Wanla Weyn kilichosajiliwa kura ya ndiyo ni kubwa kuliko kura 100,000 zilizohesabiwa kaskazini kote), hii ilikuwa ishara kuu ya kutoridhika kuja kutoka kaskazini mwaka mmoja tu baada ya kuunda umoja. Mfano mwingine wa kutoridhika kwa kaskazini ilikuwa jaribio la mapinduzi la maafisa wa kaskazini ambalo lilikwamishwa mnamo 1961. <ref>https://books.google.com/books?id=7w8VAQAAIAAJ&q=%22Based+on+the+totality+of+evidence+collected+in+Somaliland%22</ref> ===Kutengwa kijamii, kisiasa na kiuchumi=== Kutoridhika kwa kaskazini na katiba na masharti ya kuungana ilikuwa somo ambalo serikali za raia zilizofuatana ziliendelea kupuuza.<ref>https://books.google.com/books?id=IfgxAQAAQBAJ&pg=PA2</ref> Watu wa kaskazini, haswa Isaaq walio wengi, waliamini kuwa serikali ya umoja itagawanywa kwa pamoja (kaskazini na kusini) na kwamba watapata sehemu nzuri ya uwakilishi baada ya umoja. Kusini iliendelea kutawala nyadhifa zote muhimu za serikali mpya, hii ni pamoja na Rais, Waziri Mkuu, Waziri wa Ulinzi, Waziri wa Mambo ya Ndani na Waziri wa Mambo ya nje nyadhifa zote zilipewa wanasiasa wanaotokea kusini. <ref>https://books.google.com/books?id=ti6GDAAAQBAJ&pg=PA108</ref> Ubaguzi wa kisiasa ambao wengi wa watu wa kaskazini walihisi ulizidishwa zaidi na ufinyu wa uchumi, kaskazini ilipokea chini ya asilimia 7 tu ya misaada ya maendeleo iliyotolewa kitaifa mwishoni mwa miaka ya 1970, <ref>https://books.google.com/books?id=Sa2HDAAAQBAJ&q=receiving+under+7+per+cent+of+nationally+disbursed+development+assistance&pg=PA133</ref>kama zaidi ya 95% ya miradi yote ya maendeleo na udhamini uligawanywa katika kusini. <ref>https://books.google.com/books?id=lEx6HIaaGfcC&pg=PA78</ref>Mfano mmoja umetajwa na Hassan Megag Samater, mkurugenzi wa zamani anayesimamia Wizara ya Elimu huko Somaliland, anasema kwamba alikuwa amewasilisha wadhifa wake mnamo 1966 huku mkoa wa kaskazini ukiwa na "shule mia kadhaa katika ngazi zote, kutoka shule za msingi hadi vyuo vikuu. Kufikia mwaka wa mwisho wa utawala wa Barre, hakukuwa na shule hata moja iliyofanya kazi kwa nguvu zote. "<ref>https://books.google.com/books?id=lEx6HIaaGfcC&pg=PA78</ref> ===Mapinduzi ya 1969=== Mnamo Oktoba 1969 wanajeshi waliteka madaraka kwa mapinduzi kufuatia kuuawa kwa Rais Abdirashid Ali Shermarke na mjadala uliofuata wa bunge la kisiasa juu ya urithi uliomalizika kwa msukosuko. Jeshi lilipiga marufuku vyama vya siasa, likasitisha katiba na kufunga Bunge, Jenerali Siad Barre alichaguliwa kama mkuu wa nchi na aliongoza baraza kuu la mapinduzi.<ref>https://books.google.com/books?id=WspaBAAAQBAJ&pg=PA31</ref>Utawala mpya ulipiga marufuku upinzani wa kisiasa na kutumia njia nzito katika kusimamia serikali. Mpango wa Maendeleo wa Umoja wa Mataifa ulisema kwamba "utawala wa miaka 21 wa Siyad Barre ulikuwa na moja ya rekodi mbaya zaidi za haki za binadamu barani Afrika." <ref>https://books.google.com/books?id=7PLsAAAAMAAJ&q=%22regime+of+Siyad+Barre+had+one+of+the+worst+human+rights+records+in+Africa.%22</ref> Utawala mpya ukawa nchi ya mteja wa Umoja wa Kisovyeti na kwenye kumbukumbu ya kwanza ya mapinduzi ilipitisha rasmi 'Ujamaa wa kisayansi kama itikadi yake kuu. <ref>https://books.google.com/books?id=lEx6HIaaGfcC&pg=PA78</ref> == Marejeo == {{reflist}} [[Jamii:Historia ya Somalia]] [[Jamii:Editathon 2021-06 Morogor]] bhx3wuztwx0br8k14soiohxt9en7ru9 0 139571 1607595 1598983 2026-10-14T02:38:45Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607595 wikitext text/x-wiki '''Kukomeshwa kwa utumwa''' kulitokea kwa nyakati tofauti katika nchi tofauti. Utumwa ulipatikana katika jamii za Afrika, Amerika, Asia na Ulaya tangu nyakati za kale kwa viwango na taratibu tofauti. Tangu mwanzo wa historia ya kuandikwa kuna pia ushuhuda wa hatua za kuthibiti utumwa. Hatua za aina hiyo zilikuwa hasa sheria za kuzuia au kupakana utumwa wa wenyeji wa jamii yenyewe. , pamoja na ku. na kuweka taratibu za Ilitokea mara kwa mara mfululizo katika hatua zaidi ya moja - kwa mfano, kama kukomesha biashara ya [[Utumwa|watumwa]] katika nchi fulani, na kisha kukomesha utumwa katika milki zote. Kila hatua kawaida ilikuwa matokeo ya sheria tofauti au kitendo. Ratiba ya nyakati hii inaonyesha sheria za kukomesha au vitendo vilivyoorodheshwa kwa mpangilio. Pia inashughulikia kukomesha [[uhadimu]]. Ingawa utumwa ni kinyume cha sheria katika nchi zote leo, hali zinazolingana na utumwa zinaendelea katika maeneo mengi ulimwenguni, haswa barani Afrika na Asia, mara nyingi kwa msaada wa serikali. <ref>https://www.globalslaveryindex.org/2018/data/maps/#prevalence</ref> == Nyakati za kale == Wakati wa kale, jamii kadhaa huko [[Ulaya]] na [[Mashariki ya Kati]] zilidhibiti utumwa wa deni na utaratibu wa kufanana wa [[huduma ya deni]] (ambako mwia anaweza kudai kazi ya lazima kutoka kwa mdaiwa katika ulipaji wa deni lake; hapo mdaiwa hakuwa mtumwa rasmi na hakutazamiwa kama mali kamili, kama vile kumilikiwa daima, kuuzwa kwenye soko, au kuvuliwa jamii). Mabadiliko yaliyoorodheshwa hapa ni pamoja na sheria za [[Solon]] huko [[Athens]], Lex Poetelia Papiria katika [[Jamhuri ya Roma]], au kanuni zilizoainishwa katika [[Biblia ya Kiebrania]] katika [[Kumbukumbu la Sheria|Kitabu cha Kumbukumbu la Torati kwa]] ujumla zilidhibiti usambazaji wa watumwa na wahudumu wa deni kwa kukataza au kudhibiti utumwa wa vikundi fulani vyenye upendeleo (kwa hivyo, mageuzi ya Kirumi yalilinda raia wa Kirumi, mageuzi ya Athene yalilinda raia wa Athene, na sheria katika Kumbukumbu la Torati zilithibitisha uhuru kwa Mwebrania baada ya muda maalum wa huduma), lakini hakuna hata mmoja aliyekomesha utumwa kimsingi. Kanuni zote hazikuhusu wageni au wale wasiotazamiwa kuwa raia. {| class="wikitable" !Tarehe ! Mamlaka ! Maelezo |- |- | Mapema karne ya sita KK | [[Athens]] ya Kale | [[Solon]] akianzisha sheria za Athens ya Kale anafutilia mbali utumwa wa deni kwa raia wa Athens na kuwaachilia huru raia wote wa Athens ambao hapo awali walikuwa watumwa. <ref name="autogenerated4">Athenaion ''Politeia'' 12.4, ''quoting Solon'' [[wikisource:Athenian Constitution#12|s:Athenian Constitution#12]]</ref> <ref>{{Rejea kitabu|title=Ancient Greece: Everyday Life in the Birthplace of Western Civilization|last=Garland|first=Robert|date=2008|publisher=Sterling|isbn=978-1-4549-0908-8|location=New York City, New York|page=13}}</ref> Utumwa uiendelea mjini Athens kwa kutumia watumwa wenye asili nje ya mji huo; mwisho wa utumwa wa deni wa Waathens na kupoteza chanzo cha kazi ya kulaimishwa unaaminiwa hata kuchochea utumwa kamili kuwa muhimu zaidi katika uchumi wa Athens tangu siku zile. <ref>{{Rejea kitabu|title=Ancient Slavery and Modern Ideology|url=https://archive.org/details/ancientslaverymo00finl|last=Finley|first=M. I.|date=1980|publisher=Viking Press|location=New York|page=[https://archive.org/details/ancientslaverymo00finl/page/78 78]}}</ref> |- | Karne ya 3 KK |[[Milki ya Maurya|Dola la Maurya]] | Mfalme wa Uhindi [[Ashoka]] anafutilia mbali biashara ya watumwa na anahimiza watu kuwatendea watumwa vizuri. <ref name="Kara2017">{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=m-c5DwAAQBAJ&pg=PT18|title=Modern Slavery: A Global Perspective|last=Siddharth Kara|date=10 October 2017|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-52802-3|page=18|quote=Ashoka outlawed the slave trade in the Mauryan Empire}}</ref> |- | 326 KK |[[Jamhuri ya Roma|Jamhuri ya Kirumi]] | Sheria ya "Lex Poetelia Papiria" inapiga marufuku mikataba ambako raia maskini wa Kiromi alikubali kungia katika utumwa wa deni kama angeshindwa kurudisha deni. [[Utumwa]] wa kawaida ulioruhusu wageni haukukomeshwa. tuma uliendelea katika Roma ya Kale kwa karne nyingi. |- | 9–12 BK | Nasaba ya Xin (China ya kale) | Wang Mang aliyekuwa mfalme wa kwanza na wa pekee wa nasaba ya Xin, anaanzisha mfululizo wa mageuzi makubwa, pamoja na kukomesha utumwa na mfumo wa kumiliki ardhi kutoka 9-12 BK <ref name="Greenwood Publishing Group">{{Rejea kitabu|url=https://archive.org/details/encyclopediaanti00hink|title=Encyclopedia of Antislavery and Abolition|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2011|isbn=9780313331435|page=[https://archive.org/details/encyclopediaanti00hink/page/n203 155]|url-access=limited}}</ref> <ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=g_kuS42BxIYC&pg=PA420|title=Encyclopedia of Slave Resistance and Rebellion|last=Harcourt Education|date=December 2006|isbn=9780313036736|access-date=2013-08-28}}</ref> Walakini, mabadiliko ya kodi yalisababisha hasira ya watu. Alipinduliwa na kuuawa na utumwa ulirejeshwa mnamo 23 BK |} == Nyakati za Kati == : ''NB: Marekebisho mengi yaliyoorodheshwa yalirudishwa nyuma katika karne zilizofuata.'' {| class="wikitable" !Mwaka !Eneo la mamlaka !Maelezo |- |590–604 |Roma |[[Papa Gregori I]] anakataza [[Wayahudi]] wasimiliki watumwa Wakristo |- |Karnne ya 7 |Francia |Malkia [[Batilde]], aliyewahi kuwa mtumwa, pamoja na Mtaguso wa [[Chalon-sur-Saône]] (644–655) wanalaani tenado la kuweka Wakriso utumwani. Balthild ananunua watumwa, hasa [[Wasaksoni]], na kuwaweka huru. |- |741–752 |Roma |[[Papa Zakaria]] anapiga marufuku kuwauzia Waislamu watumwa Wakristo. Ananunua watumwa wote mjini na kuwaweka huru |- |840 |[[Wafaranki|Milki ya Wafaranki]]<br /><br />[[Venezia]] |''Pactum Lotharii'': wafanyabiashara wa Venezia wanaahidi kutonunua tena watumwa Wakristo ndani ya milki, wala kuwauza kwa Waislamu. Wafanyabiashara wa Venezia wanabadilsha mtindo wao wakilenga sasa [[Waslavi]] wapagani kutoka Ulaya ya mashariki. |- |873 |Ukristo |[[Papa Yohane VIII]] anatangaza ni dhambi kufanya Wakristo kuwa watumwa, anaamuru wote wawekwe huru.<ref>{{Rejea kitabu|title=Compendium of Creeds, Definitions, and Declarations on Matters of Faith and Morals|last=Denzinger|first=Heinrich P.|publisher=Ignatius Press|year=2012|isbn=978-0-89870-746-5|location=Santa Francisco, California|page=229|author-link=Heinrich Denzinger}}</ref> |- |~900 |[[Ufalme wa Byzanti|Miki ya Bizanti]] |Kaizari Leo VI anapiga marufuku mikataba ya kujifanya kuwa mtumwa kwa hiari akitangaza mikataba yote ya aina hiyo kuwa batili; wote wanaokubali mikataba ya aina hiyo wadhibike kwa kiboko. |- |922 |Milki ya Wafaranki |Sinodi ya [[Koblenz]] inaamua kumfanya Mkristo kuw mtumwa na kumwuza ni sawa na kosa la mauaji<ref name="sourcebooks.fordham.edu">{{Rejea tovuti|url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1171latrsale.asp|title=Internet History Sourcebooks Project|work=sourcebooks.fordham.edu}}</ref> |- |956 |Nasaba ya Goryeo ([[Korea]]) |Mnamo mwaka 956 mtawala Gwangjong wa Goryeo anatangaza sheria kuhusu Watumwa na Ardhi alipoweka watumwa huru akilenga kupunguza uwezo wa makabaila waliotegemea watumwa. |- |960 |Venezia (Italia) |Doge (kiongozi) Pietro IV Candiano anapiga marufuku biashara ya watumwa mjini |- |1080 |[[Uingereza]] |[[William I wa Uingereza|William I]] anapiga marufuku kumwuza yeyote kwa "wapagani" |- |1100 |Normandi |hakuna watumwa tena |- |1102 |Uingereza |Baraza kuu ya [[London]] ibapiga marufuku biashara ya watumwa <ref>{{Rejea jarida|last=Pijper|first=Frederik|year=1909|title=The Christian Church and Slavery in the Middle Ages|url=https://archive.org/details/sim_american-historical-review_1909-07_14_4/page/681|journal=[[The American Historical Review]]|publisher=[[American Historical Association]]|volume=14|issue=4|pages=681|doi=10.1086/ahr/14.4.675|jstor=1837055}}</ref> |- |c. 1160 |Norwei |Sheria inakataza kuuza watumwa wa nyumbani nje ya nchi |- |1171 |[[Eire]] |Watumwa wote Waingereua nchini wanawekwa huru |- |1198 |Ufaransa |[[Watrinitari|Shirika la Watrinitari]] wanaanzishwa kwa shabaha ya kununua uhuru wa waungwa wa [[vita za misalaba]] na wahanga wa maharamia Waislamu |- |1214 |[[Korčula]] ([[Kroatia]]) |Kanuni za mji zinabatilisha utumwa <ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.korculainfo.com/history/statute-korcula-town-1214.html|title=Statute of Korcula from 1214 – Large Print|publisher=Korculainfo.com|accessdate=2013-08-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130316043710/http://www.korculainfo.com/history/statute-korcula-town-1214.html|archivedate=16 March 2013}}</ref> |- |1218 |[[Aragon]] |[[Wamersedari|Shirika la Wamersedari]] linaanzishwa mjini [[Barcelona]] kwa shabaha ya kununua uhuru wa Wakristo waliokuwa watumwa katika nchi za Waislamu |- |~1220 |[[Dola Takatifu la Kiroma]] |Kanuni za Wasaksoni ''(Sachsenspiegel)'' zinapiga marufuku utumwa kwa kuuita uvunjaji wa hali ya binadamu kuumbwa kwa sura ya Mungu <ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=ewJDxG4cCeMC&q=sachsenspiegel+slavery+serfs&pg=PA33|title=Hans A. Frambach in Jürgen Georg Backhaus: "The Liberation of the Serfs"|last=Backhaus|first=Jürgen|date=2012-05-31|isbn=9781461400851|page=33|access-date=2013-08-28}}</ref> |- |1245 |Aragon |Mfalme Yakobo I anakataza wayahudi wasimiliki watumwa Wakristo lakini anawaruhusu kuwa na watumwa Waislamu na wapagani |- |1256 |[[Bologna]] (Italia) |Kanuni za mji ''(Liber Paradisus)'' zinabatilisha utumwa halisi na pia utwana , watwana wote ndani ya eneo la mji wanawekwa huru |- |1274 |[[File:Royal_Banner_of_Norway_(14th_Century).svg|27x27px]] [[Norwei]] |Sheria ya nchi ''(Landslov)'' inataja "waliokuwa watumwa" pekee, ikidokeza utumwa umeshafutwa katika ufalme wa Norwei |- |1315 |[[File:Flag_of_France_(XII-XIII).svg|23x23px]] [[Ufaransa]] |[[Louis X wa Ufaransa|Louis X]] anatoa amri ya kukomesha utumwa akitangaza kuwa "Ufaransa inamaanisha uhuru" (maana ya kiasili ya jina "Wafaranki" ni "walio huru") na kwmaba kila mtumwa anayefika Ufaransa anapewe uhuru wake. <ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=480BBURkreYC&pg=PA122|title=The French Atlantic triangle: literature and culture of the slave trade|last=Miller|first=Christopher L.|date=11 January 2008|isbn=978-0822341512|page=20|access-date=2013-08-28}}</ref> Hata hivyo kua mifano kadhaa ya utumwa hadi karne ya 17 katika mabandari ya Ufaransa kwenye Bahari Mediteranea, halafu uchumi wa utumwakwenye [[koloni za Ufaransa]].<ref name="EltisBradley2011">{{Rejea kitabu|title=The Cambridge World History of Slavery: Volume 3, AD 1420 – AD 1804|last=David Eltis|last2=Keith Bradley|last3=Paul Cartledge|date=25 July 2011|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-84068-2|pages=142–143–326–327–331–332–333–602}}</ref> Most aspects of serfdom are also eliminated de facto between 1315 and 1318.<ref name="encyclopedia1">{{Rejea tovuti|url=http://www.1902encyclopedia.com/S/SLA/slavery-12.html|title=Disappearance of Serfdom. France. England. Italy. Germany. Spain.|work=www.1902encyclopedia.com|accessdate=21 March 2018|archive-date=2012-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20121210200023/http://www.1902encyclopedia.com/S/SLA/slavery-12.html|url-status=dead}}</ref> |- |1318 |[[File:Flag_of_France_(XII-XIII).svg|23x23px]] Ufaransa |Mfalme Philip V anafuta utumwa katika ufalme wake.<ref>{{Rejea tovuti|author=PITTORESQUE|first=LA FRANCE|date=2018-01-23|title=23 janvier 1318 : le roi Philippe V affranchit les serfs de ses domaines|url=https://www.france-pittoresque.com/spip.php?article316|accessdate=2021-03-20|work=La France pittoresque. Histoire de France, Patrimoine, Tourisme, Gastronomie|language=fr-FR}}</ref> |- |1335 |[[File:Royal_Banner_of_Sweden_(14th_Century).svg|27x27px]] Uswidi |Utumwa unakomeshwa pamoja na maeeo ya [[Ufini]]. Lakini watumwa waliweza kuingizwa nchini hadi mwaka 1813.<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=GJsOAAAAQAAJ&pg=PA256|title=Police and public order in Europe|last=John Roach|last2=Jürgen Thomaneck|publisher=Taylor & Francis|year=1985|isbn=978-0-7099-2242-1|page=256}}</ref> Wakati wa karne za 18 na 19, tumwa uipatikana katika koloni ndogo za Uswidi huko [[Saint-Barth|Saint Barth]] kweny [[Bahari ya Karibi]]. |- |1347 |[[Polandi]] |Kanuni za Kasimir Mkuu anatangaza kanuni za kweka huru watuwa wote.<ref name="Mitchell1859">{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=D81JAQAAIAAJ&pg=PA335|title=A general view of the world: comprising a physical, political, and statistical account of its grand divisions ... with their empires, kingdoms, republics, principalities, &c.: exhibiting the history of geographical science and the progress of discovery to the present time ... Illustrated by upwards of nine hundred engravings ...|last=Samuel Augustus Mitchell|publisher=H. Cowperthwait & Co.|year=1859|page=335|access-date=1 April 2012}}</ref> |- |1368 |[[Ming (nasaba)|Nasaba ya Ming (China)]] |Kaizari Hongwu anatangaza kufutwa kwa utumwa,<ref name="Greenwood Publishing Group"/> lakini unaendelea kote China. Watawala wanaofuata wanajaribu kudhibiti utumwa kwa sheria inayoweka mpaka kwa idadi ya watumwa wanaoruhusiwa kwa nyumba moja na kutoza wenye watumwa kodi kali .<ref name="Encyclopedia1"> {{Rejea kitabu|url=https://archive.org/details/encyclopediaanti00hink|title=Encyclopedia of Antislavery and Abolition|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2011|isbn=9780313331435|page=[https://archive.org/details/encyclopediaanti00hink/page/n204 156]|url-access=limited}}</ref> |- |1416 |Mji wa [[Ragusa]] |Utumwa na biashara yake kupigwa marufuku |- |1423 |Polandi |Mfalme anaamuru kuweka watumwa Wakristo huru.<ref name=":0">{{Rejea kitabu|title=Tablice historyczne|last=Mizerski|first=Witold|publisher=adamantan|year=2013|isbn=978-83-7350-246-8|location=Warsaw|pages=113|language=Polish}}</ref> |- |1435 |[[Visiwa vya Kanari]] |[[Papa Eugenio IV]] anakataza kufanya watumwa wenyeji wa [[Visiwa vya Kanari]].<ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.papalencyclicals.net/Eugene04/eugene04sicut.htm|title=Sicut Dudum Pope Eugene IV – January 13, 1435 – Papal Encyclicals|date=13 January 1435|work=papalencyclicals.net|accessdate=21 March 2018}}</ref> |- |1441 |{{flag|Ureno|1578}} |Watumwa wa kwanza waliokamatwa katika Afrika ya Magharibi wanafika Ureno |- |1477 |Kastilia ([[Hispania]]) |Malkia Isabella I anakataza utumwa katika maeneo yanayotwaliwa katika vita |- |1480 |[[File:ArmorialsegarXIII.jpg|26x26px]] [[Galicia (Spain)|Galicia]] (Hispania) |Utwana uliopo bado unakomeshwa na wafalme |- |1493 |[[Kastilia]] (Hispania) |Malkia Isabella inakataza utumwa kwa wenyeji ([[Waindio|Waindio)]] katika maeneo mapya yaliyofikiwa na [[Kristoforo Kolumbus|Kolumbus]], isipokuwa wale wanaopiga vita dhidi ya Wahispania au wanaokula binadamu. Wenyeji wa [[Amerika]] watazamiwe kama raia wa ufalme. Anamkataza [[Kristoforo Kolumbus|Kolumbus]] kuuza Waindio aliowahi kukamata na kupeleka Hispania. Waliouzwa tayari wanatafutwa na kupewa uhuru. |} == 1500-1700 (Mwanzo wa Nyakati za Kisasa) == {| class="wikitable" !Tarehe !Eneo la mamlaka !Maelezo |- |1512 |[[Picha:Flag of Cross of Burgundy.svg|frameless|35x35px]] [[Hispania]] |[[Sheria za Burgos]] zinaunda mfumo wa [[enconomienda]] kwa ajili ya Waindio huko Amerika ambao inalenga kuwalinda lakini hali halisi unaanzisha utaratibu wa kazi ya kulazimishwa. Waindio wengi kwenye Visiwa vya Karibi wanakufa kutokana na hali mbaya katika kazi ya kulazimishwa. |- |1518 | rowspan="3" |[[Picha:Flag of Cross of Burgundy.svg|frameless|35x35px]] Hispania na koloni zake |Mfalme [[Karolo V]] anaanzisha sheria ya kutafuta watumwa katika Afrika kwa nia ya kulinda Waindio na kuzuia utumwa wao |- |1528 |Karolo V anakataza kupeleka Waindio hadi Ulaya, kwa shabaha ya kuzuia utumwa wao. Encomienda zinakatazwa kupokea dhahabu kama michango ya wenyeji kutokana na taarifa kwamba Waindo wameuza watoto wao ili kupata dhahabu kwa malipo hayo. |- |1530 |Utumwa wa kawaida wa Waindio unakataliwa kisheria. Lakini kazi ya kulazimishwa inaendelea katika mfumo wa [[enconomienda]]. |- |1537 |Amerika |[[Papa Paulo III]] anakataza utumwa wa watu wazalendo wa Amerika na watu wengine katika maeneo yatakayogunduliwa na mataifa ya kikatoliki, akisisitiza haki yao ya kuwa huru na kuwa na mali yao (Sublimis Deus).<ref>{{Rejea kitabu|title=Compendium of Creeds, Definitions, and Declarations on Matters of Faith and Morals|last=Denzinger|first=Heinrich P.|publisher=Ignatius Press|year=2012|isbn=978-0-89870-746-5|location=Santa Francisco, California|pages=367–8|author-link=Heinrich Denzinger}}</ref> |- |1542 | rowspan="4" |[[Picha:Flag of Cross of Burgundy.svg|frameless|35x35px]] Hispania na koloni zake |Sheria Mpya zinakataza kuwakamata Wandio kuwa watumwa. Lakini zinaunda mfumo tofauti ya kazi ya kuzalimishwa kwa jina la "[[repartimiento]]". Utumwa wa Waafrika unaendelea.<ref name="EltisBradley2011"/> Mfumo wa enconomienda unapewa masharti ya nyongeza ya kupunguza unyonyaji ya wenyeji. |- |1549 |Enconomienda zinakataliwa kutumia kazi ya kulazimishwa. |- |1550-1551 |Mjini [[Valladolid]] (Hispania) kuna [[Mdahalo wa Valladolid|majadiliano ya hadhara]] kuhusu haki za wazalendo wa Amerika. |- |1552 |[[Bartolomeo Las Casas|Bartolomé de las Casas]] anachapisha kitabu chake "Taarifa fupi ya uharibifu wa Hindi" (''Brevísima relación de la destrucción de las Indias'', Kiing. ''Short Account of the Destruction of the Indies'') ambako anaonyesha wazi kiasi cha madhulumu ya wenyeji chini ya Wahspania akidai mwisho wa utumwa. |- |1570 |{{flag|Ureno|1578}} |Mfalme Sebastian wa Ureno anakataza utumwa wa Waindio chini ya utawala wa Kireno, akiruhusu kuwafanya watumwa hao wanaopinga utawala wa Ureno. Sheria hiyo inaathiriwa na [[Shirika la Yesu|mapadre Wajesuiti]] waliokuwa na wamisionari kati ya makabila ya Waindio wa Brazil. |- | rowspan="2" |1574 |{{flagcountry|Uingereza}} |Wahadimu wa mwisho wa Uingereza wanapewa uhuru na malkia [[Elizabeth I wa Uingereza|Elizabeth I]].<ref name="encyclopedia1"/> |- | | |- | | | |- |1590 |[[Picha:Flag of Japan (1870–1999; vertical).svg|left|frameless|29x29px]][[Japani]] |Utumwa unapigwa marufuku isipokuwa kama adhabu ya wahalifu. |- |1595 |{{flag|Ureno|1578}} |Utumwa wa Wachina unakataliwa.<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=XHm4AAAAIAAJ&q=The+Japanese+and+the+Chinese+showed+strong+reluctance+to+the+idea+of+their+people+being+taken+as+slaves+by+the+Portuguese.|title=Legacies of slavery: comparative perspectives|last=Maria Suzette Fernandes Dias|publisher=Cambridge Scholars Publishing|year=2007|isbn=978-1-84718-111-4|page=71|access-date=2010-07-14}}</ref> |- |1609 |{{Flag icon|Hispania}} [[Habsburg Spain|Spain]] |Waislamu wa awali (Morisco), wengi wao walio mahadimu, wanafukuzwa kutoka Rasi ya Iberia isipokuwa wal kikubali kuwa watumwa (wakijulikana kama ''moros cortados''). Hata hvyo, wengi wao wanafaulu kuepukana na kufukuzwa au wakifaulu kurudi. |- |1624 |{{flag|Portugal|1578}} |Utumwa wa Wachina unakataliwa.<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=SDvOJRO7qu8C&q=chinese+declared+that+they+cannot+and+should+not+be+made+captive&pg=PA115|title=Between China and Europe: person, culture and emotion in Macao|last=Gary João de Pina-Cabral|publisher=Berg Publishers|year=2002|isbn=0-8264-5749-5|page=114|access-date=2010-07-14}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=SDvOJRO7qu8C&q=chinese+declared+that+they+cannot+and+should+not+be+made+captive&pg=PA115|title=Between China and Europe: person, culture and emotion in Macao|last=Gary João de Pina-Cabral|publisher=Berg Publishers|year=2002|isbn=0-8264-5749-5|page=115|access-date=2010-07-14}}</ref> |- |1649 |[[File:Russian_coa_1589_grozny.png|24x24px]] Urusi |Kuuza watumwa Warusi kwa Waislamu kunakataliwa. |- |1652 |[[File:Ensign_of_New_England_(St_George's_Cross).svg|23x23px]] Mashamba wa Rhode Island, Marekani |Roger Williams na Samuel Gorton wanashughulika kuunda sheria inayobatilisha utumwa. Sheria haifaulu. |- |1677 |[[File:Flag_of_the_Maratha_Empire.svg|23x23px]] Milki ya Maratha, Uhindi |Chhatrapati Shivaji Maharaj anabatlisha utumwa, akiweka huru watumwa wote katika milki yake. |- |1679 |[[Picha:Flag of Russia (1668–1693).svg|left|frameless|35x35px]][[Urusi]] |Feodor III anabadilisha hali ya watumwa Warusi wote kuwa mahadimu. |- |1683 |[[Picha:Flag of Cross of Burgundy.svg|frameless|35x35px]] [[Chile|Chile ya Kihispania]] |Utumwa wa mateka Wamapuche unafutwa.<ref>{{Rejea kitabu|title=Historias de racismo y discriminación en Chile|last=Valenzuela Márquez|first=Jaime|date=2009|editor-last=Gaune|editor-first=Rafael|pages=234–236|language=es|chapter=Esclavos mapuches. Para una historia del secuestro y deportación de indígenas en la colonia|editor-last2=Lara|editor-first2=Martín}}</ref> |- |1687 |[[Picha:Flag of Cross of Burgundy.svg|frameless|35x35px]] [[Florida|Florida ya Kihispania]] |Watumwa watoro kutoka koloni za Uingereza katika Amerika ya Kaskazini hupewa uhuru wakigeukia ukatoliki na kukubali huduma ya kijeshi kwa miaka minne. |- |1688 |[[File:English_Red_Ensign_1620.svg|23x23px]] [[Pennsylvania]] |Makweka wa [[Germantown]] hufanya azimio dhidi ya utumwa wa Waafrika, wakiwa wa kwanza katika maeneo yanayoendelea Marekani. |} == 1701-1799 (Nyakati za kisasa) == {| class="wikitable" !Tarehe !Mamlaka !Maelezo |- |1703 |[[file:Ottoman army banner in the 1721 Hamse.svg|35px]] [[Milki ya Osmani]] |Mfuko wa [[devshirme]] (kutoa watoto Wakristo kutoka familia zao na kuwafanya Waislamu na wanajeshi) unakwisha. |- |1706 |{{flagcountry|Uingereza}} |Katika kesi ''Smith v. Browne & Cooper'' Sir John Holt, Jaji Mkuu wa Uingereza, anatoa hukumu inayosema "mara Mwafrika (''negro'') anafika kwenye ardhi ya Uingereza, atakuwa huru." |- |1711-1712 |[[File:Banner_of_the_Kingdom_of_Imereti.svg|26x26px]] [[Imereti]] |Mtawala Mamia I wa Imereti anakataza biashara ya watumwa. |- |1712 |{{flag|Hispania|1701}} |Watumwa waliowahi kuwa Waislamu wanafukuzwa Hispania |- |1723 |{{flagcountry|Urusi}} |[[Peter I wa Urusi]] anafika kwamba watumwa wore watakuwa wahadimu. Hali halisi utumwa kamili unafutwa Urusi. |- |1723–1730 |[[File:Seal_of_Qing_dynasty.svg|35px]] [[Nasaba ya Qing]] (China) |Mfalme anafuta utumwa akilenga kudhoofisha familia za wakubwa;watumwa wengi ni watu huru; hata hivyo nanna ya utumwa inaendelea hadi karne ya 20.<ref name="Encyclopedia1"/> |- |1732 |[[file:Colonial-Red-Ensign.svg|35px]] Jimbo la Kiingereza la Georgia (Amerika Kaskazini) |Kuanzishwa kwa Jimbo la Georgia katika Amerika Kaskazini linakubaliwa na Uingereza bila haki ya kutumia watumwa Waafrika, tofauti na jimbo jirani la Carolina. Mwaka 1738 [[James Oglethorpe]] anaonya kanuni hiyo isibadilishwe, maana "italeta madhara kwa maelfu huko Afrika." Lakini utumwa wa Waindio ni halali. Utumwa wa Waafrika inakubaliwa kwa Georgia mwaka 1749. |- |1738 |{{Flag icon|Hispania|1701}} Florida ya Kihispania |Hispania inakubali kuundwa kwa Fort Mose kama mji wa kwanza wa watumwa watoro Waafrika waliopata uhuru katika Afrika ya Kaskazini; habari zake zinahimiza uasi wa watumwa weusi katika Jimbo la Kiingereza la Carolina. |- |1761 |[[file:Flag_of_Portugal_(1750).svg|35px]] [[Ureno]] |Serikali inakataza kuingiza watumwa katika Ureno bara. |- |1766 |{{flag|Hispania|1701}} |Muhammad III wa Moroko ananunua uhuru wa watumwa wote Waislamu katika miji ya [[Sevilla]], Cádiz, na [[Barcelona]] (Hispania). |- |1772 |{{flagcountry|Uingereza}} |Hukumu katika [[Kesi ya Somersett]] inaamua kwamba mtu aliyepelekwa kama mtumwa Uingereza, ambako anastahili kuwa huru, hawezi kulazimishwa kurudi katika koloni ambako atakuwa mtumwa tena. Tokeo la hukumu ilikuwa uhuru wa watumwa wengi waliowahi kupelekwa hapa na mabwana yao kama watumishi wa nyumbani kutoka koloni. |- |1773 |[[file:Flag_of_Portugal_(1750).svg|35px]] [[Ureno]] |Amri mpya ya kifalme inatangaza uhuru wa watumwa wote wa kizazi cha nne na uhuru wa kila mtoto aliyezaliwa na mama aliye mtumwa tangu kutangazwa kwa amri. |- |1774 |[[File:Flag of the British East India Company (1801).svg|35px]] [[Kampuni ya Kiingereza kwa Uhindi ya Mashariki]] |Serikali ya kampuni katika [[Bengali|Bengali]] inatoa sheria kuwa hairuhusiwi tena kuuza watumwa bila hati rasmi, pia hairuhusiwi tena kumwuza yeyote asiye mtumwa rasmi tayari kwenye tarahe ya sheria<ref name="Major2012">{{Rejea kitabu|url=https://archive.org/details/slaveryabolition00majo|title=Slavery, Abolitionism and Empire in India, 1772-1843|last=Andrea Major|publisher=Liverpool University Press|year=2012|isbn=978-1-84631-758-3|pages=[https://archive.org/details/slaveryabolition00majo/page/52 52]–55|url-access=registration}}</ref> |- | rowspan="3" |1775 |[[file:Colonial-Red-Ensign.svg|35px]] [[Jimbo la Virginia]] |Jenerali Mwingereza Dunmore anaahidi uhuru kwa watumwa wote wanaoondoka upande wa wanamapinduzi wa Marekani na kujiunga na jeshi la Kiingereza. |- |{{Flag icon|Marekani|1776}} [[Pennsylvania]] |Shirika la kukomesha utumwa linaanzishwa mjini [[Philadelphia, Pennsylvania|Philadelphia]] ambayo ni shirika la kwanza lenye shabaha hilo katika maeneo ya Marekani. |- |{{Flag|Marekani|1776}} |Majimbo ya Marekani yako kwenye vita ya uhuru dhidi ya Uingereza na kwa wakati huu yanasimamisha [[biashara ya watumwa ya Atlantiki|biashara ya watumwa kupitia Atlantiki]]. Kusudi lake ni kuzuia aina yote ya biashara na Uingereza wakati wa vita.<ref name="Finkelman, Paul 2007">{{Rejea tovuti|url=http://abolition.nypl.org/print/us_constitution/|title=The Abolition of The Slave Trade|publisher=New York Public Library|date=2007|accessdate=25 June 2014|author=Finkelman, Paul|archivedate=2018-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181009202811/http://abolition.nypl.org/print/us_constitution/}}</ref> |- | rowspan="2" |1777 |{{Flag icon|Ureno|1750}} [[Visiwa vya Madeira|Madeira]] |Utumwa unakomeshwa visiwani. |- |[[file:Flag_of_the_Vermont_Republic.svg|35px]] [[Vermont]] (Marekani) |Katiba ya jimbo la [[Vermont]] (Marekani) inakomesha utumwa kisehemu; wanaume walio juu ya miaka 21 na wanawake walio juu ya umri wa miaka 18 wakati wa kutangazwa kwa katiba wanapata uhuru.<ref>{{Rejea tovuti|title=Constitution of Vermont (1777)|url=https://www.sec.state.vt.us/archives-records/state-archives/government-history/vermont-constitutions/1777-constitution.aspx#ChapterI|publisher=State of Vermont|accessdate=7 June 2014|year=1777|archivedate=2019-12-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191228110403/https://www.sec.state.vt.us/archives-records/state-archives/government-history/vermont-constitutions/1777-constitution.aspx#ChapterI}}</ref> Kanuni hiyo haifuatiliwi kwa nguvu na serikali.<ref>{{Rejea tovuti|author=Lee Ann|first=Cox|title=UVM historian examines Vermont's mixed history of slavery and abolition|url=https://www.uvm.edu/uvmnews/news/patchwork-freedom}}</ref> |- |1778 |{{flag|Uskoti}} |Mtumwa Mwafrika Joseph Knight anashinda kesi yake kwenye mahakama kwamba sheria za Uskoti hazikubali utumwa. (isipokuwa wakati ule sehemu ya wafanyakazi wazalendo kwenye migodi ya makaa na chuvi walikuwa bado na hali ya watumwa kisheria)<ref>{{Rejea tovuti|title=Slavery, freedom or perpetual servitude? – the Joseph Knight case|url=http://www.nas.gov.uk/about/071022.asp|publisher=The National Archives of Scotland|accessdate=5 July 2014|archivedate=2011-08-22|archiveurl=https://www.webcitation.org/617V4pVz9?url=http://www.nas.gov.uk/about/071022.asp}}</ref> |- |1779 |[[file:Colonial-Red-Ensign.svg|35px]] Amerika ya Kaskazini ya Kiingereza |Wakati wa vita ya uhuru wa Marekani, Uingereza inatangaza uhuru wa watumwa wote wanatoroka upande wa waasi wamarekani na kuhamia upande wa Uingereza, hata wasio tayari kujiunga na jeshi |- |1780 |{{Flag icon|Marekani|1777}} [[Pennsylvania]] |Sheria kuhusu hatua za kukomesha utuwamwa ''(Act for the Gradual Abolition of Slavery)'' inapitishwa inayoweka watoto huru watakaozaliwa na wazazi watumwa baada ya kutnagazwa kwa sheria. Waliowahi kuwa watumwa wanabaki vile. Watumwa wa mwisho wa Pennsylvania wanapata uhuru mwaka 1847. |- | rowspan="4" |1783 |{{flag|Urusi}} |Baada ya kuvamia na kuteka [[Krimea]], serikali ya Urusi inakomesha utumwa huko.<ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24157|title=Historical survey > Slave societies|publisher=Britannica.com|accessdate=2013-08-28}}</ref> |- |[[File:Ensign_of_New_England_(pine_only).svg|35px]] [[Massachusetts]] |Mahakama Kuu ya Jimbo la Massachusetts inaamua utumwa haulingani na katiba ya jimbo ya 1780. Watumwa wote wanawekwa huru mara moja. |- |[[file:Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1400-1806).svg|35px]] [[Dola Takatifu la Kiroma]] |Kaizari [[Joseph II]] anakomesha utumwa katika mkoa wa [[Bukovina]]. |- |[[File:ColonyofNewHampshireSeal.png|20x20px]] [[New Hampshire]] |Jimbo hili la Marekani inaanza kukomesha utumwa kwa hatua. |- | rowspan="2" |1784 |[[File:Ensign_of_New_England_(pine_only).svg|35px]] [[Connecticut]] |Jimbo hili la Marekani inaanza kukomesha utumwa kwa hatua, likianza kuweka huru watoto wa watmwa wa sasa, na hatua kwa hatua watumwa wengine baadaye. |- |[[File:Ensign_of_New_England_(pine_only).svg|35px]] [[Rhode Island]] |Jimbo hili la Marekani inaanza kukomesha utumwa kwa hatua. |- |1788 |[[file:Union flag 1606 (Kings Colors).svg|35px]] [[New South Wales]], Australia |Gavana wa kwanza anatangaza koloni mpya haitakuwa na watumwa. |- | rowspan="3" |1787 |{{Flag|Marekani|1777}} |Bunge la [[Muungano wa Madola ya Amerika]] (Marekani) linapitisha sheria inayokataza utumwa katika maeneno mapya kwenye maeneo ng'ambo ya mito [[Ohio (mto)|Ohio]] na [[Mississippi (mto)|Missisippi]] (majimbo ya baadaye ya [[Ohio]], [[Indiana]], [[Illinois]], [[Michigan]], [[Wisconsin]] na sehemu za [[Minnesota]]) |- |[[file:Union flag 1606 (Kings Colors).svg|35px]] [[Sierra Leone]] |Sierra Leona inaanzishwa kama koloni kwa watumwa waliopewa uhuru.<ref>A. B. C. Sibthorpe, ''The history of Sierra Leone'' (1970) p. 8</ref> |- | rowspan="2" |[[file:Union flag 1606 (Kings Colors).svg|35px]] [[Ufalme wa Muungano]] |Shirika la ukomeshaji wa biashara ya watuwa linaanzishwa katika Uingereza. |- | rowspan="3" |1788 |Sheria ya kwanza ya Kiingereza inayojaribu kudhibiti hali ya watumwa kwenye meli zinazowabeba. |- |[[file:Royal_Standard_of_the_King_of_France.svg|35px]] Ufalme wa Ufaransa |Shirika la Marafiki wa Watu Weusi linaanzishwa mjini Paris kwa shabaha ya kukomesha utumwa. |- |{{flagcountry|Denmark}} |Mfumo wa uhadimu unalegzwa - wahadimu chini ya umri wa miaka 14 hawana masharti tena. |- |1789 |[[file:Royal_Standard_of_the_King_of_France.svg|35px]] Ufalme wa Ufaransa |Mabaki ya uhadimu yanaondolewa katika hatua za kwanza ya [[Mapinduzi ya Kifaransa]]<ref>1911 Encyclopedia Britannica.</ref> |- |1791 |[[file:Chorągiew_królewska_króla_Zygmunta_III_Wazy.svg|35px]] Polandi-Lithuania |Katiba ya Polandi-Lithuania inaongeza usawa baina ya raia wa miji na makabaila; uhadimu wa wakulima unapungua. |- |1791 |[[file:Flag_of_France_(1790–1794).svg|35px]] [[Ufaransa]] |Baada ya mapinduzi bunge la Ufaransa linatangaza uhuru kwa watumwa wa kizazi cha pili katika koloni. |- |1792 |{{flag|Denmark}} |Mfalme wa Denmark iliyo na koloni katika [[Bahari Karibi]] anatangaza kukomeshwa kwa biashara ya watumwa kuanzia mwaka 1803. Hata hivyo, utumwa unandelea hadi 1848 kwenye koloni zake.<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=ATq5_6h2AT0C&q=abolish+slavery+iceland&pg=PA8|title=The Historical encyclopedia of world slavery, Volume 1|last=Rodriguez|first=Junius P.|year=1997|isbn=9780874368857|access-date=2013-08-28}}</ref> |- |1792 |[[Picha:Flag of Saint Helena.svg|35px]] [[Saint Helena]] |Kupeleka watumwa wapya kwenye kisiwa cha St. Helena kunapigwa marufuku; utumwa unaendelea kwa miongo kadhaa; kuanzia mwaka 1818 watoto wa watumwa wanapewa uhuru, katika miaka 1827 - 1834 watumwa wote wanapata uhuru hatua kwa hatua. <ref>https://sthelenaisland.info/slavery/ St. Helena and te abolition of slavery], tovuti ya St. Helena Info</ref>. |- | rowspan="2" |1793 |[[Picha:Flag of France (1790–1794).svg|35px]] [[Hispaniola|Saint-Domingue]] |Leger-Felicite Sonthonax, kamishna wa serikali ya [[mapinduzi ya Ufaransa]] ''(Comité de salut public)'' anatangaza mwisho wa utumwa kwenye sehemu ya kaskazini ya [[Hispaniola|Saint Domingue]] ([[Haiti]] ya baadaye); kamishna mwenzake kwenye kusini ya koloni anafuata. |- |[[File:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|35px]] [[Kanada]] |"Sheria dhidi ya Utumwa" inapiga marufuku uingizwaji wa watumwa |- | rowspan="3" |1794 |{{flagcountry|Ufaransa}} |Jamhuri ya Kifaransa inatangaza mwisho wa utumwa katika maeneo yote chini ya mamlaka yake, pamoja na koloni zake.<ref>David B. Gaspar, David P. Geggus, ''A Turbulent time: the French Revolution and the Greater Caribbean'' (1997) p. 60</ref> |- |{{Flag|Marekani|1777}} |Sheria kuhusu Biashara ya Watumwa ''(Slave Trade Act)'' inakataza meli zote za Marekani kubeba watumwa tena; hairihusiwi kupeleka watumwa nje ya Marekani kwenye meli za kigeni. |- |[[Picha:Chorągiew królewska króla Zygmunta III Wazy.svg|35px]] Polandi-Lithuania}} |Baada ya uasi wa wakulima katika mashariki ya Polandi, wahadimu wote (waliokuwa sehemu kubwa ya wakulima kwa jumla) wanapewa uhuru. |- |1798 |[[Picha:Flag of France (1790–1794).svg|35px]] [[Malta]] chini ya Ufaransa |Utumwa unakomeshwa na jeshi la Kifaransa baada ya uvamizi wa Malta.<ref>{{Rejea habari|title=Slavery in Malta|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20070410/letters/slavery-in-malta.20844}}</ref> |- | rowspan="2" |1799 |[[picha:Flag_of_New_York_(1896–1901).svg|35px]] [[New York]] |Sheria inapanga hatua za kukomesha utumwa, ikianza na watato wanaozaliwa kuanzia mwaka huu; hadi 1827 watumwa wote katika Jimbo la New York wanapata uhuru.<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=bWKTiIL6mVcC&pg=PA215|title=Emancipating New York: The Politics of Slavery and Freedom, 1777–1827|last=David N. Gellman|publisher=LSU Press|year=2008|isbn=9780807134658|pages=2, 215}}</ref> |- |{{flag|Uskoti}} |Sheria ya 1799 inaondoa hali ya utumwa au uhadimu wa wachimbaji wa makaa na chumvi uliokuwepo tangu mwaka 1606. |} == 1800-1829 == {| class="wikitable" !Tarehe !Eneo la mamlaka !Maelezo |- |1800 |[[File:Flag of the king of Joseon.svg|35px]] [[Korea]], ufalme wa Joseon |Watumwa na wahadimu wa serikali wanapata uhuru; utumwa wa binafsi unaendelea hadi mnamo 1894. |- |1800 |{{flag|Marekani|1795}} |Sheria kuhusu Biashara ya Watumwa inakataza raia wa Marekani wasishiriki katika biashari hiyo kimataifa; hali ya utumwa kufuanatana na sheria za majimbo mbalimbali za Marekani haibadilishwi. |- | rowspan="2" |1802 |[[Picha:Flag_of_France_(1790–1794).svg|35px]] [[Ufaransa]] |[[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] anarudisha utumwa katika koloni za Ufaransa zinazozalisha sukari. |- |{{Flag icon|United States|1795}} [[Ohio]] |Katiba ya jimbo linabatilisha utumwa. |- |1803 |{{Flag|Denmark}} |Abolition of Danish participation in the transatlantic slave trade takes effect on January 1. |- | rowspan="2" |1804 |[[file:Flag_of_New_Jersey.svg|35px]] [[New Jersey]] (Marekani) |Jimbo linakomesha utumwa kisheria. |- |[[file:Flag_of_Haiti_(1803–1804).svg|35px]] [[Haiti]] |[[Haiti]] inatangaza uhuru wake baada ya mapinduzi ya watumwa na kukomesha utumwa. |- |1804–1813 |[[image:Flag of Revolutionary Serbia.svg|35px]] [[Serbia]] |Katika sehemu za Serbia zinazopigania uhuru kutoka [[Milki ya Osmani]] watumwa wanapewa uhuru. |- |rowspan="5"| 1807 |{{flag|Marekani|1795}} | "Sheria kuhusu uingizaji wa watumwa" inapiga marufuku kuingiza watumwa Marekani kutoka nje kuanzia 1 Januari 1808; sheria zinazohusu utumwa katika majimbo mbalimbali za Marekani haziathiriwi.<ref>[https://www.nytimes.com/2007/12/30/opinion/30foner.html Foner, Eric. "Forgotten step towards freedom,"] ''New York Times''. 30 December 2007.</ref> |- |[[File:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|35px]] [[Ufalme wa Muungano]] | [[Sheria kuhusu ukomeshaji wa biashara ya watumwa]] inakataza kufanya biashara ya watumwa kati ya Afrika, Aerika na maeneo ya [[Milki ya Uingereza]]. Nahodha ya meli atalipa faini ya pauni 120 kwa kila mtumwa anayembeba. [[Kundi la manowari la Afrika Magharibi (Uingereza)|Kundi la manowari la Afrika Magharibi]] linaanzishwa kwa shabaha ya kukomesha biashara ya watumwa; hadi 1865 linaweka huru watumwa 150,000.<ref>[https://www.bbc.co.uk/devon/content/articles/2007/03/20/abolition_navy_feature.shtml Sailing against slavery. By Jo Loosemore] BBC</ref> |- |{{flag|Poland}} Utemi wa Warsaw | Katiba inafuta uhadimu.<ref name="Kantowicz1975"/> |- |[[File:Flag_of_the_Kingdom_of_Prussia_(1803-1892).svg|35px]] [[Prussia]], Ujerumani | Baada ya kushindwa kwenye vita dhidi ya Napoleoni Prussia inafuta uhadimu.<ref name="Kantowicz1975">{{cite book|last=Kantowicz|first=Edward R.|title=Polish-American politics in Chicago, 1888–1940|url=https://archive.org/details/polishamericanpo0000kant|url-access=registration|access-date=30 January 2012|year=1975|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-42380-7|page=[https://archive.org/details/polishamericanpo0000kant/page/6 6]}}</ref> |- |{{flag|Marekani|1795}} [[Michigan]] | Jaji Augustus Woodward hakubali kurudishwa kwa watumwa wawili waliokuwa mali ya mkazi wa Kanada. Katika hukumu yake jaji alisema kwamba mtu yeyote "anayeingia katika eneo hili kisheria ni mtu huru". <ref>{{cite web|last=Woodward|first=Augustus|title=Slavery in the Northwest Territory|url=http://www.absolutemichigan.com/dig/michigan/slavery-in-the-northwest-territory/|publisher=Leelanau Communications, Inc|access-date=10 September 2012|archive-date=2012-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20121006070212/http://www.absolutemichigan.com/dig/michigan/slavery-in-the-northwest-territory/|url-status=dead}}</ref> |- |1810 |[[File:Flag_of_Cross_of_Burgundy.svg|35px]] [[Hispania Mpya]] (Mexiko) |Wakati wa vita ya uhuru ya Mexico kiongozi wake Miguel Hidalgo y Costilla anatangaza uhuru kwa watumwa. |- |rowspan="4"|1811 || [[File:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|35px]] [[Uingereza|U]]|| Adhabu za biashara ya watumwa zinaongezwa kwa raia za Ungereza na pia wageni. |- |{{flag|Hispania|1785}}|| Bunge linafuta haki za makabaila juu ya [[wahadimu]] wa awali.<ref name="artic1"/> |- |[[File:Flag of the British East India Company (1801).svg|35px]] [[Kampuni ya Kiingereza kwa Uhindi ya Mashariki]] |Kampuni inakataza kuingiza watumwa katika maeneo yaliyo chini yake, ikiongeza sheria zake za 1774.<ref name="Major2012" /> |- |{{flag|Chile|1812}} || Bunge la kwanza la Chile linatangaza "Uhuru wa tumbo la uzazi", hiyo kuweka huru watoto wa watumwa wakizaliwa kwenye eneo la Chile; biashara ya watumwa inapigwa marufuku, na mtumwa anayekaa miezi sita katika Chile atakuwa mtu huru. |- |1812 |{{flag|Hispania|1785}} |Bunge la Hispania linakubali Katiba ya 1812, ambako wakazi wote wanapewa uraia na haki katika Hispania na koloni zale, isipokuwa watumwa. Kufutwa kwa utumwa unadaiwa na sehemu ya wabunga lakini haukubaliwi. |- | rowspan="2" |1813 |[[File:Flag_of_Cross_of_Burgundy.svg|35px]] [[Hispania Mpya]] (Mexiko) |Kiongozi wa uhuru José María Morelos y Pavón anatangaza mwisho wa utumwa. |- |[[File:Flag of Argentina (civil).svg|35px]] [[Majimbo ya Rio de la Plata]] (baada ya uhuru kutoka Hispania) |Bunge la majimbo (baadaye nchi za [[Argentina]], [[Uruguay]] na [[Bolivia]]) linatangaza uhuru wa watoto wa watumwa wanaozaliwa baada ya 1813 watakapofika umri wa miaka 20 (wanaume) au 16 (wanawake).<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=nkVxNVvex-sC&pg=PA95|title=Encyclopedia of the African Diaspora: vol 1|last=Carole Elizabeth Boyce Davies|year=2008|isbn=9781851097050|page=95}}</ref> |- | rowspan="3" |1814 |[[File:Flag of Argentina (civil).svg|35px]] Majimbo ya Rio de la Plata ([[Uruguay]]) |Watumwa wote katika sehemu za [[Uruguay]] hupewa uhuru |- |{{flag|Uholanzi}} |Uholanzi inakataza biashara ya watumwa. |- |[[Ufaransa]] |Mfalme Louis XVIII wa Ufaransa inakubali katika mkataba wa amani na Uingereza kumaliza biashara ya watumwa katika muda wa miaka 5<ref>[https://en.wikisource.org/wiki/Treaty_of_Paris_(1814)#Additional_Art.I Treaty of Paris (1814)], Kipengele cha ziada I, Wikisource</ref> |- | rowspan="4" |1815 |Ufaransa |[[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] aliyerudi Paris kutoka uhamisho wa Elba anatangaza mwisho wa biashara ya watumwa, akifanya jaribio la kuonyesha uso mpya wa utawala wake. <ref>[https://www.napoleon-series.org/research/government/legislation/c_slavery2.html<nowiki> Napoleon's Decree Abolishing the Slave Trade], tovuti ya The Napoleon Series (Waterloo Association)</nowiki></ref> |- |[[file:Flag_of_Portugal_(1750).svg|35px]] [[Ureno]] |Slave trade banned north of the [[Ikweta|Equator]] in return for a £750,000 payment by Britain. |- |{{Flag icon|Spain|1785}} [[Florida]] ya Kihispania |Baada ya Vita ya Uingereza dhidi Marekani ya 812, jeshi la Kiingereza linaacha ngome pamoja na silaha nyingi mkononi mwa watumwa watoro wanaoishika hadi kutekwa na jeshi la Marekanimwaka 1816. |- |[[File:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|35px]] [[Ufalme wa Maungano|Ufalme wa Muungano]]<br/>[[file:Flag_of_Portugal_(1750).svg|35px]] [[Ureno]]<br/>[[File:Swedish_civil_ensign_(1844–1905).svg|35px]] [[Uswidi|Uswidi-Norwei]]<br/>[[File:Royal_flag_of_France_during_the_Bourbon_Restoration.svg|35px]] [[Ufaransa|Ufalme wa Ufaransa]]<br /><br />{{Flag icon|AUT|empire}} [[Austria]]<br/>{{flag|Urusi}} <br/>{{flag|Hispania|1785}}<br /><br />[[File:Flag_of_the_Kingdom_of_Prussia_(1803-1892).svg|35px]] [[Prussia]], Ujerumani |[[Mkutano wa Vienna]] unatangaza nia ya kukomesha biashara ya watumwa.<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=m-B7BAAAQBAJ&pg=PA144|title=The Congress of Vienna and its Legacy|last=Mark Jarrett|year=2014|isbn=9781784530563|page=144}}</ref> |- | rowspan="2" |1816 |[[File:Eestimaa_värvid.svg|23x23px]] [[Estonia|Estonia ya Kirusi]] |[[Uhadimu]] unakomeshwa na gavana wa jimbo. |- |[[File:AlgierRegency2.svg|20x20px]] [[Algeria|Algeria ya Kiosmani]] |Manowari za Uingereza na Denmark zinapiga mji wa [[Algiers]] kwa shabaha ya kudhibiti [[biashara ya utumwa ya Afrika Kaskazini]] na kumlazimisha Dey wa Algiers kuacha watumwa 3000. |- | rowspan="6" |1817 |[[File:Flag_of_the_Courland_Governorate.svg|23x23px]] [[Kurland|Kurland ya Kirusi]] |[[Uhadimu]] unakomeshwa. |- ||[[File:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|35px]] [[Ufalme wa Maungano|Ufalme wa Muungano]]<br />{{flag|Hispania|1785}} |Uingereza inahimiza Hispania kukubali mkataba wa kukomesha biashara ya watumwa.<ref>[https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1818/jan/28/copy-of-the-treaty-with-spain-for TREATY between his Britannic Majesty and his Catholic Majesty, for preventing their subjects from engaging in any illicit traffic in slaves. Signed at Madrid the 23rd of September 1817.], api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1818/jan/28</ref> |- |{{flag|Hispania|1785}} |Baada ya kupokea malipo kutoka Uingereza, Mfalme Ferdinand VII anatoa amri ya kukataza uingizaji wa watumwa katika koloni za Hispania kuanzia mwaka 1820. Utumwa mwenyewe na biashara ya ndani ya eneo havikataliwi. Magendo ya watumwa yanaendelea. |- |[[Picha:Bandera de Angostura (20 de noviembre de 1817).svg|frameless|35x35px]] [[Venezuela]] |[[Simon Bolivar]] (kiongozi wa uhuru wa Amerika Kusini) anadai mwisho wa utumwa.<ref name="artic1">[http://www.artic.ua.es/biblioteca/u85/documentos/1701.pdf Profa. Mª Magdalena Martínez Almira APUNTES sobre la ABOLICIÓN ESCLAVITUD EN ESPAÑA.] {{Wayback|url=http://www.artic.ua.es/biblioteca/u85/documentos/1701.pdf |date=20151123091201 }} ''artic.ua.es'', accessed 30 August 2019</ref> |- |[[Picha:Flag of New York (1896–1901).svg|frameless|35x35px]] [[New York (jimbo)|Jimbo la New York]] , Marekani |Sheria inaweka siku ya 4 Julai 1827 kama tarehe ambako uhadimu wa watumwa wa awali utakwisha.<ref>Higginbotham, pp. 146–47.</ref> |- |[[File:Flag of Argentina (civil).svg|23x23px]] [[Majimbo ya Rio de la Plata|Majimbo ya Rio Plata]] |Katiba inataja nia ya kuagana na utumwa, bila kuukomesha. |- | rowspan="3" |1818 |[[File:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|35px]] [[Ufalme wa Maungano|Ufalme wa Muungano]]<br /><br />[[Picha:Flag of the United Kingdom of Portugal, Brazil, and Algarves.svg|frameless|35x35px]] [[Ureno]] |Uingereza inahimiza Ureno kukubali mkataba wa kukomesha biashara ya watumwa. |- |[[Picha:Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg|frameless|35x35px]] [[Ufaransa]] |Biashara ya watumwa inapigwa marufuku, ingaw inaendelea katika koloni. |- |[[File:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|35px]] [[Ufalme wa Muungano]]<br /><br />{{flag|Uholanzi}} |Uingereza inahimiza Uholanzi kubali mkataba kuhusu hatua za ziada za kutekeleza ukomeshaji wa biashara ya watumwa ulioahahiwa tangu 1814.<ref name="britleg2">"Chronological Table of the Statutes" (1959 edition)</ref> |- | rowspan="3" |1819 |[[File:Livonian_colours.svg|23x23px]] Livonia |[[Uhadimu]] unakomeshwa. |- |{{Flag icon|United Kingdom}} [[Kanada ya Juu]] |Wakazi wote weusi hutangazwa kuwa watu huru katika jimbo hilo. |- |[[Picha:Flag of Kingdom of Hawaii (1816–1845).svg|frameless|35x35px]] [[Hawaii]] |Mgawanyo katika jamii ya Hawaii katika matabaka ya watumwa na watu huru unakomeshwa.<ref>{{Rejea jarida|last=Levin|first=Stephenie Seto|year=1968|title=The Overthrow of the Kapu System in Hawaii|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_77_1968/Volume_77,_No._4/The_overthrow_of_the_kapu_system_in_Hawaii,_by_Stephenie_Seto_Levin,_p_402_-_430/p1|journal=Journal of the Polynesian Society|location=Wellington, NZ|publisher=Polynesian Society|volume=77|pages=402–430|access-date=2021-07-10|archive-date=2023-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230419202518/https://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_77_1968/Volume_77,_No._4/The_overthrow_of_the_kapu_system_in_Hawaii,_by_Stephenie_Seto_Levin,_p_402_-_430/p1|dead-url=yes}}</ref> |- | rowspan="3" |1820 |{{flag|Marekani|1820}} |Maafikiano kati ya majimbo ya kaskazini na kusini unakataza kwa upande mmoja utumwa upande wa kaskazini wa mstari wa [[latitudo]] ya 36º 30' na kuuruhusu upande wa kusini; kwa upande mwingine Sheria kuhusu Biashara ya Marekani inabadilishwa kwa kutaja biashara ya watumwa kama tendo la [[uharamia]] na kuiadhibu kwa [[adhabu ya mauti]]. |- |[[File:Indiana-StateSeal.svg|23x23px]] [[Indiana]], Marekani |Mahakama Kuu ya jimbo linaagiza karibu watumwa wote jimboni wanapaswa kupewa uhuru wao. |- |{{flag|Hispania|1785}} |Biashara ya watumwa ni jinai kuanzia sasa kulingana na mapatano ya 1817.<ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.bbc.co.uk/liverpool/localhistory/journey/american_connection/slavery/timeline.shtml|title=Slavery- A Timeline}}</ref> |- | rowspan="4" |1821 |[[Picha:Bandera del Primer Imperio Mexicano.svg|frameless|35x35px]] [[Mexiko]] |Tangazo la wanamapinduzi wa Mexico katika vita ya uhuru dhidi ya Hispania inaweka watumwa wote huru waliozaliwa Mexiko<ref name="artic12">[http://www.artic.ua.es/biblioteca/u85/documentos/1701.pdf Profa. Mª Magdalena Martínez Almira APUNTES sobre la ABOLICIÓN ESCLAVITUD EN ESPAÑA.] {{Wayback|url=http://www.artic.ua.es/biblioteca/u85/documentos/1701.pdf |date=20151123091201 }} ''artic.ua.es'', accessed 30 August 2019</ref>. |- | | |- |[[Picha:Flag of Peru (1821–1822).svg|frameless|35x35px]] [[Peru]] |Peru inakataza biashara ya watumwa na kuanza kukomesha utumwa polepoe hatua kwa hatua.<ref name="artic13">[http://www.artic.ua.es/biblioteca/u85/documentos/1701.pdf Profa. Mª Magdalena Martínez Almira APUNTES sobre la ABOLICIÓN ESCLAVITUD EN ESPAÑA.] {{Wayback|url=http://www.artic.ua.es/biblioteca/u85/documentos/1701.pdf |date=20151123091201 }} ''artic.ua.es'', accessed 30 August 2019</ref> |- |[[Picha:Flag of the Gran Colombia.svg|frameless|35x35px]] [[Kolombia|Kolombia Kubwa]] |Uhuru kwa watoto wa watumwa wanawake, mradi wa kufidia mabwana unaanzishwa.<ref name="aguilera">{{Rejea kitabu|title=La Legislacion y el derecho en Colombia|last=Aguilera|first=Miguel|publisher=Lemer|year=1965|series=Historia extensa de Colombia|volume=14|location=Bogota|pages=428–442}}</ref> |- | rowspan="4" |1822 |{{Flag icon|Haiti|1859}} [[Haiti]] |Jean Pierre Boyer kutoka Haiti anavamia upande wa Kihispania wa kisiwa cha [[Hispaniola]] na kukomesha utumwa pia upande ule. |- |[[File:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|35px]] [[Ufalme wa Maungano|Ufalme wa Muungano]]<br/>[[File:Royal_flag_of_France_during_the_Bourbon_Restoration.svg|35px]] [[Ufaransa|Ufalme wa Ufaransa]]<br/>{{Flag icon|AUT|empire}} [[Austria]]<br />{{flag|Urusi}}<br/>[[File:Flag_of_the_Kingdom_of_Prussia_(1803-1892).svg|35px]] [[Prussia]], Ujerumani |Wanaoshiriki kwenye [[Mkutano wa Verona]] wanathibitisha nia yao kukomesha biashara ya watumwa.<ref>[https://archive.org/details/africaandbrusse00banngoog/page/n7/mode/2up Banning, Emile: Africa and the Brussels Geographical Conference], London 1877, uk. 135</ref> |- |{{Flag icon|United States|1822}} [[Liberia]] |Liberia inaanzishwa kama koloni kwa ajili ya watumwa kutoka Marekani waliopata uhuru wao. |- |[[Picha:Flag of Muscat.svg|frameless|35x35px]] [[Oman]]<br /><br />{{flag|Ufalme wa Muungano}} |Uingereza inahimiza Sultani wa Oman kukubali biashara ya watumwa huko [[Jamhuri ya Watu wa Zanzibar|Zanzibar]]; hata hivyo biashara ya magendo inaendelea, pamoja na biashara ya watumwa kati ya bara na Zanzibar. |- | rowspan="3" |1823 |{{flag|Chile}} |Utumwa unakomeshwa. |- |{{flagcountry|Ufalme wa Muungano}} |The Society for the Mitigation and Gradual Abolition of Slavery Throughout the British Dominions (Anti-Slavery Society) is founded. |- |{{flag|Ugiriki}} |Katiba ya Ugiriki inayotungwa wakati wa vita ya uhuru dhidi ya [[Milki ya Osmani]] inakataza utumwa .<ref>Greek Constitution of 1823, article 9, https://www.hellenicparliament.gr/UserFiles/f3c70a23-7696-49db-9148-f24dce6a27c8/syn07.pdf</ref> |- | rowspan="2" |1824 |{{flag|Mexico|1823}} |Katiba mpya inakomesha utumwa. |- |[[File:Flag_of_the_Federal_Republic_of_Central_America.svg|23x23px]] [[Shirikisho la Amerika ya Kati|Amerika ya Kati]] |Utumwa unakomeshwa. |- | rowspan="2" |1825 |[[Picha:Flag of Treinta y Tres Department.svg|frameless|35x35px]] [[Uruguay]] |Uingizaji wa watumwa unakatazwa. |- |{{Flag icon|Haiti|1859}} [[Haiti]] |Ufaransa inatuma manowari Haiti na kulazimisha serikali yake kukubali kulipa fidia kwa kupoteza koloni yake na kupoteaza watumwa |- | rowspan="3" |1827 |{{flagcountry|Ufalme wa Muungano}}<br /><br />[[Picha:Flag of Sweden.svg|frameless|35x35px]] [[Uswidi|Uswidi-Norwei]] |Mkataba wa pamoja unakomesha biashara ya watumwa katika maeneo yake |- |[[Picha:Flag of New York (1896–1901).svg|frameless|35x35px]] [[New York (jimbo)|Jimbo la New York]] , Marekani |Mabaki ya utumwa yanafutwa; watoto wa watumwa waliozaliwa kati ya 1799 na 1827 sasa ni wahadimu hadi kufikia umri wa miaka 25 (wanawake) au 28 (wanaume).<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=bWKTiIL6mVcC&pg=PA215|title=Emancipating New York: The Politics of Slavery and Freedom, 1777–1827|last=David N. Gellman|year=2008|isbn=9780807134658|pages=2, 215}}</ref> |- |{{Flag icon|UK|1801}} [[Saint Helena]] (Uingereza) |Watumwa 800 wakazi wa kisiwa wanapewa uhuru kihatua. |- |1829 |{{flag|Mexico|1823}} |Uhuru wa watumwa wa mwisho unatangazwa. |} == 1830-1849 == {| class="wikitable" !Date !Jurisdiction !Description |- |1830 |[[Picha:Flag of Coahuila y Tejas.svg|frameless|35x35px]] [[Texas|Coahuila y Tejas]] (Texas ya Kimexiko) |Walowezi Wamarekani katika Texas ya Kimexiko wanatangaza watumwa wao kuwa wahadiumu kwa miaka 99, baada ya serikali kuu ya Mexiko kutangaza uhuru wa watumwa wote. Swali la utumwa linahamasisha walowezi hao kufanya mipango ya kujitenga na Mexiko.<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=GmK6Sq0ojOUC&pg=PA15|title=Black Texans: A History of African Americans in Texas, 1528–1995|last=Alwyn Barr|year=1996|isbn=9780806128788|page=15}}</ref> |- | rowspan="2" |1830 |{{flag|Uruguay}} |Utumwa unakomeshwa. |- |[[Picha:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|frameless|35x35px]] [[Milki ya Osmani]] |Sultani [[Mahmud II]] anatoa amri ya kuweka huru watumwa wote Wazungu |- | rowspan="2" |1831 |[[Picha:Bandera de Bolivia (Estado).svg|frameless|35x35px]] [[Bolivia]] |Utumwa unakomeshwa. |- |[[Picha:Flag of Brazil (1822–1853).svg|frameless|35x35px]] [[Brazil]] |Sheria ya 7 Novemba 1831 inapiga marufuku biashara ya watumwa kupitia bahari na kuingiza watumwa ndani ya nchi kutoka nje. Watumwa waliopelekwa nchini kinyume cha sheria wanapewa uhuru. Sheria hiyo haitekelezwi kabla ya mwaka 1850 ambako Uingereza inaongeza shinikizo dhidi ya serikali. |- |1832 |[[Picha:Flag of Greece (1822-1978).svg|frameless|35x35px]] [[Ugiriki]] |Utumwa unakomeshwa baada ya uhuru kutoka Milki ya Osmani. |- | rowspan="2" |1834 |{{flagcountry|Ufalme wa Muungano}} |Sheria ya Kukomesha Utumwa ''(Slavery Abolition Act)'' ya 1833 inafuta utumwa hatua kwa hatua (katika muda wa miaka 6) kote katika [[Milki ya Uingereza]] pamoja na koloni zake, isipokuwa katikia maeneo ya [[Kampuni ya Kiingereza kwa Uhindi ya Mashariki]] na [[Ceylon]].<ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.bbc.co.uk/history/british/empire_seapower/antislavery_01.shtml|title=British Anti-slavery|author=Oldfield|first=Dr John|date=February 17, 2011|work=BBC History|publisher=BBC|accessdate=January 2, 2017|quote=the new legislation called for the gradual abolition of slavery. Everyone over the age of six on August 1, 1834, when the law went into effect, was required to serve an apprenticeship of four years in the case of domestics and six years in the case of field hands}}</ref> Watumwa 700,000 kwenye Visiwa vya Karibi, 20,000 katika [[Morisi]] na 40,000 katika [[Afrika Kusini]] wanapata uhuru. |- |[[Picha:Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg|frameless|35x35px]] [[Ufaransa]] |Shirika la Kifaransa kwa Ukomeshaji wa Utumwa inaundwa mjini Paris. |- | rowspan="4" |1835 |{{flag|Serbia|name=Serbia}} |Kila mtumwa anayefikia [[Serbia]] anapata uhuru wake.<ref>Serbian: {{Rejea tovuti|url=http://serbum.com/?p%3D1253|title=Сретењски устав – Устав Књажества Сербије|accessdate=2013-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004213301/http://serbum.com/?p=1253|archivedate=4 October 2013}}</ref> |- |[[Picha:Flag of the United Kingdom.svg|frameless|35x35px]] [[Ufalme wa Muungano]]<br /><br />[[Picha:Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg|frameless|35x35px]] [[Ufaransa]] | rowspan="2" |Mikataba kati ya Ufalme wa Muungano (Uingereza) na serikali za Ufaransa na Denmark inamaliza rasmi biashara ya watumwa ya nchi hizo. |- |{{flagcountry|Ufalme wa Muungano}}<br /><br />{{flag|Denmark}} |- |{{flag|Peru|1825}} |Raisi wa Peru anaruhusu tena kuingiza watumwa kutoka nchi nyingine za Amerika Kusini. Sentensi "Hakuna mtumwa anayefika Peru bila kupewa uhuru wake" inaondolewa katima katiba. |- | rowspan="2" |1836 |{{flag|Portugal|1830}} |Serikali inakataza biashara ya watumwa ya kuvukia Atlantiki pamoja na kuchukua watumwa kutoka koloni za Ureno zilizopo upande wa kusini mkwa ikweta. |- |[[Picha:Flag of the Republic of Texas (1836–1839).svg|frameless|30x30px]] [[Texas]] |Utumwa unaruhusiwa tena baada ya uhuru wa Texas. |- |1837 |{{flag|Hispania|1785}} |Utumwa unakomeshwa nje ya koloni ambako unaendelea. |- |1838 |{{flagcountry|Ufalme wa Muungano}} |Hatimaye watumwa wote kwenye koloni wanapata uhuru baada ya kipindi cha miaka 6 tangu 1933 walipokuwa wahadimu. |- | rowspan="3" |1839 |{{flagcountry|Ufalme wa Muungano}} |Shirika ya Kukomesha Utumwa ya Uingereza na Ng'ambo (''British and Foreign Anti-Slavery Society'', leo hii ''[[:en:Anti-Slavery International|Anti-Slavery International]]'') inaanzishwa. |- |[[Picha:Flag of the British East India Company (1707).svg|frameless|30x30px]] [[Kampuni ya Kiingereza kwa Uhindi ya Mashariki|Kampuni ya Kiingereza kwa Uhindi ya Masha]]<nowiki/>riki |Mfumo wa uhadimu wa Uhindi unafutwa katika maeneo chini ya [[Kampuni ya Kiingereza kwa Uhindi ya Mashariki]] lakioni unarudishwa mwaka 1842. |- |{{Flag icon|Papal States}} [[Kanisa Katoliki]] |[[Papa Gregori XVI|Papa Gregory XVI]] anatunga waraka la ''In supremo apostolatus'' linaloshutumu utumwa. |- | rowspan="3" |1840 |{{flagcountry|Ufalme wa Muungano}}<br /><br />{{flag|Venezuela|1836}} |Mkataba baina ya nchi unakomesha biasharay a watumwa. |- |{{flagcountry|Ufalme wa Muungano}} |Kongamano la Kimataifa la Kwanza la Kupinga Utumwa linakutana mjini [[London]]. |- |{{flagcountry|New Zealand|1834}} |Mkataba wa Waitangi unakataza kukamatwa kwa watumwa jinsi ilivyokuwa desturi kati ya [[Wamaori]].<ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.theprow.org.nz/maori/slavery-in-colonial-times/#.Xxv-NuHVKUk|title=Slavery in Colonial Times|date=2010|accessdate=2021-07-10|archive-date=2023-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230521000057/https://www.theprow.org.nz/maori/slavery-in-colonial-times#.Xxv-NuHVKUk|url-status=dead}}</ref> |- | rowspan="2" |1841 |{{flagcountry|Ufalme wa Muungano}}<br /><br />[[Picha:Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg|frameless|30x30px]] [[Ufaransa]]<br /><br />{{flag|Urusi}}<br /><br />[[Picha:Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg|frameless|30x30px]][[Prussia]]<br /><br />[[Picha:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|frameless|30x30px]] [[Austria]] |Mkataba wa nchi hizo tano wa kukomesha biashara ya watumwa. |- |{{flag|Marekani|1837}} |Kesi ya ''United States v. The Amistad'' inafanya hukumu kwamba wafungwa Waafrika kwenye jahazi ''[[La Amistad]]'' hawakuwa watumwa kihalali na hivyo waliruhusiwa kupigana na hao waliowateka kwa namna yoyote. |- | rowspan="2" |1842 |{{flagcountry|Ufalme wa Muungano}}<br /><br />{{flag|Ureno|1830}} |Mkataba kati ya nchi hizo unaimarish the slave trade ban to Portuguese ships south of the Equator. |- |{{flag|Paraguay|1842}} |Sheria inapitishwa kuhusu ukomeshaji wa utumwa hatua kwa hatua. |- | rowspan="5" |1843 |[[File:Flag of the British East India Company (1801).svg|35px]] [[Kampuni ya Kiingereza kwa Uhindi ya Mashariki]] |Sheria kuhusu utumwa wa Kihindi ya 1843 inafuta utumwa katika maeneo yaliyo chini ya kampuni. |- |{{flagcountry|Ufalme wa Muungano}}<br /><br />{{flag|Uruguay}} | rowspan="4" |Mikataba kati ya Uingereza na nchi hizo zinakomesha biashara ya watumwa |- |{{flagcountry|Ufalme wa Muungano}}<br />[[Picha:Flag of Mexico.svg|frameless|30x30px]] [[Mexiko]] |- |{{flagcountry|Ufalme wa Muungano}}<br />{{flag|Chile}} |- |{{flagcountry|Ufalme wa Muungano}}<br />[[File:Flag_of_Bolivia_(state,_1826-1851).svg|23x23px]] [[Bolivia]] |- | rowspan="1" |1844 |[[Picha:Flag of Moldavia.svg|frameless|30x30px]] [[Moldavia]] |Utumwa unakomeshwa. |- | rowspan="2" |1845 |{{flagcountry|Ufalme wa Muungano}} |Manowari 36 zinapangwa katika [[Kundi la manowari la Afrika Magharibi (Uingereza)|Kundi la manowari la Afrika Magharibi]] kwa kuzuia biashara ya watumwa ambalo liko sasa kati ya majeshi makubwa ya majini duniani. |- |[[File:Seal_of_Illinois.svg|23x23px]] [[Illinois]] |Mahakama Kuu ya Illinois inaweka huru wahadimu wa mwisho.<ref name="ILFreedomTrail">{{Rejea tovuti|url=http://www.freedomtrails2legacies.org/slavery.htm|title=Slavery In Illinois: How and Why the Underground Railroad Existed|author=Dexter|first=Darrel|date=2004|work=Freedom Trails: Legacies of Hope|publisher=Illinois Freedom Trail Commission|accessdate=6 February 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160204033514/http://freedomtrails2legacies.org/slavery.htm|archivedate=4 February 2016}}</ref> |- |1846 |{{flag|Tunisia}} |Utumwa unakomeshwa.<ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/memory-of-the-world/register/full-list-of-registered-heritage/registered-heritage-page-1/the-abolition-of-slavery-in-tunisia-1841-1846/|title=The Abolition of Slavery in Tunisia 1841-1846 &#124; United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|work=www.unesco.org}}</ref> |- | rowspan="4" |1847 |[[Picha:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|frameless|25x25px]] [[Milki ya Osmani]] |Biashara ya watumwa kutoka Afrika inakomeshwa.<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=H7p_S58y2BUC&pg=PA11|title=Slavery and Abolition in the Ottoman Middle East|last=Ehûd R. Tôledānô|year=1998|isbn=9780295802428|page=11}}</ref> |- |[[Picha:Swedish civil ensign (1844–1905).svg|frameless|30x30px]] [[Saint-Barth|Saint Barth]] |Kwenye kisiwa hicha katika [[Visiwa vya Karibi|Karibi]] ambacho ni koloni ya [[Uswidi]], watumwa wa mwisho wanapewa uhuru. |- |[[Picha:Flag of Pennsylvania.svg|frameless|30x30px]] [[Pennsylvania]] (Marekani) |Wahadimu wa mwisho (watumwa wa awali) wanapata uhuru wao. |- |{{Flag icon|Denmark}} [[Denmark|Visiwa vya Denmark katika Karibi]] |Amri ya mfalme inaagiza uhuru wa watoto wa watumwa na mwisho wa utumwa wote baada ya miaka 12. |- | rowspan="5" |1848 |[[Picha:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|frameless|30x30px]] [[Austria]] |[[Uhadimu]] unakomeshwa.<ref name="Anderson2010">{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=OSsCocp6p8YC&pg=PA77|title=Marx at the margins: on nationalism, ethnicity, and non-western societies|last=Anderson|first=Kevin|date=15 May 2010|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-01983-3|page=77|access-date=30 January 2012}}</ref><ref name="Smith2010">{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=WM8c8VdqCV8C&pg=PA65|title=Catholic Church Milestones: People and Events That Shaped the Institutional Church|last=Smith|first=William Frank|date=November 2010|publisher=Dog Ear Publishing|isbn=978-1-60844-821-0|page=65|access-date=30 January 2012}}</ref><ref name="Kamusella2007">{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=Lt3WuwSbItAC&pg=PA73|title=Silesia and Central European nationalisms: the emergence of national and ethnic groups in Prussian Silesia and Austrian Silesia, 1848–1918|last=Kamusella|first=Tomasz|publisher=Purdue University Press|year=2007|isbn=978-1-55753-371-5|page=73|access-date=30 January 2012}}</ref> |- |[[Picha:Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg|frameless|30x30px]] [[Ufaransa]] |Utumwa unakomeshwa kwenye koloni. [[Gabon]] inaanzishwa kama koloni na makazi kwa watumwa waliowekwa huru. |- |{{Flag icon|Denmark}} [[Denmark|Visiwa vya Denmark katika Karibi]] |Gavana wa koloni ya [[St. Croix]] anatangaza uhuru kwa watumwa wote akilenga kumaliza uasi wao. Anaitwa kurudi nyumbani na kupelekwa mbele ya mahakama lakini mashatki hayaendelezwi. |- |{{flag|Denmark}} |Mabaki ya uhadimu yanakomeshwa. |- |{{flagcountry|Ufalme wa Muungano}}<br />[[Picha:Flag of Muscat.svg|frameless|30x30px]] [[Omani|Muscat na Omani]] | rowspan="2" |Mikataba kati ya Uingereza na nchi hizo zinalenga kukomesha biashara ya watumwa |- | rowspan="2" |1849 |{{flagcountry|Ufalme wa Muungano}}<br />[[Picha:Flag of the Trucial States (1968–1971).svg|frameless|25x25px]] [[Falme za Kiarabu]] |- |{{Flag icon|Ufalme wa Muungano}} [[Sierra Leone]] |Jeshi la majini la Uingereza linabomoa kambi la watumwa la [[Lomboko]]. |} == 1850-1899 == {| class=wikitable |- ! Date ! Jurisdiction ! Description |- |rowspan="2"|1850 || {{flag|Marekani|1848}}|| Sheria kuhusu watumwa watoro inadai kurudishwa kwa watumwa kwa mabwana hata kama wamefika katika majimbo pasipo na utumwa. |- |{{flagicon|Brazil}} [[Brazil]]|| Sheria mpya inafanya biashara ya watumwa kupitia bahari kuwa jinai ya uharamia.<ref>{{cite book|author=David T. Haberly|title=Abolitionism in Brazil: Anti-slavery and anti-slave|publisher=Luso-Brazilian|year=1972|pages=30–46}}</ref> |- |rowspan="5"|1851 |{{flagicon|Brazil}} [[Brazil]] {{flag|Uruguay}} |Mkataba baina ya nchi mbili unawaruhusu Wabrazil wenye mashamba katika Uruguay kuwa na watumwa, Uruguay inakubali kurudisha watumwa watoro Brazil. |- |[[Picha:Taiping Heavenly Kingdom Banner.svg|frameless|30x30px]] Milki ya Taiping (China)|| Milki ya waasi wa Taiping inatangaza mwisho wa utumwa, pamoja na kupiga marufuku [[afyuni]], kamari, ndoa ya wake wengi na kufunga miguu ya wanawake.<ref>{{cite web |url=http://acc6.its.brooklyn.cuny.edu/~phalsall/texts/taiping.html |title=Chinese Cultural Studies: The Taiping Rebellion, 1851-1864 |access-date=2015-11-25 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151201013616/http://acc6.its.brooklyn.cuny.edu/~phalsall/texts/taiping.html |archive-date=1 December 2015 |df=dmy-all |accessdate=2021-08-11 |archivedate=2015-12-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151201013616/http://acc6.its.brooklyn.cuny.edu/~phalsall/texts/taiping.html }}</ref><ref>{{cite web |url=http://factsanddetails.com/china/cat2/sub4/item54.html|title=TAIPING REBELLION – Facts and Details |first=Jeffrey |last=Hays |website=factsanddetails.com|access-date=21 March 2018}}</ref><ref>[http://www.olemiss.edu/courses/inst203/taiping.txt Lester K. Buehler, Ph.D: A Study of the Taiping Rebellion] ''olemiss.edu'', accessed 30 August 2019</ref> |- |[[File:Flag of New Granada.svg|23px]] [[Granada mpya|Granada Mpya]] (Kolumbia) || Utumwa unakomeshwa.<ref name="aguilera" /> Wenye watumwa wanapata fidia kutoka serikali.<ref>{{Rejea habari|last=Tovar Pinzón|first=Hermes|date=November 1994|title=La manumisión de esclavos en Colombia, 1809- 1851, Aspectos sociales, económicos y políticos|work=Revista Credencial|url=https://www.banrepcultural.org/biblioteca-virtual/credencial-historia/numero-59/la-manumision-de-esclavos-en-colombia-1809-1851|access-date=April 20, 2020|accessdate=2021-08-11|archivedate=2021-01-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210102015104/https://www.banrepcultural.org/biblioteca-virtual/credencial-historia/numero-59/la-manumision-de-esclavos-en-colombia-1809-1851}}</ref> |- |[[Picha:Flag of Ecuador (1845–1860).svg|frameless|30x30px]] [[Ekuador]]|| Utumwa unakomeshwa.<ref>{{cite web|url=http://www.enciclopediadelecuador.com/historia-del-ecuador/esclavitud/|title=Esclavitud – Historia del Ecuador – Enciclopedia Del Ecuador|date=28 March 2016|website=enciclopediadelecuador.com|access-date=21 March 2018|archive-date=2023-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230419113209/https://www.enciclopediadelecuador.com/historia-del-ecuador/esclavitud/|url-status=dead}}</ref> |- |[[Lagos]] || Jeshi la majini ya Uingereza linavamia Lagos na kumfukuza Oba (mfalme) [[Kosoko]] aliyekataa kukomesha biashara ya watumwa. |- |rowspan="2"|1852 || [[Picha:Flag of Hawaii (1816).svg|frameless|30x30px]] [[Hawaii|Ufalme wa Hawaii]]|| Katiba ya ufalme wa Hawaii inatangaza utumwa ni marufuku.<ref name="WongRayson1987">{{cite book |last1=Wong |first1=Helen |last2=Rayson |first2=Ann |title=Hawaii's Royal History |url=https://books.google.com/books?id=sY8iLDyCltMC |year=1987 |publisher=Bess Press |location=Honolulu |isbn=978-0-935848-48-9 |page=101}}</ref> |- |{{flag|Ufalme wa Muungano}}<br>[[Lagos]] || Mkataba kati ya Uingereza na mfalme mpya wa Lagos unakataza biashara ya watumwa na [[dhabihu ya wanadamu]]. |- |1853 || {{flagicon|Argentina}} [[Argentine Confederation|Argentina]] || Utumwa unakomeshwa.<ref>{{cite book|author=Robert J. Cottrol|title=The Long, Lingering Shadow: Slavery, Race, and Law in the American Hemisphere|url=https://books.google.com/books?id=Xcv0b9Ym43cC&pg=PA121|year=2013|publisher=University of Georgia Press|page=121|isbn=9780820344058}}</ref> |- |rowspan="3"|1854 || {{flag|Peru|1825}} || Utumwa unakomeshwa.<ref>{{cite book|author=Jorge Basadre|title=Historia de la República del Perú. 1822 - 1933|year=1998|orig-year=First published 1939|publisher=Ricardo Parma University Press|volume=4|edition=8th|pages=833–835|language=es}}</ref><ref name="timeline"/> |- |{{flag|Venezuela|1836}} || Utumwa unakomeshwa.<ref name="timeline"/><ref name="aguilera" /> |- |[[Picha:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|frameless|25x25px]] [[Milki ya Osmani]]|| Biashara ya watoto kutoka [[Circassia]] katika [[Kaukazi]] inapigwa marufuku.{{citation needed|date=July 2018}} |- |1855 || {{flag|Moldavia}} || rowspan="2" | Utumwa unakomeshwa. |- |1856 || {{flag|Wallachia}} |- |rowspan="2"|1857 || {{flag|Marekani|1851}}|| Katika kesi ya ''[[Dred Scott v. Sanford]]'' Mahakama Kuu inatoa hukumu kwamba watu weusi na wadhuria wao hawawezi kuwa raia wa Marekani na kwamba mtumwa hawezi kupata uhuru akiishi kwa miaka mingi katika jimbo lisilo na utumwa. |- |[[File:Flag of Muhammad Ali.svg|23px]] [[Misri]]|| Sheria inakataza biashara ya watumwa Waafrika weusi. Biashara inaendelea. |- |1858 || [[Picha:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|frameless|25x25px]] [[Milki ya Osmani]]|| Biashara ya watumwa Waafrika weusi inakataliwa katika majimbo ya Mashariki ya Kati, Ulaya na Kupri. |- | rowspan="2" |1859 || [[Atlantic Ocean]] || Hatimaye [[Biashara ya watumwa ya Atlantiki|biashara ya watumwa ya Bahari Atlantiki]] inakomeshwa. |- | {{Flag|Russia}} || [[Wakazakhi]] katika milki ya Urusi wanakataliwa kuwa na watumwa ingawa utumwa unaendelea katika maeneo kadhaa.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://src-h.slav.hokudai.ac.jp/sympo/97summer/galiev.html |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2021-08-11 |archivedate=2019-09-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190904124830/http://src-h.slav.hokudai.ac.jp/sympo/97summer/galiev.html }}</ref> |- | 1860 || {{flag|Marekani|1859}} |Meli ya mwisho inaleta watumwa Marekani. |- |rowspan="2"|1861 || {{flag|Russia}} || [[Uhadimu]] unakomeshwa.<ref>Peter Kolchin, ''Unfree Labor'' (1987)</ref> |- |{{flag|Marekani|1861}}|| Uchaguzi wa [[Abraham Lincoln]] kuwa rais wa Marekani unasababisha uasi wa majimbo yenye utumwa na hivyo [[Vita ya wenyewe kwa wenyewe ya Marekani|Vita ya wenywe kwa wenyewe ya Marekani]]. |- |rowspan="3"|1862 || {{flag|Marekani|1861}}<br>{{flagcountry|Ufalme wa Muungano}}|| Mkataba baina ya serikali inakataza biashara ya watumwa, hasa kutoka Afrika ''(African Slave Trade Treaty Act)''.<ref name="britleg" /> |- |{{flagicon|Spain|1785}} [[Kuba|Kuba ya Kihispania]]|| Biashara ya watumwa inakomeshwa.<ref name="timeline"/> |- | {{flag|Marekani|1861}}|| [[Nathaniel Gordon]] becomes the only person hanged in U.S. history "for being engaged in the slave trade". |- |rowspan="4"|1863 || {{flag|Uholanzi}}|| Utumwa unakomeshwa katikam koloni za Uholanzi; watumwa 33,000 katika [[Surinam]] na 12,000 katika [[Curaçao]] wanapata uhuru wao,<ref>Finkelman and Miller, ''Macmillan Encyclopedia of World Slavery'' 2:637</ref> pamoja na nidadi isiyojulikana katika koloni ya Indonesia. |- |{{flag|Marekani|1863}}|| [[Abraham Lincoln|Rais Lincoln]] anatangaza uhuru wa watumwa wote katika majimbo yaliyoasi na kuunda [[Shirikisho la Madola ya Marekani]]. |- |{{flagicon|Denmark}} [[Iceland]] || Exemptions introduced to serfdom under the [[Vistarband]] system. |- |[[New Zealand]]|| Utumwa unakomeshwa kwenye Visiwa vya Chatham.<ref>{{cite encyclopedia|last1= Davis|first1= Denise|last2= Solomon|first2= Māui|encyclopedia= [[Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand]]|title= Moriori - The impact of new arrivals|url= https://teara.govt.nz/en/moriori/page-4}}</ref> |- |1864 ||[[Picha:Military ensign of Vistula Flotilla of Congress Poland.svg|frameless|25x25px]] [[Polandi|Polandi ya Kirusi]]||[[Uhadimu]] unakomeshwa [[Abolition of serfdom in Poland|.]]<ref name="bardach">Juliusz Bardach, Boguslaw Lesnodorski, and Michal Pietrzak, ''Historia panstwa i prawa polskiego'', > *Warsaw: Paristwowe Wydawnictwo Naukowe, 1987, pp. 389–394</ref> |- |rowspan="3"|1865 || {{flag|Marekani|1865}}|| Utumwa unakomeshwa (isipokuwa kama adhabu ya jinai) katika nyongeza ya 13 ya katiba ya Marekani. Watumwa 40,000 waliobaki katika majimbo yenye utumwa ambayo hayakuasi mwaka 1961.<ref name="Mississippi13thAmendmentABCNews">{{cite web|url=https://abcnews.go.com/blogs/headlines/2013/02/mississippi-officially-abolishes-slavery-ratifies-13th-amendment/|title=Mississippi Officially Abolishes Slavery, Ratifies 13th Amendment|author=Ben Waldron|publisher=ABC News|date=February 18, 2013|access-date=April 23, 2013|archive-date=June 27, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130627203637/https://abcnews.go.com/blogs/headlines/2013/02/mississippi-officially-abolishes-slavery-ratifies-13th-amendment/|url-status=live}}</ref> |- |[[Picha:Flag of the Republic of Texas (1836–1839).svg|frameless|30x30px]] [[Texas]]|| Baada ya uvaimizi wa Texas kwa jeshi la Marekani, utumwa unakomeshwa. |- |{{flag|Hispania|1785}}|| Spanish Abolitionist Society founded in [[Madrid]] by [[Julio Vizcarrondo]], [[José Julián Acosta]] and [[:ca:Joaquim Maria Sanromà|Joaquín Sanromá]].<ref name="artic1"/> |- | rowspan="2" |1867 || {{flag|Hispania|1785}}|| Sheria mpya ya kukataa biashara ya watumwa.<ref name="artic1" /> |- |{{flag|Marekani|1865}}|| Uhadimu wa Waindio katika eneo jipya la [[New Mexico]] unakomeshwa.<ref>{{cite book|author=Leland Donald |title=Aboriginal Slavery on the Northwest Coast of North America |url=https://books.google.com/books?id=QRHLy4xwcboC&pg=PA244 |year=1997 |page=244 |isbn=9780520918115}}</ref> |- |1868 || {{flagicon|Spain|1785}} [[Kuba|Kuba ya Kihispania]] || Wakati wa vita ya uhuru wa Kuba, viongozi wa uasi dhidi Hispania wanatangaza uhuru wa watumwa wote |- |1869 || {{flag|Ureno|1830}}|| Mfalme [[Louis I wa Ureno|Louis I]] anakomesha utumwa katika maeneo yote yaliyo chini ya Ureno |- |1870 || {{flag|Hispania|1785}}|| Amidst great opposition from the Cuban and Puerto Rican planters, [[Segismundo Moret]] drafts a "Law of Free Wombs" that frees children of slaves, slaves older than 65 years, and slaves serving in the [[Spanish Army]], beginning in 1872.<ref name="artic1" /> |- | rowspan="2" |1871 || {{flagicon|Brazil}} [[Brazil]]|| Rio Branco Law ([[Law of Free Birth]]) makes the children born to slave mothers free.<ref>Robert E. Conrad, ''The destruction of Brazilian slavery, 1850–1888'' (1972) p. 106</ref> |- |[[Picha:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|frameless|25x25px]] [[Milki ya Osmani]]|| Biashara ya watumwa inapigwa marufuku. |- | rowspan="2" |1873 ||[[Picha:PR Flag of 1873.jpg|frameless|25x25px]] [[Puerto Rico]]|| Utumwa unakomeshwa. |- |{{flagcountry|Ufalme wa Muungano}}<br>[[Picha:Flag of the Sultanate of Zanzibar.svg|frameless|25x25px]] [[Sultanate of Zanzibar|Zanzibar]]<br>[[Picha:Flag of the Madagascar Protectorate (1885-1896).svg|frameless|25x25px]] [[Madagaska]] || Biashara ya watumwa inakomeshwa katika mkataba baina ya nchi tatu.<ref name="britleg" /> |- |1874 || {{flag|Gold Coast}} || Utumwa unakomeshwa.<ref>Suzanne Miers and Richard L. Roberts, ''The End of slavery in Africa'' (1988) p. 79</ref> |- |1879 || {{flagicon|Bulgaria}} [[Principality of Bulgaria|Bulgaria]] || Utumwa unakomeshwa wakati Bulgaria inapata uhuru wake kutoka Milki ya Osmani. |- |1882 || [[Picha:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|frameless|25x25px]] [[Milki ya Osmani]]|| Amri ya Sultani inatangaza uhuru wa watumwa wote, weusi na weupe.<ref>Y. Hakan Erdem, ''Slavery in the Ottoman Empire and Its Demise, 1800–1909'' (1998).</ref> |- |1884 || {{flag|Kamboja|1863}}|| Utumwa unakomeshwa. |- |1885 || {{flagicon|Brazil}} [[Brazil]]|| Sheria inatangaza uhuru wa watumwa waliopita umri wa miaka 60 na kuweka utaratibu kwa uhuru wa watumwa wote hatua kwa hatua. |- |1886 || {{flagicon|Spain|1785}} [[Kuba|Kuba ya Kihispania]]|| Utumwa unakomeshwa.<ref name="timeline"/> |- |1888 || {{flagicon|Brazil}} [[Brazil]]|| Hatimaye utumwa unakomeshwa.<ref>Finkelman and Miller, ''Macmillan Encyclopedia of World Slavery'' 1:124</ref> |- |1890 || {{flagcountry|Ufalme wa Muungano}}<br>{{flag|Ufaransa}}<br>{{flagicon|Germany|empire}} [[Dola la Ujerumani]]<br>{{flag|Portugal|1830}}<br>{{flagicon|Congo Free State}} [[Dola huru la Kongo|Dola Huru la Kongo]]<br>{{flagicon|Italia}} [[Italia|Ufalme wa]] <br>{{flag|Hispania|1785}}<br>{{flag|Uholanzi}}<br>{{flag|Ubelgiji}}<br>{{flag|Urusi}}<br>[[Picha:Flag of Austria-Hungary (1869-1918).svg|frameless|25x25px]] [[Austria-Hungaria]]<br>[[Picha:Union Jack of Sweden and Norway (1844-1905).svg|frameless|25x25px]] [[Uswidi|Uswidi - Norwei]]<br>{{flag|Denmark}}<br>{{flag|Marekani|1890}}<br>[[Picha:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|frameless|25x25px]] [[Milki ya Osmani]]<br>[[File:Flag of Zanzibar Under British Rule.svg|23px]] [[Usultani wa Zanzibar|Zanzibar]] [[Picha:Tricolour Flag of Iran (1886).svg|frameless|25x25px]] [[Uajemi|Uajemi (Iran)]] |Mkataba wa [[Mkutano wa Kupambana na Utumwa wa Brussels 1889-90]] unakubaliwa na mataifa yanayoshiriki katika mkutano huo. Athiri yake inaonekana hasa katika [[Dola Huru la Kongo|Kongo]], [[Milki ya Osmani]] na kwenye pwani la [[Afrika ya Mashariki]]. |- | rowspan="2" |1894 || {{flagicon|Korean Empire}} [[Rasi ya Korea|Korea]]|| Utumwa unakomeshwa, lakini unaendelea kwa viwango fulani hadi 1930.<ref>{{cite book|author=Junius P. Rodriguez|title=The Historical Encyclopedia of World Slavery |url=https://archive.org/details/historicalencycl01rodr |url-access=registration|year=1997|publisher=ABC-CLIO|page=xxiii}}</ref> |- |{{flagicon|Denmark}} [[Iceland]]|| Uhadimu wa wtu wasiomiliki ardhi unakomeshwa. |- |1895 || {{flagicon|Taiwan|japan}} [[Taiwan]]|| Taiwan is annexed by Japan, where slavery has been abolished. |- | rowspan="2" |1895 || [[File:Flag of Muhammad Ali.svg|23px]] [[Misri]]|| Utumwa unakomeshwa.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://treaties.fco.gov.uk/docs/fullnames/pdf/1895/TS0016%20(1895)%201895%2021%20NOV,%20CAIRO%3B%20CONVENTION%20BETWEEN%20GB%20AND%20EGYPT%20FOR%20THE%20SUPPRESSION%20OF%20SLAVERY%20AND%20THE%20SLAVE%20TRADE.pdf |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2021-08-11 |archivedate=2017-07-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170709170319/http://treaties.fco.gov.uk/docs/fullnames/pdf/1895/TS0016%20(1895)%201895%2021%20NOV,%20CAIRO%3B%20CONVENTION%20BETWEEN%20GB%20AND%20EGYPT%20FOR%20THE%20SUPPRESSION%20OF%20SLAVERY%20AND%20THE%20SLAVE%20TRADE.pdf }}</ref> |- | [[Somalia|Somalia ya Kiitalia]]|| Watumwa wa kwanza kupewa uhuru<ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.hartfordinfo.org/issues/wsd/immigrants/somali_bantu.pdf|title=The Somali Bantu Their History and Culture|accessdate=2021-08-11|archive-date=2019-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190503135353/http://www.hartfordinfo.org/issues/wsd/immigrants/somali_bantu.pdf|url-status=dead}}</ref> |- |1896 ||[[Picha:Flag of the Madagascar Protectorate (1885-1896).svg|frameless|25x25px]] [[Madagaska|Madagaska ya Kifaransa]] | Utumwa unakomeshwa. |- |rowspan="3"|1897 || [[File:Flag of Zanzibar Under British Rule.svg|23px]] [[Usultani wa Zanzibar|Zanzibar]]|| Utumwa unakomeshwa.<ref>{{cite web |url=http://www7.nationalgeographic.com/ngm/data/2001/10/01/html/ft_20011001.6.html |title=Swahili Coast |publisher=National Geographic |date=2002-10-17 |access-date=2013-08-28 |accessdate=2021-08-11 |archivedate=2007-12-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071206102932/http://www7.nationalgeographic.com/ngm/data/2001/10/01/html/ft_20011001.6.html }}</ref> |- |{{flagicon|Thailand|1855}} [[Uthai|Siam]]|| Biashara ya watumwa inakomeshwa.<ref name="autogenerated61">Baker, Chris; Pasuk Phongpaichit. ''A History of Thailand'', Cambridge: Cambridge University Press, 2006, p. 61.</ref> |- |[[Picha:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|frameless|25x25px]] [[Milki ya Osmani]], [[Basra]]|| Watoto wa watumwa waliopata uhuru wanapewa hati za uhuru |- |1899 || {{flagicon|France|variant=1794}} [[Ndzuwani]] ([[Komori]])|| Utumwa unakomeshwa. |} ==Marejeo== {{marejeo}} [[Jamii:Utumwa]] 5e2ca4jrgems106l35vz31ek4qoc4g9 0 140042 1607756 1183587 2026-10-14T02:58:33Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607756 wikitext text/x-wiki [[File:Israel outline south wb.png|thumb|Israel]] '''Pango la Hofu''' ni [[jina la utani]] lililopewa lile ambalo [[wanaakiolojia]] wameorodhesha kama '''Pango la Nahal Hever 8''' (8Hev) katika [[Jangwa la Uyahudi]], [[Israeli]], ambapo mabaki ya [[wakimbizi]] wa Kiyahudi kutoka kwa uasi wa [[Bar Kokhba]] (132-136 BK hivi) walipatikana. ==Mahali== Pango liko katika maporomoko makubwa kutoka kusini juu ya bonde linalojulikana kwa Kiebrania kama Nahal Hever. Karibu, katika maporomoko ya upande wa pili wa mto, kuna Pango la Barua, ambapo hati nyingi kutoka kwa uasi wa Bar Kokhba zilifunuliwa. ==Uasi wa Bar Kokhba== Juu ya mwamba juu ya Pango la hofu kulikuwa na magofu ya kambi ya Warumi, sawa na ile inayopatikana juu ya Pango la Barua. Ilitumika kwa kuzingirwa kwa Warumi kwa Wayahudi waliojificha kwenye pango.  Yigael Yadin, akichimba Pango la Kutisha mnamo 1960, alipata kuwa na mabaki machache ya zamani kuliko Pango la Barua, kwani ilikuwa tayari imechunguzwa na Wabedouins kabla ya kuchimba.  Jina la utani "Pango la Kutisha" lilitolewa baada ya mifupa ya wanaume, wanawake na watoto 40 kugunduliwa ndani.  Kati ya watu 40 waliokufa tunajua majina ya watatu, kwani vifusi vilivyoandikwa (vifua) vyenye majina yao vilipatikana vimewekwa kwenye mabaki yao. Katika uchunguzi uliofuatia ile ya kwanza na Yadin, vipande kadhaa vya barua na maandishi viligunduliwa katika pango, kati yao sarafu kadhaa za Bar Kokhba na nakala ya Uigiriki ya Kitabu cha Biblia cha wale Kumi na Wawili, an kitabu cha zamani cha zamani wakati ililetwa ndani ya pango kwani ilikuwa ya 50-1 KWK. Miaka 60 hivi baadaye, mnamo Machi 2021, archaeologists waligundua vipande vipya vya kitabu hicho hicho, tafsiri ya Uigiriki ya Kitabu cha wale Kumi na Wawili, tofauti na Septuagint na iliyo na jina la Mungu, Yahweh, iliyoandikwa kwa maandishi ya Kiebrania cha Kale kati ya maandishi mengine Maandishi ya Kiyunani. Vipande vilivyopatikana hivi karibuni ni vya Vitabu vya Zakaria na Nahumu, na vina tofauti za kushangaza kutoka kwa maandishi ya Masoreti yanayotumika sana leo. Hakuna vipande vya kusogeza ambavyo viligunduliwa na wanaakiolojia katika miaka takriban 60 iliyopita. ==Mazishi ya mtoto wa Chalcolithic== Mabaki ya mtoto wa miaka 6000 yaliyofunikwa kidogo, labda msichana mwenye umri wa kati ya miaka 6 na 12, alipatikana mnamo Machi 2021 chini ya mawe mawili gorofa kwenye kaburi la shimo lenye kina kirefu kwa msaada wa skana ya CT (CAT) . Tarehe za mazishi ni kipindi cha Chalcolithic. Mtoto alikuwa amezikwa katika nafasi ya kijusi na kufunikwa na kitambaa kinachofanana na blanketi ndogo, amefungwa kichwani na kifuani, lakini sio miguu. Kulingana na Mamlaka ya Vitu vya Kale vya Israeli mazishi hayo yalipatikana pamoja na hati za kukunjwa za Bahari ya Chumvi iliyokuwa na umri wa miaka 2,000. Vipande vilikuwa tafsiri za Uigiriki za vitabu vya Nahumu na Zakaria kutoka Kitabu cha Manabii 12 Wadogo. Maandishi pekee yaliyoandikwa kwa Kiebrania lilikuwa jina la Mungu. {{mbegu-jio-Asia}} [[Jamii:Akiolojia]] [[Jamii:Historia ya Israeli]] [[Jamii:Africa Wiki Challenge 2021 in Tanzania]] 4u8b9lhhxkyegvj5vdcp4unrdu1msvj 0 144405 1607603 1527948 2026-10-14T02:39:41Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607603 wikitext text/x-wiki {{tafsiri kompyuta}} '''Utunzaji wa kabla ya kuzaa''', pia unajulikana kama '''utunzaji katika ujauzito''', ni aina ya huduma ya afya ya wajauzito. Huduma hii utolewa kwa njia ya uchunguzi wa kimatibabu, unaojumuisha mapendekezo juu ya kudhibiti maisha yenye afya na utoaji wa taarifa za matibabu kama vile mabadiliko ya kisaikolojia ya mama wakati wa ujauzito, mabadiliko ya kibayolojia, na lishe ya kabla ya kuzaa ikiwa ni pamoja na vitamini kabla ya kujifungua, ambayo huzuia matatizo ya afya yanayoweza kutokea wakati wote wa ujauzito. ya ujauzito na kukuza afya ya mama na mtoto sawa. Upatikanaji wa huduma za kawaida kabla ya kuzaa, ikiwa ni pamoja na uchunguzi wa kabla ya kuzaa na utambuzi, umechangia katika kupunguza kasi ya vifo vya uzazi, [[Mimba kuharibika|kuharibika kwa mimba]], kasoro za kuzaliwa, uzito mdogo, maambukizi ya watoto wachanga na matatizo mengine ya afya yanayoweza kuzuilika. Utunzaji wa ujauzito kitamaduni katika nchi zenye mapato ya juu kwa hujumuisha yatuatayo : * ziara za kila mwezi katika [[trimesters]] mbili za kwanza (kutoka wiki ya 1 hadi wiki ya 28) * ziara za wiki mbili kutoka wiki ya 28 hadi wiki ya 36 ya ujauzito * ziara za kila wiki baada ya wiki ya 36 hadi utoaji, kutoka wiki ya 38 hadi wiki ya 42 * Tathmini ya mahitaji ya wazazi na mienendo ya familia Njia ya kitamaduni ya utunzaji ujauzito imekuzwa kutoka mwanzoni mwa miaka ya 1900 na kuna utafiti mdogo sana kupendekeza kuwa ndiyo njia bora ya kutoa utunzaji katika ujauzito. <ref>{{Rejea jarida|last=Dowswell|first=T|last2=Carroli|first2=G|last3=Duley|first3=L|last4=Gates|first4=S|last5=Gülmezoglu|first5=AM|last6=Khan-Neelofur|first6=D|last7=Piaggio|first7=G|date=16 July 2015|title=Alternative versus standard packages of antenatal care for low-risk pregnancy.|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=7|issue=7|pages=CD000934|doi=10.1002/14651858.CD000934.pub3|pmc=7061257|pmid=26184394}}</ref> Utunzaji katika ujauzito unaweza kuwa wa gharama na hutumia wafanyakazi wengi. Aya zifuatazo zinaelezea utafiti kuhusu aina nyingine za utunzaji katika ujauzito, ambazo zinaweza kupunguza mzigo wa huduma za uzazi katika nchi zote. == Mara ngapi? == WHO inapendekeza wanawake wote watembelee huduma za afya angalau mara nane katika ujauzito ili kuona na kutibu matatizo na kupata chanjo. Ingawa utunzaji katika ujauzito ni muhimu ili kuboresha afya ya mama na mtoto, wanawake wengi wajawazito hawafanyi hivyo. Kuna ushahidi mdogo kuhusu idadi ya ziara ambazo wanawake hufanya kwa huduma za afya wangali wajawazito, na ni huduma gani na taarifa zinazotolewa katika kila ziara. <ref>{{Rejea jarida|last=Dowswell|first=T|last2=Carroli|first2=G|last3=Duley|first3=L|last4=Gates|first4=S|last5=Gülmezoglu|first5=AM|last6=Khan-Neelofur|first6=D|last7=Piaggio|first7=G|date=16 July 2015|title=Alternative versus standard packages of antenatal care for low-risk pregnancy.|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=7|issue=7|pages=CD000934|doi=10.1002/14651858.CD000934.pub3|pmc=7061257|pmid=26184394}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFDowswellCarroliDuleyGates2015">Dowswell, T; Carroli, G; Duley, L; Gates, S; Gülmezoglu, AM; Khan-Neelofur, D; Piaggio, G (16 July 2015). </cite></ref> Imependekezwa kuwa wanawake ambao wana hatari ndogo wakiwa wajawazito wanapaswa kuwa na ziara chache za ujauzito. Hata hivyo, jambo hili lilipojaribiwa, wanawake ambao walikua na matembezi machache walikuwa na watoto ambao walikuwa na uwezekano mkubwa wa kulazwa katika uangalizi wa watoto wachanga kwa muda mrefu (ingawa hii inaweza kuwa matokeo ya bahati mbaya). 14% zaidi ya watoto hawa walikufa ikilinganishwa na wale ambao mama zao walikuwa na idadi ya kawaida ya kutembelea huduma za afya wakati wa ujauzito wao. Wanawake ambao walikuwa na matunzo machache katika ujauzito hawakuridhika na huduma waliyopokea ikilinganishwa na wanawake ambao walikuwa na idadi ya kawaida ya ziara. Njia mbadala kwa baadhi ya ziara za kawaida za utunzaji wa ujauzito ni Telemedicine. <ref>{{Rejea tovuti|title=Health IT Startup: Doxy.me - Electronic Health Reporter|url=http://electronichealthreporter.com/health-it-startup-doxy-me/|accessdate=2016-05-11|work=electronichealthreporter.com}}</ref> Kuna njia nyingi za kubadilisha mifumo ya afya ili kuwasaidia wanawake kupata huduma ya wajawazito, kama vile sera mpya za afya, kuelimisha wahudumu wa afya na upangaji upya wa huduma za afya. Uingiliaji kati wa jumuiya kusaidia watu kubadilisha tabia zao pia unaweza kuchangia. Mifano ya uingiliaji kati ni kampeni za vyombo vya habari kuwafikia watu wengi, kuwezesha jamii kuchukua udhibiti wa afya zao wenyewe, afua za taarifa-elimu-mawasiliano na motisha za kifedha. <ref name="ReferenceA">{{Rejea jarida|last=Mbuagbaw|first=L|last2=Medley|first2=N|last3=Darzi|first3=AJ|last4=Richardson|first4=M|last5=Habiba Garga|first5=K|last6=Ongolo-Zogo|first6=P|date=1 December 2015|title=Health system and community level interventions for improving antenatal care coverage and health outcomes.|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=12|issue=12|pages=CD010994|doi=10.1002/14651858.CD010994.pub2|pmc=4676908|pmid=26621223}}</ref> Tathmini iliyoangalia afua hizi iligundua kuwa uingiliaji kati mmoja unasaidia kuboresha idadi ya wanawake wanaopokea utunzaji katika ujauzito. <ref name="ReferenceA" /> Hata hivyo hatua zinazotumiwa pamoja zinaweza kupunguza vifo vya watoto wakati wa ujauzito na wakati wako wachanga, kupunguza idadi ya watoto wanaozaliwa na uzito wa chini wanaozaliwa na kuongeza idadi ya wanawake wanaopata utunzaji wa ujauzito. <ref name="ReferenceA" /> Shirika la Afya Duniani (WHO) liliripoti kuwa mwaka 2015 karibu wanawake 830 walikufa kila siku kutokana na matatizo ya [[ujauzito]] na kujifungua. <ref name="who.int">{{Rejea tovuti|title=Maternal mortality|url=https://www.who.int/gho/maternal_health/mortality/maternal_mortality_text/en/|accessdate=September 23, 2017|work=WHO|publisher=World Health Organization}}</ref> Ni 5 tu waliishi katika nchi zenye mapato ya juu. Wengine waliishi katika nchi za kipato cha chini. <ref name="who.int" /> Utafiti ulichunguza tofauti za uzazi wa mapema na wa uzito wa chini kati ya wanawake wa ndani na wahamiaji na kuona tofauti inasababishwa na huduma ya kabla ya kujifungua iliyopokelewa. Utafiti huo, kati ya 1997 na 2008, uliangalia wanawake 21,708 wanaojifungua katika eneo la Uhispania. Matokeo yalionyesha kuwa kuzaliwa kabla ya wakati (VPTB) na uzito wa chini sana wa kuzaliwa (VLBW) ni kawaida zaidi kwa wahamiaji kuliko wenyeji (Castelló et al., 2012). Utafiti ulionyesha umuhimu wa utunzaji wa kabla ya kuzaa na jinsi utunzaji wa ujauzito kwa wote ungesaidia watu wa asili zote kupata utunzaji sahihi kabla ya ujauzito/kujifungua (Castelló et al., 2012). == Utunzaji wa mtu binafsi na wa kundi == Utunzaji katika ujauzito wa kikundi una manufaa kadhaa ya wazi:gharama zake ni za chini kulinganishwa na mtu mmoja baada ya mwingine na wanawake hupata muda mwingi wa utunzaji kama kikundi kuliko wao wenyewe. <ref name="ReferenceC">{{Rejea jarida|last=Catling|first=CJ|last2=Medley|first2=N|last3=Foureur|first3=M|last4=Ryan|first4=C|last5=Leap|first5=N|last6=Teate|first6=A|last7=Homer|first7=CS|date=4 February 2015|title=Group versus conventional antenatal care for women.|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=2|issue=2|pages=CD007622|doi=10.1002/14651858.CD007622.pub3|pmc=6465187|pmid=25922865}}</ref> Tafiti ndogo ndio zimefanyika kuangalia utunzaji wa kikundi lakini ziamegundua kuwa akina mama walijua zaidi kuhusu ujauzito, kuzaliwa na uzazi katika viikundi. <ref name="ReferenceC" /> Akina mama waliripoti kupenda utunzaji wa kikundi na uhakiki haukupata tofauti kati ya jinsi mimba zilivyokua kati ya kikundi na mipangilio ya mtu binafsi. <ref name="ReferenceC" /> == Huduma inayoongozwa na mkunga == Utunzaji inayoongozwa na mkunga kwa wanawake walio katika hatari ndogo ni pale timu ya wakunga (na GP ikihitajika) huongoza huduma mwanamke anazopata na huwa haoni daktari bingwa katika ujauzito wake. <ref>{{Rejea tovuti|url=http://pathways.nice.org.uk/#path=view%3A/pathways/antenatal-care/routine-care-for-all-pregnant-women.xml&content=view-node%3Anodes-basic-principles-of-antenatal-care|title=Everything NICE says on a topic in an interactive flowchart|work=NICE|publisher=National Institute for Health Care and Excellemce|accessdate=September 23, 2017|archivedate=2018-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181209121123/https://pathways.nice.org.uk/#path=view%3A/pathways/antenatal-care/routine-care-for-all-pregnant-women.xml&content=view-node%3Anodes-basic-principles-of-antenatal-care}}</ref> Wanawake walio na mimba zinazoongozwa na wakunga wana uwezekano mkubwa wa kuzaa bila kushawishiwa lakini wana uchunguzi wa asili. Hata hivyo kuna uwezekano mdogo wa kupasuka kwa maji, kujifungua kwa njia ya kifaa, episiotomy au kuzaliwa kabla ya wakati. <ref name="Soltani2016">{{Rejea jarida|last=Sandall|first=J|author-link=Jane Sandall|last2=Soltani|first2=H|last3=Gates|first3=S|last4=Shennan|first4=A|last5=Devane|first5=D|date=28 April 2016|title=Midwife-led continuity models versus other models of care for childbearing women.|url=http://roar.uel.ac.uk/3352/1/JPHCCochraneCornerDec2013.pdf|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=4|pages=CD004667|doi=10.1002/14651858.CD004667.pub5|pmid=27121907|archive-date=2017-09-22|access-date=2021-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922020139/http://roar.uel.ac.uk/3352/1/JPHCCochraneCornerDec2013.pdf|url-status=dead}}</ref> Karibu idadi sawa ya wanawake katika kila kikundi walikuwa wamefanyiwa upasuaji. <ref name="Soltani2016" /> == Uchunguzi wa ujauzito == Katika ziara ya awali ya utunzaji katika ujauzito na kwa usaidizi wa orodha maalum ya kuhifadhi wanawake wajawazito waliwekwa katika hatari ya kawaida au hatari kubwa. Katika nchi nyingi, wanawake hupewa muhtasari wa madokezo yao ikijumuisha maelezo muhimu ya usuli kuhusu ujauzito wao, kama vile historia yao ya matibabu, chati za ukuaji na ripoti zozote za uchunguzi. <ref>{{Rejea jarida|last=Brown|first=HC|last2=Smith|first2=HJ|last3=Mori|first3=R|last4=Noma|first4=H|date=14 October 2015|title=Giving women their own case notes to carry during pregnancy.|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=10|issue=10|pages=CD002856|doi=10.1002/14651858.CD002856.pub3|pmc=7054050|pmid=26465209}}</ref> Ikiwa mama ataenda hospitali tofauti kwa ajili ya uangalizi au kujifungua ,muhtasari wa maelezo ya kesi yake yanaweza kutumiwa na wakunga na madaktari mpaka maelezo yake ya hospitali yawasili. Mapitio ya kumbukumbu za noti za wanawake yanaonyesha kuwa wana hatari zaidi ya kujifungua kwa njia ya upasuaji. <ref>{{Rejea jarida|last=Brown|first=HC|last2=Smith|first2=HJ|last3=Mori|first3=R|last4=Noma|first4=H|date=14 October 2015|title=Giving women their own case notes to carry during pregnancy.|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=10|issue=10|pages=CD002856|doi=10.1002/14651858.CD002856.pub3|pmc=7054050|pmid=26465209}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBrownSmithMoriNoma2015">Brown, HC; Smith, HJ; Mori, R; Noma, H (14 October 2015). </cite></ref> Hata hivyo wanawake hao waliripoti kuhisi udhibiti zaidi kuwa na noti zao na wangependa kuwa nazo tena katika ujauzito ujao. Asilimia 25 ya wanawake waliripoti noti zao za hospitali zilipotea hospitalini ingawa hakuna hata mmoja wa wanawake hao aliyesahau kuchukua maelezo yake kwa miadi yoyote. Uchunguzi wa kabla ya kuzaa au uchunguzi wa kabla ya kuzaa (kumbuka kuwa "Uchunguzi wa Kabla ya Kuzaa" na "Uchunguzi wa Kabla ya Kuzaa" hurejelea aina mbili tofauti za vipimo) ni [[Jaribio|kupima]] magonjwa au hali katika [[Mimba|fetasi]] au kiinitete kabla hakijazaliwa. Madaktari wa uzazi na wakunga wana uwezo wa kufuatilia afya ya mama na ukuaji wa ujauzito wakati wa ujauzito kupitia mfululizo wa uchunguzi wa mara kwa mara. * Mkusanyiko wa historia ya matibabu (ya mama). * Kuangalia shinikizo la damu (ya mama). * (Mama) urefu na uzito * Mtihani wa pelvic * Ufuatiliaji wa kiwango cha moyo wa fetasi ya Doppler * (Mama) vipimo vya damu na mkojo * Majadiliano na mlezi Katika baadhi ya nchi, kama vile Uingereza, urefu wa symphysial fandal (SFH) hupimwa kama sehemu ya miadi ya ujauzito kutoka kwa wiki 25 za ujauzito. <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.nice.org.uk/guidance/cg62/chapter/appendix-d-antenatal-appointments-schedule-and-content|title=Antenatal care for uncomplicated pregnancies|work=NICE|publisher=National Institute for Health Care and Excellemce|accessdate=September 23, 2017}}</ref> (SFH hupimwa kutoka kwa mfupa wa kinena wa mwanamke hadi juu ya uterasi. <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.perinatal.org.uk/fetalgrowth/FundalHeight.aspx|title=Fetal Growth - Fundal Height Measurements|work=Perinatal Institute|accessdate=September 23, 2017|archivedate=2018-05-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180503041956/http://www.perinatal.org.uk/fetalgrowth/FundalHeight.aspx}}</ref>) Mapitio ya mazoezi haya yalipata sehemu moja tu ya utafiti kwa hivyo hakuna ushahidi wa kutosha wa kusema kama kupima SFH husaidia kugundua watoto wadogo au wakubwa. <ref name="pmid26346107">{{Rejea jarida|last=Robert Peter|first=J|last2=Ho|first2=JJ|last3=Valliapan|first3=J|last4=Sivasangari|first4=S|date=8 September 2015|title=Symphysial fundal height (SFH) measurement in pregnancy for detecting abnormal fetal growth.|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=9|issue=9|pages=CD008136|doi=10.1002/14651858.CD008136.pub3|pmc=6465049|pmid=26346107}}</ref> Kwa kuwa kupima SFH sio gharama kubwa na inatumika katika maeneo mengi, ukaguzi unapendekeza kuendelea na zoezi hili. <ref name="pmid26346107" /> Chati za ukuaji ni njia ya kugundua watoto wadogo kwa kupima SFH. <ref>{{Rejea jarida|last=Carberry|first=AE|last2=Gordon|first2=A|last3=Bond|first3=DM|last4=Hyett|first4=J|last5=Raynes-Greenow|first5=CH|last6=Jeffery|first6=HE|date=16 May 2014|title=Customised versus population-based growth charts as a screening tool for detecting small for gestational age infants in low-risk pregnant women.|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=5|issue=5|pages=CD008549|doi=10.1002/14651858.CD008549.pub3|pmc=7175785|pmid=24830409}}</ref> Kuna aina mbili za chati ya ukuaji: # Chati kulingana na idadi ya watu, ambayo inaonyesha ukuaji wa kawaida na ukubwa kwa kila mtoto # Chati ya ukuaji iliyogeuzwa kukufaa, ambayo hufanyiwa kazi kwa kuangalia urefu na uzito wa mama, na uzito wa watoto wao wa awali. <ref>{{Rejea jarida|last=Carberry|first=AE|last2=Gordon|first2=A|last3=Bond|first3=DM|last4=Hyett|first4=J|last5=Raynes-Greenow|first5=CH|last6=Jeffery|first6=HE|date=16 May 2014|title=Customised versus population-based growth charts as a screening tool for detecting small for gestational age infants in low-risk pregnant women.|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=5|issue=5|pages=CD008549|doi=10.1002/14651858.CD008549.pub3|pmc=7175785|pmid=24830409}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFCarberryGordonBondHyett2014">Carberry, AE; Gordon, A; Bond, DM; Hyett, J; Raynes-Greenow, CH; Jeffery, HE (16 May 2014). </cite></ref> Ukaguzi uliochunguza ni ipi kati ya chati hizi iliyogundua watoto wadogo iligundua kuwa hakuna utafiti wa ubora wa kuonyesha ni ipi iliyo bora zaidi. <ref >{{Rejea jarida|last=Carberry|first=AE|last2=Gordon|first2=A|last3=Bond|first3=DM|last4=Hyett|first4=J|last5=Raynes-Greenow|first5=CH|last6=Jeffery|first6=HE|date=16 May 2014|title=Customised versus population-based growth charts as a screening tool for detecting small for gestational age infants in low-risk pregnant women.|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=5|issue=5|pages=CD008549|doi=10.1002/14651858.CD008549.pub3|pmc=7175785|pmid=24830409}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFCarberryGordonBondHyett2014">Carberry, AE; Gordon, A; Bond, DM; Hyett, J; Raynes-Greenow, CH; Jeffery, HE (16 May 2014). </cite></ref> Utafiti zaidi unahitajika kabla ya chati za ukuaji zilizobinafsishwa kupendekezwa kwa sababu zinagharimu pesa zaidi na huchukua muda zaidi kwa wafanyikazi wa afya kutengeneza. Uchunguzi wa ultrasound wa uzazi mara nyingi hufanywa katika trimester ya pili katika takriban wiki 20. Ultrasound inachukuliwa kuwa salama na imetumika kwa zaidi ya miaka 35 kwa ufuatiliaji wa ujauzito. Miongoni mwa mambo mengine, ultrasounds hutumiwa: * Tambua ujauzito (usiyo ya kawaida) * Angalia kama kuna fetusi nyingi * Tathmini hatari zinazo weza kutokea mama (kwa mfano, [[Mimba kuharibika|kuharibika kwa mimba]], ova iliyoharibika, mimba ya nje ya kizazi, au mimba ya molar) * Angalia ulemavu wa fetasi (kwa mfano, mguu wa rungu, uti wa mgongo, kaakaa iliyopasuka, ngumi zilizokunjwa) * Amua ikiwa hali ya ucheleweshaji wa ukuaji wa intrauterine ipo * Zingatia ukuaji wa sehemu za mwili wa fetasi (kwa mfano, [[moyo]], [[ubongo]], [[ini]], [[Fumbatio|tumbo]], [[fuvu]], [[Mfupa|mifupa]] zingine) * Angalia maji ya amniotic na kitovu kama kuna matatizo yoyote * Amua tarehe tarajiwa ya kujifungua (kulingana na vipimo na maendeleo) Kwa ujumla uchunguzi wa ultrasound unaagizwa wakati wowote upotovu unashukiwa au kwa ratiba sawa na ifuatayo: * Wiki 7 - thibitisha ujauzito, hakikisha kuwa sio molar au ectopic, amua tarehe ya kujifungua * Wiki 13-14 (maeneo fulani) - tathmini uwezekano wa ugonjwa wa Down * Wiki 18-20 - tazama orodha iliyopanuliwa * Wiki 34 (baadhi ya maeneo) - tathmini ukubwa, thibitisha nafasi ya placenta Mapitio ya uchunguzi wa kawaida wa ultrasound wiki 24 zilizopita iligundua kuwa hakuna ushahidi wa kuonyesha manufaa yoyote kwa mama au mtoto. <ref>{{Rejea jarida|last=Bricker|first=L|last2=Medley|first2=N|last3=Pratt|first3=JJ|date=29 June 2015|title=Routine ultrasound in late pregnancy (after 24 weeks' gestation).|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=6|issue=6|pages=CD001451|doi=10.1002/14651858.CD001451.pub4|pmc=7086401|pmid=26121659}}</ref> Uchunguzi wa mapema unamaanisha kuwa mimba nyingi zinaweza kugunduliwa katika hatua ya awali ya ujauzito <ref name="pmid26171896">{{Rejea jarida|last=Whitworth|first=M|last2=Bricker|first2=L|last3=Mullan|first3=C|date=14 July 2015|title=Ultrasound for fetal assessment in early pregnancy.|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=7|issue=7|pages=CD007058|doi=10.1002/14651858.CD007058.pub3|pmc=4084925|pmid=26171896}}</ref> na pia hutoa tarehe sahihi zaidi za kujifungua ili wanawake wachache waweze kushawishiwa ambao hawahitajiki. <ref name="pmid26171896" /> Viwango vya maoni kutoka kwa ultrasound vinaweza kutofautiana. Maoni ya juu ni wakati wazazi wanaweza kuona skrini na kupewa maelezo ya kina ya kila wanachoweza kuona. <ref name="pmid26241793">{{Rejea jarida|last=Nabhan|first=AF|last2=Aflaifel|first2=N|date=4 August 2015|title=High feedback versus low feedback of prenatal ultrasound for reducing maternal anxiety and improving maternal health behaviour in pregnancy.|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=8|issue=8|pages=CD007208|doi=10.1002/14651858.CD007208.pub3|pmc=6486291|pmid=26241793}}</ref> Maoni ya chini ni wakati matokeo yanajadiliwa mwishoni na wazazi wanapewa picha ya ultrasound. <ref name="pmid26241793" /> Njia tofauti za kutoa mrejesho huathiri kiasi cha wasiwasi wa wazazi na tabia ya afya ya mama ingawa hakuna ushahidi wa kutosha kufanya mahitimisho wazi. <ref name="pmid26241793" /> Katika utafiti mdogo, akina mama wanaopokea maoni ya juu walikuwa na uwezekano mkubwa wa kuacha kuvuta sigara na kunywa pombe hata hivyo ubora wa utafiti ni wa chini na utafiti zaidi unahitajika kusema kwa uhakika ni aina gani ya maoni ni bora. <ref name="pmid26241793" /> Wanawake wanaopata ujauzito mgumu wanaweza kufanyiwa kipimo kiitwacho Doppler ultrasound kuangalia mtiririko wa damu kwa mtoto wao ambaye hajazaliwa. <ref name="pmid25874722">{{Rejea jarida|last=Alfirevic|first=Z|last2=Stampalija|first2=T|last3=Medley|first3=N|date=15 April 2015|title=Fetal and umbilical Doppler ultrasound in normal pregnancy.|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=4|issue=4|pages=CD001450|doi=10.1002/14651858.CD001450.pub4|pmc=4171458|pmid=25874722}}</ref> Hii inafanywa ili kugundua dalili kwamba mtoto hapati mtiririko wa kawaida wa damu na kwa hivyo yuko hatarini. Ukaguzi uliangalia kufanya uchunguzi wa Doppler kwa wanawake wote hata kama walikuwa katika 'hatari ndogo' ya kuwa na matatizo. <ref name="pmid25874722" /> Mapitio yaligundua kuwa uchunguzi wa kawaida wa Doppler unaweza kuwa umepunguza idadi ya vifo vya watoto vinavyoweza kuzuilika lakini ushahidi haukuwa na nguvu za kutosha kupendekeza kwamba zifanywe kuwa za kawaida kwa wanawake wote wajawazito. <ref name="pmid25874722" /> ==Tanbihi== {{reflist}} == Viungo vya nje == * [https://web.archive.org/web/20090328120640/http://www.pregnancyeducation.org/ Elimu ya Mimba] * [https://www.cdc.gov/nchs/fastats/births.htm Takwimu za CDC za Marekani za kuzaliwa na kabla ya kujifungua] * [https://web.archive.org/web/20070301062711/http://www.engenderhealth.org/wh/mch/pprecare.html EngenderHealth-Prenatal Care and Planning] * [https://www.cdc.gov/preconception/planning.html Utunzaji na Mipango] [[Jamii:Uzazi]] 8swjaxdkw7gb5ydtt3w2t2ok8u2j52k 0 144652 1607624 1520536 2026-10-14T02:42:10Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607624 wikitext text/x-wiki Michaela Blyde (alizaliwa Disemba 29, 1995) ni mchezaji wa [[raga ya wachezaji saba]] wa kulipwa wa New Zealand na mshindi wa medali ya dhahabu ya Olimpiki. Mnamo 2018, alishinda medali za dhahabu katika Michezo ya [[Jumuiya ya Madola]] na [[Kombe la Dunia la Raga ya wachezaji Saba.]] Blyde aliichezea New Zealand kwa mara ya kwanza akiwa na umri wa miaka 17 kwenye [[mashindano ya ubingwa kwa wanawake ya Oceania]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Taranaki's Michaela Blyde in Sevens heaven|url=https://www.stuff.co.nz/taranaki-daily-news/slider/9242594/Taranakis-Michaela-Blyde-in-Sevens-heaven|work=Stuff|date=2013-10-03|accessdate=2021-12-03|language=en}}</ref> Alikuwa mfungaji bora wa majaribio kwenye [[mashindano ya Raga ya Wanawake kwa wachezaji saba]] msimu wa 2016-17, na alitawazwa kuwa [[Mchezaji Bora wa mwaka wa Raga ya Wanawake kwa wachezaji saba Duniani]] mwaka 2017.<ref>{{Rejea tovuti|title=Michaela Blyde reaches her goals and some|url=https://www.stuff.co.nz/taranaki-daily-news/sport/94415886/michaela-blyde-reaches-her-goals-and-some|work=Stuff|date=2017-07-05|accessdate=2021-12-03|language=en}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=New Zealand dominates World Rugby Awards|url=https://www.rnz.co.nz/news/sport/344780/new-zealand-dominates-world-rugby-awards|work=RNZ|date=2017-11-27|accessdate=2021-12-03|language=en-nz}}</ref> Mwaka 2018, Blyde alitawazwa [[Mchezaji Bora wa Dunia wa Raga ya Wanawake wa Saba]] kwa mwaka wa pili mfululizo.<ref>{{Rejea tovuti|title=World Rugby Awards: Michaela Blyde best sevens player for second successive year|url=https://www.stuff.co.nz/sport/rugby/international/108863394/world-rugby-awards-michaela-blyde-best-sevens-player-for-second-successive-year|work=Stuff|date=2018-11-26|accessdate=2021-12-03|language=en}}</ref> == Marejeo == [[Jamii:USLWO]] [[Jamii:USLW DOM]] m1xy85gmxyxrsetpdd3o58oyxia1itf 0 146125 1607604 1600082 2026-10-14T02:39:48Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607604 wikitext text/x-wiki '''Ngonidzashe Kambarami''' (maarufu kama '''Ngonie'''; alizaliwa Mabvuku [[Harare]], 19 Oktoba [[1983]]<ref name="ZimVibes">{{Rejea tovuti|title=ZimVibes Profile|url=http://www.zimvibes.com/index.php?pid=233|accessdate=22 December 2007|archivedate=2007-10-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071030141044/http://www.zimvibes.com/index.php?pid=233}}</ref>) ni [[mwanamuziki]] wa [[Zimbabwe]] ambaye ametoa albamu tatu hadi sasa: ''Ndinoimba'', ''Angu Mashoko'', na ''Idenderedzwa''. Wimbo wake wa kwanza "Ndiwe Chete" lina kazi yake ya [[muziki]] mwaka wa [[2002]], na kusababisha kutolewa kwa album yake ya kwanza. == Wasifu == Ngonie alisoma katika [[Shule]] ya Msingi ya Donnybrook na [[Shule]] ya Upili ya Mabvuku huko Mabvuku na pia Kartika Chuo cha Foundation huko Old Tafara, [[Harare]], [[Zimbabwe]]. == Diskografia == === [[2002]]: ''Ndinoimba'' === ==== Orodha ya [[nyimbo]] ==== * 1. Bvuma (4.18) * 2. Ndapererwa (4.43) features Raps' Finest * 3. Ndiwe Chete (5.01) * 4. Donna (4.22) * 5. Tell Me Why (3.45) features Kevin from Trinity as Rastah Kev * 6. Ndinochema (4.56) * 7. C'mon now (1.13) an interlude * 8. Wakaenda (5.14) * 9. Tamba (5.10) * 10. Happy Birthday (3.42) featuring Gumiso * 11. Wabata moyo wangu (4.27) written by Janet * 12. Ndinotenda (4.45) * 13. Wakaenda (5.07) – Stardust Mix Album hii imetayarishwa na wasanii warily wa Tatenda "Take 5" Jenami na Sipho "TBA" Mkhuhlane wa Kikosi hicho. === [[2004]]: ''Angu Mashoko'' === main  ==== Orodha ya [[nyimbo]] ==== * 1. Shamwari (5.00) features Alexio Kawara * 2. Angela (5.39) * 3. Tsika (5.02) * 4. Nherera (4.44) features Diana Samkwange * 5. Dekadzo (4.11) * 6. Rudo neChido (5.04) * 7. Mazakwatira (3.49) with Leonard Mapuranga * 8. Pedyo Newe (6.02) * 9. Kuswera Newe (4.28) * 10. Jabulani (3.44) featuring Carmelita * 11. Shoko (4.38) * 12. Kundivenga (3.43) * 13. Zunza (Radio edit of Mazakwatira) (3.30) Album hii ilitolewa na Wofman (Pedyo Newe) na Gordon Mutekedzi, TBA na Lyton Ngolomi kwa ajili ya [[Burudani ya Barabara kuu, 4RoomsOfLove|[[Burundi]] ya Barabara kuu, lebo ya 4RoomsOfLove]] Ngonie mwenyewe. === [[2007]]: ''idenderedzwa'' === ==== Orodha ya [[nyimbo]] ==== * 1. Ndamuwana (5.39) * 2. Thembie (4.22) * 3. Haumurovi (4.02) * 4. Ndichakuda (4.42) * 5. Back Home (3.39) features Diana Samkange * 6. Hupenyu (4.08) * 7. Swedera (4.45) features Sir Calabash * 8. Kuchema/Purezha (6.32) * 9. Nhinhi (4.53) * 10. Wandichada (4.57) featuring Leonard Mapfumo * 11. Mwari (5.54) * 12. Mumwe wangu (3.50) * 13. Thembie Guitar Mix (4.22) Album hii ilithayarishwa na Joseph "Joey" Madziyire, Sipho "Playboy" Mkuhlane, Lyton Ngolomi, Clive "Mono" Mukundu na McDonald "McDee" Chidavaenzi wa ajili ya label ya kibinafsi ya Ngonie ya Highway Entertainment. Albamu hii inasambazwa na Metro Studios chini ya Leseni ya Usambazaji ya Mtu wa Tatu na ilitolewa madukani tarehe 20 [[Desemba]] [[2007]]. == Tuzo == Ngonie alipokea tuzo ya Mwanaume Bora wa Urban Grooves kotuku kwa Tuzo za Muziki za Zimbabwe (ZIMA) [[2004]]. Onyesho lake la cappella la "Donna" katika kipindi cha ''Spotlight'' 2002 na Another Trybe pia lilipokea tuzo ya utendakazi bora katika kitengo chake. == Maonyesho ya TV na maonyesho == Ametokea kwenye ''Spotlight'' na ''Superstar'' kama mshiriki, na Maekawa na wageni kwenye kipindi maarufu cha [[Zimbabwe]] ''Studio 263'' kinachoonyeshwa kwenye ZBC (Zimbabwe Broadcasting Corporation) na Obe tv ([[Anga|Sky]] channel 223). Nyimbo zake "Angela" na "Shamwari" pia zimetumika kama muziki wa usuli kwa vipindi kadhaa vya kipindi hiki. == Marejeo == {{Reflist}} == Viungo vingine == * The Daily Mirror [https://web.archive.org/web/20070929025556/http://www.zimmirror.co.zw/dailymirror/view_news.cfm?storyid=2144&categoryid=10&issueid=76&issuedate=2006-12-22%2018:56:00.0&issue_type=current] * The Daily Mirror [https://web.archive.org/web/20070929025541/http://www.zimmirror.co.zw/dailymirror/view_news.cfm?storyid=8412&categoryid=10&issueid=282&issuedate=2006-12-22%2018:56:00.0&issue_type=current] * ZimVibes Profile [http://www.zimvibes.com/index.php?pid=233] {{Wayback|url=http://www.zimvibes.com/index.php?pid=233 |date=20071030141044 }} [[Jamii:Wanamuziki wa Zimbabwe]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Waliozaliwa 1983]] [[Jamii:Arusha Editathon Muziki]] [[Jamii:Watu wa Zimbabwe]] 1t2wl8n6w5ikwwtslb1vgmmcizbd327 0 146275 1607773 1301413 2026-10-14T02:59:26Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607773 wikitext text/x-wiki [[File:Logo jambo bukoba 08 2016.jpg|thumb|Nembo ya Jambo Bukoba]] '''Jambo Bukoba''' ni shirika la huruma nchini [[Ujerumani]]. Lina watu 417 mwaka (2018). Tangu mwaka [[2018]], linatumia michezo ili kuboresha [[elimu]], [[afya]] na fursa sawa kwa watoto na vijana nchini [[Tanzania]]. ==Shughuli== Jambo Bukoba inajihusisha na elimu,afya (kwa njia ya elimu ya umri,maambukizi ya VVU/Ukimwi na usafi) na Usawa wa kijinsia.Mfano wa shirika hilo ulianzishwa na [[chuo kikuu]] cha michezo Ujerumani na kuunganisha michezo katika mtaala wa [[shule]] kwa elimu ya uzoefu. Mkakati huo pia unakuza ushiriki wa walimu,Wazazi na maisha ya Umma na Kuboresha ujuzi wa walimu na miundombinu ya shule.Lengo ni kusaidia na kuwawezesha watoto na vijana katika mazingira yao ya kila siku ya shule ili kuwa na Mwanzo bora katika maisha na matarajio mazuri kwa ajili ya kuunda na Kuboresha siku zao wenyewe. ==Mbinu== Kutoka Ofisi ya Bukoba,Kampuni ya Tanzania inafanya miradi katika eneo la Kagera kaskazini magharibi mwa nchi.Miradi hii inajengwa juu ya nguzo tatu: maendeleo ya walimu,mashindano ya michezo na miradi ya Ujenzi wa shule. • Wafanyakazi wa Jambo Bukoba huandaa warsha za walimu huko Tanzania.Washiriki watajifunza katika dhana ya Jambo Bukoba na michezo maalum iliyoundwa na Chuo Kikuu cha michezo cha Ujerumani.Wataalam wa matibabu wanakuja kutoa elimu ya VVU/UKIMWI.Aidha, walimu wanatengenezwa kama vizidishi • Mashindano ya michezo ya wazi ambayo yanajumuisha michezo ya Jambo Bukoba yanaendeshwa.Inajulikana kama Bonanza,lengo la masshindano haya si juu ya utendaji wa michezo lakini juu ya usawa wa jinsia,mchezo wa haki na kazi nzuri ya timu.Shule nne zinaishi pamoja katika kila wilaya.Mwisho wa Bonanza ya kikanda hufanyika mara moja kwa mwaka wakati wa Wanafunzi wa vyuo vikuu ambavyo wanashindana.Hii ni tukio kubwa kwa washiriki wote na roho ya furaha na sherehe ya muziki na dansi. • Shule ambayo inashinda katika Bonanza la Mkoa inashinda fursa ya kutekeleza mradi wa Ujenzi wa shule.Shule huamua mahitaji yake ya haraka zaidi ya Ujenzi.Jambo Bukoba hutoa asilimia 75 ya gharama ya jumla ya mradi na shule hutoa asilimia 25 iliyobaki katika fomu ya fedha,muda wa kazi au vifaa. • Katika uwanja wa mradi wa ‘’WASH’’ (Maji,Usafi na Mazingira) matanki ya maji kwa ajili ya kukusanya maji ya mvua na vifaa vya kunawia mikono ikiwa ni pamoja na sabuni vilijengwa katika shule 8.Aidha,Mafunzo ya utunzaji kwa walimu yalitolewa ili Kuboresha ujuzi kuhusu utunzaji kwa ujumla.Mnamo mwaka 2018,Vichungi 8 viliwekwa ili kuhakikisha ubora wa maji ya kunywa. ==Maoni juu ya hali ya Tanzania== Asalimia 44.8 ya wakazi milioni 56 wa Tanzania wako chini ya umri wa miaka 15.Matatizo ya ujumla:Ushiriki wa shule sio wakawaida.Watoto wengi hujifunza shule kwa urahisi au wanaacha shule mapema.Hasa wasichana wamekuwa katika hali mbaya:mara nyingi wanapaswa kufanya kazi,kusaidia nyumbani au kukaa mbali na shule wakati wa hedhi kwa sababu ya uhusiano wake na aibu.pia wanapaswa kukabiliana na mimba za utotoni,hatari za VVU/UKIMWI hasa katika swala la ubaguzi.Asalimia 70 ya walioambukizwa VVU/UKIMWI ni kati ya umri wa miaka 15 na 20 Asilimia 75 kati yao ni wasichana. <ref>[https://dhsprogram.com/pubs/pdf/AIS11/AIS11.pdf Tanzania Commission for AIDS (TACAIDS) (2013) and Tanzania HIV/AIDS and Malaria Indicator Survey 2011-12. Retrieved on November 08th 2016]</ref>Asilimia 29 ya watu wenye umri wa miaka 15 hawawezi kusoma na kuandika. Clemens Mulokozi, Mwanzilishi wa Jambo Bukoba, aliishi Tanzania kati ya umri wa miaka mitano na kumi na mbili. Miaka hiyo ilikuwa motisha yake binafsi ili kuboresha hali ya wasichana na wavulana Nnchini Tanzania. ==Matokeo== • Watoto 516,413 wenye umri wa kwenda shule wamefahamishwa na kusaidiwa na dhana ya Jambo Bukoba • Shule 884 na waalimu 1,730 wamejiunga na warsha na miradi ya Ujenzi wa shule • Miradi 57 ya Ujenzi wa shule imetekelezwa (mafano vyoo,madarasa n.k) • Mashindano 55 ya michezo (Bonanza) yamefanyika huku zaidi ya watoto 9,000 wa shule wakishiriki katika ngazi ya wilaya na mikoa • Ujumbe wa mara kwa mara wa vyombo vya habari wa Jambo Bukoba kupitia mtandao,televisheni,redio na magazeti • Tasnifu 3 za uzamili/shahada Uchapishaji wa Kitabu cha ‘’Ujuzi wa maisha kupitia michezo,Mwongozo wa Mwalimu’’ cha Sebastian Rockenfeller<ref>[http://www.sport.diplo.de/content/%E2%80%9Ejambo-bukoba%E2%80%9C-%E2%80%93-ein-kurzzeitprojekt-tansania-zur-f%C3%B6rderung-des-schulsports ''„Jambo Bukoba“ – Ein Kurzzeitprojekt in Tansania zur Förderung des Schulsports.''] Retrieved on November 08th 2016</ref> Mnamo mwezi Agosti mwaka 2014,Shirika la Ujasiriamali la kijamii Ashoka lilifanya utafiti wa walimu juu ya athari za Jambo Bukoba katika shule mbili zinazoshiriki katika mkoa wa Kagera.Walimu huyo walikiri kuwa • Kiwango cha Mahudhurio kiliongezeka • Idadi ya wanafunzi wa shule ya msingi ilikuwa bora • Wasichana walipata kiwango cha juu cha wastani • Wasichana walikuwa na fursa zaidi ya kushiriki katika michezo shuleni • Ujuzi wa elimu uliimarishwa na warsha • Elimu ya VVU na UKIMWI iliboreshwa ==Shirika== Shirika kuu la Ujerumani hufadhili shughuli kupitia ada ya uanachama na shughuli za kukusanya fedha.Pia inahusika katika mahusiano na Umma,mipango ya kimkakati,udhibiti wa bajeti na usimamizi wa uendeshaji kwa ushirikiano na timu za mradi nchini Tanzania.Wafanyakazi wa kujitolea,Wafanyakazi wa muda wote na Clemens Mulokozi wanafanya kazi ya kila siku ya Jambo Bukoba nchini Ujerumani na Tanzania.Nchini Ujerumani ,gharama za usimamizi wa ofisi hupatikana na wafuasi wa makampuni na msingi katika fomu ya mchango wa nyenzo na huduma.Hivyo asilimia 100 ya misaada ya kibinafsi inaweza kupelekwa nchini Tanzania. Jambo Bukoba ni kujitolea kwa viwango vya uwazi viliyoanzishwa na shirika la Initiative Trasnparente Zivilgesellschaft (Kazi kwa Uwazi wa Jamii ya Kiraia). <ref>[http://www.jambobukoba.com/was-wir-tun/anerkannt-transparent/initiative-transparente-zivilgesellschaft ''Jambo Bukoba is a member of the organization "Initiative Transparente Zivilgesellschaft".''] {{Wayback|url=http://www.jambobukoba.com/was-wir-tun/anerkannt-transparent/initiative-transparente-zivilgesellschaft |date=20181119092010 }} Retrieved on November 08th 2016</ref> Jambo Bukoba ni mwanachama wa Deutsche spendenrat (Huduma ya Uhamiaji ya Ujerumani) na VENRO (Ushirikiano wa mashirika yasiyo ya maendeleo ya Ujerumani na misaada ya kibinadamu). ==Waunga Mkono== Ufuatao ni uteuzi wa makampuni ambayo yanaunga mkono Jambo Bukoba <ref>[http://www.jambobukoba.com/was-uns-unterscheidet/100-modell/ ''100 % of every private donation are for Tanzania!''] {{Wayback|url=http://www.jambobukoba.com/was-uns-unterscheidet/100-modell/ |date=20170822082157 }} Retrieved on August 29th 2016.</ref> • Allianz SE • Ashoka • Ofisi ya Nje ya Ujerumani • Ubalozi wa Tanzania Nchini Ujerumani • Kampuni ya Deutsche Post DHL AG • Chuo Kikuu cha Michezo cha Koln • Wafanyakazi wa FC Bayern Munich • Wizara ya Mkoa wa Kagera • Pro 7 Sat 1 (kituo cha Televisheni cha Ujerumani) • Benki ya Unicredit AG (Zamani:HypoVereinsbank) • UNOSDP ==Malengo== • Maendeleo ya dhana ya Jambo Bukoba katika mikoa mingine ya Tanzania kwa lengo la kuifikia nchi nzima • Kuongezeka kwa dhana ya sasa kwa vijana wazima kama chuo kikuu katika Mkoa wa Kagera ==Tuzo== Mwaka 2015, Kansela wa jamuhuri ya shirikisho ya Ujerumani Angela Merkel alitambua Jambo Bukoba na Tuzo ya kitaifa ya Startsocial. <ref>[https://startsocial.de/aktuelles/2015-06/startsocial-preisverleihung-im-bundeskanzleramt ''award-ceremony for startsocial in the chancellors office of Germany.''] {{Wayback|url=https://startsocial.de/aktuelles/2015-06/startsocial-preisverleihung-im-bundeskanzleramt |date=20220212153144 }} on June 17th of 2015, Retrieved on August 29th 2016.</ref> Clemens Mulokozi, mwanzilishi wa Jambo Bukoba,alichaguliwa kuwa Mshirika wa Ashoka mnamo mwaka 2016. <ref>[http://germany.ashoka.org/videoportrait-von-ashoka-fellow-clemens-mulokozi ''Videoportrait of Ashoka Fellow Clemens Mulokozi.''] {{Wayback|url=http://germany.ashoka.org/videoportrait-von-ashoka-fellow-clemens-mulokozi |date=20160818115950 }} Retrieved on August 29th 2016.</ref> ==Marejeo== {{Reflist}} [[Jamii:Elimu ya Tanzania]] [[Jamii:Bukoba]] [[Jamii:WikiVibrance_Tanzania]] 15o2rqqtqzrhi1x8oxl48xq4gweixo3 0 146443 1607932 1514097 2026-10-14T03:21:09Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607932 wikitext text/x-wiki {{tafsiri kompyuta}} '''Hilina Berhanu Degefa''' (alizaliwa [[mwaka]] [[1992]])<ref name=":0">{{Rejea tovuti|title=Ethiopia's women vow to turn tide of violence, rape and murder {{!}} William Davison|url=http://www.theguardian.com/global-development/2015/jan/27/ethiopia-women-violence-rape-murder|work=the Guardian|date=2015-01-27|accessdate=2022-02-17|language=en}}</ref> ni [[mwanamke]] mwenye asili ya [[Ethiopia]] ajihusishaye na kupambania haki na kufanya utafiti.<ref>https://roape.net/2019/11/14/talking-back-hilina-berhanu-and-aklile-solomon/</ref>. Ni mwanzilishi wa mwanzo wa maandamano ya njano akipelekea utetezi wa kifeminia wa vijana na mfumo wa uwezeshwaji ndani ya Addis Ababa na chuo kikuu cha Mekelle. [[Mwaka]] [[2015]] alikuwa mapokezi kwenye ushirika wa Mandela Washington kwa viongozi vijana wa Kiafrika. Hilina pia alimiliki Temsaletorg, jukwaa la ubunifu ambalo linahusika na kuandika na kuhifadhi stori kuhusu mfano wa [[wanawake]] wa Ethiopia. == Maisha ya Mwanzo == Hilina alipata [[Stashahada]] ya kwanza ya Sheria kutoka chuo kikuu cha [[Chuo Kikuu cha Addis Ababa|Addis Ababa]]<ref name=":1">{{Rejea tovuti |url=https://www.irex.org/people/hilina-berhanu-degefa |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2022-02-17 |archivedate=2019-07-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190725062644/https://www.irex.org/people/hilina-berhanu-degefa }}</ref>. Alipata Stashahada ya pili kwenye Sheria na Jinsia kutoka SOAS, chuo kikuu cha London (Shule ya Mashariki na yenye masomo ya Kiafrika). ambapo alikuwa mtawala wa ndani ya Vyuo vya [[Afrika]] vilivyofadhiliwa na Mo Ibrahim Foundation.<ref>{{Rejea tovuti |url=https://lex-lead.org/Internships.html |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2022-02-17 |archivedate=2020-08-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200805203844/http://www.lex-lead.org/Internships.html }}</ref><ref>{{Citation|title=Interview with Aya Chebbi & Hilina Berhanu on Youth & Governance in Africa|url=https://www.youtube.com/watch?v=1LPcBZf9fJ8|language=sw-TZ|access-date=2022-02-17}}</ref>. == Maisha ya Kazi == In [[2011]] Hilina alikuwa mwanzilishi wa mwanzo wa maandamano ya njano, kikundi cha wafeminia ndani ya chuo kikuu cha Addis Ababa pamoja na idara ya wanachama wa Sheria, Blen Sahilu na mwanafunzi mwenzake wa Sheria Aklile Solomon.<ref name=":1" /><ref>{{Rejea tovuti|title=Lidc.org.uk {{!}} Domain Name For Sale|url=https://uniregistry.com/market/domain/lidc.org.uk|work=Uni Market|accessdate=2022-02-17|language=en|archivedate=2022-02-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220217140203/https://uniregistry.com/market/domain/lidc.org.uk}}</ref>. Maandamano ya Njano hayo yalikuwa yakihamasishwa na Aberash Hailay, mwenye asili ya Ethiopia aliyekuwa mhudumu wa juu ambaye macho yake yalitolewa kwa sababu ya wivu kwa mume wake aliyeachana nae mwanzo wa mwaka<ref name=":0" />. Hilina alipata ushirika wa Mandela Washington [[2015]] kwa vijana viongozi wa Afrika.<ref>{{Rejea tovuti|title=Meet the 2015 Mandela Washington Fellows from Ethiopia at Tadias Magazine|url=http://www.tadias.com/06/04/2015/meet-the-2015-mandela-washington-fellows-from-ethiopia/|accessdate=2022-02-17|author=Tadias Magazine}}</ref>. Hilina pia alifundishwa katika chuo kikuu cha Addis Ababa Shule ya Sheria na baadae akajiunga na chuo kikuu cha [[Chuo Kikuu cha Mekelle|Mekelle]] katika taasisi ya Jinsia na maendeleo akiwa kama Mhadhiri na [[mtafiti]].<ref>{{Rejea tovuti|title=The faces behind the Yellow Movement: How Ethiopia’s young women are vowing to change culture of sexual harassment, rape and domestic violence|url=https://www.independent.ie/world-news/africa/the-faces-behind-the-yellow-movement-how-ethiopias-young-women-are-vowing-to-change-culture-of-sexual-harassment-rape-and-domestic-violence-36380993.html|work=independent|accessdate=2022-02-17|language=en}}</ref>. ==Tanbihi== {{reflist}} [[Jamii:Wanawake wa Ethiopia]] 30fngdxyuqvo37s2354npx6dzn7vbib 0 146672 1607661 1599015 2026-10-14T02:46:30Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607661 wikitext text/x-wiki [[Faili:18 mai 2015, Nyunzu, Katanga, RD Congo - Une femme congolaise défend et promeut les droits des femmes via un message imprimé sur ses pagnes (17962257508).jpg|alt=A Congoian woman defends and promotes the rights of women via a message printed on the fabric she wears, 2015.|thumb|350x400px|Mwanamke wa Kongo akiunga mkono na kukuza haki za wanawake kupitia ujumbe uliochapishwa kwenye kitambaa alichovaa, mwaka 2015.]] '''Utamaduni''', mageuzi, na historia ya wanawake waliozaliwa, walioishi na kutoka [[bara la Afrika]] na kutafakari mageuzi na historia ya bara la Afrika. Tafiti nyingi za muda mfupi kuhusu historia ya wanawake katika mataifa ya Afrika zimefanyika. Tafiti nyingi zinahusu majukumu ya kihistoria na hadhi ya wanawake katika nchi na mikoa mahususi, kama vile [[Misri]], [[Ethiopia]], [[Morocco]], [[Nigeria]],[[Lesotho]],<ref>{{cite journal |last1=Eldredge |first1=Elizabeth A. |title=Women in Production: The Economic Role of Women in Nineteenth-Century Lesotho |url=https://archive.org/details/sim_signs_summer-1991_16_4/page/707 |journal=Signs |date=1991 |volume=16 |issue=4 |pages=707–731 |jstor=3174570 |doi=10.1086/494700 }}</ref> na [[kusini kwa Sahara]].Hivi karibuni, wasomi wameanza kuzingatia maendeleo ya hadhi ya wanawake kupitia historia yote ya Afrika kwa kutumia vyanzo vya kawaida kama vile [[nyimbo]] kutoka [[Malawi]], mbinu za ufumaji za Sokoto, na isimu ya kihistoria. Hadhi ya wanawake barani Afrika ni tofauti katika mataifa na kanda nyingine. Kwa mfano, [[Rwanda]] ndiyo nchi pekee duniani ambayo wanawake wanashikilia zaidi ya nusu ya viti bungeni—asilimia 51.9 kufikia [[Julai]] [[2019]],<ref>{{cite book |last1=Mizrahi |first1=Simon |title=Empowering African Women: An Agenda for Action |date=May 2015 |publisher=African Development Bank |location=Abidjan, Cote d'Ivoire |url=https://www.afdb.org/fileadmin/uploads/afdb/Documents/Publications/African_Gender_Equality_Index_2015-EN.pdf |access-date=23 October 2019}}</ref><ref name=":1" /> lakini Morocco ina waziri mmoja tu mwanamke katika baraza lake la mawaziri.<ref name=":1">{{cite web |last1=Musau |first1=Zipporah |title=African Women in politics: Miles to go before parity is achieved |url=https://www.un.org/africarenewal/magazine/april-2019-july-2019/african-women-politics-miles-go-parity-achieved |website=Africa Renewal |access-date=23 October 2019}}</ref> Juhudi kubwa kwaajili ya usawa wa kijinsia zimefanyika baada ya kuundwa Haki za Binadamu na Watu Afrika, ambayo inahamasisha nchi wanachama kuondoa ubaguzi na unyanyasaji dhidi ya wanawake.<ref>{{cite journal |doi=10.18356/3a3ce9eb-en |title=Taking on violence against women in Africa |journal=Africa Renewal |volume=21 |issue=2 |pages=4–7 |year=2007 |last1=Kimani |first1=Mary }}</ref> Mataifa yote ya Afrika yamepitisha mkataba huu isipokuwa Morocco na Burundi,<ref>{{cite web |title=African Charter on Human and Peoples' Rights |url=https://www.achpr.org/legalinstruments/detail?id=49 |website=African Commission on Human and People's Rights |publisher=African Commission on Human and Peoples' Rights |accessdate=2022-02-23 |archivedate=2022-05-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220509235021/https://www.achpr.org/legalinstruments/detail?id=49 }}</ref> Hata hivyo, pamoja na hatua hizi za usawa, bado wanawake wanakabiliwa na matatizo mbalimbali yanayohusiana na usawa wa kijinsia kama vile viwango vya umaskini na elimu, afya na lishe duni, ukosefu wa mamlaka ya kisiasa, ushiriki mdogo wa wafanyakazi, unyanyasaji wa kijinsia, ukatili wa kingono wa wanawake, na [[ndoa]] za utotoni.<ref>{{cite book |author1=Solidarity for African Women's Rights |title=Breathing Life into the African Union Protocol on Women's Rights in Africa |date=2006 |publisher=Solidarity for African Women's Rights }}</ref> == Historia ya wanawake wa Kiafrika == [[Faili:ASC Leiden - Coutinho Collection - 2 17 - PAIGC soldiers in Guinea-Bissau - Woman PAIGC soldier playing cards - 1973.tif|thumb|300px|Mwanajeshi wa kike wa jeshi la ukombozi la PAIGC huko Guinea-Bissau, 1973]] Utafiti wa historia ya wanawake wa Kiafrika uliibuka kama mada kuu mara tu baada ya historia ya Kiafrika kuwa somo la kitaaluma linaloheshimika. Wanahistoria kama vile ''Jan Vansina'' na ''Walter Rodney'' waliwalazimisha wasomi wa nchi za Magharibi kukiri kuwepo kwa jamii na majimbo ya Kiafrika kabla ya ukoloni kufuatia harakati za kupigania uhuru wa Afrika katika miaka ya [[1960]], ingawa walizingatia zaidi historia ya wanaume. ''Ester Boserup'', msomi wa uchumi wa kihistoria, alichapisha kitabu chake cha msingi cha ''Wajibu wa Wanawake katika Maendeleo ya Kiuchumi'' mwaka 1970.<ref>{{Rejea tovuti|title=Women's role in economic development|url=https://www.researchgate.net/publication/24008456|last=Corner|first=Lorraine|date=2008-02-01|website=Research Gate}}</ref> Kitabu hiki kilionyesha nafasi kuu ambayo wanawake walikuwa wamehusika katika historia ya Afrika kama wazalishaji wa kiuchumi na jinsi mifumo hiyo ilivyovurugwa na ukoloni. Kufikia miaka ya [[1980]], wasomi walikuwa wamechukua tungo za historia za wanawake wa Kiafrika katika bara zima. Kwa mfano, utafiti wa ''George Brooks'' wa mwaka [[1976]] wa wafanyabiashara wanawake katika nchi ya [[Senegal]] kabla ya ukoloni, utafiti wa ''Margaret Jean Hays'' wa mwaka [[1976]] kuhusu jinsi mabadiliko ya kiuchumi katika ukoloni wa Kenya yalivyoathiri wanawake wa Luo, na utafiti wa Kristin Mann wa mwaka [[1985]] kuhusu ndoa nchini Nigeria. Baada ya muda, wanahistoria wamejadili nafasi na hadhi ya wanawake katika jamii kabla ya ukoloni dhidi ya wakoloni, walichunguza jinsi wanawake walivyo kabiliana na mabadiliko ya ukandamizaji, wakachunguza matukio kama vile unyumba ulivyokuwa wa kijinsia, kuibua majukumu ya wanawake katika mapambano ya uhuru wa kitaifa,<ref>{{Rejea kitabu|last=Presley|first=Cora Ann|date=2019-05-20|title=Kikuyu Women, the Mau Mau Rebellion, and Social Change in Kenya|doi=10.4324/9780429043697|isbn=9780429043697}}</ref>na alisisitiza kuwa aina ya "mwanamke" katika baadhi ya matukio hayawezi kutumika katika miktadha ya ukoloni.<ref>{{Rejea kitabu|title=The invention of women making an African sense of Western gender discourses|last=Oyěwùmí, Oyèrónkẹ́.|date=1997|publisher=University of Minnesota Press|isbn=0816685908|oclc=1108929499}}</ref> Wanawake wameonyeshwa kuwa watendaji muhimu wa kihistoria, kiuchumi na kijamii takriban kila eneo la Afrika kwa karne nyingi. == Utamaduni == ===Majumbani=== Kuanzia miaka ya [[1940]] katika Maadhimisho ya uhuru wa [[Morocco]] kutoka kwa [[Ufaransa]] mwaka 1956, wanawake wa Moroko waliishi katika vikundi vya familia ambazo zilikuwa kwenye "kaya zilizofungiwa". Tamaduni ya mtindo wa maisha ya wanawake katika kaya zilizofungiwa iliisha polepole baada ya Moroko kupata uhuru kutoka kwa Ufaransa mnamo mwaka [[1956]].<ref name="WIM">{{cite web|url=http://thirdeyemom.com/2011/04/25/1084/|title=Women in Morocco|publisher=THIRDEYEMOM|access-date=9 November 2013|date=2011-04-26}}</ref> Idara ya kazi ya jadi nchini Senegal iliona wanawake wa Senegal wakiwajibika katika kazi za nyumbani kama vile kupika, kufanya usafi na kutunza watoto. Pia walihusika katika sehemu kubwa ya kazi za kilimo, ikiwa ni pamoja na palizi na kuvuna mazao ya kawaida kama vile mpunga. Katika miaka ya hivi karibuni, mabadiliko ya kiuchumi na ukuaji wa miji umesababisha vijana wengi kuhamia kwenye miji kama Dakar .Pia Wanawake wa vijijini wamejihusisha zaidi katika kusimamia rasilimali za misitu ya vijiji na kuendesha viwanda vya kusaga mtama na mpunga. ===Jamii=== Ubaguzi wa kijinsia uliimarishwa katika bara zima wakati wa ukoloni.. Kabla ya ukoloni, wanawake walikuwa na machifu wao kwaajili ya haki zao wenyewe, na baadhi ya makabila hata yalikuwa na mila za kupitisha haki za nasaba kwa vyeo vya kiume pekee kwa vizazi vya kifalme kupitia ukoo wa uzazi ''(kwa mfano, Asanteman, Balobedu, Ijawland, falme za Wolof)''. Ukoloni uliondoa nguvu za machifu na mila hizi, na kuimarisha mfumo dume ambao ulikuwa tayari umeshamiri kutoka kwa wakoloni waliotangulia. Hili lilikabiliwa na upinzani mkali, maarufu zaidi katika kesi ya uasi wa wanawake wa [[Abeokuta]] nchini [[Nigeria]]. Kufuatia uhuru, mataifa huru yaliimarisha kanuni za kijinsia na miundo ya kitabaka iliyorithiwa kutoka kwa wakoloni waliotangulia, kwani vizazi vya kwanza na vya pili vya utawala wa Kiafrika vilishindwa kurejesha mamlaka ya jadi ya wanawake. Hii ilisababisha upinzani zaidi, na katika kipindi cha miongo michache iliyopita kumekuwa na uboreshaji mkubwa katika hali hiyo. Wanawake walio na majina katika historia ya Afrika ni pamoja na ''Fatim Beye, Ndoye Demba na Ndate Yalla Mbodj wa Senegal, Moremi, Idia, Amina, Orompoto, Nana Asma'u na Efunroye Tinubu wa Nigeria, Yaa Asantewaa wa Ghana, Yennenga wa Burkina Faso, Hangbe wa Benin, Makeda, Zawditu na Embet Ilen wa Ethiopia na Eritrea, Nandi wa Afrika Kusini na Hatshepsut wa Misri''. Wote wanasifiwa kama msukumo kwa wanawake wa kisasa wa Kiafrika. Wanawake wengi wa kisasa wa Afrika ni wanachama wa Mtandao wa Viongozi wa Kitamaduni na Wanawake wa Kiafrika, shirika la hiari. == Elimu == === Kusini mwa Sahara === Ingawa nchi za Kusini kwa Sahara zimepiga hatua kubwa katika kutoa fursa sawa ya elimu kwa wavulana na wasichana, asilimia 23 ya wasichana hawapati elimu ya msingi.<ref>{{Rejea tovuti|url=https://uis.unesco.org/en/topic/education-africa|title=Education in Africa|date=2016-11-18|website=uis.unesco.org|access-date=2019-10-24|accessdate=2022-02-23|archivedate=2018-07-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180701083333/http://uis.unesco.org/en/topic/education-africa}}</ref>Mambo kama vile tabaka la kijamii la msichana na elimu ya mama huathiri pakubwa uwezo wake wa kufikia elimu.<ref name=":2">{{Rejea kitabu|title=Women's Education in Developing Countries|last=Hyde|first=Karin|publisher=Johns Hopkins University Press|year=1993|location=Baltimore|pages=112–113}}</ref> Bila ufikiaji rahisi wa shule, mara nyingi wakina mama ndio wa kwanza kuwapa elimu wasichana wao.<ref>{{Rejea kitabu|title=The Politics of Polygyny in Mende Education and Child Fosterage Transactions|last=Bledsoe|first=Caroline|publisher=University of Chicago Press|year=1988|location=Chicago, IL}}</ref> Nchini [[Côte d'Ivoire]], wasichana wana uwezekano mara 35 zaidi wa kuhudhuria shule ya sekondari ikiwa baba yao alihitimu kutoka chuo kikuu. Asilimia 40% ya wasichana wakiolewa kabla ya umri wa miaka 18. Kusini mwa Jangwa la Sahara, wasichana mara nyingi wanalazimika kuacha shule ili kuanzisha familia. <ref>{{Rejea tovuti|url=https://unstats.un.org/unsd/gender/downloads/Ch1_Population_info.pdf|title=Families and Populations}}</ref>Ndoa za utotoni huimarisha imani ya kitamaduni kwamba kuwasomesha watoto wa kike ni upotevu wa rasilimali kwa sababu wazazi hawatapata manufaa yoyote ya kiuchumi mara binti yao asipoolewa na familia nyingine. Hii inasababisha hali inayojulikana kama upendeleo wa mtoto ambapo familia zitachagua kuwapeleka watoto wakiume shuleni badala ya binti zao kwa sababu ya faida ya kiuchumi ambayo watoto waliosoma wanaweza kumudu familia. Aidha, wasichana huwa wanahudhuria shule ambazo hazina ubora. Shule zenye sifa ya ukosefu wa mafunzo na maandalizi dhaifu kwa wafanyikazi.<ref name=":2" /> Suala jingine katika mifumo ya elimu ni mgawanyo wa masomo ya shule kwa jinsia. Wasichana wana uwezekano mkubwa wa kuchukua kozi za sayansi ya nyumbani na baiolojia, ilhali wavulana wana uwezekano mkubwa wa kuchukua mafunzo ya hesabu, kemia, uhandisi na ufundi stadi.<ref>{{Rejea jarida|last=Harding|first=J|date=1985|title=Girls and Women in Secondary and Higher Education: Science for Only a Few|journal=Prospects|volume=15|issue=4|pages=553–64|doi=10.1007/BF02197923|s2cid=143667607}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|title=Women and Education in Sub-Saharan Africa|url=https://archive.org/details/womeneducationin0000unse_j4j2|last=Bloch|first=Marianne|publisher=Lynne Rienner Publishers|year=1998}}</ref>Kulingana na Taasisi ya Takwimu ya UNESCO, 58.8% ya wanawake wanaojua kusoma na kuandika katika mwaka 2018.<ref name=":3">{{Rejea tovuti|url=https://data.worldbank.org/indicator/SE.ADT.LITR.FE.ZS?end=2018&locations=AF-ZW-DZ-AO-BW-BF-BJ-CF-SO-NE-GN-ZG&name_desc=false&start=1970&view=chart|title=Literacy rate, adult female (% of females ages 15 and above) - Afghanistan, Zimbabwe, Algeria, Angola, Botswana, Burkina Faso, Benin, Central African Republic, Somalia, Niger, Guinea, Sub-Saharan Africa {{!}} Data|website=data.worldbank.org|access-date=2019-10-24|archive-date=2019-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20191024065517/https://data.worldbank.org/indicator/SE.ADT.LITR.FE.ZS%3Fend%3D2018%26locations%3DAF-ZW-DZ-AO-BW-BF-BJ-CF-SO-NE-GN-ZG%26name_desc%3Dfalse%26start%3D1970%26view%3Dchart|url-status=dead}}</ref> Hata hivyo, viwango vya watu wanaojua kusoma na kuandika Kusini mwa Jangwa la Sahara vinatofautiana sana kutoka kwa mfano Chad kuwa na kiwango cha 14% cha elimu ya wanawake kwa kulinganisha na Ushelisheli 96%.<ref name=":3" /> '''Afrika ya Kusini''' Kulingana na uchambuzi wa Rowena Martineau juu ya tofauti za elimu kati ya wanaume na wanawake nchini [[Afrika Kusini]], wanawake wamepuuzwa kihistoria katika mfumo wa elimu.<ref name=":0">{{Rejea jarida|last=Martineau|first=Rowena|date=Autumn 1997|title=Women and Education in South Africa: Factors Influencing Women's Educational Progress and Their Entry into Traditionally Male-Dominated Fields|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-negro-education_fall-1997_66_4/page/383|journal=The Journal of Negro Education|volume=66|issue=4|pages=383–395|doi=10.2307/2668166|jstor=2668166}}</ref> Vikwazo vingine ambavyo wanawake hukabiliana navyo katika kupata elimu ni kwamba elimu yao haipewi kipaumbele kama ya kaka zao, unyanyasaji wa kijinsia ni jambo la kawaida la hofu na tukio lililoenea, na shinikizo la kijamii la kuolewa na kuanzisha familia vyote vinazuia fursa ya wanawake kuelimishwa. Zaidi ya hayo, wanawake huchagua kusomea uuguzi na ualimu juu ya taaluma nyingine yoyote, ambayo inawatenga zaidi kuingia kwenye kazi zenye malipo makubwa zaidi katika STEM, ambayo pia huchangia ukosefu wa usawa wa kijinsia.<ref name=":0" /> '''Sierra Leone''' Tangu kuanzishwa kwa Sierra Leone mwaka [[1787]], wanawake nchini [[Sierra Leone]] wamekuwa na ushawishi mkubwa katika maendeleo ya kisiasa na kiuchumi wa taifa hilo. Pia wamechukua jukumu muhimu katika mfumo wa elimu, kuanzisha shule na vyuo, huku baadhi kama vile Hannah Benka-Coker wakitunukiwa kwa kusimikwa kwa sanamu kwa michango yake<ref name="Hafkin">{{cite book|title=Women in Africa: Studies in Social and Economic Change|url=https://archive.org/details/womeninafrica00itio|url-access=registration|last=Hafkin|first=Nancy Jane|publisher=Stanford University Press|year=1976|isbn=978-0804710114|editor=Edna G. Bay|page=[https://archive.org/details/womeninafrica00itio/page/218 218]}}</ref> na ''Lati Hyde-Forster'', mwanamke wa kwanza kuhitimu kutoka shule ya sekondari na ''Chuo cha Fourah Bay'' akitunukiwa shahada ya udaktari wa sheria za kiraia na Chuo Kikuu cha Sierra Leone.<ref name="Fyle">{{cite book|title=Historical Dictionary of Sierra Leone|last=Fyle|first=Magbaily C.|publisher=Scarecrow|year=2005|isbn=978-0810853393|edition=New|page=[https://archive.org/details/historicaldictio0000fyle/page/71 71]|url=https://archive.org/details/historicaldictio0000fyle/page/71}}</ref> '''Angola''' Nchini Angola, vikundi kama vile Shirika la Wanawake wa [[Angola]] vilianzishwa ili kutoa ufikiaji rahisi wa elimu na uwezo wa kupiga kura. Shirika hilo pia liliunga mkono kupitisha sheria za kupambana na ubaguzi na ujuzii.<ref>{{Rejea kitabu|title=National identity and democracy in Africa|date=1999|publisher=Human Sciences Research Council of South Africa|others=Palmberg, Mai., Human Sciences Research Council., University of the Western Cape. Mayibuye Centre.|isbn=978-0796919014|location=[Pretoria, S.A.]|pages=153|oclc=43833733}}</ref> === Afrika ya Kaskazini === Nchi saba—[[Algeria]], [[Misri]], [[Libya]], [[Morocco]], [[Sudan]], [[Tunisia]], na Sahara Magharibi—zinazounda [[Afrika ya Kaskazini]] zina mazingira ya kipekee ya kielimu kwa sababu ya utajiri wao wa jamaa na imani yenye nguvu ya Kiislamu.<ref name=":2" />Kanuni na majukumu ya kijinsia yamefafanuliwa kwa ukali sana kulinda heshima na staha ya wanawake, ambayo bila kukusudia yamekuwa vikwazo kwa wanawake kupata elimu sawa na wanaume kwani wanawake wanatarajiwa kukaa nyumbani na kulea familia.<ref name=":4">{{Rejea tovuti|url=https://www.prb.org/empoweringwomendevelopingsocietyfemaleeducationinthemiddleeastandnorthafrica/|title=Empowering Women, Developing Society: Female Education in the Middle East and North Africa – Population Reference Bureau|access-date=2019-10-24|archive-date=2019-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20191024082135/https://www.prb.org/empoweringwomendevelopingsocietyfemaleeducationinthemiddleeastandnorthafrica/|url-status=dead}}</ref>Matarajio haya ya kijinsia yanashusha thamani ya elimu ya wanawake na upatikanaji wa elimu kwa wasichana. Matokeo yake, nchi za Afrika Kaskazini kama vile Misri na Morocco zina viwango vya juu vya kutojua kusoma na kuandika kwa wanawake kuliko nchi nyingine zilizo na Pato la Taifa sawa.<ref name="data.worldbank.org">{{Rejea tovuti|url=https://data.worldbank.org/indicator/SE.ADT.LITR.FE.ZS?end=2018&locations=ZQ-EG-MA&name_desc=false&start=1970&view=chart|title=Literacy rate, adult female (% of females ages 15 and above) - Middle East & North Africa, Egypt, Arab Rep., Morocco {{!}} Data|website=data.worldbank.org|access-date=2019-10-24|archive-date=2019-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20191024082131/https://data.worldbank.org/indicator/SE.ADT.LITR.FE.ZS%3Fend%3D2018%26locations%3DZQ-EG-MA%26name_desc%3Dfalse%26start%3D1970%26view%3Dchart|url-status=dead}}</ref> Sawa Kusini mwa Jangwa la Sahara, wanawake wanawakilishwa kupita kiasi katika taaluma za ualimu, udaktari na ustawi wa jamii. Fikra potofu za kijinsia zinaimarishwa zaidi na ukweli kwamba ni 20% tu ya wanawake ndio sehemu ya nguvu kazi. Hii inaleta mzunguko mbaya ambapo wanawake wanatarajiwa kukaa nyumbani, kuwazuia kutoka kwa fursa zaidi za elimu, na kuunda vikwazo kwa wanawake kupata elimu na ujuzi muhimu ili kupata ajira yenye faida.<ref name=":4" /> '''Morocco''' Kiwango cha elimu ya wanawake nchini Morocco ni 65%, ambacho bado kiko chini sana kuliko kiwango cha elimu ya wanawake katika Afrika Kaskazini cha 73%.<ref name="data.worldbank.org"/> Wanawake wa Morocco wanaishi chini ya mfumo dhabiti wa majukumu na matarajio ya kijinsia yanayokubalika. Utafiti wa ''Agnaous'' wa mwaka 2004 uligundua kuwa kwa 40% ya wanawake wasiojua kusoma na kuandika, kikwazo kikubwa kwa wanawake kujua kusoma na kuandika ni wazazi wao.<ref name=":5">{{Rejea kitabu|title=Gender, Literacy, and Empowerment in Morocco|last=Agnaou|first=Fatima|publisher=Routledge|year=2004}}</ref> Kutokana na mitazamo ya kijamii ya "ujuzi" na "elimu" ni kwa watoto wa kiume na wanaume, hakuna msukumo madhubuti wa sera ya kuelimisha wanawake nchini Morocco.<ref name=":5" /> Kumekuwa na kampeni mbalimbali za kisomo zinazoendeshwa na serikali ikiwa ni pamoja na kuundwa kwa Kurugenzi ya Kusoma na Kuandika kwa Watu Wazima mwaka [[1997]] na Mkataba wa Taifa wa Elimu na Mafunzo.<ref name=":5" /> Kampeni hizi za kusoma na kuandika zimekuwa na mafanikio tofauti katika kupunguza kutojua kusoma na kuandika kutokana na ufadhili mdogo, ukosefu wa rasilimali watu, na hali ya kitamaduni. == Siasa == === Afrika ya Kaskazini === '''''Algeria''''' Algeria inachukuliwa kuwa taifa huria kiasi na hadhi ya wanawake inaonyesha hili.<ref name="Algerian Policewomen">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-algeria-police-women-idUSTRE5754S420090806|title=Algeria's women police defy danger and stereotypes|last=Lowe|first=Christian|date=6 August 2009|newspaper=Reuters|access-date=29 January 2012}}</ref> Tofauti na mataifa mengine katika kanda, usawa kwa wanawake umewekwa katika sheria za Algeria na katiba.<ref name="Algerian Policewomen" /> Wanaweza kupiga kura na kugombea nyadhifa za kisiasa.<ref name="Michael Slackman The New York Times 2007">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2007/05/26/world/africa/26iht-algeria.1.5876681.html?pagewanted=all|title=Algeria's quiet revolution: Gains by women|last=Slackman|first=Michael|date=26 May 2007|newspaper=The New York Times|access-date=29 January 2012}}</ref> '''''Libya''''' Tangu uhuru, viongozi wa Libya wamejitolea kuboresha hali ya wanawake lakini ndani ya mfumo wa maadili ya Kiarabu na Kiislamu.<ref name="L">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aRNVYtHo63IC|title=Libya|last=Helen Chapin Metz|publisher=Kessinger Publishing|year=2004|isbn=978-1-4191-3012-0|pages=111–115}}</ref> Kiini cha mapinduzi ya [[1969]] kilikuwa uwezeshaji wa wanawake na kuondolewa kwa hali duni. Nchini [[Niger]], sheria nyingi zilizopitishwa na serikali ya Niger kulinda haki za wanawake wa Niger mara nyingi zinatokana na imani za Kiislamu.<ref>{{cite web|url=http://insideislam.wisc.edu/regions-and-themes/africa/islam-and-women-in-niger/|title=Islam and Women in Niger|date=2012-09-24|publisher=The Board of Regents of the University of Wisconsin System|access-date=7 November 2013|archive-date=2019-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329204000/https://insideislam.wisc.edu/regions-and-themes/africa/islam-and-women-in-niger/|url-status=dead}}</ref> '''''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kiarabu ya Sahrawi''''' Wanawake katika [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kiarabu ya Sahrawi]] ni wanawake waliozaliwa ndani, wanaoishi, au wanatoka Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kiarabu ya Sahrawi (SADR) katika eneo la Sahara Magharibi. Katika jamii ya Sahrawi, wanawake hushiriki majukumu katika kila ngazi ya jumuiya yake na shirika la kijamii.<ref name="TP">Donati, Simone. [http://www.terraproject.net/en/photographers/simone-donati/saharawi Saharawi] {{Wayback|url=http://www.terraproject.net/en/photographers/simone-donati/saharawi |date=20130112060622 }}, Terra Project Photographers.</ref> Ibara ya 41 ya Katiba ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kiarabu ya Sahrawi inahakikisha kwamba serikali itafuatilia "ukuzaji wa wanawake na ushiriki [wao] kisiasa, kijamii na kiutamaduni, katika ujenzi wa jamii na maendeleo ya nchi". === Afrika ya Magharibi === '''''Benin''''' Hali ya haki za wanawake nchini Benin imeboreka kwa kiasi kikubwa tangu kurejeshwa kwa demokrasia na kupitishwa kwa Katiba, na kupitishwa kwa Kanuni za Kibinafsi na Familia mwaka 2004, Pande zote mbili zinapinga utamaduni mbalimbali ya jadi ambayo kwa utaratibu hufanya wanawake wasiwe na usawa. Bado, ukosefu wa usawa na ubaguzi unaendelea. Mitala na ndoa za kulazimishwa ni haramu lakini bado hutokea.<ref name="Human Rights Violations in Benin">{{cite web|url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,OMCT,,BEN,,46c190c80,0.html|title=Human Rights Violations in Benin|work=ALTERNATIVE REPORT TO THE UNITED NATIONS COMMITTEE AGAINST TORTURE|access-date=11 January 2013}}</ref> '''''Nigeria''''' Uhuru na haki ya wanawake barani Afrika kushiriki katika uongozi na michakato ya uchaguzi hutofautiana baina ya nchi na hata makabila ndani ya taifa moja. Kwa mfano, nchini Nigeria, wanawake wa Kusini mwa Nigeria walikuwa na haki ya kupiga kura mapema mwaka 1950 [1] na kugombea viti katika uchaguzi wa Nigeria mwaka [[1959]], ambapo wanawake wa Kaskazini mwa Nigeria hawakuweza kupiga kura au kugombea hadi ilipofika [[1976]] === Afrika ya Kati === '''''Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo''''' Wanawake katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo hawajafikia nafasi ya usawa kamili na wanaume, huku mapambano yao yakiendelea hadi leo. Ingawa utawala wa ''Mobutu'' ulitoa mfumo huduma ya "lip" kwa jukumu muhimu la wanawake katika jamii, na ingawa wanawake wanafurahia haki fulani za kisheria (kwa mfano, haki ya kumiliki mali na haki ya kushiriki katika sekta ya kiuchumi na kisiasa), vikwazo vya mila na sheria bado ni kikomo katika fursa zao.<ref name="cs zaire">{{Loccs|country=Zaire|abbr=zr|section=The Status of Women|date=December 1993|author=Alden Almquist|editor1=Sandra W. Meditz |editor2=Tim Merrill}} </ref> Kuanzia [[1939]] hadi [[1943]], zaidi ya 30% ya wanawake watu wazima walisajiliwa nchini Kongo huko Stanleyville (sasa ni Kisangani) na ushuru waliolipa ulikuwa chanzo cha pili kikubwa cha mapato ya ushuru kwa Stanleyville.<ref name="cs zaire" /> '''''Rwanda''''' ''Claire Wallace, Christian Haerpfer na Pamela Abbott'' wanaandika kwamba, licha ya Rwanda kuwa na uwakilishi mkubwa zaidi wa wanawake bungeni duniani, kuna masuala matatu makuu ya kijinsia katika jamii ya Rwanda: mzigo wa kazi wa wanawake, upatikanaji wa elimu na unyanyasaji wa kijinsia. . Wanahitimisha kuwa mitazamo kwa wanawake katika taasisi za kisiasa za Rwanda haijachujwa hadi katika jamii nzima ya Rwanda, kama ilivyo kwa wanaume. Lakini kwa wanawake, kuna tofauti za vizazi linapokuja suala la mitazamo ya kijinsia.<ref name="Abbott">{{cite journal|last1=Wallace|first1=Claire|last2=Haerpfer|first2=Christian|last3=Abbott|first3=Pamela|date=8 December 2014|title=Women in Rwandan Politics and Society|journal=International Journal of Sociology|volume=38|issue=4|pages=111–125|doi=10.2753/IJS0020-7659380406|s2cid=142994312}}</ref> === Afrika ya Mashariki === '''''Shelisheli''''' Wanawake nchini [[Ushelisheli]] wanafurahia haki sawa za kisheria, kisiasa, kiuchumi na kijamii kama wanaume.<ref name="cs seychelles">Tartter, Jean R. "Status of Women". [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/sctoc.html Indian Ocean country studies: Seychelles] (Helen Chapin Metz, editor). [[Library of Congress]] [[Federal Research Division]] (August 1994). ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref> Jamii ya Ushelisheli kimsingi ina urithi. Akina mama wana mwelekeo wa kutawala kaya, wakidhibiti matumizi mengi ya sasa na kuangalia masilahi ya watoto. Akina mama wasioolewa ni kawaida katika jamii, na sheria inawataka wakina baba kuwalea watoto wao. Wanaume ni muhimu kwa uwezo wao wa kupata kipato, lakini jukumu lao la nyumbani ni la pembeni. === Sudan Kusini === [[Faili:A Self-Help Group from Limuru fighting food insecurity (5111553897).jpg|thumb|300px|Kundi la wanawake kutoka Limuru katikati mwa Kenya, 2010.]] Wanawake wa Jamhuri ya Sudan Kusini pia walikuwa wamejitolea katika harakati za ukombozi, kwa kutoa chakula na makazi kwa wanajeshi, kulea watoto na kuwatunza mashujaa na mashujaa waliojeruhiwa wakati wa mapambano yao ya kisiasa kabla ya uhuru wa nchi hiyo. Mfano ni uundaji wao wa Katiba Banat au kikosi cha wanawake.<ref name="ST">Mabor, Beny Gideon. [http://www.sudantribune.com/spip.php?article46320 Women and Political Leadership in Africa: A demand In South Sudan transitional democracy] {{Wayback|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article46320 |date=20170422071410 }}, ''Sudan Tribune'', 22 April 2013.</ref> '''''Sudan''''' [[Sudan]] ni taifa linaloendelea ambalo linakabiliwa na changamoto nyingi hususani ya ukosefu wa usawa wa kijinsia .'' Freedom House'' iliipa Sudan nafasi ya chini kabisa kati ya tawala za ukandamizaji katika mwaka [[2012]].<ref name="FITW2013">{{cite web|url=http://www.freedomhouse.org/sites/default/files/FIW%202013%20Booklet%20-%20for%20Web_0.pdf|title=Freedom in the World 2013: Democratic Breakthroughs in the Balance|publisher=Freedom House|page=17|access-date=April 13, 2013}}</ref> [[Sudan ya Kusini]] ilipokea alama ya juu kidogo lakini pia ilikadiriwa kuwa "sio wakamilifu".<ref name="FITW2013" /> Katika ripoti ya [[2013]] ya takwimu ya 2012, Sudan inashika nafasi ya 171 kati ya nchi 186 kwenye ''Kielezo cha Maendeleo ya Binadamu (HDI)''.<ref name="MDG">{{cite journal|last=MDG|first=Report|year=2009|title=Assessing Progress in Africa toward the Millennium Development Goals|journal=Economic Commission for Africa}}</ref> Sudan pia ni mojawapo ya nchi chache sana ambazo hazijatia saini Mkataba wa Kutokomeza Aina Zote za Ubaguzi Dhidi ya Wanawake (CEDAW).<ref name="CEDAW">{{cite web|url=https://www.un.org/womenwatch/daw/cedaw/cedaw.htm|title=Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination|last=CEDAW|publisher=United Nations}}</ref>Licha ya haya yote, kumekuwa na mabadiliko chanya kuhusiana na usawa wa kijinsia nchini Sudan. Kufikia 2012, wanawake wanajumuisha 24.1% katika Bunge la Kitaifa la Sudan.<ref name="UNDP">{{cite journal|last=Human Development Report|year=2012|title=The Rise of the South: Human Progress in a Diverse World|journal=United Nations Development Programme}}</ref> '''''Uganda''''' Majukumu ya wanawake wa [[Uganda]] ni ya chini kuliko yale ya wanaume, licha ya majukumu makubwa ya kiuchumi na kijamii ya wanawake katika jamii nyingi za kitamaduni za Uganda. Wanawake wanafundishwa kukubaliana na matakwa ya baba zao, kaka, waume zao, na wakati mwingine wanaume wengine pia, na kuonyesha utii wao kwa wanaume katika maeneo mengi ya maisha ya umma. Hata katika miaka ya [[1980]], wanawake katika maeneo ya vijijini huko Buganda walitarajiwa kupiga magoti wakati wa kuzungumza na mwanamume. Wakati huo huo, hata hivyo, wanawake walibeba majukumu ya msingi ya malezi ya watoto na kilimo cha kujikimu, na katika karne ya ishirini, wanawake wametoa mchango mkubwa katika kilimo cha mazao ya fedha<ref name="cs Uganda">[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/ugtoc.html Uganda country study]. [[Library of Congress]] [[Federal Research Division]] (December 1990). ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref> == Ushiriki wa wafanyakazi== Wanawake barani Afrika wanafanya kazi sana iwe ni ndani ya nyanja ya kazi rasmi au isiyo rasmi. Hata hivyo, katika nyanja rasmi, wanawake wa Kiafrika wanashikilia tu 40% ya kazi rasmi ambayo imesababisha pengo la kijinsia la 54%.<ref name=":6">{{Rejea jarida|last=Bandara|first=Amarakoon|date=2015-04-03|title=The Economic Cost of Gender Gaps in Effective Labor: Africa's Missing Growth Reserve|journal=Feminist Economics|volume=21|issue=2|pages=162–186|doi=10.1080/13545701.2014.986153|s2cid=154698810|issn=1354-5701}}</ref><ref name=":4" />Kulingana na uchambuzi wa Bandara mwaka [[2015]], pengo hili la kijinsia ni sawa na dola za Marekani 255. bilioni hasara katika ukuaji wa uchumi kwa sababu wanawake hawawezi kuchangia kikamilifu ukuaji wa [[uchumi]].<ref name=":6" /> Aidha, wanawake hupata wastani wa theluthi mbili ya mishahara ya wenzao wa kiume. Baadhi ya changamoto zinazowakabili wanawake wa Kiafrika katika kutafuta kazi rasmi ni ukosefu wao wa elimu na ujuzi wa kiufundi kwa ujumla, ulinzi dhaifu dhidi ya uajiri wa kibaguzi wa kijinsia, na kulemewa na kazi maradufu kwa matarajio ya kuendelea kutunza nyumba na kuzaa watoto.<ref>{{Rejea jarida|last1=Oduro|first1=Abena D.|author-link1=Abena Oduro|last2=van Staveren|first2=Irene|date=2015-07-03|title=Engendering Economic Policy in Africa|journal=Feminist Economics|volume=21|issue=3|pages=1–22|doi=10.1080/13545701.2015.1059467|issn=1354-5701|hdl=1765/79328|s2cid=153361566|hdl-access=free}}</ref> Chakula kingi cha Afŕika kinazalishwa na wanawake, lakini kila mkulima wa kike anazalisha chakula kidogo zaidi kuliko wakulima wa kiume kwasababu wakulima wa kike hawana aŕdhi sawa, mbolea, teknolojia na mikopo ili kufikia ufanisi wa hali ya juu.<ref>{{Rejea jarida|last1=Aterido|first1=Reyes|last2=Beck|first2=Thorsten|last3=Iacovone|first3=Leonardo|date=July 2013|title=Access to Finance in Sub-Saharan Africa: Is There a Gender Gap?|journal=World Development|volume=47|pages=102–120|doi=10.1016/j.worlddev.2013.02.013|url=http://openaccess.city.ac.uk/19109/1/Aterido-Beck-Iacovone-February15-2013_LI%5B2%5D.pdf}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.fao.org/3/a-i2050e.pdf|title=The State of Food and Agricultre: Women in Agricultre|website=Food and Agriculture Organization}}</ref> Kwa mfano, wanawake nchini [[Ethiopia]] na [[Ghana]] huzalisha chakula kidogo kwa 26% na 17% kuliko wenzao wa kiume kutokana na ukosefu wa usawa wa [[rasilimali]].<ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.afdb.org/fileadmin/uploads/afdb/Documents/Publications/African_Gender_Equality_Index_2015-EN.pdf|title=Empowering African Women: An Agenda for Action|website=African Development Bank Group}}</ref> Wakala wa maendeleo ya vijijini wa serikali ya [[Senegal]] unalenga kuandaa wanawake wa vijijini na kuwashirikisha kikamilifu zaidi katika mchakato wa maendeleo. Wanawake wana jukumu kubwa katika kamati za afya za vijiji na programu za kabla ya kujifungua na baada ya kuzaa. Katika maeneo ya mijini, mabadiliko ya kitamaduni yamesababisha wanawake kuingia katika soko la ajira kama makarani wa ofisi za reja reja, wafanyakazi wa nyumbani na wafanyakazi wasio na ujuzi katika viwanda vya nguo na viwanda vya kuweka samaki aina ya jodari. Mashirika yasiyo ya kiserikali pia yanafanya kazi katika kukuza fursa za kiuchumi za wanawake nchini Senegal. Mikopo ya ufadhili mdogo kwa biashara za wanawake imeboresha hali ya uchumi ya wingi.<!-- Reference has blacklisted url: <ref name="Culture of Senegal" /> --> Non-governmental organizations are also active in promoting women's economic opportunities in Senegal. Micro-financing loans for women's businesses have improved the economic situation of many.<ref>{{cite news|url=https://www.thestar.com/news/world/article/797156--senegal-s-women-find-a-way-out-of-poverty|title=Senegal's women find a way out of poverty|date=18 April 2010|author= Tonda MacCharles|newspaper=Toronto Star|access-date=13 August 2011}}</ref> Mnamo Mei [[2011]] nchini [[Djibouti]], Mkurugenzi wa Jinsia wa Idara ya Wanawake na Familia, ''Choukri Djibah'' alizindua mradi wa SIHA (Mpango wa Mkakati wa Pembe ya Afrika) ambao umeundwa kusaidia na kuimarisha uwezo wa kiuchumi wa wanawake nchini Djibouti, unaofadhiliwa na ruzuku kutoka Umoja wa Ulaya wa ''28 Milioni'' ya faranga za Djibouti.<ref>{{Rejea tovuti|url=https://issuu.com/deluedjibouti/docs/lettre_d_information_ue-djibouti_n__a84ceee70fcb04|title=Lettre d'information UE-Djibouti n°5|website=Issuu|language=en|access-date=2020-03-09|archive-date=2020-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20200730222535/https://issuu.com/deluedjibouti/docs/lettre_d_information_ue-djibouti_n__a84ceee70fcb04|url-status=dead}}</ref> == Wanawake Mashuhuri == [[Ellen Johnson Sirleaf]] wa Liberia alikuwa rais wa kwanza mwanamke barani Afrika.<ref>{{Rejea habari|url=https://thisisafrica.me/africas-10-iconic-women-leaders/|title=Africa's 10 iconic women leaders - This Is Africa|date=20 February 2015|work=This Is Africa|access-date=10 December 2017|accessdate=2022-02-23|archivedate=2017-12-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171211160835/https://thisisafrica.me/africas-10-iconic-women-leaders/}}</ref> Tangu kuchaguliwa kwa Sirleaf kushika wadhifa huo, [[Joyce Banda]] wa Malawi, [[Ameenah Gurib]] wa Mauritius na [[Sahle-Work Zewde]] wa Ethiopia pia wameibuka marais wa nchi zao. Baadhi ya viongozi wengine wa kisiasa ni [[Sylvie Kinigi]] wa Burundi, [[Luisa Diogo]] wa Msumbiji, [[Agathe Uwilingiyimana]] wa Rwanda, Maria das Neves wa Sao Tome and Principe, [[Aminata Toure]] wa Senegal na [[Saara Kuugongelwa]] wa Namibia. Wote walikua katika ofisi ya Waziri Mkuu katika nchi zao. Mbali na viongozi wa kisiasa, mataifa ya Afrika yanajivunia wasanii wengi wa kike, waandishi na wanaharakati. Kwa mfano: mwimbaji wa wimbo wa taifa wa Sao Tome na Principe na mwandishi mashuhuri, ''Alda do Espirito Santo''; [[Mwimbaji]] na mwanaharakati wa ubaguzi wa rangi wa Afrika Kusini, ''Miriam Makeba'';<ref>{{Rejea tovuti|url=https://en.unesco.org/womeninafrica/|title=UNESCO Women in Africa History {{!}} Women|website=en.unesco.org|access-date=2019-10-31}}</ref> Mwandishi wa riwaya na mzungumzaji wa Nigeria, ''Chimamanda Ngozi Adichie''; Mjasiriamali wa Ethiopia wa SoleRebels, Bethlehem Alemu; mbunifu wa Niger, Mariam Kamara; na [[mwanaharakati]] wa mazingira, ''Wanjira Mathai'';<ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.alueducation.com/our-list-of-top-influential-african-women-in-2018/|title=Our List of Top Influential African Women in 2018|date=2019-03-12|website=ALU|language=en-US|access-date=2019-11-19|accessdate=2022-02-23|archivedate=2021-06-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210622235021/https://www.alueducation.com/our-list-of-top-influential-african-women-in-2018/}}</ref> Mfadhili wa nigeria anayeishi Marekani ''Efe Ukala''; Mbunifu wa Nigeria [[mjasiriamali]], mzungumzaji wa umma na [[mwandishi]] ''Tosin Oshinowo''. ==Tanbihi== {{Marejeo}} [[Jamii:Jinsia]] [[Jamii:Haki za binadamu]] [[Jamii:Wanawake wa Afrika| ]] 4c2dmznlhjpr09ayiawelv102duakdm 0 147172 1607671 1503836 2026-10-14T02:47:41Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607671 wikitext text/x-wiki [[File:Kluckert Daniela-2-30x20 (cropped).jpg|thumb]] '''Daniela Kluckert''' (alizaliwa [[22 Desemba]] [[1980]]) ni [[mwanasiasa]] wa [[Ujerumani]] na Chama cha Free Democratic (FDP) ambaye amekuwa akihudumu kama mwanachama wa Bundestag kutoka jimbo la [[Berlin]] tangu [[2017]]. <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.abgeordnetenwatch.de/profile/daniela-kluckert|title=Daniela Kluckert {{!}} Abgeordnetenwatch|work=www.abgeordnetenwatch.de|language=de|accessdate=2020-03-15}}</ref> Kando na kazi yake ya ubunge, Kluckert amekuwa akihudumu kama Katibu wa Jimbo la Bunge wa Wizara ya Shirikisho ya Uchukuzi na Miundombinu ya Kidijitali katika serikali ya mseto ya Kansela [[Olaf Scholz]] tangu 2021. <ref>Christian Latz (2 December 2021), [https://www.tagesspiegel.de/berlin/aufgabe-im-bundesverkehrsministerium-berlinerin-daniela-kluckert-wird-parlamentarische-staatssekretaerin/27857356.html Aufgabe im Bundesverkehrsministerium: Berlinerin Daniela Kluckert wird Parlamentarische Staatssekretärin] ''[[Der Tagesspiegel]]''.</ref> Katika nafasi hii, yeye pia ni Kamishna wa Shirikisho wa Miundombinu ya Vituo vya Kuchaji. <ref>[https://www.rnd.de/politik/bundesregierung-neue-beauftragten-im-ueberblick-von-bahn-bis-religion-N5RRV6OJ45DWJBEJW2JPULHPII.html Von Bahn bis Religion: Das sind die neuen Beauftragten der Bundesregierung] ''[[RedaktionsNetzwerk Deutschland]]'', 12 January 2022.</ref> {{mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Waliozaliwa 1980]] [[Jamii:Wanawake wa Ujerumani]] [[Jamii:Wanasiasa katika Historia ya Ujerumani]] pyh085l8pj7s91w642qdhupdcoitdwu 0 147176 1607862 1345284 2026-10-14T03:17:35Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607862 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder|name=Kathleen Van Brempt|image=Kathleen Van Brempt.jpg|office=[[Mwanachama wa bunge la Ulaya]]<br />wa [[Ubelgiji]]|birth_date={{birth date and age|df=y|1969|11|18}}|birth_place=[[Wilrijk]], [[Ubelgiji]]|death_date=|death_place=|party=[[Forward (Belgium)|Vooruit]]|alma_mater=[[KU Leuven|Catholic University of Leuven]]}} '''Kathleen Van Brempt''' (alizaliwa 18 Novemba 1969 huko Wilrijk), ni [[Siasa|mwanasiasa]] wa Ubelgiji wa kijamii na kidemokrasia na mwanachama wa Vooruit. Kwa sasa anahudumu kama Mbunge wa Bunge la Ulaya (MEP) na sehemu ya Chama cha Wanasoshalisti wa Ulaya pia ni kiongozi wa [[tawi]] la ndani la chama chake huko Antwerp. == Elimu na kazi ya mapema == Van Brempt alisoma Chuo Kikuu cha Katholieke Universiteit Leuven ambapo alipata leseni ya [[sosholojia]] mnamo 1991. Baada ya kufanya kazi na sp.a kwenye nafasi ya mtafiti na kama katibu wa kisiasa wa Louis Tobback, mwaka wa 1999 Van Brempt aliteuliwa kuwa naibu mkuu wa [[wafanyakazi]] kwa waziri wa ajira Renaat Landuyt. {{mbegu-mtu}} {{Commons category}} {{DEFAULTSORT:Van Brempt, Kathleen}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Waliozaliwa 1969]] [[Jamii:Wanawake wa Ubelgiji]] [[Jamii:Wanasiasa wa Ubelgiji]] 3k78a3q87lts0ns2c0gkaf1itdwcygy 0 147181 1608024 1348443 2026-10-14T05:10:45Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1608024 wikitext text/x-wiki [[Picha:Hinz, Petra-1887.jpg|thumbnail|right|200px|Petra Hinz]] '''Petra Hinz''' (alizaliwa [[10 Juni]] [[1962]] huko [[Essen]]) ni [[mwanasiasa]] wa [[Ujerumani]]. Yeye ni mwanachama wa [[Chama cha Kijamaa-Kidemokrasia cha Ujerumani|SPD]]. Tangu [[2005]], Hinz amekuwa mbunge wa Bundestag ya Ujerumani. Alijiuzulu kutoka kwenye cheol chake Bundestag baada ya kashfa ya CV mnamo tarehe 1 Septemba 2016. <ref name="faz2">[https://www.faz.net/aktuell/politik/inland/gefaelschten-lebenslauf-petra-hinz-gibt-mandat-ab-14412459.html Petra Hinz verzichtet endgültig], Frankfurter Allgemeine, 30 August 2016, in German</ref> == Wasifu == Hinz aliacha shule na kwenda chuo kikuu cha sayansi mnamo 1983, na baadaye akamaliza mwaka wa mafunzo katika benki ya ndani (Sparkasse) na mafunzo ya ufundi kama mtangazaji kutoka 1985 hadi 1987. Kuanzia 1999 hadi 2003 alifanya kazi kama meneja wa mali isiyohamishika. Hinz amekuwa mwanachama wa SPD tangu 1980 na alifanya kazi za chama tangu 1982 katika nyadhifa tofauti, kama vile makamu mwenyekiti wa wilaya. Kuanzia 1989 hadi 2005 alikuwa mjumbe wa baraza la jiji la Essen. {{mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Waliozaliwa 1962]] [[Jamii:Wanasiasa wa kike Ujerumani]] [[Jamii:Wanasiasa wa Ujerumani]] foc1mqhg283ooakhm482q7vocgvhmhy 0 147193 1607851 1519466 2026-10-14T03:17:00Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607851 wikitext text/x-wiki [[Picha:Marianne Schieder, MdB.jpg|thumbnail|right|200px|Marianne Schieder]] '''Marianne Schieder''' (amezaliwa 23 Mei 1962) ni mwanasiasa wa Ujerumani. Mzaliwa wa Schwarzberg (Wernberg-Köblitz), [[Bavaria]], anawakilisha [[Chama cha Kijamaa-Kidemokrasia cha Ujerumani|SPD]]. Marianne Schieder amehudumu kama mwanachama wa Bundestag kutoka jimbo la [[Bavaria]] tangu mwaka 2005. <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.abgeordnetenwatch.de/profile/marianne-schieder|title=Marianne Schieder {{!}} Abgeordnetenwatch|work=www.abgeordnetenwatch.de|language=de|accessdate=2020-03-21}}</ref> == Maisha == Alikua mwanachama wa bundestag baada ya uchaguzi wa shirikisho la Ujerumani wa mwaka 2005 . <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.spdfraktion.de/abgeordnete/schieder|title=Marianne Schieder, MdB|date=2011-06-27|work=SPD-Bundestagsfraktion|language=de|accessdate=2020-03-21}}</ref> Yeye ni mjumbe wa Kamati ya Uhakiki wa Vitambulisho na Kinga na Kamati ya Utamaduni na Vyombo vya Habari. <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.bundestag.de/en/committees/a01|title=German Bundestag - Scrutiny of Elections, Immunity and the Rules of Procedure|work=German Bundestag|language=en|accessdate=2020-03-21|archive-date=2020-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127064211/https://www.bundestag.de/en/committees/a01|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.bundestag.de/en/committees/a22|title=German Bundestag - Cultural and Media Affairs|work=German Bundestag|language=en|accessdate=2020-03-21|archive-date=2016-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20161017011309/https://www.bundestag.de/en/committees/a22|url-status=dead}}</ref> == Marejeleo == {{Reflist}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Waliozaliwa 1962]] [[Jamii:Wanawake wa Ujerumani]] == Viungo vya nje == * {{Official website|https://marianne-schieder.de/}} * [https://www.bundestag.de/en/members/schieder_marianne-523244 Bundestag biography] jfgufpjrndciiyqr1vjl23573lqflwf 0 147210 1607625 1313454 2026-10-14T02:42:17Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607625 wikitext text/x-wiki '''Stefan Terlezki''', (alizaliwa [[29]] [[Oktoba]] [[1927]] - [[21]] [[Februari]] [[2006]]) alikuwa [[mwanasiasa]] wa [[Uingereza]] na [[mhafidhina]] ambaye aliwahi kuwa Mbunge wa Cardiff West kutoka [[1983]] hadi [[1987]]. Terlezki alizaliwa huko [[Antonivka]], kijiji kilicho karibu na [[mji]] wa [[Tlumach]], mashariki mwa [[Ukraina]] lakini wakati huo alikuwa sehemu ya [[Polandi]]. Terlezki aliishi Nazi [[Ujerumani]], na Umoja wa Sovieti uliomfanya awe na sauti yenye nguvu dhidi ya serikali za kimabavu. ==Maisha ya awali== Terlezki alilelewa katika jamii ya wakulima ya Antonivka<ref name="Telegraph obit">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1511541/Stefan-Terlezki.html |title=Stefan Terlezki |date=27 February 2006 |work=The Telegraph |accessdate=24 August 2019 }}</ref> ambapo [[mwalimu]] wake wa kwanza katika shule ya kijiji alikuwa mshairi wa [[Ukraina]] ''Mariyka Pidhiryanka''. Baba yake ''Oleksa Terletskyj'' alikuwa [[mkulima]] ambaye pia alifanya kazi katika kiwanda cha kutengeneza matofali. ==Tanbih== [[Jamii:Waliozaliwa 1927]] [[Jamii:Waliofariki 2006]] [[Jamii:Wanasiasa wa Uingereza]] 4uyg1sr0fjw1i3rnuhy4cfmbldggju9 0 147319 1607880 1521962 2026-10-14T03:18:29Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607880 wikitext text/x-wiki '''Naziha Jawdet Ashgah al-Dulaimi''' ([[1923]] - [[9 Oktoba]] [[2007]]) alikuwa mwanzilishi wa mwanzo wa vuguvugu la kutetea [[haki]] za [[wanawake]] wa [[Iraq]]. Alikuwa mwanzilishi mwenza na [[raisi]] wa kwanza wa ''Iraqi Women League'', <ref>{{Citation|last=Al-Ali|first=Nadje|title=The Iraqi Women's Movement: Past and Contemporary Perspectives|date=2012-07-01|url=http://cairo.universitypressscholarship.com/view/10.5743/cairo/9789774164989.001.0001/upso-9789774164989-chapter-5|pages=107|editor-last=Arenfeldt|editor-first=Pernille|periodical=Mapping Arab Women's Movements|publisher=American University in Cairo Press|doi=10.5743/cairo/9789774164989.003.0005|isbn=978-977-416-498-9|access-date=2020-03-08|editor2-last=Golley|editor2-first=Nawar Al-Hassan}}</ref> [[waziri]] mwanamke wa kwanza kwenye [[historia]] ya [[siasa|kisasa]] ya Iraq, na waziri wa kwanza wa baraza la mawaziri mwanamke kwenye ulimwengu wa [[Kiarabu]]. <ref>{{Rejea tovuti|url=https://pioneersandleaders.org/women-pioneers/dr-naziha-jawdet-ashgah-al-dulaimi|title=Dr. Naziha Jawdet Ashgah al-Dulaimi {{!}} Women as Partners in Progress Resource Hub|work=pioneersandleaders.org|accessdate=2020-03-08|archivedate=2020-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200317212347/https://pioneersandleaders.org/women-pioneers/dr-naziha-jawdet-ashgah-al-dulaimi}}</ref> == Wasifu == Al-Dulaimi, ambaye babu yake aliondoka al-Mahmudia (kati ya Baghdad na Babeli), alizaliwa huko [[Baghdad]], ambapo [[familia]] yake ilikuwa na makazi mwishoni mwa [[karne]] ya 19. Alisomea [[daktari|udaktari]] katika [[Chuo]] cha Kifalme cha [[tiba]] (baadaye kiliunganishwa na Chuo Kikuu cha Baghdad). <ref name=":0">{{Rejea tovuti|url=https://pioneersandleaders.org/women-pioneers/dr-naziha-jawdet-ashgah-al-dulaimi|title=Dr. Naziha Jawdet Ashgah al-Dulaimi {{!}} Women as Partners in Progress Resource Hub|work=pioneersandleaders.org|accessdate=2020-03-08|archivedate=2020-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200317212347/https://pioneersandleaders.org/women-pioneers/dr-naziha-jawdet-ashgah-al-dulaimi}}[https://pioneersandleaders.org/women-pioneers/dr-naziha-jawdet-ashgah-al-dulaimi "Dr. Naziha Jawdet Ashgah al-Dulaimi | Women as Partners in Progress Resource Hub"] {{Wayback|url=https://pioneersandleaders.org/women-pioneers/dr-naziha-jawdet-ashgah-al-dulaimi |date=20200317212347 }}.</ref> Alikuwa mmoja wa [[mwanafunzi|wanafunzi]] wachache wa kike katika Chuo cha Matibabu. Wakati huo alijiunga na "[[Jumuiya]] ya Wanawake ya Kupambana na Ufashisti na Unazi" na alihusika kikamilifu kwenye [[kazi]] iyo. Baadaye, wakati jumuiya ilibadilisha jina lake kuwa "Chama cha Wanawake wa Iraqi," akawa mwanachama wa kamati yake ya utendaji. == Marejeleo == {{Reflist}} {{mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliofariki 2007]] [[Jamii:Waliozaliwa 1923]] j7hrjk3bhmd6s2syx0mvctmipupvf5v 0 147635 1607863 1215088 2026-10-14T03:17:38Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607863 wikitext text/x-wiki [[Picha: Conselho Municipal Maputo (22096153185).jpg|thumb|180px|right|Ukumbi wa Jiji la Maputo]] '''Ukumbi wa Jiji la Maputo''' au '''Jengo la Halmashauri ya Manispaa ya Maputo''' (kwa [[Kireno]] : ''Edifício do Conselho Municipal de Maputo'') ni [[makao makuu]] ya [[serikali]] ya [[mtaa]] ya [[mji mkuu]] wa [[Msumbiji]]. [[Jengo]] la mamboleo liko juu ya ''Praça da Independencia'', na lilijengwa mnamo [[mwaka]] [[1947]]. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu}} g4e6y9dnu4hmyfo5mn62i9zqimizfge 0 147653 1607852 1485353 2026-10-14T03:17:03Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607852 wikitext text/x-wiki {{Mtu |rangi = |jina = Assumpta Nnaggenda-Musana |picha = |maelezo_ya_picha = |jina la kuzaliwa = |alizaliwa = 1970 (umri 51–52) |alikufa = |nchi = Uganda |kazi yake = Mhadhiri Mkuu, Idara ya Usanifu, Chuo Kikuu cha Makerere |ndoa = Daniel Musana |wazazi = Profesa Francis Nnaggenda na Bi Grace Nnaggenda |watoto = Joshua Musana |tovuti rasmi = }} '''Assumpta Nnaggenda-Musana''' (pia '''Assumpta Nnaggenda Musana''', née '''Assumpta Nnaggenda''') ni mbunifu, mpangaji mipango miji na [[Akademia|msomi]] wa [[Uganda]], ambaye anafanya kazi kama mhadhiri katika Idara ya Usanifu na Mipango ya Kimwili, ndani ya Chuo cha Uhandisi, Ubunifu, Sanaa na Teknolojia, katika [[Chuo Kikuu cha Makerere]], chuo kikuu kongwe na kikubwa zaidi cha umma nchini Uganda. Alikuwa mwanamke wa kwanza nchini Uganda kupata shahada ya udaktari katika usanifu, na hadi Februari 2019, ndiye pekee.<ref>{{Cite journal |last1=Makerere University |last2=Musana |first2=Assumpta |date=2021-10-25 |title=Domestic Space As a Survival Strategy for Low-income Women |url=https://journals.ukzn.ac.za/index.php/JICBE/article/view/2342 |journal=Journal of Inclusive Cities and Built Environment |volume=1 |issue=2 |pages=15–25 |doi=10.54030/2788-564X/2021/v1i2a3 |s2cid=239933326 |url-access=subscription |doi-access=free}}</ref><ref>{{Citation|title=Women as Retrofits in Modernist Low-Income Housing|date=2018-06-15|url=https://brill.com/view/book/edcoll/9789004376793/BP000008.xml|work=Time and Transformation in Architecture|pages=130–148|editor-last=Lähdesmäki|editor-first=Tuuli|publisher=BRILL|doi=10.1163/9789004376793_007|isbn=978-90-04-36640-4|access-date=2023-05-20|s2cid=201385921|url-access=subscription}}</ref> == Historia na elimu == Alizaliwa na Bi Grace Nnaggenda, mbunifu wa mitindo na Profesa Francis Nnaggenda, mchongaji na mchoraji maarufu. Wazazi wote wawili waliishi Mengo, mjini [[Kampala]], mji mkuu wa Uganda. Alisoma Shule ya ''Msingi ya Nakasero''. Kwa masomo yake ya O-Level, alienda Chuo cha Trinity Nabbingo, katika [[Wilaya ya Wakiso]]. Alimaliza elimu yake ya A-Level katika ''Shule ya Upili ya Makerere'', ambapo alipata Diploma ya Shule ya Upili, mwaka wa 1988. Anawashukuru wazazi wake, haswa baba yake, kwa kumtia moyo kuelekeza talanta zake za kisanii katika usanifu. Katika miaka ya 1980 hapakuwa na kozi za usanifu katika vyuo vikuu vya Uganda. Baba yake alipendekeza aombe ufadhili wa masomo. Mnamo 1989, alipata ufadhili wa kusoma katika [[Umoja wa Kisovyeti|Umoja wa Kisovieti wa]] zamani, na akajiunga katika ''Chuo Kikuu cha Jimbo la Kharkov cha Uhandisi wa Kiraia na Usanifu'', kwa sasa kinaitwa [[Ukraine]]. Mnamo 1994, alihitimu na Shahada ya Sayansi katika [[Usanifu majengo|Usanifu]]. Mwaka uliofuata, chuo kikuu hicho kilimtunuku Shahada ya Uzamili ya Sayansi katika somo hilo. Baadaye, alijiunga katika Taasisi ya Teknolojia ya KTH ya Kifalme, huko [[Stockholm]], [[Uswidi]], kwa ufadhili wa masomo kutoka Shirika la Ushirikiano wa Maendeleo ya Kimataifa la Uswidi. Huko alihitimu na Shahada ya Leseni ya [[Mipango miji|Mipango Miji]], mnamo 2004. Miaka minne baadaye, alitunukiwa [[Uzamivu|shahada ya Udaktari wa Falsafa]] katika ''Mipango Miji na Mazingira'', mwanamke wa kwanza wa Uganda kupata mafanikio hayo ya kitaaluma. Masomo yake katika Taasisi ya Teknolojia ya Kifalme ya Uswidi, yalihusisha vipindi vya utafiti katika "makazi yasiyo rasmi" ya Uganda na Kenya. Ana utaalam katika makazi endelevu ya mijini na miradi ya makazi ya mapato ya chini katika nchi zinazoendelea.<ref name="1R2">{{cite web|url=https://mobile.monitor.co.ug/-/691260/1153592/-/format/xhtml/-/uyuds6/-/index.html|title=Meeting the first female PhD holder in Uganda|newspaper=[[Daily Monitor|Daily Monitor Mobile]]|access-date=1 February 2019|author=Sarah Achen Kibisi|date=1 May 2011|location=Kampala|archive-date=16 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171216013243/http://mobile.monitor.co.ug/-/691260/1153592/-/format/xhtml/-/uyuds6/-/index.html|url-status=dead}}</ref> == Kazi == Mnamo 1995, kufuatia shahada yake ya uzamili, alirudi Uganda na kuajiriwa na ''Land Plan Group'', kampuni ya usanifu, kama mwanafunzi wa usanifu. Pia alifanya kazi kama mhadhiri wa muda katika Idara ya Usanifu katika Chuo Kikuu cha Makerere. Mnamo 2002, chuo kikuu kilimuajiri kwa muda wote kama mhadhiri msaidizi. Baada ya kuhitimu na shahada yake ya udaktari, alipandishwa cheo na kuwa mhadhiri kamili, mwaka wa 2008. Amezungumza juu ya suala la nyumba za bei nafuu kwa maskini na kuitaka serikali ya Uganda na Halmashauri ya ''Jiji la Kampala'' (mtangulizi wa Mamlaka ya Jiji la Kampala), ambayo aliituhumu kwa rushwa na uzembe, kufanya vizuri zaidi ili kuepusha makazi duni yaliyotapakaa.<ref name="2R2">{{cite web|url=https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1013886/female-architect-phd|title=First female Architect with a PhD|newspaper=[[New Vision]]|access-date=1 February 2019|date=1 April 2011|first=Vicky|last=Wandawa|location=Kampala}}</ref> Utafiti wake unapendekeza kwamba nyumba za viwango vya chini zingekuwa suluhisho bora kuliko makao ya ghorofa moja ya watu maskini sana. Inafanya matumizi bora ya ardhi, kuna uwezekano mkubwa wa kuruhusu watu kuishi mahali pa kufikiwa na kazi, na hatimaye inahitaji matumizi kidogo ya miundombinu. Mapendekezo yake yanaweza kuwa sehemu ya "mkakati wa kuwezesha" kwa makazi ya gharama ya chini kwa kutumia mawazo ya watu wa eneo hilo na ujuzi wa ufundi, kulingana na Profesa Emeritus Dick Urban Vestbro wa KTH. Pia amekuwa mbunifu mkuu katika timu ya chuo kikuu inayotengeneza vyoo vinavyohamishika vya umma kwa ajili ya katikati mwa jiji, jumuiya za makazi duni na maeneo mengine yenye vyoo duni.<ref name="3R2">{{cite web|url=http://mak.academia.edu/AssumptaNagendaMusana/CurriculumVitae|title=The Curriculum Vitae of Assumpta Nnaggenda Musana|publisher=[[Makerere University]]|author=Makerere University|date=2016|access-date=1 February 2019|location=Kampala}}</ref> == Familia == Assumpta Nnaggenda-Musana ameolewa na Daniel Musana, mbunifu mwenzake katika mazoezi ya faragha, na kwa pamoja, ni wazazi wa mtoto mmoja wa kiume, Joshua Musana.<ref name="4R2">{{cite web|newspaper=[[New Vision]]|date=18 December 2007|access-date=1 February 2019|last=Cyprian Musoke|url=https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1213093/opposition-mengo-reject-kampala-plan|title=Opposition, Mengo reject new Kampala plan|first=and Moses Mulondo|location=Kampala}}</ref> == Mambo mengine ya kuzingatia == Pamoja na majukumu yake ya kielimu, Dk Assumpta Nnaggenda-Musana ni mshauri wa Mamlaka ya Mipango ya Taifa na amekuwa akishiriki katika Mpango wa Maendeleo wa Taifa.<ref name="5R2">{{cite web|access-date=1 February 2019|url=https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1304145/makerere-designs-metallic-mobile-public-toilet|title=Makerere designs Metallic Mobile public toilet|newspaper=[[New Vision]]|date=18 July 2012|first=Henry|last=Sekanjako|location=Kampala}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} == Viungo vya nje == * [https://news.mak.ac.ug/sites/default/files/downloads/Mak-QAD-Sida-Tracer-Study-Mapping-PhD-Graduates-2000-12-Voices-Dr-Nnaggenda-Musana.pdf Mwanake wa Kwanza wa PhD katika Usanifu nchini Uganda] {{Wayback|url=https://news.mak.ac.ug/sites/default/files/downloads/Mak-QAD-Sida-Tracer-Study-Mapping-PhD-Graduates-2000-12-Voices-Dr-Nnaggenda-Musana.pdf |date=20171216012756 }} * [https://mak.academia.edu/AssumptaNagendaMusana Makala na Mawasilisho ya Nnagenda-Musana] * [https://cedat.mak.ac.ug/academics/schools/sobe/doaapp/ Tovuti ya Idara ya Usanifu na Mipango ya Kimwili, katika Chuo cha Uhandisi, Usanifu, Sanaa na Teknolojia, katika Chuo Kikuu cha Makerere.] {{Wayback|url=https://cedat.mak.ac.ug/academics/schools/sobe/doaapp/ |date=20190609031807 }} [[Jamii:Waliozaliwa 1970]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:wasanifu majengo wa Uganda]] [[Jamii:Afrocuration Project 2022 Tanzania]] [[Jamii:WikiForUniversities Project]] [[Jamii:Wiki4uni]] p4mju9tvi8c97h8r7zfxvgafo5s6hwp 0 147666 1608023 1601290 2026-10-14T05:10:42Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1608023 wikitext text/x-wiki '''Kituo cha Ukumbi wa michezo cha Artscape''' (zamani '''Kituo cha Ukumbi wa michezo cha Nico Malan''') ni kituo kikuu cha [[sanaa]] ya maonyesho huko [[Cape Town]], [[Afrika Kusini]]. Ilifunguliwa [[mwaka]] [[1971]] na iko kwenye [[ardhi]] iliyorudishwa katika eneo la Foreshore. Onyesho la kwanza lilipangwa kuwa ''Aida'' wa [[Giuseppe Verdi]] lakini ugonjwa ulimpata mwimbaji mhusika mkuu Emma Renzi na nafasi yake kuchukuliwa na ''Sylvia'' wa CAPAB Ballet. Maonyesho mengine katika msimu wa ufunguzi yalikuwa ''Die Zauberflöte'' [[Wolfgang Amadeus Mozart|ya]] Mozart katika [[Kiafrikaans]] na ''Madama Butterfly'' ya [[Giacomo Puccini]]. Mchanganyiko ni pamoja na: * Nyumba ya Opera, yenye idadi ya viti 1,487 pamoja na viti viwili vya magurudumu. * Ukumbi wa michezo, wenye idadi ya viti 540 lakini wawezakuwa na idadi zaidi au chini kwa kutegemea kama shimo linatumika. * Ukumbi wa michezo wa Arena, wenye idadi ya viti 140. Kituo cha ukumbi wa michezo cha Artscape kiliagizwa awali na Utawala wa Mkoa wa Mkoa wa [[Jimbo la Rasi|Cape]] na kuendeshwa na CAPAB (Bodi ya Sanaa ya Uigizaji ya Cape). Hapo awali ilijulikana kama Nico Malan Theatre Complex, baada ya msimamizi wa zamani wa Chama cha Kitaifa wa Jimbo la [[Jimbo la Rasi|Cape]], Dk. Johannes Nicholas Malan (aliyejulikana kama Nico Malan), ambaye alianzisha mradi huo. Kituo kilibinafsishwa na kubadilishwa jina mwezi Machi 2001, wakati Bodi ya Sanaa ya Maonyesho ya Cape (CAPAB) ilipovunjwa. Hadi mwaka 2018, Mkurugenzi Mtendaji ni Marlene le Roux. Kituo cha ukumbi wa michezo cha Artscape pia ni nyumba ya Redio ya Muziki Mzuri na inasimamia ukumbi wa michezo wa Maynardville Open-Air huko Wynberg, Cape Town. Pia ni nyumba ya Cape Town Philharmonic Orchestra na Opera ya Cape Town. Cape Town City Ballet pia hutumbuiza huko. <ref>{{Cite web|url=https://www.capetowncityballet.org.za/about-cape-town-city-ballet|title=Cape Town City Ballet|publisher=Cape Town City Ballet|accessdate=2017-10-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170711215525/http://www.capetowncityballet.org.za/about-cape-town-city-ballet|archivedate=2017-07-11}}</ref> == Angalia pia == * Orodha ya kumbi za tamasha == Marejeo == {{Reflist}} == Viungo vya nje == * {{Official|URL=https://www.artscape.co.za/}} [[Jamii:WikiForUniversities Project]] [[Jamii:Wiki4uni]] [[Jamii:Afrocuration Project 2022 Tanzania]] r6x4kwprhb2jaga281flpsk5kzcfhw0 0 147699 1607724 1215352 2026-10-14T02:56:53Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607724 wikitext text/x-wiki '''Litham''' (wakati mwingine hutamkwa '''lifam''') ni [[pazia]] la mdomoni ambalo Watuareg na wahamaji wengine wa [[Waberberi|Afrika ya Kaskazini]], haswa [[wanaume]], wamezoea kufunika sehemu ya chini ya [[uso]] wao. <ref name="EI2">{{Cite encyclopedia|author=Björkman, W.|year=2012|title=Lit̲h̲ām|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam|edition=2nd|publisher=Brill|editor=P. Bearman|doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_4672}}</ref> == Kazi na umuhimu == Litham hutumika kama [[ulinzi]] dhidi ya [[vumbi]] na [[joto]] kali linaloashiria [[mazingira]] ya [[jangwa]]. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu}} [[Jamii:Afrocuration Project 2022 Tanzania]] [[Jamii:Utamaduni wa Afrika]] [[Jamii:Wiki4uni]] rz3xzq9f1n7ggt24p1dr065yh5mralg 0 147865 1607822 1429981 2026-10-14T03:15:32Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607822 wikitext text/x-wiki {{tafsiri kompyuta}} '''Bisso Na Bisso''' ni mkusanyiko wa muziki wa [[rapa]] na [[waimbaji]] wenye asili ya [[Congo Brazzaville]] iliyoanzishwa mwaka wa [[1999]]. Kundi linalojumuisha Ben-J (kutoka Les Neg'Marrons), Lino na Calbo (kutoka kundi [[Ärsenik]]), Doc na G Kill (kutoka 2Bal), Mystik na M'Passi pekee wa kike aliwekwa pamoja na rapper wa Kifaransa [[Passi]]. Kundi hilo liliunda albamu iitwayo Racines ambayo ina maana ya 'Roots' kwa [[Kifaransa]]. Albamu hiyo ilikuwa na mchanganyiko wa hip hop na midundo ya Kiafrika na sauti kama rumba, zouk na soukous ikiipa ladha ya kipekee na ya kipekee. Albamu hiyo pia ilishirikisha wanamuziki mashuhuri wa Kiafrika wa wakati huo kama vile [[Koffi Olomide]], [[Papa Wemba]], [[Ismael Lo]], [[Kassav]] na Monique Seka.<ref>[http:/ /www.mcm.net/musique/ficheartiste/3647/ Kifungu cha MCM (Kifaransa)] {{Rejea tovuti |url=http://www.mcm.net/musique | title = Nakala iliyohifadhiwa|accessdate=2022-03-18 |archivedate=2007-04-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403231737/http://www.mcm.net/musique }}</ref> Rapa wengi wa Ufaransa kama vile wale wanaounda kundi la Bisso Na Bisso, wanaelezea hamu yao ya kukuza mshikamano kati ya Weusi na kuonyesha fahari yao barani Afrika, wakati huo huo wakikubali mizizi yao katika muktadha wa Ufaransa wa Mjini. Mapambano haya ya utambulisho yanayowakilishwa katika muziki wa rap wa Ufaransa yanatatizwa zaidi na ukweli kwamba rappers weusi nchini Ufaransa wanatatizika kuunda uwepo katika tasnia ya filamu na kwenye televisheni ambapo Wafaransa Weusi hawapati nafasi ya kuonyeshwa na kuwa weupe hufungua milango kwa fursa nyingi zaidi. Rapa huripoti hisia zao za kutengwa na nchi zao na nyumba zao za sasa ambapo hawawezi kutumia ipasavyo vyombo vya habari kuonyesha ukosefu wa usawa katika jamii ya Wafaransa.<ref>Helenon, Veronique. "Afrika kwenye Mawazo Yao: Rap, Weusi, na Uraia nchini Ufaransa." Katika The Vinyl Ain't Final: Hip Hop na Utandawazi wa Utamaduni Maarufu Weusi, ed. na Dipannita Basu na Sidney J. Lemelle, 151-66. London; Ann Arbor, MI: Pluto Pres</ref> == Diskografia == <!-- * {{Albamu |Titre=Racines... |Année=1999 |Contenu= #''Intro (Ata Ozali - Extrait) - (0:49)'' #''L'union (5:04)'' #''Dans la peau d'un chef (3:40)'' #''Après la guerre (4:18)'' #''Bisso Na Bisso (4:08)'' #''Africa by night (4:42)'' #''Tata Nzambe (5:08)'' #''Amiyo (4:32)'' #''Liberté (6:25)'' #''Bisso Fri (4:04)'' #''L'anmou Pa Mechan (5:09)'' #''2e Bureau (5:06)'' #''Légendes Africaines (3:47)'' #''Bossa Na Bisso (4:40)'' #''Le Cul Entre 2 Chaises (4:58)'' #''Bisso Na Bisso - Bonus (5:55)'' }} * {{Albamu |Titre=Live 15 Mai 99 |Année=1999 |Contenu= #''Entrée (0:54)'' #''Dans la Peau d'un Chef (3:10)'' #''2e Bureau (Avec Supplément) (10:32)'' #''Amiyo (5:30)'' #''C.O.N.G.O. (5:46)'' #''Africa by Night (réchauffé) (10:29)'' #''Aprés la Guerre (4:32)'' #''Bossa Na Bisso (4:33)'' #''Bossa (pimentée) (3:54)'' #''Chauffé (3:26)'' #''Tata Nzambé (5:41)'' #''Cul Entre 2 Chaises (4:22)'' #''Liberté (6:30)'' #''Bisso Na Bisso Live (Dessert) }} * {{Albamu |Titre=Africa |Année=2009 |Contenu= #''Intro Africa (1:32)'' #''Show ce soir (3:14)'' #''Electrochoc - feat. [[Espoir 2000]] (3:35)'' #''Chéri pa douté - feat. [[Jocelyne Labylle]] (3:40)'' #''Racines (3:40)'' #''Champions (3:28)'' #''Pas de différence - feat. [[Christophe Maé]] (3:32)'' #''Là bas (3:36)'' #''Tonton (4:32)'' #''Même combat - feat. [[Sizzla]] (4:38)'' #''Endetté - feat. [[Manu Dibango]] (4:05)'' #''Bon voyage (4:55)'' #''Avec le sourire - feat. [[Cheb Khaled|Khaled]] (3:46)'' #''We Are Africa (Bonus Track) - feat. [[Angélique Kidjo]], [[Jerome Prister]], [[Cheba Fadela]], [[Meiway]], [[Les Nubians]], [[Mayra Andrade]], [[Cheb Houcine]], [[Papa Wemba]], [[Ishmael]], [[Ismael Lo]], [[Jacob Desvarieux]], [[Cheb Akil]], [[Queen Etémé]], [[Billy Dikossa's]], [[Lola]], [[Bengani Fassie]], [[Guy Waku]] (5:14)'' }} --> == Marejeo == {{Reflist}} == Viungo vya nje == * [https://www.amazon.com/dp/B00002ZZLL Amazon listing] [[Category:Wanamuziki wa Jamhuri ya Kongo]] [[Jamii:Afrocuration Project 2022 Tanzania]] 6nsgjv8v6cz7ghqxu0bktx6rddrk9oa 0 147983 1607823 1520003 2026-10-14T03:15:35Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607823 wikitext text/x-wiki [[Picha:Matooke_seller.JPG|right|thumb|240x240px| Muuzaji wa Matoke nchini Uganda]] '''Matoke''', (pia hujulikana kama '''matooke''', '''amatooke''' huko [[Buganda]] (Uganda ya Kati), '''ekitookye''' [[kusini]] [[magharibi]] mwa [[Uganda]], '''ekitooke''' magharibi mwa [[Uganda]], '''kamatore''' huko [[Kimasaaba (lugha)|Lugisu]] ([[Mkoa wa Mashariki (Uganda)|Mashariki mwa Uganda]]), '''ebitooke''' [[kaskazini]] [[magharibi]] mwa [[Tanzania]], '''igitoki''' nchini [[Rwanda]], [[Burundi]]) , ni aina za [[ndizi]] zenye [[Virutubishi|virutubishoi]] vya [[wanga]] zinayotoka katika [[Nchi za Maziwa Makuu|Maziwa Makuu ya Afrika]]. Matunda haya huvunwa wakati yakiwa ya kijani kibichi, huchumwa kwa uangalifu, na kisha kupikwa na mara nyingi kupondwa au kusagwa ndani ya chakula. Nchini Uganda na Rwanda, tunda hilo hupikwa kwa mvuke, na unga uliopondwa huchukuliwa kuwa mlo wa atika nchi zote mbili. <ref>{{Citation|last=Tufariello|first=Maria|title=Biotechnology can Improve a Traditional Product as Table Olives|date=2016-10-26|periodical=Products from Olive Tree|publisher=InTech|doi=10.5772/64687|isbn=978-953-51-2724-6|last2=Mita|first2=Giovanni|last3=Bleve|first3=Gianluca}}</ref> Ndizi za Matoke ni zao kuu la chakula nchini [[Uganda]], [[Tanzania]] <ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.nbs.go.tz/nbstz/index.php/english/tanzania-abstract|title=Tanzania Statistical Abstract|work=www.nbs.go.tz|language=en-gb|accessdate=2017-03-28}}</ref> na nchi nyingine za Maziwa Makuu. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-utamaduni}} [[Jamii:Afrocuration Project 2022 Tanzania]] [[Jamii:Utamaduni wa Afrika]] [[Jamii:Wiki4uni]] [[Jamii:Musaceae]] f46bptwlxp4zhc9wji5wmpwzzyvymiq 0 148008 1607864 1246936 2026-10-14T03:17:41Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607864 wikitext text/x-wiki [[Faili:PSV Rostock 1995.jpg|alt=Katrin Prühs (safu ya mbele, wa pili kutoka kulia, akipiga magoti) akiwa na timu ya wanawake ya Polizei SV Rostock mnamo 1995.|thumb|Katrin Prühs (safu ya mbele, wa pili kutoka kulia, akipiga magoti) akiwa na timu ya wanawake ya Polizei SV Rostock mnamo 1995.]] '''Katin Pruhs''' (alizaliwa [[9 Januari]] [[1962]]) ni [[mchezaji]] wa [[soka]] wa zamani wa nchini [[Ujerumani]] na ambaye alicheza kama [[mshambuliaji]] kwenye [[timu ya taifa]] ya [[wanawake]] ya Ujerumani.<ref>{{cite book |title=Frauenfußball von A – Z: Das Lexikon des deutschen Frauenfußballs |trans-title=Women's football from A – Z: The encyclopedia of German women's football |isbn=978-3-86910-938-1 |publisher=Schlütersche |year=2011}}</ref> ==Marejeo== {{reflist}} {{Mbegu-cheza-mpira}} [[Jamii:Waliozaliwa 1962]] [[Jamii:Wachezaji mpira wa kike]] [[Jamii:Wanawake wa Ujerumani]] [[Jamii:Wachezaji mpira wa Ujerumani]] bwflfapvn1sk9nb0cwntbt6pn87doia 0 148060 1607881 1521045 2026-10-14T03:18:32Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607881 wikitext text/x-wiki [[Picha:Atalla1963.png|thumbnail|right|200px|Mohamed M. Atalla]] '''Mohamed M. Atalla''' (Arabic; [[4 Agosti]] [[1924]] &#x2013; [[30 Desemba]] [[2009]]) alikuwa [[mhandisi]] wa Kimisri-Amerika, [[Kemia ya fizikia|mwanakemia wa kimwili]], [[Ufichamishi|mwandishi]] wa siri, mvumbuzi na [[mjasiriamali]]. Alikuwa mwanzilishi wa [[Semikonda|semiconductor]] ambaye alitoa mchango muhimu kwa vifaa vya kisasa [[Elektroniki|vya kielektroniki]]. Anajulikana sana kwa kuvumbua MOSFET (metal-oxide-semiconductor field-effect transistor, au MOS transistor) mwaka wa [[1959]] (pamoja na mwenzake Dawon Kahng), pamoja na upitishaji wa uso wa awali wa Atalla na michakato ya oksidi ya mafuta, ilileta [[mapinduzi]] katika tasnia ya vifaa vya elektroniki. . Anajulikana pia kama mwanzilishi wa kampuni ya usalama ya data Atalla Corporation (sasa Utimaco Atalla), iliyoanzishwa mnamo [[1972]]. Alipokea Nishani ya Stuart Ballantine (sasa ni Medali ya Benjamin Franklin katika fizikia) na aliingizwa kwenye jukwaa la Kitaifa la Wavumbuzi Maarufu kwa mchango wake muhimu kwenye teknolojia ya semiconductor na vile vile usalama wa data. == Viungo vya nje == * {{Rejea tovuti|title=Mohamed Mohamed Atalla|url=https://www.semanticscholar.org/author/Mohamed-Mohamed-Atalla/51084592|work=[[Semantic Scholar]]}} * {{Rejea tovuti|title=M. M. Atalla|url=https://ieeexplore.ieee.org/search/searchresult.jsp?searchWithin=%22First%20Name%22:%22M.%20M.%22&searchWithin=%22Last%20Name%22:%22Atalla%22|work=[[IEEE Xplore]]|publisher=[[Institute of Electrical and Electronics Engineers]]}} * {{Rejea tovuti|title=Hardware Security Modules (HSMs)|url=https://hsm.utimaco.com/products-hardware-security-modules/|work=[[Utimaco Atalla]]|publisher=[[Utimaco]]|accessdate=2022-03-20|archive-date=2021-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20211105024115/https://hsm.utimaco.com/products-hardware-security-modules/|url-status=dead}} == Marejeleo == {{reflist}} {{mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliofariki 2009]] [[Jamii:Waliozaliwa 1924]] [[Jamii:Wahandisi wa Misri]] [[Jamii:Watu wa Misri]] [[Jamii:Afrocuration Project 2022 Tanzania]] 174n7oo5t4g7it08mkpbhp73lip1hvb 0 148130 1607725 1232883 2026-10-14T02:56:56Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607725 wikitext text/x-wiki '''Awad Ibraik Ibrahim Al-Baraasi''' (alizaliwa [[28 Juni]] [[1966]]) ni [[profesa]] katika [[Uhandisi]] wa [[Umeme]] na [[mwanasiasa]] wa [[Libya]]. == Wasifu == Baraasi alizaliwa katika mji wa [[Benghazi]] 28 Juni 1966. Aliteuliwa kuwa [[waziri]] wa umeme na [[nishati]] mbadala mnamo [[22 Novemba]] [[2011]] na [[Abdurrahim El-Keib]]. Aliwahi kuwa makamu wa [[rais]] wa [[Mamlaka]] ya Umeme na Maji ya [[Dubai]] kabla ya kurejea Libya wakati wa mapinduzi. Alishika Wadhifa huo kwa muda mfupi kama naibu waziri mkuu kuanzia tarehe 4 Novemba [[2012]] hadi tarehe 4 Agosti [[2013]].<ref>{{cite news|url=http://www.libyaherald.com/?p=13905|title=The contenders for Prime Minister: Dr Ibrahim Awad Barasi|work=Libya Herald|date=7 September 2012}}</ref> He briefly acted as the deputy prime minister from 4 November 2012 to 4 August 2013.<ref>{{cite news|last=Mohamed|first=Esam|title=Libyan deputy PM resigns citing 'policy failure'|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2013/08/04/libya-deputy-pm-resigns/2616109/|accessdate=4 August 2013|newspaper=USA Today|date=4 August 2013|agency=Associated Press|location=Tripoli}}</ref> == Marejeleo == {{Reflist}} {{mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Waliozaliwa 1966]] [[Jamii:Wahandisi wa Libya]] [[Jamii:Wanasiasa wa Libya]] [[Jamii:Afrocuration Project 2022 Tanzania]] s555nodgmpeiy3r9yhxc4n8k9wrxbr5 0 148177 1607774 1600086 2026-10-14T02:59:29Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607774 wikitext text/x-wiki [[Category:Articles with hCards]] '''Musse Olol''' (pia anajulikana kama '''Muse A. Olol Diinle''', <ref>{{Rejea habari|last=Carter|first=Chad|title=Positively Portland: Muse A. Olol Diinle wins FBI award|url=http://www.hiiraan.com/news4/2012/apr/23604/positively_portland_muse_a_olol_diinle_wins_fbi_award.aspx|accessdate=9 February 2013|date=11 April 2012}}</ref> ni [[mhandisi]] wa Kisomali-[[Amerika]] na [[mwanaharakati]] wa kijamii. Yeye ni Mwenyekiti wa Baraza la [[Somali]] Marekani la Oregon (SACOO). == Historia == Olol alizaliwa na kukulia [[Mogadishu]], mji mkuu wa [[Somalia]]. <ref>{{Rejea habari|title=Positively Portland: Muse A. Olol Diinle wins FBI award|url=http://www.hiiraan.com/news4/2012/apr/23604/positively_portland_muse_a_olol_diinle_wins_fbi_award.aspx|accessdate=9 February 2013}}Carter, Chad (11 April 2012). [http://www.hiiraan.com/news4/2012/apr/23604/positively_portland_muse_a_olol_diinle_wins_fbi_award.aspx "Positively Portland: Muse A. Olol Diinle wins FBI award"]. ''KOIN Local 6''</ref> Baadaye alihama kwenda [[Oregon]] nnchini [[Marekani]], ambako angeishi kwa miaka 30 iliyofuata. Hatimaye akawa raia wa Marekani. <ref>{{Rejea tovuti|title=FBI Honors Local Somali American with the Director’s Community Leadership Award|url=https://www.fbi.gov/portland/press-releases/2011/fbi-honors-local-somali-american-with-the-directors-community-leadership-award|publisher=Federal Bureau of Investigation|accessdate=9 February 2013}}</ref> === Elimu === Baada elimu yake ya sekondari, Olol alienda kusoma Chuo Kikuu cha Jimbo la Portland. Huko, alipata Shahada ya [[Uhandisi mitambo|uhandisi wa mitambo]]. <ref>{{Rejea tovuti|title=FBI Honors Local Somali American with the Director’s Community Leadership Award|url=https://www.fbi.gov/portland/press-releases/2011/fbi-honors-local-somali-american-with-the-directors-community-leadership-award|publisher=Federal Bureau of Investigation|accessdate=9 February 2013}}[https://www.fbi.gov/portland/press-releases/2011/fbi-honors-local-somali-american-with-the-directors-community-leadership-award "FBI Honors Local Somali American with the Director's Community Leadership Award"]. Federal Bureau of Investigation Retrieved </ref> [[Picha:Musse_Olol-dcla3.jpg|right|thumb| Olol akipokea Tuzo ya Uongozi wa Jumuiya ya Mkurugenzi wa 2011 (DCLA) kutoka kwa Mkurugenzi wa FBI Robert Mueller]] == Marejeo == {{Reflist}} {{mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Watu wa Somalia]] [[Jamii:Wahandisi wa Somalia]] [[Jamii:Afrocuration Project 2022 Tanzania]] 8dby2jfxqvtgdgnn4778q8rkh1ubjeq 0 148875 1607757 1586816 2026-10-14T02:58:36Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607757 wikitext text/x-wiki '''Freeman HKD Boss''' (alizaliwa Bindura, [[jimbo]] la [[Mashonaland ya Kati]] nchini [[Zimbabwe]], [[Juni 22]], [[1988]]) ni [[msanii]] wa Zimdancehall ambaye alipata umaarufu baada ya kuachiliwa [[wimbo]] wa ''Joina City'' <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.herald.co.zw/top-10-zimdancehall-hits/|title=Top 10 Zimdancehall hits|first=The|author=Herald|work=The Herald}}</ref>. <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.newzimbabwe.com/freeman-takes-zim-dancehall-to-the-far-east/|title=Freeman takes Zim-dancehall to the Far East|date=September 29, 2015}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|url=https://youthvillage.co.zw/2014/10/top-10-zim-dancehall-artists/|title=Top 10 Zim Dancehall Artists|date=October 27, 2014|work=Youth Village Zimbabwe}}</ref> == Maisha ya awali == Freeman HKD alizaliwa katika [[familia]] ya watu 6. Alikulia katika [[mji]] wa Bindura ambako alisoma [[elimu]] yake ya awali. <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.zimetro.co.zw/things-you-might-not-know-about-freeman-hkd-boss/|title=Things You Might Not Know About Freeman HKD Boss|date=September 30, 2019|accessdate=2022-04-23|archivedate=2021-07-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210721055544/https://www.zimetro.co.zw/things-you-might-not-know-about-freeman-hkd-boss/}}</ref> == Maisha nyuma na taaluma == Freeman alianza [[kazi]] yake ya [[muziki]] mnamo [[mwaka]] [[2009]] aliporekodi wimbo wake wa kwanza wa ''Unondipa Rudo'' uliotayarishwa na WeMaNuff Nhubu. Kabla ya kuwa msanii wa kurekodi, alikuwa [[mwanasoka]] wa kulipwa akichezea [[timu]] ya wana Africa FC katika ligi ya daraja la kwanza wakati huo, pia alitumia [[muda]] mwingi wa [[maisha]] yake mwishoni mwa miaka ya [[2000]] kama muuza [[nyama]] katika eneo la Waterfalls. <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.newsday.co.zw/2019/05/i-started-as-butcher-boy-footballer-freeman/|title=I started as butcher boy, footballer: Freeman|date=May 9, 2019|accessdate=2022-04-23|archive-date=2022-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220423102418/https://www.newsday.co.zw/2019/05/i-started-as-butcher-boy-footballer-freeman/|url-status=dead}}</ref> Akiwa ''underground artist'', Freeman HKD aliendelea kurekodi nyimbo zaidi kama vile ''Unondipa Rudo'', ''Ellen'', ''Mapatya'', ''Mhuka Nhatu'', ''Murondatsimba'', ''Handichakuda'' na ''Ndoda''. Mnamo [[2010]], Freeman HKD alikutana na Dj Staera ambaye alimtambulisha kwa Hillary Mutake wa Punchline Entertainment <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.musicinafrica.net/directory/punchline-entertainment|title=PunchLINE Entertainment|date=June 15, 2015|work=Music In Africa|accessdate=2022-04-23|archive-date=2022-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220423102422/https://www.musicinafrica.net/directory/punchline-entertainment|url-status=dead}}</ref> na baada ya hapo, alianza kufanya maonyesho ya [[umma]], onyesho lake la kwanza lilikuwa katika [[shule ya upili]] huko Banket mwishoni mwa [[2010]]. Mapumziko yake makubwa yalikuja kwa kutoa wimbo wake wa ''Joina City'', wimbo huo ukawa maarufu kwenye vituo vya [[redio]] nchini Zimbabwe. Freeman aliorodheshwa kama mmoja wa vijana 100 wa Zimbabwe wenye ushawishi mkubwa zaidi wa [[2013]]. Mnamo [[2012]], Freeman HKD alianzisha rekodi lebo ya HKD ambayo ina wasanii wengi maarufu na walioshinda [[tuzo]] kadhaa akiwemo Daruler, Delroy, Vivian, Black Warrior, Crystal na Maggikal, kwa hivyo anajulikana pia kama HKD Boss.<ref>{{Rejea tovuti|url=https://nehandaradio.com/2019/04/29/daruler-releases-new-single/|title=Daruler releases new single|date=April 29, 2019}}</ref> == Orodha ya kazi zake za kimuziki (Diskografia) == Freeman HKD amerekodi [[albamu]] 9 za studio: ==Albamu== * Tapinda Mustaera [[2011]] <ref name="auto">{{Rejea tovuti|url=https://www.herald.co.zw/massive-line-up-for-freeman-album-launch/|title=Massive line up for Freeman album launch|first=The|author=Herald|work=The Herald}}</ref> * Last Man Standing [[2012]] <ref name="auto" /> * Vabeliver [[2013]] <ref name="auto" /> * New Chapta [[2014]] <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.newsday.co.zw/2013/12/freeman-release-new-chapta/|title=Freeman to release New Chapta|date=December 4, 2013|accessdate=2022-04-23|archive-date=2022-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220423102416/https://www.newsday.co.zw/2013/12/freeman-release-new-chapta/|url-status=dead}}</ref> * Varidzi Vezvinhu [[2015]] <ref name="auto" /> * Mangoma Ihobho [[2016]] * Top Stricker [[2017]] * Mukuru WeKambani [[2018]] <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.powerfm.co.zw/2018/05/24/hkd-boss-freeman-drops-new-album-mukuru-wekambani/|title=HKD Boss Freeman drops new album - Mukuru weKambani|date=May 24, 2018|accessdate=2022-04-23|archivedate=2022-04-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220423102416/https://www.powerfm.co.zw/2018/05/24/hkd-boss-freeman-drops-new-album-mukuru-wekambani/}}</ref> * Gango [[2019]] <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.sundaymail.co.zw/freeman-serves-gango-this-saturday|title=Freeman serves 'Gango' this Saturday|first=The Sunday|author=Mail|work=The Sunday Mail}}</ref> * Kusuka [[EP]] * Robbery [[2021]] ==Mixtapes== * Freeman na Marafiki [[2020]] <ref>{{Rejea tovuti|url=https://nhau.co.zw/freemans-explosive-christmas-gift-for-fanschanter-releases-11-collaborations-rebrands/|title=FREEMAN'S EXPLOSIVE CHRISTMAS GIFT FOR FANS…chanter releases 11 collaborations, rebrands|accessdate=2022-04-23|archive-date=2021-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210723081425/https://nhau.co.zw/freemans-explosive-christmas-gift-for-fanschanter-releases-11-collaborations-rebrands/|url-status=dead}}</ref> ==Singles== * Joina City feat. Call C 2014 * Shaina 2013 <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.manicapost.co.zw/freeman-descends-on-mutare/|title=Freeman descends on Mutare|first=The|author=ManicaPost|work=The ManicaPost}}</ref> * Bata Ruwoko Rwangu 2014 * Interview feat. Darula 2016 * Ndafunga 2016 * Time To Get Rich feat. Anthony B 2017 <ref>{{Rejea tovuti|url=https://nehandaradio.com/2017/06/10/freeman-lauds-duet-jamaican-star-anthony-b/|title=Freeman lauds duet with Jamaican star Anthony B|date=June 10, 2017}}</ref> * Bhebhi Rakashata 2017 * Wekwedu 2018 * Imi Amai Kusuka 2018 * Mbuya Nehanda feat. Nutty O 2018 * Daktari weMagitare * Ngaibake 2019 <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.powerfm.co.zw/2019/09/18/freeman-finally-unleashes-visuals-for-ngaibake-ft-alick-macheso/|title=Freeman Finally Unleashes Visuals For "Ngaibake" Ft. Alick Macheso|date=September 18, 2019|accessdate=2022-04-23|archivedate=2021-07-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210721052345/https://www.powerfm.co.zw/2019/09/18/freeman-finally-unleashes-visuals-for-ngaibake-ft-alick-macheso/}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|url=https://spiked.co.zw/ngaibake-kadoma-concert-beckons/|title='Ngaibake Kadoma Concert' beckons|date=October 28, 2019|accessdate=2022-04-23|archivedate=2021-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210723044946/https://spiked.co.zw/ngaibake-kadoma-concert-beckons/}}</ref> * Nzenza feat. Ex Q 2019 <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.hmetro.co.zw/exq-speaks-on-freeman/|title=ExQ speaks on Freeman|work=H-Metro}}</ref> * Jerusarema feat. EX-Q * Miridzo 2020 * Mudzanga 2020 * Ndinofirapo feat. Yadah Voices * Zi zi feat. Mai Titi 2020 * iParty feat. Sandra Ndebele 2021 <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.hmetro.co.zw/freeman-is-amazing-sandy/|title=FREEMAN IS AMAZING – SANDY|work=H-Metro}}</ref> * Pombi 2021 <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.creativeloop.co.zw/2021/06/watch-freeman-trends-on-youtube-music-less-than-2-hours-after-release/|title=WATCH: Freeman trends on Youtube music less than 2 hours after release|date=June 30, 2021}}</ref> * What's your name 2021 == Tuzo == * Tuzo za Zimdancehall 2013, Msanii Bora wa Kiume wa Mwaka (Uteuzi) <ref>{{Rejea tovuti|url=https://3-mob.com/entertainment/zimdancehall-awards-nominees-2013/|title=ZimDancehall Awards Nominees 2013|date=December 5, 2013|accessdate=2022-04-23|archive-date=2021-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20211216095310/https://3-mob.com/entertainment/zimdancehall-awards-nominees-2013/|url-status=dead}}</ref> * Zimdancehall Awards 2014, Albamu ya mwaka (''New Chapta'') <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.pindula.co.zw/Zimdancehall_Awards_2014_Winners|title=Zimdancehall Awards 2014 Winners|date=April 5, 2018|work=Pindula}}</ref> * Zimdancehall Awards 2015, Balozi wa Zimdancehall <ref>{{Rejea tovuti|url=https://3-mob.com/unshelved/zim-dancehall-award-winners-list/|title=Zim Dancehall Award Winners List|date=March 6, 2015}}</ref> * Zimdancehall Awards 2016, Balozi wa Zimdancehall <ref>{{Rejea tovuti|url=https://urbanculxure.com/2016/03/zimdancehall-award-winners-full-list/|title=ZimDancehall Award Winners Full List|first=T.|author=D|date=March 5, 2016|accessdate=2022-04-23|archivedate=2022-01-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220120172617/https://urbanculxure.com/2016/03/zimdancehall-award-winners-full-list/}}</ref> * Zimbabwe Achievers Awards 2016, Msanii bora wa Kimataifa wa Muziki wa mwaka * Tuzo za Zimdancehall 2017, Albamu Bora (''Mshambuliaji'' Bora), Imara Bora (Rekodi za HKD) <ref>{{Rejea tovuti|url=https://youthvillage.co.zw/2017/12/zimdancehall-awards-2017-winners-list/|title=Zimdancehall Awards 2017 Winners List|date=December 29, 2017|work=Youth Village Zimbabwe}}</ref> * Tuzo za Zimdancehall 2019, Albamu ya mwaka (''Gango''), Wimbo bora wa mwaka (''Ngaibake'') <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.musicinafrica.net/magazine/zimdancehall-awards-2019-all-winners|title=Zimdancehall Awards 2019: All the winners|date=February 18, 2020|work=Music In Africa}}</ref> * Tuzo za Muziki za Zimbabwe 2019-20, Video Bora ya Muziki (''Ngaibake''), uteuzi wa Ushirikiano Bora ''Ngaibake'' (akiwa amemshirikisha. Alick Macheso), Msanii Bora wa Zimdancehall, Msanii Bora wa Kiume wa Mwaka (Uteuzi), Albamu Bora (''Gango'') <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.musicinafrica.net/magazine/zimbabwe-music-awards-2020-all-winners|title=Zimbabwe Music Awards 2020: All the winners|date=January 26, 2020|work=Music In Africa}}</ref> * [[Tuzo za Kitaifa za Sifa ya Sanaa]] 2019, Msanii bora wa mwaka, Albamu ya mwaka ''Gango'', Video Bora ya Muziki ya mwaka ya ''Ngaibake'' (teule) <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.hmetro.co.zw/nama-nomination-freeman-elated/|title=NAMA nomination: Freeman elated|work=H-Metro}}</ref> * Tuzo za Muziki za Star FM 2019, Chaguo la Watu, Wimbo bora wa mwaka ''Ngaibake'' <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.creativeloop.co.zw/2019/02/star-fm-music-awards-2019-winners-list/|title=Star FM Music Awards 2019 Winners List|date=February 2, 2019}}</ref> * Tuzo za Muziki za Star FM 2019, Wimbo Uliochezwa Zaidi kwenye redio ''Nenza'' <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.starfmmusicawards.co.zw/News.aspx|title=Star FM - Music Awards|work=www.starfmmusicawards.co.zw|accessdate=2022-04-23|archivedate=2021-07-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210721062703/https://www.starfmmusicawards.co.zw/News.aspx}}</ref> * Tuzo za Zimdancehall 2020, Msanii Bora wa Kiume <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.zimeye.net/2021/03/28/full-list-zimdancehall-awards-2020-winners/|title=FULL LIST: Zimdancehall Awards 2020 Winners – ZimEye}}</ref> * Tuzo za Muziki za Zimbabwe 2020, uteuzi wa Albamu Bora ya mwaka na uteuzi wa Msanii Bora wa Kiume wa mwaka <ref>{{Rejea tovuti|url=https://zifmstereo.co.zw/zimbabwe-music-awards-2021-full-nominees/1892/|title=Zimbabwe Music Awards 2021 Full Nominees|date=February 4, 2021}}</ref> * Tuzo za Muziki za Star FM 2020, Albamu Bora ya mwaka (Freeman na Marafiki), uteuzi wa Msanii Bora wa Kiume wa mwaka <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.sundaymail.co.zw/star-fm-music-awards-2020-nominees-list|title=Star FM Music Awards 2020 nominees list|first=The Sunday|author=Mail|work=The Sunday Mail}}</ref> == Maisha binafsi == Freeman HKD amemuoa Barbra Chinhema tangu mwaka 2012. <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.newsday.co.zw/2012/08/2012-08-20-freeman-marries/|title='Freeman' marries|date=August 20, 2012|accessdate=2022-04-23|archive-date=2022-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220423102413/https://www.newsday.co.zw/2012/08/2012-08-20-freeman-marries/|url-status=dead}}</ref> == Marejeo== {{Reflist}} [[Jamii:Waliozaliwa 1988]] [[Jamii:Wanamuziki wa Zimbabwe]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Arusha Editathon Muziki]] [[Jamii:1lib1ref 2023]] 0ox01kbguojzvkpgg989qqrp5iluv82 0 148884 1607626 1393518 2026-10-14T02:42:24Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607626 wikitext text/x-wiki '''August Msarurgwa''' (anatambulika kama August Msarurgwa kwenye lebo za rekodi) alikuwa [[mtunzi]] wa nyimbo wa [[Zimbabwe]] wa hit tune ya miaka ya [[1950]] Skokiaan (pia inajulikana kama Skokiyana, Skokian).<ref>{{Cite web|title=August Msarurgwa|url=https://www.discogs.com/artist/736171-August-Msarurgwa|work=Discogs|accessdate=2023-02-26|language=en}}</ref> ==Historia== August Musarurwa alizaliwa na kukulia katika wilaya ya Zvimba [[ramani]] ya Mashonaland, [[mkoa]] wa [[kaskazini]] mwa iliyokuwa [[Rhodesia Kusini]]. Alisoma Shule ya Msingi ya Marshall Hartley kabla ya kuhamia iliyokuwa Salisbury (Harare) ili kutafuta kazi. Baada ya kufanya kazi kama [[karani]] wa [[Kampuni]] ya [[tumbaku]], alijiunga na [[Polisi]] wa [[Uingereza]] wa [[Afrika Kusini]] akiwa na umri wa miaka [[22]]. BSAP ilimwajiri Musarurwa kama mkalimani lakini baadaye alihamia bendi ya polisi.<ref> "Zimbabwe: Musarurwa - Composer of 1951 Mega-Hit Song Skokiaan". The Herald. 6 December 2006</ref> Aliacha BSAP na kufanya kazi katika Tume ya Hifadhi ya [[Baridi]] ya Bulawayo, akiishi katika boma la kampuni hiyo. Kama [[kiongozi]] wa Bendi ya Ngoma ya Kiafrika ya Tume ya Uhifadhi Baridi ya [[Rhodesia]] ya Kusini, Musarurwa alirekodi Skokiaan kama chombo muhimu mnamo mwaka [[1947]]. Toleo la pili la [[wimbo]] huo lilitolewa nchini [[Marekani]] na [[London]] Records mwaka wa [[1954]] kwa jina la Bulawayo Sweet Rhythms Bendi, kama bendi ya Musarurwa ilivyokuwa inaitwa sasa. ''Louis Armstrong'' alikutana na Musarurwa mnamo Novemba [[1960]] wakati wa ziara yake ya Kiafrika. Kulingana na bintiye, Armstrong alimpa Musarurwa koti na kumwalika kutembelea Marekani. Ziara hiyo ilikatishwa kutokana na [[kifo]] cha Tandiwe, mke wa Musarurwa mwaka [[1962]].<ref>{{Cite web|title=August Msarurgwa|url=https://www.imdb.com/name/nm1335051/|work=IMDb|accessdate=2023-02-26|language=en-US}}</ref> ==Marejeo== {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii: Wanamuziki wa Zimbabwe]] [[Jamii:Arusha Editathon Muziki]] [[Jamii:1lib1ref 2023]] 46xtv6f9wi939koqdsixgojpo2lwi6y 0 148919 1607885 1378909 2026-10-14T03:18:44Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607885 wikitext text/x-wiki Ebenezer '''Diboué Black''' ni [[mwimbaji]], [[mtunzi]] na [[Mtayarishaji wa Muziki|mtayarishaji wa muziki]] wa nchini [[Kameruni]]. Pia ni [[mwandishi]] wa [[nyimbo]] na alitumbuiza nyimbo zake kwa lugha ya Kifaransa na kiduala. Anatambulika kama mmoja wapo wa maanzilishi wa muziki wa staili ya makossa. ==Wasifu== Ebenezer Diboué Mpondo alizaliwa tarehe 16 Julai [[1967]] huko Douala nchini Kameruni katika makazi ya Akwa, Douala. Akiwa na umri wa miaka 10 alipewa jina la utani la Mevio. Mwaka [[1980]]–[[1982]], alitumbuiza katika bendi za wanamuziki chipukizi na kipaji chake kilijulikana na wanamuziki wenzake. Mwaka 1983, alitunga nyimbo yake ya kwanza ya kimahaba iitwayo Mbodji. Mwaka 1984, alifika Ufaransa na kuendelea na masomo yake katika tasnia ya muziki. Albamu yake ya kwanza ''It's not serious'', iliachiliwa mwaka 1988 na ilikuwa fupi(ikiwa na nyimbo tano).<ref>http://www.musiki-cm.com/annuaire-des-artistes/dictionnaire/index/D/165,diboue-black.html {{Wayback|url=http://www.musiki-cm.com/annuaire-des-artistes/dictionnaire/index/D/165,diboue-black.html |date=20110714134759 }}<nowiki/></ref> ==Diskografia== * [[1988]] : It's not Serious (Volume) * [[1989]] : The Roses of Life (Sonodisc) * [[1996]] : Wake up Africa (Socadisc) * [[2000]] : Africa Fiesta (Wagram Music) * [[2003]] : Positive Consciousness (Melodie) ===Mikusanyiko=== * [[1995]] : Cameroon Connection (Sonodisc-TJR) * [[1996]] : Afric Panache (Sonodisc-TJR) * [[1998]] : Tropical Fever (Wagram Music / Epssy Record) * [[1999]] : African Dance Beat Volume I (Bell Hammer Musik / Germany) * [[2000]] : My Evening Zouk (Universal Music) * [[2000]] : Mega Africa (Wagram Music) * [[2002]] – [[2003]] : Africa All Stars Volume I na II (EMI-Virgin) * [[2004]] : Tropical Heat (Sony BMG) * [[2007] ]: African Dance Beat Volume II (Hammer Musik-Germany) ===DVD=== * [[2003]] : Colors of Africa (Atoll Music) * [[2003]] : Africa World Music (Music-Go) ==Marejeo== {{Reflist}} {{Mbegu-mwanamuziki}} [[Jamii:Wanamuziki wa Kamerun]] [[Jamii:Arusha Editathon Muziki]] 5gky5e8j2fwu7h5psctmvbvpetj29oe 0 149197 1607882 1375541 2026-10-14T03:18:35Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607882 wikitext text/x-wiki '''Peter Raeburn''' ni mtunzi wa [[muziki]] huko [[Uingereza]] alishinda [[tuzo]] nyingi,piya ni [[Mtayarishaji wa Muziki|mtayarishaji wa muziki]] na [[mtunzi wa nyimbo]]. ==Mshawishi wa muziki na kazi== Alikua mtunzi, '''Raeburn''' ameandika alama za [[filamu]] za vipengele mbalimbali zikiwemo The Dry (dir. Robert Connelly) akiwa na Eric Bana kwa ajili ya Made Up Stories, Picha (dir. Ritesh Batra) iliyotolewa na Amazon, Things Heard & Seen (dir. Shari Springer Berman na Robert Pulcini) kwa [[Netflix]] wakiwa na Amanda Seyfried, Nancy wa Samuel Goldwyn (dir. Christina Choe) wakiwa na Andrea Risebrough & [[Steve Buscemi]], A24's Woodshock (dir. Kate & Laura Mulleavy) waliigiza na Kirsten Dunst, Danny Huston Picha, na filamu ya mkurugenzi Joshua Leonard; [[Uongo]]. Pia alitunga muziki wa makala ya hali halisi ya '''Raoul Martinez''' na '''Joshua Van Praag''', Kuunda [[Uhuru]]: Bahati Nasibu ya Kuzaliwa, ambayo iliteuliwa kwa Hati Bora katika Tamasha la Filamu la Raindance. Muziki wake unaangazia katika Blue Valentine, akiwa na Ryan Gosling na Michelle Williams. '''Raeburn''' pia anajulikana sana kwa kazi yake na mkurugenzi '''Jonathan Glazer''' kwenye filamu zake za Sexy Beast, Birth na BAFTA zilizoteuliwa Chini ya Ngozi. Raeburn alihusika sana katika kuunda wimbo wa sauti wa Lars Von Trier's Breaking The Waves Katika [[Televisheni]], hivi majuzi Raeburn alifunga safu mbili: Niambie Siri Zako (iliyoundwa na Harriett Warner) kwa Amazon Prime na Hit & Run (iliyoundwa na Lior Raz, Avi Issacharoff, Dawn Prestwich & Nicole Yorkin) kwa Netflix ==Marejeo== *http://www.foxsearchlight.com/sexybeast [[Jamii:Wanamuziki wa Afrika Kusini]] [[Jamii:Arusha Editathon Muziki]] cfm1a2csdt2q66fx4de4sg1dop33xwc 0 149245 1607886 1512145 2026-10-14T03:18:47Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607886 wikitext text/x-wiki Fathy Salama (alizaliwa [[27 Machi|Machi 27]], [[1969]], [[Kairo|Cairo]]) ni [[mwanamuziki]] wa nchini [[Misri]] aliyeshinda [[Tuzo]] ya [[Grammy]]. Salama alikua akisikiliza [[redio]], ambayo iliyokuwa ikipiga miziki ya wasanii ambao walikuwa na mvuto mkubwa juu yake. Mvuto wake wa utotoni ulikuwa kwa wanamuziki [[Umm Kulthum]], [[Mohammed Abdel Wahab]] na [[Farid El Atrache]].<ref>''Cairo: The Practical Guide'', Lesley Lababidi, Claire E. Francy (2008), page 84: "Main venues for Western and mixed-style jazz are the cultural centers, the Opera complex, Gumhuriya Theater, and the Wikalat al- Ghuri near the Khan, where Fathy Salama and his band, Sharkiat, have played. Catch this group whenever you ..."</ref><ref>''Frommer's Egypt'', Mohamed El Hebeishy (2010), "Grammy award–winner Fathy Salama mixes jazz with Arab elements, and periodically gigs in Cairo with his Sharkiat band."</ref><ref>Bruno Blum, ''De l'art de savoir chanter, danser et jouer la bamboula comme un éminent musicien africain: Le guide des musiques africaines'' (2007), "Le groupe Sharkiat de Fathy Salama évolue de Yaljil vers un rock variété dans les années 1990."</ref> Wasanii hawa walimsukuma sana kiasi kwamba aliamua kujihusisha na muziki; kisha alianza kubuni [[mtindo]] wake hodari wa muziki kutokana na kucheza [[piano]] akiwa na umri wa miaka sita na kufuatiwa na muziki alioimba katika vilabu vya Cairo akiwa na umri wa miaka kumi na tatu. Alitembelea [[Ulaya|bara la Ulaya]] na [[New York|jiji la New York City]] ili kujifunza [[jazz]] na wasanii kama vile [[Barry Harris]], [[Sun Ra]], [[Roman Bunka]], [[Hal Galper]], na [[Pat Patrick]].<ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.allmusic.com/album/egypt-mw0000460874|title=Egypt - Youssou N'Dour|last=Jurek|first=Thom|date=|website=AllMusic|language=en-us|archive-url=|archive-date=|url-status=|access-date=2018-12-08}}</ref> ==Marejeo== {{Reflist}} {{Mbegu-mwanamuziki}} [[Jamii:Waliozaliwa 1969]] [[Jamii:Watu wa Misri]] [[Jamii:Arusha Editathon Muziki]] mese7ci64eii300a6d9tygja97c05q3 0 149267 1607937 1517685 2026-10-14T03:21:25Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607937 wikitext text/x-wiki [[File:Kwesi slay.jpg|Kwesi_slay|thumb|Kwesi Slay (2018)]] '''Bernard Appiah''' (alizaliwa [[10 Juni]],mnamo mwaka [[1990]]), anajulikana kwa [[jina]] la kisanii ''Kwesi Slay'', ni [[msanii]] wa [[hip hop]] na mburudishaji kutoka nchini [[Ghana]]. Anatoka Ashaiman-Tema. Kwesi Slay anafahamika kwa [[wimbo]] wake wa [[2018]] 'Seven'<ref>{{Rejea tovuti |url=https://www.ghanamotion.com/kwesi-slay-seven-ft-kwesi-arthur-prod-by-tabil/ |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2022-04-27 |archivedate=2021-02-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210225045941/https://www.ghanamotion.com/kwesi-slay-seven-ft-kwesi-arthur-prod-by-tabil/ }}</ref><ref>http://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/Kwesi-Slay-drops-new-song-Seven-featuring-Kwesi-Arthur-670677</ref>.<ref><nowiki>https://profileability.com/kwesi-slay/</nowiki></ref> == Kazi == Slay alianza kutambuliwa wakati alipoachia [[nyimbo]] yake ya kwanza <nowiki>''</nowiki>3y3 kawaida" akishirikiana na Yaa Pono mnamo mwaka 2015. Aliachia "''street Ways''"<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.yfmghana.com/2017/08/26/watch-kwesi-slay-premieres-street-ways-featuring-sariki/ |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2022-04-27 |archivedate=2018-07-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180726135123/http://www.yfmghana.com/2017/08/26/watch-kwesi-slay-premieres-street-ways-featuring-sariki/ }}</ref> na <nowiki>''</nowiki>''Wedi Bet''"<ref>{{Rejea tovuti |url=https://loudsoundgh.com/2017/09/kwesi-slay-wedi-bet-prod-by-k-slay/ |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2022-04-27 |archivedate=2018-07-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180726173012/https://loudsoundgh.com/2017/09/kwesi-slay-wedi-bet-prod-by-k-slay/ }}</ref><ref>{{Rejea tovuti |url=https://www.urbanroll.com.gh/kwesi-slay-wedi-bet-official-video/ |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2022-04-27 |archivedate=2019-04-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190408134642/https://www.urbanroll.com.gh/kwesi-slay-wedi-bet-official-video/ }}</ref> mwaka 2017. Julai 8, 2018, [[Albamu|albam]] ya kwanza ya Kwesi ''Aben''<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.motionhypegh.net/2018/02/kwesi-slay-unveils-his-debut-ep-aben.html |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2022-04-27 |archivedate=2020-02-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200222230139/http://www.motionhypegh.net/2018/02/kwesi-slay-unveils-his-debut-ep-aben.html }}</ref><ref>{{Rejea tovuti |url=https://www.dcleakers.com/kwesi-slay-aben-ep-full-album/ |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2022-04-27 |archive-date=2018-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303083835/http://www.dcleakers.com/kwesi-slay-aben-ep-full-album/ |url-status=dead }}</ref> iliachiliwa. Mnamo Desemba 2018, Slay alitoa wimbo wake wanne <nowiki>''Follow Me" akimshirikisha msanii bora wa mwaka VGMA'</nowiki>s Kuami Eugene<ref>{{Rejea tovuti |url=http://tooxclusive.com/west/download-mp3/kwesi-slay-follow-me-ft-kuami-eugene/ |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2022-04-27 |archivedate=2020-12-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201201150200/https://tooxclusive.com/west/download-mp3/kwesi-slay-follow-me-ft-kuami-eugene/ }}</ref><ref>http://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/Kwesi-Slay-features-Kuami-Eugene-on-new-single-Follow-You-696434</ref>. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mwanamuziki}} [[Jamii:Wanamuziki wa Ghana]] [[Jamii:Arusha Editathon Muziki]] [[Jamii:Waliozaliwa 1990]] [[Jamii:1lib1ref 2023]] havp6h8p1p58i80n6mxgmlew4mwg4kl 0 149424 1607758 1442475 2026-10-14T02:58:39Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607758 wikitext text/x-wiki [[Faili:Aïssa Djermouni (1886 -1946).jpg|alt=Aïssa Djermouni (1886 -1946), chanteur algérien d'expression chaoui, il est le premier chanteur algérien, arabe et africain à se produire à l'Olympia mnamo 1937.|thumb|Aïssa Djermouni (1886 -1946), chanteur algérien d'expression chaoui, il est le premier chanteur algérien, arabe et africain à se produire à l'Olympia mnamo 1937.]] '''Aïssa Djermouni''' (au '''Aïssa El Jermouni''' [[1886]]–[[1946]]) ni [[mshairi]] na [[mwimbaji]] wa nchini [[Algeria]] mwenye asili ya Kiberber.<ref>http://www.lesoirdalgerie.com/articles/2006/07/08/article.php?sid=40790&cid=16</ref> == Wasifu == Aïssa Djermouni alizaliwa M'toussa (Kenchela) mnamo mwaka [[1886]], Merzoug alitoka katika shirikisho kubwa la [[kabila]] la Berber Aïth Kerkath (H'rakta kwa Kiarabu) akichukua nafasi ya kijiografia kati ya Batna, Khenchela na Aïn. Beïda huko Constantinois Kusini; tawi lake ni Igerman, kwa hivyo jina lake in Jermouni (fomu ya kiarabu). Yeye ni wa asili ya wakulima. Impesario wake alikuwa Myahudi asilia, Bw. Snoussi, ambaye alimtambulisha kwa makampuni ya kurekodi kama vile Philips, Ouardaphone, n.k. kuanzia mwanzoni mwa miaka ya thelathini.<ref>http://encyclopedieberbere.revues.org/1494</ref> == Vyanzo == * Kitabu, Ounissi. Mohammad. Salah: Aïssa L'Jarmouni, bingwa wa wimbo wa Auresian, ANEP, Rouiba, [[2000]], Algeria. * Kitabu, utamaduni wa Kiafrika (La culture africiane): kongamano la Algiers, Julai 21-Agosti 1, [[1969]], Kampuni ya Kitaifa ya uchapishaji na usambazaji, 1969. == Marejeo == {{reflist}} {{Mbegu-mwanamuziki}} {{BD|1886|1946}} [[Jamii:Arusha Editathon Muziki]] [[Jamii:wanamuziki wa Algeria]] [[Jamii:Waberberi]] [[Jamii:washairi wa Algeria]] pjzr8o4nz5iuggmi2a2ya1h4il4w40x 0 149434 1607956 1512736 2026-10-14T03:22:23Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607956 wikitext text/x-wiki '''George Darko''' ([[Akropong]], [[Ghana]], [[12 Januari]] [[1951]] - [[Machi]] [[2024]]) alikuwa mwanamuziki, mpiga [[gitaa]], mwimbaji, mtunzi na mtunzi wa nyimbo kutoka [[Ghana]], ambaye alikuwa kwenye [[tasnia]] ya muziki tangu mwishoni mwa [[miaka ya 1960]]. Mtindo wake wa muziki huhesabiwa kati ya burger-highlife. Darko alikuwa maarufu katika [[miaka ya 1970]] hadi [[1990]], na nyimbo zake ni baadhi ya nyimbo za juu zisizo na wakati na za kudumu katika duru za muziki za [[Ghana]]. Baadhi ya watu wa zama zake ni pamoja na Ben Brako, C.K. Mann, Daddy Lumba, Ernest Nana Acheampong, Nana Kwame Ampadu, Pat Thomas, miongoni mwa wengine. Darko anachukuliwa sana kuwa mmoja wa waanzilishi wa burger-highlife kwa hit yake ya kwanza "Ako Te Brofo" ("The Parrots Speak/Understands English") ambayo ilitolewa mwaka wa [[1983]]. Wimbo huu unasalia kuwa maarufu miongoni mwa Waghana nyumbani na nje ya nchi, na bado huchezwa kwenye mazishi na karamu.<ref>https://web.archive.org/web/20090226172935/http://www.goethe.de/INS/gh/prj/bhi/bhm/ent/enindex.htm</ref><ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.ghanacelebrities.com/2012/05/31/celebration-of-burger-highlife-with-george-darko/ |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2022-05-01 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113222045/http://www.ghanacelebrities.com/2012/05/31/celebration-of-burger-highlife-with-george-darko/ |url-status=dead }}</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170116131830/http://www.ghana-news.adomonline.com/entertainment/2015/january-16th/george-darko-plotting-to-kill-me-lee-dodou-asserts.php</ref> Mwana wa [[chifu]] mkuu, George Darko alisoma katika Shule ya Presbyterian huko Akropong. Baada ya kuigiza bendi ya jeshi iliyoburudisha askari huko Mashariki ya Kati, Darko alirudi Ghana na kuunda Bendi iliyoitwa Golden Stool Band. Mwishoni mwa miaka ya [[1970]] bendi ilihamia [[Ujerumani]], ambapo Darko aliendelea peke yake na kuanzisha bendi iliyoitwa Bus Stop mwaka wa [[1982]]. Aliporejea Akropong mwaka wa [[1988]], alifanywa Tufuhene wa Akropong-Akuapim mwaka wa [[1991]] kwa kigoda (kiti cha enzi) jina la Nana Yaw Ampem Darko. Mnamo Januari [[2010]], alidai na kupokea msamaha kutoka kwa gazeti ambalo lilikuwa limeripoti madai ya [[ngono]] kuhusiana naye.<ref>https://www.modernghana.com/news/260536/apology-to-nana-george-darko.html</ref> == Diskografia == Albamu za studio * Friends ama (Marafiki) ([[1983]], Taretone) * Highlife Time (1983, Sacodisc Kimataifa) * Moni Palava ([[1986]],Rekodi za A&B) * Soronko (1988, muziki) * Highlife in the Air (1994, Boulevard) * Come to Afrika ([[2006]], Rekodi za Okoman) <ref>https://www.discogs.com/artist/1851195-George-Darko</ref> Msanii anayechangia * Mwongozo Mbaya kwa Highlife (2003, Mtandao wa Muziki Ulimwenguni) == Tuzo == * Tuzo Maisha ya VGMA kwa Mchango Bora kwa Hilife (2020).<ref>https://www.youtube.com/watch?v=_-1410rG8bw</ref> == Marejeo == <references /> {{BD|1951|2024}} [[Jamii:Arusha Editathon Muziki]] [[Jamii:Wanamuziki wa Ghana]] 9dkzcb9em7e6syfi15hwuhh1vic27mq 0 149670 1607910 1432095 2026-10-14T03:20:00Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607910 wikitext text/x-wiki '''Ali Hassan Kuban''' ([[1929]] - [[2001]] <ref name="apww">{{Rejea tovuti|url=http://www.afropop.org/explore/artist_info/ID/2/Ali%20Hassan%20Kuban/| title = Ali Hassan Kuban|accessdate=23 July 2007|work=[[Afropop Worldwide]]|publisher=World Music Productions|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070711073455/http://www.afropop.org/explore/artist_info/ID/2/Ali%20Hassan%20Kuban/|archivedate=11 July 2007}}</ref>) alikuwa [[mwimbaji]] wa [[Nubia]] na [[kiongozi]] katika [[bendi]]. Alijulikana kama "Kapteni" au "Godfather" wa [[muziki]] wa Nubia. Ali Hassan Kuban alizaliwa huko Gorta, nchini [[Misri]], katika [[kijiji]] cha Wanubi karibu na [[Aswan]]. <ref name="pir24">Riedel, Martin & F. Hetze (2001). [http://musicbrainz.org/release/47366c02-8ccb-4289-bcc3-b34567341df1 Album notes] for ''[[From Nubia to Cairo]]'' by Ali Hassan Kuban &#x5B;CD booklet&#x5D;. Berlin: Piranha Musik (pir24).</ref> Baada ya [[familia]] yake kuhamia [[Kairo|Cairo]], alijifunza kucheza clarinet, na [[mwaka]] [[1949]] aliimba katika [[Opera]] ya Cairo. <ref name="pir24" /> Pia alicheza ''girba'' ''('' ''bagpipes)'' na [[bendi]] yake mwenyewe wakati wa [[sherehe]] za [[harusi]]. Wakati wa miaka ya [[1950]], Ali alianza kuongeza [[Ala ya muziki|ala]] za [[Magharibi]] kama vile saxophone, [[gitaa]] la [[umeme]], gitaa la [[besi]], [[ogani]], [[tarumbeta]] na accordion kwenye [[kundi]] lake. <ref name="apww" /> Kufikia miaka ya [[1990]], alikuwa akiigiza [[hadhira]] wa kimataifa katika hafla kama vile Midem ([[1993]]), WOMAD ([[1994]]), Tamasha la Montreal Jazz ([[1994]]), na Central Park SummerStage ([[1995]]). == Orodha ya kazi za muziki == '''''[[Albamu]]''''' * ''From Nubia to Cairo ([[1980]]), Shanachie – reissued [[2001]], Piranha<ref name="amgdiscog2">{{Allmusic|class=artist|id=p3322|label=Discography}}</ref>'' * ''Walk Like a Nubian (1991), Piranha <ref name="amgdiscog">{{Allmusic|class=artist|id=p3322|label=Discography}}</ref>'' * ''Nubian Magic ([[1995]]), Mercator - ilitolewa tena [[1999]], Blue Flame <ref name="amgdiscog" />'' * ''Real Nubian: Cairo Wedding Classics ([[2001]]), Piranhaa <ref name="amgdiscog" />'' * ''The Rough Guide to Ali Hassan Kuban ([[2002]]), World Music Network – compilatioo'' <ref name="amgdiscog" /> == Marejeo == {{Reflist}} {{mbegu-mwanamuziki}} [[Jamii:Arusha Editathon Muziki]] [[Jamii:Waliozaliwa 1929]] [[Jamii:Waliofariki 2001]] t22em17q92v7o67er3wspgbavqq5vp8 0 149674 1607938 1393805 2026-10-14T03:21:28Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607938 wikitext text/x-wiki '''Fatna Bent Lhoucine''' (kwa [[Kiarabu]] : فاطنة بنت الحسين) (alizaliwa [[1935]] - [[6 Aprili]], [[2005]] huko [[Sidi Bennour, Tunisia|Sidi Bennour]], [[Moroko|Morocco]]) alikuwa [[mwimbaji]] aliyebobea katika [[muziki]] wa ''Aita'' na ''Chaabi''. Alikuwa [[msanii]] mashuhuri katika aina hiyo ya muziki, <ref>[https://aujourdhui.ma/culture/safi-celebre-fatna-bent-lhoucine-34785 Safi célèbre Fatna Bent Lhoucine - Aujourdh'hui le Maroc (2005) - in French]</ref> <ref>[https://www.moroccoworldnews.com/2014/08/137070/morocco-celebrates-the-artistic-aesthetic-references-of-laita-art-in-safi/ Morocco Celebrates the Artistic, Aesthetic References of L’Aita Art in Safi - Morocco World News (2014)]</ref> na alikuwa miongoni mwa wengine walioitwa "The Aita Legend". <ref>[https://aytart.com/aita-news/fatna-bent-lhoucine-the-aita-legend/ Fatna Bent Lhoucine, The Aita Legend - AitaArt]</ref> Fatna Bent Lhoucine alirekodi zaidi ya [[nyimbo]] 200 akiwa na kikundi cha "Oulad Ben Aguida". Aliacha kuimba mnamo [[2002]] baada ya kwenda [[Hajj|kuhiji]], akiwa na [[umri]] wa miaka 67, na alifariki [[Mwaka|miaka]] 3 baadae, katika [[mji]] aliozaliwa wa Sidi Bennour. <ref>[https://assabah.ma/66976.html Fatna Bent Lhoucine - The Aita Pioneer - Assabah (2014) - in Arabic]</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{mbegu-mwanamuziki}} [[Jamii:Arusha Editathon Muziki]] [[Jamii:Waliozaliwa 1935]] [[Jamii:Waliofariki 2005]] teeb3jkbould9t5i7bcythf28xdk6oj 0 149710 1607726 1527631 2026-10-14T02:56:59Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607726 wikitext text/x-wiki '''Tuzo za Kila Mwaka za Muziki za Namibia''' (NAMAs) ni [[sherehe]] kubwa zaidi ya [[tuzo]] nchini [[Namibia]].  Ilianzishwa mwaka [[2011]] na MTC Namibia na Shirika la Utangazaji la Namibia.Wangewatunukia wanamuziki kombe la NAMA kwa kutambua mafanikio yao bora katika tasnia ya muziki ya Namibia.Pamoja na NAMA, mwanamuziki huyo angepokea ufadhili, mikataba ya kuidhinishwa na zawadi za pesa taslimu<ref>{{Rejea tovuti|title=Namibian Annual Music Awards unveils dates for its last edition|url=https://www.musicinafrica.net/magazine/namibian-annual-music-awards-unveils-dates-its-last-edition|work=Music In Africa|date=2020-08-13|accessdate=2023-02-26|language=en}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Namibia Music Awards 2012|url=http://www.mopanetree.com/music/200901-namibia-music-awards-2012-a.html|work=web.archive.org|date=2012-04-20|accessdate=2023-02-26|archivedate=2012-04-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120420051906/http://www.mopanetree.com/music/200901-namibia-music-awards-2012-a.html}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=WINNERS - NAMIBIA ANNUAL MUSIC AWARDS|url=http://www.nama.com.na/page/winners|work=web.archive.org|date=2013-04-27|accessdate=2023-02-26|archivedate=2013-04-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130427124501/http://www.nama.com.na/page/winners}}</ref>. == Jamii == Ifuatayo ni orodha kamili ya kategoria(Jamii) zinazopatikana katika Tuzo za Kila Mwaka za Muziki za Namibia * Bora kiafrikana * Bora Ma/gaisa * Bora Oviritje * Bora Shambo * Bora Soukous/Kwasa * Afro Pop (pamoja na disko la Township) * Ushirikiano Bora * Bora nyimbo za injili * Kwaito Bora * R&B Bora * Rap/Hip-Hop Bora * Bora Rock/Mbadala * Nyumba Bora * Reggae Bora * Best Kizomba * Ala Bora (pamoja na Jazz) * Acapella Bora * Msanii Mwenye Nidhamu Zaidi * Kundi Bora au Duo * Msaani Bora Mpya wa Mwaka * Wimbo Bora/ isiyo albamu * Mafaniko Bora ya Kimataifa == Marejeo == {{Reflist}} [[Jamii:Arusha Editathon Muziki]] [[Jamii:Mbegu za muziki wa Afrika]] [[Jamii:Tuzo za muziki wa Afrika]] [[Jamii:1lib1ref 2023]] qe3vgavhr7jb7opl1w4y8o7umlrxvfi 0 149960 1607627 1347577 2026-10-14T02:42:31Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607627 wikitext text/x-wiki [[Faili:2015-09-13 1.FFC Frankfurt vs 1.FFC Turbine Potsdam Marith Prießen 001.jpg|alt=Marith Prießen|thumb|Marith Prießen (2015)]] '''Marith Kristin Müller-Prießen''' (amezaliwa 17 December 1990) ni mwanasoka wa [[Ujerumani]]. Kwa sasa anachezea 1. FC Köln katika 2. Frauen-Bundesliga. == Tuzo == === FCR 2001 Duisburg === * [[Bundesliga]]: (3) 2006–07, 2007–08, 2009–10 * Kombe la German : Mshindi (2) 2008–09, 2009–10,(1) 2006–07 * Ligi ya Mabingwa ya Wanawake [[UEFA]]: Mshindi (1) 2008–09 * FIFA U-20 Kombe la Dunia: Mshindi (1) 2010 === 1. FFC Frankfurt === * Ligi ya Mabingwa ya Wanawake [[UEFA]]: Mshindi (1) 2014–15 [[Jamii:Waliozaliwa 1990]] [[Jamii:Wachezaji mpira wa kike]] [[Jamii:Wachezaji mpira wa Ujerumani]] d5s0icbkz62k52g5wadjf0p6db7f3wp 0 150033 1607960 1524061 2026-10-14T03:22:35Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607960 wikitext text/x-wiki '''Ramy Sabry''' (pia huandikwa '''Rami Sabry'''; alizaliwa [[15 Machi]], [[1978]]) ni [[mwimbaji]] na [[mwigizaji]] wa nchini [[Misri]]. <ref>{{Rejea tovuti|title=Listen: four new nasheeds to celebrate Ramadan|url=https://www.thenational.ae/arts-culture/music/listen-four-new-nasheeds-to-celebrate-ramadan-1.735611|work=The National|date=31 May 2018|publisher=The National|accessdate=23 October 2018}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|title=Ramy Sabry to perform in El Alamein City|url=http://www.egypttoday.com/Article/4/53925/Ramy-Sabry-to-perform-in-El-Alamein-City|work=Egypt Today|date=13 July 2018|publisher=Egypt Today|accessdate=23 October 2018}}</ref> == Kazi na Maisha ya binafsi == Baada ya kuhitimu kutoka [[chuo]] cha [[muziki]] nchini [[Misri]] tayari alikuwa ameanza kazi yake ya muziki kwa kuwatungia waimbaji wachache mashuhuri. Video tatu zilipigwa mbili kati yake ziliongozwa na Tarek Alarian na moja na Moussa Eissa. Baada ya [[albamu]] Iliyozinduliwa, Ramy Sabry aliendelea kushiriki katika matukio mengi ya muziki kama vile: tamasha za moja kwa moja (''live concerts''), prom za [[shule]] na [[sherehe]] za chuo kikuu. Hatimaye, Ramy alifanikiwa na sasa amekuwa mwimbaji maarufu nchini Misri. == Marejeo == {{Reflist}} {{mbegu-mwanamuziki}} [[Jamii:Arusha Editathon Muziki]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Waliozaliwa 1978]] [[Jamii:Waimbaji wa Misri]] mh0klbk24j8ahhx7lztvvxcbbbm4x8r 0 150059 1607994 1601294 2026-10-14T03:41:20Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607994 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist |Background=Kundi_or_bendi|Jina=Kleptomaniax|Miaka ya kazi=1999-2010|Asili yake=[[Nairobi]], [[Kenya]]|Wanachama wa sasa=Roba<br>Collo<br>[[Nyashinski]]}} '''Kleptomaniax''' ni [[kundi]] la [[Muziki wa hip hop|kurap]] kutoka [[Nairobi]], [[Kenya]]. Kundi hilo lina wanachama watatu: Roba (Robert Manyasa), Collo (Collins Majale) na Nyashinski (Nyamari Ongegu). ==Historia== Kleptomaniax ilianzishwa mwaka wa 1999, walipokuwa bado wanafunzi wa shule ya upili katika Shule ya Nairobi. Kundi hili lilijiunga na lebo ya [[Ogopa Deejays|Ogopa DJs]] na kutoa wimbo wao wa kwanza, "Freak It" mnamo [[2002]], ambao ulifuatiwa na "Maniax Anthem" na "Haree." <ref>Daily Nation, Lifestyle Magazine, June 1, 2003: [http://www.nationaudio.com/News/DailyNation/Supplements/lifestyle/01062003/story0106200312.htm Kleptomaniax, the trio behind the hit songs] {{Wayback|url=http://www.nationaudio.com/News/DailyNation/Supplements/lifestyle/01062003/story0106200312.htm |date=20250126054100 }}</ref> Mnamo [[2004]] kikundi kilitoa wimbo mwingine "Tuendelee", ambao umekua wimbo wao mkubwa hadi sasa. Wimbo huu uliandikwa kama jibu la " Diss track " na wanamuziki mbalimbali wa hip hop (ikiwa ni pamoja na Bamboo), ambao walikosoa mtindo wa muziki wa Kapuka unaofanywa na Kleptomaniax. <ref>The Standard, Pulse Magazine, April 25, 2005: Klepto’s beef with Pulse</ref> Albamu yao ya kwanza ya ''M4E'' (kifupi cha ''Maniax Forever'') ilitolewa mnamo [[2005]]. Baadae mwaka huo kundi lilipokea uteuzi wa Tuzo za Muziki za MTV Ulaya kwa kipengele cha Best African Act, lakini tuzo hiyo alishinda msanii kutoka Nigeria [[2Face Idibia]]. Mnamo [[2007]], Kleptomaniax walitembelea [[Marekani]]. <ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.sambazainc.com/Klepto.html|title=Sambaza Entertainment|publisher=Sambazainc.com|date=2007-02-24|accessdate=2012-05-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120217055706/http://www.sambazainc.com/Klepto.html|archivedate=2012-02-17}}</ref> Kundi hilo lilisimamiwa na [[Fakii Liwali]]. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mwanamuziki}} [[Jamii:Bendi za muziki wa Kenya]] [[Jamii:Arusha Editathon Muziki]] nzuej723qrrb0tyauolxwjdkk87vzmj 0 150127 1607853 1429179 2026-10-14T03:17:07Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607853 wikitext text/x-wiki [[Picha:Baaziz at a concert.jpg|thumb|Baaziz akiwa kwenye tamasha]] '''Baaziz''', [[jina]] la [[sanaa]] ''Abdelaziz Bekhti'', (alizaliwa [[1963]] huko [[Cherchell]], [[kaskazini]] mwa [[Algeria]]) ni [[mwimbaji]] na [[mtunzi]] wa [[nyimbo]] kutoka nchini [[Algeria]]<ref>{{Rejea tovuti| title = Les Enchanteurs ont accueilli Baaziz et sa valise de chansons engagées|url=http://www.echo62.com/actu.asp?id=2330&cat=culture|work=web.archive.org| date = 2011-07-10|accessdate=2023-02-26|archivedate=2011-07-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110710165913/http://www.echo62.com/actu.asp?id=2330&cat=culture}}</ref>. == Maisha ya awali == Ingawa anaishi [[Ufaransa]], Baaziz ni mmoja wa waimbaji na watunzi wa nyimbo mahiri zaidi wa nchini Algeria. Baaziz alivutia mashabiki kwa wimbo wake wa kwanza wa "ya Hasrah kikount Esseghir" (kwa [[Kiingereza]] Once upon a time I was a kid). Katika muda mwingi wa kazi yake alipigwa marufuku nyimbo zake kuchezwa kwenye [[redio]] na [[TV]] za [[Algeria]]. Hata hivyo, wimbo wake uliompa mafanikio zaidi ulikua "Algeria My Love," ulimsababisha kutambuliwa maalum kutoka kwa [[Rais]] Bouteflika. <ref>{{Rejea habari| title = L'indépendence de Baaziz|url=http://www.rfi.fr/musiquefr/articles/060/article_15046.asp|work=[[Radio France Internationale]]| date = 28 Juni 2004|accessdate=16 March 2010}}</ref> Na kukubalika na [[serikali]] ya Algeria, hata hivyo, kulidumu kwa muda mfupi. Uamuzi wake wa kuimba wimbo wa kuwashutumu majenerali wa Algeria, "Waili Waili," kwenye kipindi cha televisheni cha moja kwa moja licha ya onyo ulisababisha apigwe na kulaumiwa. <ref>{{Rejea kitabu|url=https://archive.org/details/algerie200920100000unse/page/131| title = Le Petit Futé Algérie|last=Martin|first=Marie-Hélène|publisher=Petit Futé|year=2008|isbn=978-2-7469-2196-2|page=[https://archive.org/details/algerie200920100000unse/page/131 131]}}</ref> == Kazi == [[Mwaka]] [[2008]] Baaziz alitangaza nia yake ya kugombea katika uchaguzi wa urais wa Algeria. <ref>{{Rejea habari| title = Baaziz candidat à la présidentielle?|url=http://www.jeuneafrique.com/Article/ARTJAJA_2500_p006-007.xml3/election-presidentielle-chanteur-candidature-baazizbaaziz-candidat-a-la-presidentielle.html|work=[[Jeune Afrique]]| date = 10 Desemba 2008|accessdate=16 March 2010}}</ref> Hata hivyo ugombea huo haukutimia na akatangaza kuwa hatamuunga mkono yeyote kati ya wagombea. <ref>{{Rejea habari| title = " Je ne soutiens aucun candidat à la présidentielle "|url=http://www.elwatan.com/Je-ne-soutiens-aucun-candidat-a-la|work=[[El Watan]]| date = 23 Machi 2009|accessdate=16 March 2010}}</ref> == Orodha ya kazi zake za muziki == * ''Chaâbi Rock'n Bled'' ([[2005]]) * ''Café de l'independance'' ([[2004]]) * ''Dorénavant'' ([[1999]]) * ''Coyotte'' * ''Ybip-Emmou'' * ''El-Rebelle'' * ''The Best'' == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu}} [[Jamii:Arusha Editathon Muziki]] [[Jamii:Mbegu za muziki wa Afrika]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Waliozaliwa 1963]] [[Jamii:1lib1ref 2023]] tc7r6ofqwsf9erf2uwvl3mctktbriv7 0 150141 1607703 1470072 2026-10-14T02:55:48Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607703 wikitext text/x-wiki '''Tuzo za 2019 MTV Europe Music''' (zijulikanazo kama [[MTV]] Europe Music Awards) ilifanyika katika Kituo cha Mkutano na Maonyesho cha FIBES huko [[Sevilla|Seville]], [[Hispania|Uhispania]], tarehe [[3]] [[Novemba]] [[2019]]. Mwenyeji wa sherehe hiyo alikuwa [[Becky G]]. Hii ilikuwa mara ya nne, na vile vile mwaka wa pili mfululizo, kwa [[Hispania|Uhispania]] kuandaa onyesho la [[tuzo]].<ref>{{cite news|url=https://www.imdb.com/title/tt11051550/fullcredits/?ref_=tt_ov_st_sm|title=MTV Europe Music Awards 2019|date=4 November 2019|publisher=[[IMDb]]|access-date=October 20, 2020}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/newsbeat-50285779|title=MTV EMAs 2019: BTS the big winners in Seville|date=4 November 2019|work=BBC News|access-date=4 November 2019}}</ref> [[Ariana Grande]] aliteuliwa kuwania tuzo saba, akifuatiwa na wanamuziki Billie Eilish, [[Lil Nas X]] na [[Shawn Mendes]], ambao kila mmoja waliteuliwa kwa mara sita. BTS alishinda tuzo tatu, na kuwa na tuzo nyingi zaidi zilizotolewa usiku huo, akifuatiwa na [[Taylor Swift]], [[Halsey na Eilish]], ambao kila mmoja alishinda [[tuzo]] mbili.<ref name="host">{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/music/latin/becky-g-host-2019-mtv-europe-music-awards-8532519/|title=Becky G to Host 2019 MTV Europe Music Awards|magazine=Billboard|date=9 October 2019|access-date=9 October 2019}}</ref><ref>{{cite news|author=Jesús Morillo|url=https://sevilla.abc.es/cultura/sevi-plaza-espana-acogera-concierto-figuras-internacionales-premios-sevilla-201909171223_noticia.html|title=La Plaza de España acogerá el gran concierto internacional de los premios MTV en Sevilla|newspaper=[[ABC (newspaper)|ABC]]|date=17 September 2019|language=es|access-date=17 September 2019}}</ref> Kwa ushirikiano na EMA, hafla inayoitwa Wiki ya Muziki ya [[MTV]] iliandaliwa, ambayo hufanyika kila tarehe [[31 Oktoba]] hadi [[2 Novemba]] katika maeneo tofauti kote jijini.Tamasha lake kuu lilifanyika katika Plaza de España mnamo [[2 Novemba]], iliyoongozwa na Green Day.<ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2019/03/mtv-emas-2019-seville-1202581840/|title=MTV's European Music Awards Head To Seville In Spain For 2019 Event|publisher=Deadline|date=March 25, 2019|access-date=March 25, 2019}}</ref><ref name="Variety">{{cite web|url=https://variety.com/2019/music/news/ariana-grande-billie-eilish-shawn-mendes-taylor-swift-mtv-ema-nominations-1203354459/|title=Ariana Grande Leads 2019 MTV EMA Nominations|date=1 October 2019|work=Variety|access-date=1 October 2019}}</ref> == Maonyesho == * [[Terry Crews]] — mtangazaji * [[Nicole Scherzinger]] — aliwasilisha Pop Bora * Afrojack na Georgina Rodríguez — aliwasilisha Ushirikiano Bora * Doutzen Kroes na Paz Vega — aliwasilisha Hip Hop Bora * Joan Smalls na Sway Calloway — aliwasilisha Rock Bora * Halsey — aliwasilisha Aikoni ya Rock * Abraham Mateo na Sofía Reyes — aliwasilisha Best New * Johnny Orlando na Leomie Anderson — aliwasilisha Video Bora == Marejeo == <references /> {{mbegu-muziki}} [[Jamii:Arusha Editathon Muziki]] [[Jamii:Tuzo]] [[Jamii:Muziki nchi kwa nchi]] q57ruj0tpi606yv0lyoqn3e3ec5jeng 0 150169 1607865 1514132 2026-10-14T03:17:44Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607865 wikitext text/x-wiki [[File:Hisham Abbas 2008-07-15 Cairo.jpg|Hisham_Abbas_2008-07-15_Cairo|thumb|Hisham Abbas]] '''Mohammad Hisham (Mohammad Abbas)''' (arabic; alizaliwa [[Septemba 13]], [[1963]]), anayejulikana kama '''Hisham Abbas''' [heˈʃæːm ʕæbˈbæːs], ni [[mwimbaji]] wa pop wa [[Wamisri|Misri]] anayejulikana zaidi kwa wimbo wake wa hit " Habibi Dah (Nari Narain) " na [[wimbo]] wake wa kidini " Asmaa Allah al-husna ". == Wasifu == '''Hisham Abbas''' alizaliwa huko [[Kairo|Cairo]], [[Misri]]. Alipata elimu yake ya msingi katika shule ya Dar El Tefl. Baadaye alijiunga na Chuo Kikuu cha Marekani huko [[Cairo]] na kuhitimu na shahada ya uhandisi wa mitambo. Kazi ya Abbas ilichanua baada ya kutoa nyimbo kadhaa. Alipata umaarufu mwanzoni mwa miaka ya [[1990]] kwa [[vibao]] vilivyofaulu kama vile "Wana Wana Wana", "Eineha El Sood", "Ta'ala", "Ya Leila", "Shoofi" na kibao chake kilichofaulu zaidi, " Habibi Dah (Nari Narain) " akishirikiana na mwimbaji wa Kihindi Jayashri. Kwa sasa ana [[Albamu]] 10 za studio kwa mkopo wake. Alipokea tuzo kadhaa, maarufu zaidi ikiwa ni Tuzo la Wimbo wa Kiarabu la Orbit mnamo 1997. <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.dailystaregypt.com/article.aspx?ArticleID=9047 |title=Daily Star Egypt |accessdate=2022-05-13 |archivedate=2012-02-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120225111220/http://www.dailystaregypt.com/article.aspx?ArticleID=9047 }}</ref> == Marejeo == {{reflist}} {{Mbegu-mwanamuziki}} [[Jamii:Arusha Editathon Muziki]] [[Jamii:Wanamuziki wa Misri]] 72zjdixwhoyieegldl2jcsuopn8p6bp 0 150341 1607824 1432296 2026-10-14T03:15:39Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607824 wikitext text/x-wiki [[Faili:Waraporn_Boonsing_2.jpg|right|thumb|180x180px|Waraporn Boonsing (2015)]] '''Waraporn Boonsing''' (alizaliwa [[16 Februari]] [[1990]]) ni mchezaji wa [[mpira wa miguu]] wa kimataifa wa kike wa [[Thailand]] ambaye anacheza kama [[golikipa]].<ref name="FIFA 2015">{{cite news|url=http://www.fifadata.com/document/FWWC/2015/pdf/FWWC_2015_SquadLists.pdf|title=List of Players – 2015 FIFA Women's World Cup|work=[[FIFA|Fédération Internationale de Football Association]]|accessdate=20 June 2015|archivedate=2016-04-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160410062327/http://www.fifadata.com/document/FWWC/2015/pdf/FWWC_2015_SquadLists.pdf}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/womensworldcup/players/player=262407/index.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611114254/http://www.fifa.com/womensworldcup/players/player=262407/index.html|url-status=dead|archive-date=June 11, 2015|title=Profile|publisher=FIFA.com|accessdate=20 June 2015|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304135801/http://www.fifa.com/womensworldcup/players/player=262407/index.html}}</ref> == Marejeo == {{reflist}} {{Mbegu-cheza-mpira}} [[Jamii:Waliozaliwa 1990]] [[Jamii:Wachezaji mpira wa kike]] [[Jamii:Wachezaji mpira wa Uthai]] c3z1cuovnyan4v3ettumcrj5ve5zuc2 0 150583 1607704 1462175 2026-10-14T02:55:51Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607704 wikitext text/x-wiki '''Kristo Numpuby''' ni [[Gitaa|mpiga gitaa]], mpiga bezi na mwimbaji aliyezaliwa [[Paris]] lakini alilelewa Eséka, [[Kamerun]] Kusini. Kristo huimba hasa katika [[lugha]] ya [[Kibasaa|Bassa]] na [[Kifaransa]] kwenye muziki wa Assiko mdundo wa kimapokeo wa misitu ya kusini mwa Kamerun, akitumia gitaa, visu, uma na vijiko, na chupa tupu kwa mpigo. Pia ametiwa moyo na mitindo mingine ya muziki ya Kameruni (Makossa, Bikutsi) na Jazz. <ref> {{cite journal |url=https://books.google.com/books?id=d1EEAQAAIAAJ&q=%22Kristo+Numpuby%22&dq=%22Kristo+Numpuby%22&cd=2 |title=Kristo Numpuby sur scène |page=38 |work=Autre Afrique|l'Autre Afrique |volume=96–104 |year=1999 |accessdate=10 March 2010 }} </ref> == Viungo vya nje == * [http://www.kristonumpuby.com Tovuti Rasmi] * [http://www.myspace.com/kristonumpuby Nafasi yangu] == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-mwanamuziki}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Arusha Editathon Muziki]] [[Jamii:Wanamuziki wa Kamerun]] 9fho0u9zovw68ecmocpfdon8vduurza 0 150596 1607605 1524109 2026-10-14T02:39:55Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607605 wikitext text/x-wiki '''Ratiba Hefny''' ([[2 Desemba]] [[1931]] – [[16 Septemba]] [[2013]]) alikuwa mwimbaji wa Kimisri na [[Opera|mwimbaji wa kimataifa wa Opera]] (Soprano) ambaye amefanya maonyesho zaidi ya 500 ya opera. <ref>{{Rejea tovuti|url=http://english.ahram.org.eg/NewsContent/5/33/81775/Arts--Culture/Music/Renowned-Egyptian-opera-singer-Ratiba-ElHefny-pass.aspx|title=Renowned Egyptian opera singer Ratiba El-Hefny passes away - Music - Arts & Culture - Ahram Online|publisher=English.ahram.org.eg|date=|accessdate=2013-09-18|archivedate=2013-09-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130918195030/http://english.ahram.org.eg/NewsContent/5/33/81775/Arts--Culture/Music/Renowned-Egyptian-opera-singer-Ratiba-ElHefny-pass.aspx}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|title=We remember Ratiba El-Hefny|url=https://www.albawaba.com/entertainment/ratiba-el-hefny-525361|work=Al Bawaba|accessdate=2023-02-26|language=en}}</ref>Alikuwa mkuu wa Taasisi ya Juu ya Muziki wa Kiarabu huko [[Kairo|Cairo]]. Alikua mkurugenzi wa Cairo Opera House mnamo 1988. == Tuzo na heshima == Tuzo ya Motisha ya Jimbo la [[Misri]] katika Sanaa, Utamaduni, mnamo [[2004]]. Tarehe [[2 Desemba]] [[2017]], Google ilionyesha Doodle katika nchi chache kwa Maadhimisho ya Miaka 86 tangu Kuzaliwa kwa Ratiba El-Hefny. <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.google.com/doodles/ratiba-el-hefnys-86th-birthday|title=Ratiba El-Hefny's 86th Birthday|work=www.google.com|accessdate=May 19, 2020}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.youtube.com/watch?v=DZwRSzlt2rs|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201121065050/https://www.youtube.com/watch?v=DZwRSzlt2rs|archivedate=2020-11-21|title=Ratiba El-Hefny Google Doodle|publisher=YouTube|accessdate=2020-05-19}}</ref> == Viungo vya nje == * Tovuti rasmi [http://www.cairoopera.org/ ya Cairo Opera House] * [http://english.ahram.org.eg/News/68393.aspx] {{Wayback|url=http://english.ahram.org.eg/News/68393.aspx |date=20140222173008 }} Kifungu kilichochapishwa katika Ahram Online na Al-Ahram Kila Wiki: Maisha na Nyakati za soprano ya Kiarabu: Ratiba El-Hefny na Mjane Merry. == Marejeo == {{reflist}} {{Mbegu-mwanamuziki}} [[Jamii:Arusha Editathon Muziki ]] [[Jamii:Waliofariki 2013]] [[Jamii:Waliozaliwa 1931]] [[Jamii:1lib1ref 2023]] 0vi49l0d43mflyyabfy8zdslvchkp9g 0 150621 1607972 1523697 2026-10-14T03:23:11Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607972 wikitext text/x-wiki '''Pine Creek Wilderness''' ni eneo la nyika lililotengwa na bunge mwaka [[1984]]<ref>{{Rejea tovuti|title=Pine Creek Wilderness|url=https://www.californiatrailmap.com/TrailFinder/Pine-Creek-Wilderness/|work=www.californiatrailmap.com|accessdate=2022-05-15|language=en-us}}</ref>. Linapatikana ndani ya jimbo la [[California|Kalifornia]] na linasimamiwa na mamlaka ya misitu ya [[Marekani]] kama sehemu ya msitu wa taifa wa Cleveland. Nyika hii ina ukubwa wa ekari 13,261 (sawa na kilometa za mraba 53.67) na mwinuko wa futi 2000 (mita 610) kutoka kusini na futi 4000 (mita 1200) kutoka kaskazini, unapatikana ndani ya jimbo la kalifonia na imepakana na nyika ya Hauser kusini mwake<ref>{{Rejea tovuti|title=Wilderness Connect|url=https://wilderness.net/visit-wilderness/default.php|work=wilderness.net|accessdate=2022-05-15|language=en}}</ref>. [[Uoto asilia|Uoto]] unaopatikana hapo ni kama chaparral (iliyotawalwa na chamise na scrub oak) pamoja na miti ya oak kwenye vijito vya chini<ref>Cleveland National Forest - Special Places (usda.gov)</ref>. Vibali vya nyika hii huitajika kwaajili ya matumizi ya [[mchana]] na pia [[usiku]] == Marejeo == [[Jamii:Wiki4HumanRights USW]] [[Jamii:Hifadhi ya mazingira]] lnxneehtyxb5xy574wh5c29dzejx4gm 0 150633 1607662 1512382 2026-10-14T02:46:38Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607662 wikitext text/x-wiki [[Faili:Foday Musa Suso.jpg|alt=Foday Musa Suso ndani ya 2017|thumb|Foday Musa Suso ndani ya 2017]] '''Foday Musa Suso''' ([[9 Desemba]] [[1953]] <ref name="LarkinGE">{{Rejea kitabu|title=[[Encyclopedia of Popular Music|The Guinness Encyclopedia of Popular Music]]|date=1992|publisher=[[Guinness Publishing]]|isbn=0-85112-939-0|editor-last=[[Colin Larkin (writer)|Colin Larkin]]|edition=First|page=2424}}</ref> - [[25 Mei]] [[2025]]) alikuwa [[mwanamuziki]] na [[mtunzi wa nyimbo]] wa nchini [[Gambia]]. [[Kabila]] lake ni [[Wamandinka|Mandinka]]. <ref name="LarkinGE" /> == Orodha ya kazi za muziki == * [[1970]] - Kora Music from Gambia (Folkways) * [[1979]] - Mandingo Griot Society: Mandingo Griot Society (Flying Fish) <ref name="DrakeDiscography">{{Rejea tovuti|url=http://restructures.net/Drake/Hamid_disco_home.htm|author=Guthartz, Jason|title=Hamid Drake Discography|work=Restructures.net|date=July 7, 2013|accessdate=September 25, 2017|archivedate=2022-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221203093409/http://restructures.net/Drake/Hamid_disco_home.htm}}</ref> * [[1982]] - Mandingo Griot Society: ''Mighty Rhythm'' (Flying Fish <ref name="DrakeDiscography" /> * [[1984]] - ''Hand Power'' (Flying Fish * [[1984]] - Mandingo Featuring Foday Musa Suso: Watto Sitta (Celluloid), produced by Bill Laswell <ref name="DrakeDiscography" /> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mwanamuziki}} [[Jamii:Waliozaliwa 1953]] [[Jamii:Waliofariki 2025]] [[Jamii:wanamuziki wa Gambia]] [[Jamii:Arusha Editathon Muziki]] c25cjc5dm0rm8p7ti58b3xddl2md8sn 0 150957 1607854 1599032 2026-10-14T03:17:10Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607854 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |jina = Fatima Jama Jibrell |majina mengine = Fadumo Jibriil |picha= Fatima Jibrell2.jpg |caption = |mahali pa kuzaliwa = [[Sanaag]], [[Somalia]] |tarehe ya kuzaliwa = 30 Disemba 1947 |kazi yake = [[Mwanaharakati wa mazingira]], [[mtengeneza filamu]] |mwenza = |watoto = watoto watano akiwemo [[Degan Ali]] | wavuti = }} '''Fatima Jibrell''' ([[Kisomali]]: Fadumo Jibriil‎ , Arabic; alizaliwa mnamo Disemba 30, [[1947]]) ni mwanaharakati wa mazingira wa Kisomali na Marekani. Alikuwa mwanzilishi mwenza na mkurugenzi mtendaji wa Horn of Africa Relief and Development Organization (sasa Adeso), mwanzilishi mwenza wa Sun Fire Cooking, na alikuwa muhimu katika kuundwa kwa Muungano wa Wanawake wa Amani. ==Wasifu== Jibrell alizaliwa mnamo Desemba 30, 1947, huko Sanaag, Somaliland katika familia ya kuhamahama.<ref name="Gilbert">Geoffrey Gilbert, ''World poverty'', (ABC-CLIO: 2004), p.111</ref><ref name=horngoldman>{{cite web|url=http://www.hornrelief.org/goldman-prize-2002.htm|title=Horn Relief:Goldman Prize|publisher=|access-date=31 May 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100712071037/http://www.hornrelief.org/goldman-prize-2002.htm|archive-date=12 July 2010|accessdate=2022-05-26|archivedate=2010-07-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100712071037/http://www.hornrelief.org/goldman-prize-2002.htm}}</ref>.Baba yake alikuwa mfanyabiashara wa baharini ambaye aliishi New York City. Akiwa mtoto huko Somalia, alisoma shule ya bweni ya Uingereza hadi umri wa miaka 16, alipoondoka nchini na kujiunga na babake nchini Marekani. Huko, Jibrell alihitimu kutoka Shule ya Upili ya Temple.<ref name=zooming>Dorothy Otieno [http://www.biyokulule.com/Charcoal%20trade.htm "Environmentalist Who Returned From USA to Salvage Forests"] {{Wayback|url=http://www.biyokulule.com/Charcoal%20trade.htm |date=20200918183153 }} ''East African Standard'' (June 26, 2002)</ref>. Mnamo 1969, alirudi Somaliland na kufanya kazi kwa serikali, ambapo aliolewa na mumewe, Abdurahman Mohamoud Ali, mwanadiplomasia. Wakati yeye na familia yake walipokuwa nchini Iraq, Jibrell alianza masomo ya shahada ya kwanza katika Chuo Kikuu cha Damascus kilichoko karibu na Syria. Mnamo 1981, mumewe alihamishiwa Merika, ambapo alimaliza Shahada yake ya Sanaa kwa Kiingereza. Hatimaye aliendelea na masomo ya Shahada ya Uzamili katika Kazi ya Jamii kutoka Chuo Kikuu cha Connecticut. Walipokuwa wakiishi Marekani, Jibrell na mumewe walilea mabinti watano, akiwemo Degan Ali.<ref>{{Rejea habari |author=The Editorial Board |date=2021-02-13 |title=Opinion {{!}} Foreign Aid Is Having a Reckoning |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2021/02/13/opinion/africa-foreign-aid-philanthropy.html |access-date=2022-03-26 |issn=0362-4331}}</ref>.Pia akawa raia wa Marekani. ==Utunzaji wa mazingira== Kwa kuchochewa na vita vya wenyewe kwa wenyewe nchini Somalia vilivyoanza mwaka wa 1991, Jibrell pamoja na mume wake na marafiki wa familia walianzisha shirika lisilo la kiserikali la Horn of Africa Relief and Development Organization, linalojulikana kwa pamoja kama Horn Relief, shirika lisilo la kiserikali (NGO).) ambapo aliwahi kuwa mkurugenzi mtendaji. Mnamo 2012, Horn Relief ilibadilisha jina lake kuwa Adeso.<ref name=hornwho>{{cite web |url=http://adesoafrica.org/about-us/history/ |title=History |author=Neo Creative |publisher= |access-date=31 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150503165832/http://adesoafrica.org/about-us/history/ |archive-date=3 May 2015 }}</ref>.Wakati Jibrell alistaafu kama mkurugenzi mtendaji mwaka 2006, anashikilia nafasi katika bodi ya wakurugenzi ya shirika na katika mipango yake ya Somalia. Adeso anaelezea dhamira yake kama kazi ya ngazi ya chini inayolenga kuinua jamii za wenyeji. Jibrell alihusika sana katika kuundwa kwa Muungano wa Wanawake wa Amani ili kuhimiza ushiriki zaidi wa wanawake katika siasa na masuala ya kijamii.<ref>Tekla Szymanski, [http://www.worldpress.org/Africa/597.cfm "Fatima Jibrell: Nursing Nature"], ''World Press Review'' (July 2002)</ref>.Pia alianzisha kampuni ya Sun Fire Cooking, ambayo inalenga kutambulisha jiko la sola nchini Somalia ili kupunguza utegemezi wa mkaa kama nishati. Mnamo mwaka wa 2008, Jibrell aliandika na kutayarisha kwa pamoja filamu fupi yenye jina Charcoal Traffic, ambayo inatumia hadithi ya kubuni kuelimisha umma kuhusu mgogoro wa mkaa. Filamu hiyo iliongozwa na mtengenezaji wa filamu Nathan Collett. Mnamo mwaka wa 2011, Jibrell pamoja na mwanadiplomasia mstaafu wa Australia James Lindsay pia walichapisha Peace and Milk: Scenes of Northern Somalia, kitabu cha picha kuhusu nchi ya kuhamahama na maisha ya Somalia. Kazi hiyo imepokea sifa za kimataifa kutoka kwa mashirika ya mazingira, ikiwa ni pamoja na Goldman Environmental Foundation na Resistants pour la Terre. ==Marejeo== {{BD|1947|}} [[Jamii:Wanaharakati wa Somalia]] [[Jamii:Wanaharakati wa Marekani]] [[Jamii:WikiForHumanRights 2022 Tanzania]] 3sw3nobt11jgg7y7rzlywm6q1zdsif8 0 151010 1607672 1513440 2026-10-14T02:47:48Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607672 wikitext text/x-wiki '''Harakati za uhifadhi''', pia hujulikana kama '''uhifadhi wa [[mazingira]]''', ni vuguvugu la kisiasa, kimazingira, na kijamii ambalo linalenga kusimamia na kulinda [[maliasili]], ikiwa ni pamoja na [[wanyama]] wa nchi kuvu na spishi za [[mimea]] na vile vile makazi yao kwa siku zijazo. [[Wahifadhi]] wanajali kuacha mazingira katika hali bora kuliko hali waliyoipata<ref>{{Rejea tovuti|last=Harding|first=Russ|title=Conservationist or Environmentalist?|url=http://www.mackinac.org/9852|url-status=live|access-date=2021-05-02|website=[[Mackinac Center for Public Policy]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20081203181206/http://www.mackinac.org/9852 |archive-date=2008-12-03 }}</ref>. Uhifadhi unaotegemea ushahidi unalenga kutumia [[ushahidi]] wa [[kisayansi]] wa hali ya juu ili kufanya juhudi za uhifadhi kuwa na ufanisi zaidi. ==Historia ya awali== Sylva, au Majadiliano ya [[Miti]] ya [[Misitu]] na Uenezi wa [[Mbao]] katika Enzi za Ukuu Wake, ukurasa wa kichwa cha toleo la kwanza (mnamo mwaka [[1664]]) Harakati za uhifadhi zinaweza kufuatiliwa nyuma hadi kwenye [[kazi]] ya John Evelyn Sylva, iliyowasilishwa kama karatasi kwa [[Jumuiya]] ya Kifalme mnamo mwaka [[1662]]. Kilichochapishwa kama [[kitabu]] miaka miwili baadaye, kilikuwa moja ya [[maandishi]] yenye ushawishi mkubwa zaidi juu ya misitu kuchapishwa.<ref>[[John Evelyn]], ''Sylva, Or A Discourse of Forest Trees ... with an Essay on the Life and Works of the Author by John Nisbet'', Fourth Edition (1706), reprinted London: Doubleday & Co., 1908, V1, p. lxv; online edn, March 2007 [http://www.gutenberg.org/files/20778/20778-h/20778-h.htm], accessed 29 Dec 2012. This source (John Nisbet) states: "There can be no doubt that John Evelyn, both during his own lifetime and throughout the two centuries which have elapsed since his death in 1706, has exerted more individual influence, through his charming ''Sylva'', ... than can be ascribed to any other individual." Nisbet adds that "Evelyn was by no means the first [author] who wrote on [forestry]. That honour belongs to Master [[Anthony Fitzherbert|Fitzherbert]], whose ''Boke of Husbandrie'' was published in 1534" (V1, p. lxvi).</ref> ==Marejeo== {{Reflist}} [[Jamii:WikiForHumanRights 2022 Tanzania]] [[Jamii:Ekolojia]] nduluzo0d9qr4htbw0o37pdrcy905n2 0 151067 1607911 1511428 2026-10-14T03:20:03Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607911 wikitext text/x-wiki '''Eileen Kampakuta Brown''' AM (amezaliwa [[1 Januari]] [[1938]]) ni mzee wa wakazi asili wa [[Australia]]. Alitunukiwa [[Tuzo]] ya [[Tuzo ya Mazingira ya Goldman|Mazingira ya Goldman]] mwaka 2003 pamoja na Eileen Wani Wingfield, kwa juhudi zao za kukomesha mipango ya kiserikali ya kutupa taka za nyuklia katika ardhi ya [[jangwa]] ya Australia Kusini, na kwa ulinzi wa ardhi na utamaduni wao. <ref name=":0">{{Rejea tovuti|url=https://www.theguardian.com/books/2005/mar/08/news3|title=Eileen Wani Wingfield and Eileen Kampakuta Brown (1930s-)|date=2005-03-08|work=The Guardian|language=en|accessdate=2018-03-20}}</ref> <ref>{{Rejea habari|url=https://www.goldmanprize.org/recipient/eileen-kampakuta-brown-eileen-wani-wingfield/|title=Goldman Environmental Foundation|language=en-US}}</ref> Brown, Wingfield na [[wanawake]] wengine wazee waliunda Baraza la Wanawake la Cooper Pedy (''Kupa Piti Kungka Tjuta)'' mwaka [[1995]]. <ref name=":02">{{Rejea tovuti|url=https://www.theguardian.com/books/2005/mar/08/news3|title=Eileen Wani Wingfield and Eileen Kampakuta Brown (1930s-)|date=2005-03-08|work=The Guardian|language=en|accessdate=2018-03-20}}</ref> Akiwa [[mtoto]] Brown mara nyingi alilazimika kujificha kutoka kwa maafisa wa serikali, ambao walikuwa na sera ya kuwaondoa watoto wa rangi mbili kutoka kwa familia zao na kuwapeleka kwenye taasisi. <ref name=":022">{{Rejea kitabu|title=Affect, emotion, and children's literature representation and socialisation in texts for children and young adults|isbn=9781138244672|editor-last=Kristine Moruzi|oclc=1015755274|editor-last2=Michelle J Smith|editor-last3=Elizabeth Bullen}}</ref> Mnamo 2000 yeye na Eileen Wani Wingfield walichapisha ''Down the Hole,'' kitabu cha watoto kulingana na uzoefu wao wa kujificha kutoka kwa mamlaka. <ref>{{Rejea kitabu|title=Down the hole, up the tree, across the sandhills-- : -- running from the state and Daisy Bates|last=Edna Tantjingu Williams|date=2000|publisher=Jukurrpa Books|isbn=1864650249|oclc=49345730}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{BD|1938|}} [[Jamii:WikiForHumanRights 2022 Tanzania]] [[Jamii:Wanaharakati wa Australia]] 3231k7217es5dzk9r5acu0dor5sayh4 0 151096 1607950 1567031 2026-10-14T03:22:05Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607950 wikitext text/x-wiki '''Enrique Leff''' (alizaliwa [[Meksiko]], [[1946]]) ni mwanauchumi wa Mexico, ambaye anajifafanua leo kama [[Sosholojia|mwanasosholojia]] wa mazingira na [[mwanamazingira]]. Ameandika vitabu 25 na makala 180 kuhusu ikolojia ya kisiasa, sosholojia ya [[mazingira]], uchumi wa mazingira, epistemolojia ya mazingira na elimu ya mazingira. Anachukuliwa kuwa mmoja wa wanafikra muhimu wa mazingira katika [[Amerika ya Kusini]]. == Historia == Baada ya [[shahada]] ya [[uhandisi]] wa [[kemikali]] kutoka UNAM (Universidad Nacional Autónoma de México) mwaka wa [[1968]]. Leff alihitimu na Mzunguko wa Udaktari wa Troisième katika uchumi wa maendeleo kutoka École Pratique des Hautes Études, [[Paris]], mnamo [[1975]]. Leff alihadhiri katika UNAM (Universidad Nacional Autónoma de México) kwa muda wote kuanzia [[1973]]-[[1986]] kabla ya kuwa mratibu wa Mtandao wa Mafunzo ya Mazingira kwa Amerika ya Kusini na Karibiani ([[1986]]-[[2008]]) na mratibu wa ofisi ya [[Jiji]] la Mexico ya Ofisi ya Kanda ya Kilatini. Amerika na Karibiani [[Mradi wa Umoja wa Mataifa Kuhusu Mazingira|za Mpango wa Mazingira wa Umoja wa Mataifa]] ([[2007]]-2008). Mnamo 2008 alirejea kama profesa wa ikolojia ya kisiasa na siasa za [[mazingira]] katika UNAM. Yeye pia ni [[mtafiti]] mkuu katika Taasisi ya Utafiti wa Kijamii (Instituto de Investigaciones Sociales) katika [[chuo kikuu]] hicho. Leff anafanya kazi katika [[Kihispania]], [[Kireno]], [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]]. Mbali na kazi ya kitaaluma yeye ni [[mwimbaji]] aliyekamilika, Lieder na bolero. <ref>{{Rejea tovuti|url=http://sustainablemusic.blogspot.com.au/2012/06/sustainability-unbound-5-political.html|title=Sustainable Music: Sustainability Unbound (5): Political Ecology|first=Jeff Todd|author=Titon|date=23 June 2012|publisher=}}</ref> Ana [[Shahada]] ya [[Uzamili]] katika Sauti kutoka [[Shule]] ya [[Muziki]] ya Manhattan ([[1983]]). <ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.musica.unam.mx/index.php?option=com_content&view=article&id=522:recital-de-enrique-leff-y-tonatiuh-de-la-sierra-en-el-ciclo-de-ma-de-cra&Itemid=180|title=INICIO|first=DAR -|author=LabCitrico|publisher=}}</ref> == Michango ya wasomi == Leff anafanya kazi katika nyanja za kitaaluma za epistemolojia, uchumi wa mazingira, sosholojia ya mazingira, ikolojia ya kisiasa na elimu ya mazingira. <ref>http://www.cep.unt.edu/papers/leff-eng.pdf {{Wayback|url=http://www.cep.unt.edu/papers/leff-eng.pdf |date=20220211191654 }} {{Bare URL PDF|date=March 2022}}</ref> Anajulikana zaidi kwa kusema kuwa matatizo ya kimazingira yanatokana na msukosuko wa njia za [[ustaarabu]] wa [[Magharibi]] kujua, kuelewa na kubadilisha [[ulimwengu]] (Eschenhagen [[2012]]). Hii hufunika njia zingine halali za kufikiria na kutenda [[ulimwenguni]], ambazo ni aina za 'maendeleo ya mazingira' na busara ya mazingira. Kazi yake kwa kiasi kikubwa ni ya kinadharia lakini vitabu vyake vikuu vinataja mifano chanya ya mazoea ya ethnobotanic ya tamaduni za Prehispanic katika Amerika ya Kusini, mazoea endelevu ya kilimo katika mifumo ikolojia ya kitropiki, n.k. <ref>https://www.youtube.com/watch?v=bxCGZhGUEbk TED talk, 2010</ref> == Utambuzi == * Chuo cha Sayansi cha Mexico == Machapisho muhimu == * Leff E. 2012. [http://iseethics.files.wordpress.com/2011/03/saps-no-09.pdf Mawazo ya mazingira ya Amerika Kusini: urithi wa maarifa kwa uendelevu] . ''[[Maadili ya Mazingira (jarida)|Maadili ya Mazingira]]'' 34:4. * Leff E. 2010. ''Imaginarios Sociales y Sustentabilidad'', Cultura y Representaciones Sociales Editora, No. 9. * Leff E. 2009. ''Ecologia, Capital na Cultura: a Territorialização da Raciolidade Ambiental'', Petrópolis, Brasil: Vozes Editora. * Leff E. 2006. ''Aventuras de la epistemología ambintal.'' ''De la articulación de las ciencias al diálogo de saberes''. México: Wahariri wa Siglo XXI. * Leff E. 2004. ''Racionalidad ambintal.'' ''La apropiación social de la naturaleza''. México: Wahariri wa Siglo XXI. * Leff E. (coord.) 2002. ''[http://www.pnuma.org/educamb/documentos/PDF/PAL5.pdf Ética, vida, sustentabilidad] {{Wayback|url=http://www.pnuma.org/educamb/documentos/PDF/PAL5.pdf |date=20211201131808 }}''. Serie Pensamiento Ambiental Latinoamericano No. 5. Mexico: PNUMA. * Leff, E. Escurra, E., Pisanty, I. na Romero Lankao, P. (Wahariri) 2002. [http://atencionprimaria.wordpress.com/2008/02/19/pnuma-biblioteca-virtual/ La transición hacia el desarrollo sustentable.] [http://atencionprimaria.wordpress.com/2008/02/19/pnuma-biblioteca-virtual/ Mtazamo wa Amerika Latina na el Caribe] . México: SEMARNAT-INE-UAM-PNUMA (toleo la pili). * Leff, E. & M. Bastida 2001. ''[http://www.pnuma.org/educamb/documentos/PDF/SFD2.pdf Comercio, medio ambiente y desarrollo endelevu: Perspectivas de América Latina y el Caribe] {{Wayback|url=http://www.pnuma.org/educamb/documentos/PDF/SFD2.pdf |date=20211201132830 }}''. Mexico: UNEP/ETU. * Leff E. 2001. ''Epistemologia ambintal''. São Paulo: Cortez Editora. * Leff, E. (mh.). 2001. [http://www.pnuma.org/educamb/documentos/PDF/SFD1.pdf ''Justicia ambintal: Construcción y defensa de los nuevos derechos ambientales culturees y colectivos en América Latina''] {{Wayback|url=http://www.pnuma.org/educamb/documentos/PDF/SFD1.pdf |date=20211201130120 }} . Mexico: UNEP. * Leff, E. (mh.) 2000/2003. ''[https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=EL0c087NugYC&oi=fnd&pg=PA1&dq=leff,+enrique&ots=kyEAXN8m3G&sig=pdIFA-6huZcHTeAwcnr0v-g4jGo#v=onepage&q=leff%2C%20enrique&f=false La complejidad ambintal]''. Mexico: Siglo XXI. * Leff, E. 2000. Mapinduzi ya kisayansi-teknolojia, nguvu za asili, na nadharia ya Marx ya thamani. ''Ubepari, Asili, Ujamaa'' 11(4): 109-129. * Leff, E. 1999. Juu ya ugawaji wa kijamii wa asili. ''Ubepari, Asili, Ujamaa'' 10(3): 89-104. * Leff, E. 1998. Murray Bookchin na mwisho wa uasili wa lahaja. ''Ubepari, Asili, Ujamaa'' 9(4):67-93. * Leff, E. 1998/2002. ''Saber ambintal.'' ''Racionalidad, sustentabilidad, complejidad, poder''. México: Wahariri wa Siglo XXI. * Leff, E. 1995. ''Uzalishaji wa kijani.'' ''Kuelekea mantiki ya mazingira''. New York: Machapisho ya Guilford. * Leff, E. 1994. ''Ciencias sociales y formación ambintal''. Barcelona: GEDISA. * Leff, E. 1994. ''Ikolojia y mji mkuu.'' ''Raciolidad ambintal, democracia participativa y desarrollo sustentable''. Mexico: Siglo XXI. * Leff, E. 1993. Umaksi na swali la kimazingira: kutoka kwa nadharia muhimu ya uzalishaji hadi mantiki ya kimazingira kwa maendeleo endelevu. ''Ubepari, Asili, Ujamaa'' 4(1):44-66. * Leff, E. & J. Carabias (wahariri) 1993. ''Cultura y Manejo Sustentable de los Recursos Naturales''. 2 juzuu. México: CIICH-UNAM/Miguel Ángel Porrúa. * Leff, E. 1990. ''Medio ambinte y desarrollo huko Mexico.'' ''Meksiko: CIIH-UNAM/Miguel Ángel Porrúa. <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.ceiich.unam.mx/0/51LibFic.php?tblLibros_id=231 |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2022-05-30 |archivedate=2016-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304070228/http://www.ceiich.unam.mx/0/51LibFic.php?tblLibros_id=231 }}</ref>''. México: CIIH-UNAM/Miguel Ángel Porrúa. * Leff, E. 1986. Tija ya kiikolojia: msingi wa dhana kwa usimamizi jumuishi wa maliasili. ''Habari za sayansi ya jamii'' 25(3): 681-702. * Leff, E. 1986. ''Ikolojia na Mji mkuu: Hacia una Perspectiva Ambiental del Desarrollo''. Mexico: UNAM. * Leff, E. (Mh.). 1986. ''Los problemas del conocimiento y la perspectiva ambiental del desarrollo''. México: Wahariri wa Siglo XXI. * Leff, E. (Mh.). 1981. ''Biosociologia y Articulacion de las Ciencias''. Mexico: UNAM. * Leff, E. (Mh.). 1980. ''Teoría del Valor''. Mexico: UNAM. == Marejeo == [[Jamii:WikiForHumanRights 2022 Tanzania]] [[Jamii:wanaharakati wa Meksiko]] {{BD|1946|}} gbf8kzlrys0rmqdk7n2uomre3ey83yz 0 151121 1607933 1599022 2026-10-14T03:21:11Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607933 wikitext text/x-wiki '''David Allen Gaines''' ([[30 Desemba]] [[1947]] – [[11 Januari]] [[1988]]) alikuwa [[mwanamazingira]] wa [[Marekani]] na mwanzilishi wa Kamati ya Ziwa la Mono. <ref name="MongilloBooth2001">{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=n42Rf_ibaMcC&pg=PA104|title=Environmental Activists|last=Mono Lake Committee|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2001|isbn=978-0-313-30884-0|editor-last=John F. Mongillo|pages=104–106|chapter=David Gaines (1947–1988)|editor-last2=Bibi Booth}}</ref>&nbsp;Kamati ya Ziwa la Mono (pamoja na Jumuiya ya Audubon) ilianzisha kesi mahakamani dhidi ya Idara ya Maji na Nguvu ya Los Angeles ili kupunguza au kusimamisha mitiririko ya maji iliyokuwa ikipunguza Ziwa la Mono, Mbinu ya Gaines katika kesi hiyo ilikuwa kufanya kazi na upinzani badala ya kuwachafua. Yeye na mke wake, Sally Gaines, walianza kamati hiyo mwaka 1978. Walihitaji usaidizi kutoka kwa wanafunzi wa [[Chuo Kikuu cha Stanford]], UC Davis, UC Santa Cruz, na Chuo cha Earlham. Kulingana na utafiti katika Bonde la Mono, aliandika sura katika kitabu ''California Riparian Systems''; <ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=UhjbO_CC_VoC|title=California Riparian Systems: Ecology, Conservation, and Productive Management|last=Stine|first=Scott|last2=Gaines|first2=David|last3=Vorster|first3=Peter|date=1984|publisher=University of California Press|isbn=9780520050358|editor-last=Warner|editor-first=Richard E.|pages=528–533|language=en|chapter=Destruction of Riparian Systems Due to Water Development in the Mono Lake|editor-last2=Hendrix|editor-first2=Kathleen M.|chapter-url=https://books.google.com/books?id=UhjbO_CC_VoC&pg=PA528}}</ref> hii ilisaidia kuleta usikivu wa [[kisayansi]] kwa masuala katika Ziwa la Mono. Kama timu shirikishi, Kamati ya Ziwa la Mono ilichukua msimamo dhidi ya LADWP. Alifariki mnamo [[Januari 11]], [[1988]] katika [[ajali]] ya [[gari]] iliyosababishwa na [[dhoruba]] ya [[upepo]] na [[theluji]]. <ref>{{Rejea tovuti|author=Stammer|first=Larrry B.|title=Obituaries: Crash on Sierra Highway Kills Mono Lake Activist|url=http://articles.latimes.com/1988-01-12/news/mn-35137_1_mono-lake-committee|work=Los Angeles Times|accessdate=23 May 2017|date=12 January 1988}}</ref> Sally na watoto wake wawili, Vireo na Sage, walinusurika kwenye ajali hiyo. == Marejeo == {{Reflist}} [[Jamii:WikiForHumanRights 2022 Tanzania]] [[Jamii:wanaharakati wa Marekani]] [[Jamii:Waliozaliwa 1947]] [[Jamii:Waliofariki 1988]] 7clu3o0uajm16ueysxm2c2pr7k972bs 0 151137 1607825 1520041 2026-10-14T03:15:42Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607825 wikitext text/x-wiki '''Matthias Gross''' (alizaliwa [[1969]]) ni [[mwanasosholojia]] wa Ujerumani na msomi wa masomo ya sayansi. Kwa sasa ni Profesa Kamili wa [[Sosholojia]] ya Mazingira katika [[Chuo Kikuu]] cha Jena, <ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.soziologie.uni-jena.de/en/Departments/Environmental+Sociology+.html|title=Chair of Environmental Sociology - FSU Jena|accessdate=8 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180927145440/http://www.soziologie.uni-jena.de/en/Departments/Environmental+Sociology+.html|archivedate=27 September 2018}}</ref> na kwa miadi ya pamoja, katika Kituo cha Helmholtz cha Utafiti wa Mazingira - UFZ huko [[Leipzig]], [[Ujerumani]]. Gross alipokea PhD katika sosholojia kutoka Chuo Kikuu cha Bielefeld mnamo [[2001]]. Kati ya [[2002]] na [[2005]] aliongoza kikundi cha [[utafiti]] "Majaribio ya Ulimwengu Halisi" katika Taasisi ya Mafunzo ya Sayansi na Teknolojia katika Chuo Kikuu cha Bielefeld <ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.uni-bielefeld.de/%28en%29/iwt/|title=Website of Bielefeld's IWT|accessdate=2 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181207045535/http://www.uni-bielefeld.de/(en)/iwt/|archivedate=7 December 2018}}</ref> na kutoka 2005 hadi 2013 alikuwa mwanasayansi mkuu wa utafiti katika Kituo cha Helmholtz huko Leipzig. Alishikilia nyadhifa za utafiti na kutembelea uprofesa katika Chuo Kikuu cha Wisconsin, Madison, Chuo Kikuu cha Loyola Chicago, na Chuo Kikuu cha Martin Luther cha Halle, Ujerumani. Yeye ni mhariri mwenza wa jarida la taaluma mbalimbali ''Nature + Culture''. <ref>{{Rejea tovuti|url=http://journals.berghahnbooks.com/nc/|title=''Nature and Culture'', Journal Website|accessdate=2 October 2013}}</ref> Kati ya 2006 na 2018 alikuwa mwenyekiti wa Sehemu ya Jumuiya ya Kijamii ya Ujerumani juu ya sosholojia ya Mazingira na kutoka 2011 hadi 2019 alikuwa mwenyekiti wa Mtandao wa Utafiti wa Jumuiya ya Sosholojia ya Ulaya juu ya Mazingira na Jamii. Mnamo 2013 ameshinda Tuzo ya Sage ya Ubunifu na Ubora kutoka kwa Jumuiya ya Kisosholojia ya Uingereza kwa karatasi yake juu ya Georg Simmel na kutojua <ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.britsoc.co.uk/publications/SAGEPrizeArchive.aspx|title=The British Sociological Association's Sage Prize Page (Archives)|accessdate=11 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141021043812/http://www.britsoc.co.uk/publications/SAGEPrizeArchive.aspx|archivedate=21 October 2014}}</ref> na katika 2018 Tuzo la Frederick H. Buttel la Jumuiya ya Kimataifa ya Kisosholojia (ISA) <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.isa-sociology.org/en/research-networks/research-committees/rc24-environment-and-society/rc24-frederick-h-buttel-international-award/|title=Frederick H. Buttel International Award for Distinguished Scholarship in Environmental Sociology|accessdate=6 December 2018}}.</ref> == Marejeo == [[Jamii:WikiForHumanRights 2022 Tanzania]] [[Jamii:Elimu jamii]] 3a8a1hldd9dv1q6dhyui4gg06y2569o 0 151157 1607957 1600302 2026-10-14T03:22:26Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607957 wikitext text/x-wiki '''Regina Paz "Gina" La'o Lopez''' (27 Desemba [[1953]] - 19 Agosti [[2019]]) alikuwa [[mwanamazingira]] na mfadhili wa Ufilipino ambaye aliwahi kuwa [[Katibu]] wa Idara ya Mazingira na Maliasili ya [[Ufilipino]] (DENR) katika ''muda wa tangazo'' chini ya Rais [[Rodrigo Duterte]]. <ref>{{Rejea habari}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|url=https://themochapost.com/2017/05/03/ca-plenary-rejects-gina-lopez-appointment-environment-secretary/|title=CA Plenary Rejects Gina Lopez' Appointment as Environment Secretary|work=Themochapost.com|accessdate=May 3, 2017|archivedate=2017-05-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170503224913/https://themochapost.com/2017/05/03/ca-plenary-rejects-gina-lopez-appointment-environment-secretary/}}</ref> Hapo awali alikuwa Mwenyekiti wa Tume ya Kurekebisha Mto Pasig chini ya tawala mbili mfululizo. Lopez pia alikuwa mmishonari wa yoga na mwanzilishi wa uwajibikaji wa kijamii wa shirika. <ref name="abs2">{{Rejea tovuti|url=https://www.abs-cbn.com/newsroom/news-releases/2019/8/19/statement-of-abs-cbn-on-the-passing-of-gina-lopez?lang=en|title=Statement of ABS-CBN on the passing of Gina Lopez|publisher=[[ABS-CBN News]]|date=19 August 2019|accessdate=19 August 2019}}</ref> == Maisha ya awali == [[Faili:Gina Lopez - 2017 (cropped).jpg|thumb|Gina Lopez]] Gina alikuwa binti wa Mwenyekiti wa ABS-CBN Emeritus Eugenio Lopez, Mdogo wa Iloilo na Conchita La'o wa [[Manila]]. Alikuwa na kaka sita na dada Eugenio Lopez III. Lopez alikwenda Chuo cha Assumption na Chuo cha Newton cha Moyo Mtakatifu huko [[Boston, Massachusetts|Boston]] (ambacho baadaye kilijumuishwa katika Chuo cha Boston). Ingawa hakupata digrii ya bachelor, alikuwa na digrii ya uzamili katika Usimamizi wa Maendeleo kutoka Taasisi ya Usimamizi ya Asia. Alikuwa na wana wawili, Roberto na Benjamin. <ref name="abs22">{{Rejea tovuti|url=https://www.abs-cbn.com/newsroom/news-releases/2019/8/19/statement-of-abs-cbn-on-the-passing-of-gina-lopez?lang=en|title=Statement of ABS-CBN on the passing of Gina Lopez|publisher=[[ABS-CBN News]]|date=19 August 2019|accessdate=19 August 2019}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{mbegu-mtu}} {{BD|1953|2019}} [[Jamii:WikiForHumanRights 2022 Tanzania]] [[Jamii:Wanaharakati wa Ufilipino]] r4kd9pli7v5hj7gj1ypjs93b66sk7wq 0 151234 1608014 1601185 2026-10-14T03:42:23Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1608014 wikitext text/x-wiki '''Louis Wirth''' ([[28 Agosti]] [[1897]] - [[3 Mei]] [[1952]]) alikuwa [[sosholojia|mwanasosholojia]] wa [[Marekani]] na mwanachama wa shule ya [[Chicago]] ya sosholojia. Masilahi yake yalijumuisha maisha ya jiji, tabia ya kikundi cha wachache, na vyombo vya habari, na anatambuliwa kama mmoja wa wanasosholojia wakuu wa mijini. Alikuwa rais wa kwanza wa Jumuiya ya Kimataifa ya [[Sosholojia]] (1949-1952) <ref name="presidents">{{Rejea tovuti|url=http://www.isa-sociology.org/about/presidents/|title=ISA Presidents|publisher=International Sociological Association|accessdate=2012-07-25}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.isa-sociology.org//en/about-isa/history-of-isa/isa-past-presidents/list-of-presidents/louis-wirth|title=Louis Wirth|work=www.isa-sociology.org|language=en|accessdate=2019-10-01}}</ref> na raisi wa 37 wa Jumuiya ya Kijamii ya [[Marekani]] (1947). <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.asanet.org/about-asa/asa-story/asa-history/past-asa-officers/presidents|title=Presidents|date=2009-05-28|work=American Sociological Association|language=en|accessdate=2019-10-01}}</ref> == Maisha == Louis Wirth alizaliwa katika kijiji kidogo cha Gemünden huko Hunsrück, Ujerumani. Alikuwa mmoja wa watoto saba waliozaliwa na Rosalie Lorig (1868-1948, kutoka Butzweiler/ Eifel) na Joseph Wirth. Gemünden alikuwa jamii ya wachungaji, na Joseph Wirth alijipatia riziki akiwa mfanyabiashara wa mifugo. Familia ilikuwa ya Kiyahudi na wazazi wake wote walikuwa watendaji wa kidini. Louis aliondoka Gemünden na kuishi na dada yake mkubwa katika nyumba ya mjomba wake huko [[Omaha, Nebraska]] mnamo 1911. Mara tu baada ya kuwasili Merika, Louis alikutana na kuoa Mary Bolton. <ref>[https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.WIRTHMB Biographical note in the Guide to the Mary Bolton Wirth Papers, University of Chicago]</ref> Wenzi hao walikuwa na binti wawili, Elizabeth (Marvick) na Alice (Grey). == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mwanasayansi}} {{BD|1897|1952}} [[Jamii:WikiForHumanRights 2022 Tanzania]] [[Jamii:wanasayansi wa Marekani]] 450kwpjag8aa8z2dy2jjmdt2oce1t5h 0 151746 1607775 1251658 2026-10-14T02:59:32Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607775 wikitext text/x-wiki [[Buhen]] ([[Kigiriki cha Kale|Kigiriki]]: Βοὥν Bohón)<ref>https://archive.org/details/egyptianhierogly02budguoft</ref> yalikua ni makazi ya kale ya [[Misri]] yaliokuepo kwenye ukingo wa Magharibi wa [[Mto Nile]] chini (Kaskazini mwa) Maporomoko makubwa ya pili ya maji katika eneo ambalo sasa ni Jimbo la Kaskazini, [[Sudan]]. Kwa sasa imezama katika [[Ziwa la Nasser|Ziwa Nasser]], [[Sudan]].  Kwenye ukingo wa Mashariki, ng'ambo ya mto, kulikuwa na makazi mengine ya kale, ambapo mji wa [[Wadi Halfa]] upo sasa. Kutajwa kwa mwanzo zaidi kwa [[Buhen]] kunatokana na stelae kwa utawala wa Senusret I.<ref>https://books.google.co.tz/books?id=Ow0TAAAAYAAJ&q=buhen&pg=PP9&redir_esc=y</ref>  [[Buhen]] pia ni makazi ya mwanzo ya [[Wamisri]] kujulikana katika ardhi ya [[Nubia]] <ref>https://www.jstor.org/stable/3821897?origin=crossref</ref> == Picha == <gallery> Faili:Buhen Temple (8625532719).jpg|thumb|Hekalu la Horus la Buhen katika Makumbusho ya Taifa ya Sudan Faili:Buhen3.jpg|thumb|Mwonekano wa ngome kutoka kaskazini Faili:Buhen.jpg|thumb|Buhen Faili:Ancient egyptian border marker (around 1860BC).jpg|thumb|Alama ya mpaka wa zamani wa Misri (miaka ya 1860KK) Faili:Porte-fortifiée-nubie.jpg Faili:Buhen - Fortress in the Middle and the New Kingdom( about 1200 B.C.).jpg|thumb|Buhen - Ngome ya Kati na Ufalme Mpya ( miaka ya 1200 K.K.). Faili:Fortress of the Middle Kingdom, reconstructed under the New Kingdom ( about 1200 B.C.).jpg|thumb|Ngome ya Ufalme wa Kati, iliyojengwa upya chini ya Ufalme Mpya (takriban 1200 K.K.) </gallery> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu}} [[Jamii:Africa Wiki Challenge Arusha 2022]] [[Jamii:Utalii wa Misri]] 9od1d03in21fmjqj5edwcozl2kkge2i 0 151823 1607915 1229447 2026-10-14T03:20:15Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607915 wikitext text/x-wiki [[Faili:Canal of the Pharaohs Map-en.svg|thumb|Mfereji wa Mafarao, uliofuata Wadi Tumilat]] '''Wadi Tumilat''' Bonde la mto mkavu (wadi) upande wa mashariki wa [[Delta ya Nile]]. Katika [[Historia ya awali|historia]], ulikuwa usambazaji wa [[Nile|Mto Nile]]. Unaanzia karibu na mji wa kisasa wa Zagazig na mji wa kale wa Bubastis na kwenda mashariki hadi eneo la [[Ismaïlia]] ya kisasa. Katika nyakati za kale, ulikuwa ateri kuu ya mawasiliano kwa biashara ya msafara kati ya [[Misri]] na pointi za mashariki. Mfereji wa Mafarao ulijengwa hapo. Bado maji kidogo hutiririka kando ya mto. <ref>[http://geocurrents.info/geonotes/egypts-storied-wadi-tumilat Egypt’s Storied Wadi Tumilat] GeoCurrents website</ref> Mfereji wa sasa wa Maji Matamu pia unatiririka kando ya mto. Jina la Kiarabu "Wadi Tumilat" linaaminika kuonyesha uwepo katika eneo hilo, katika nyakati za kale, la hekalu muhimu la mungu Atum (''Pr-itm ya'' Misri ya Kale, 'Nyumba ya Atum', ilibadilishwa baada ya muda kuwa 'Tumilat', na vile vile kwenye ' Pithom '). == Marejeo == {{Mbegu}} [[Jamii:Africa Wiki Challenge Arusha 2022]] [[Jamii:Utalii wa Misri]] 86jidz7k0sf9nwh8w7zjfumge2l9yy2 0 151827 1608004 1251621 2026-10-14T03:41:51Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1608004 wikitext text/x-wiki '''ʻArish''' au '''el-ʻArīsh''' (Arabic ''al-ʿArīš'' Egyptian Arabic pronunciation: [elʕæˈɾiːʃ], Coptic ''Hrinokorura'') ndio [[mji mkuu]] na jiji kubwa zaidi (lenye wakazi 164,830 as of 2012) ya Jimbo la [[Mkoa wa Sinai Kaskazini|Sinai Kaskazini]] la Misri, pamoja na jiji kubwa zaidi kwenye Peninsula yote ya [[Rasi ya Sinai|Sinai]], iliyo kwenye pwani ya [[Bahari ya Mediteranea|Mediterania]] {{Convert|344|km|mi|sp=us}} kaskazini mashariki mwa [[Kairo|Cairo]]. Inapakana na Ukanda wa Gaza na Israel. `Arīsh inatofautishwa na maji yake ya buluu safi, miti ya mitende iliyoenea yenye matunda kwenye ufuo wake, na mchanga wake mweupe laini. Ina marina, na hoteli nyingi za kifahari. Jiji pia lina baadhi ya vitivo vya Chuo Kikuu cha Suez Canal. `Arīsh iko kando ya wadi kubwa, Wadi al-ʻArīsh, ambayo hupokea maji ya mafuriko kutoka sehemu kubwa ya kaskazini na katikati mwa Sinai. Mlinzi wa Azzaraniq uko upande wa mashariki wa `Arīsh. <ref><span class="plainlinks">[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/34362/Al-Arish Arish]</span>. Britannica.com</ref> == Picha == <gallery> Faili:ElArish.jpg|alt=Muonekano Arish, 1916|thumb|Muonekano Arish, 1916 Faili:North Sinai Flag (Old).svg|alt=Bendera|thumb|bendera Faili:Emblem North Sinai Governorate.jpg|alt=Alama ya muhuri|thumb|Alama ya muhuri Faili:13pdr6cwtAAgunsElArishWWI.jpeg|thumb|Kambi ya Australian Light Horse kando ya bahari huko ʻArīsh, 1915–18 Faili:Staff of von Kressenstein at El Arish, 1916.JPG|thumb|Wafanyakazi wa Friedrich Freiherr Kress von Kressenstein wakiwa el-ʻArīsh, 1916 Faili:El Arish airfield.jpg|thumb|Uwanja wa ndege wa El-ʻArīsh, Vita vya Pili vya Dunia. Faili:شاطئ مدينة العريش.jpg </gallery> == Marejeo == {{Reflist}} {{mbegu}} [[Jamii:Africa Wiki Challenge Arusha 2022]] [[Jamii:Utalii wa Misri]] dbz9lxb3x4rysjttyf3fznf39v95ib3 0 151873 1607887 1271441 2026-10-14T03:18:50Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607887 wikitext text/x-wiki [[Faili:Santa Maria - Costa da Fragata, Kite Surfer 02.JPG|alt=picha ya Mwonekano wa pwani ya frigata|thumb|Mwonekano wa pwani ya frigata]] '''Ponta da Fragata''' (kwa [[Kireno]] maana yake "ncha ya frigate ") ni nchi kavu kwenye pwani ya mashariki ya kisiwa cha [[Sal (Cabo Verde)|Sal]], [[Cabo Verde|Cape Verde]]. Iko kwenye mwisho wa kusini wa mlima wa Serra Negra, 6&nbsp;km kaskazini mashariki mwa mji wa [[Santa Maria (Kabo Verde)|Santa Maria]]. Upande wa kusini mwa nyanda za juu kuna '''Costa da Fragata''', ufuo wa mchanga wenye urefu wa kilomita 4.7 ambao ni hifadhi ya asili iliyolindwa, muhimu kama eneo la kuweka viota kwa kasa wa baharini. <ref>[http://www.areasprotegidas.gov.cv/images/RESERVAS%20NATURAIS_pdf.pdf Reservas Naturais], Áreas protegidas Cabo Verde</ref> Hifadhi ya asili inashughulikia {{Convert|3.46|km2|abbr=on}} ya ardhi na {{Convert|23.47|km2|abbr=on}} ya bahari. <ref name="resol">[http://extwprlegs1.fao.org/docs/pdf/cvi154186.pdf Resolução nº 36/2016] {{Wayback|url=http://extwprlegs1.fao.org/docs/pdf/cvi154186.pdf |date=20210118230515 }}, Estratégia e Plano Nacional de Negócios das Áreas Protegidas</ref> == Marejeo == {{Reflist}} [[Jamii:Africa Wiki Challenge Arusha 2022]] [[Jamii:Utalii wa Afrika]] [[Jamii:Utalii]] ttzwnayacdbn7j86dxl56bf9mlwrat2 0 151876 1607727 1289202 2026-10-14T02:57:02Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607727 wikitext text/x-wiki [[Faili:Cape Verde location map.svg|alt=Praia das Gatas iko nchini Cape Verde|thumb|[[Praia das Gatas]] iko nchini Cape Verde]] '''Praia das Gatas''' (kwa [[Kireno]] maana yake "pwani ya paka") ni ufuo wa mchanga katika sehemu ya kaskazini-mashariki ya [[kisiwa]] cha [[Boa Vista (Cabo Verde)|Boa Vista]] huko [[Cabo Verde|Cape Verde]]. Kijiji cha karibu ni Fundo das Figueiras, 5&nbsp;km kuelekea kusini magharibi. Inaunda sehemu ya Hifadhi ya [[Mazingira]] ya Kaskazini (''Parque Natural do Norte''). <ref name="munic">[http://www.municipiodaboavista.com/boavista-capoverde/wp-content/uploads/2013/07/Espa%C3%A7os-protegidos-da-Boa-Vista.pdf Protected areas in the island of Boa Vista] {{Wayback|url=http://www.municipiodaboavista.com/boavista-capoverde/wp-content/uploads/2013/07/Espa%C3%A7os-protegidos-da-Boa-Vista.pdf |date=20200919215330 }} - Manispaa ya Boa Vista, Machi 2013</ref> Kisiwa kidogo cha Ilhéu dos Pássaros kiko kando ya pwani kwenye Praia das Gatas. == Marejeo == {{Reflist}} [[Jamii:Utalii wa Afrika]] [[Jamii:Utalii]] [[Jamii:Africa Wiki Challenge Arusha 2022]] pwpx94v50e5gurbl2kox9qj2ghn32f0 0 151882 1607939 1229588 2026-10-14T03:21:31Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607939 wikitext text/x-wiki [[Faili:Sal cape verde punta pedra - panoramio - brunobarbato.jpg|thumb]] '''Ponta Preta''' (kwa [[Kireno]] maana yake "ncha nyeusi") ni [[Headland|nchi]] ya kusini-magharibi ya kisiwa cha [[Sal (Cabo Verde)|Sal]] huko [[Cabo Verde|Cape Verde]]. Ni takriban kilomita 2 magharibi mwa mji wa [[Santa Maria (Kabo Verde)|Santa Maria]] na takriban kilomita 2 kutoka Ponta do Sinó, sehemu ya kusini kabisa ya [[kisiwa]] hicho. Iko ndani ya hifadhi ya [[mazingira]] ya ''Ponta do Sinó'', kwenye ukingo wa eneo la maendeleo ya [[utalii]]. <ref>[http://www.areasprotegidas.gov.cv/images/RESERVAS%20NATURAIS_pdf.pdf Reservas Naturais], Áreas protegidas Cabo Verde</ref> == Marejeo == {{Reflist}} [[Jamii:Africa Wiki Challenge Arusha 2022]] [[Jamii:Utalii wa Afrika]] [[Jamii:Utalii]] aqepsuznft66l2kfjpwng8dryoq075r 0 151936 1607776 1289205 2026-10-14T02:59:35Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607776 wikitext text/x-wiki [[Faili:Praia de Santa Mónica.JPG|alt=Picha ya Pwani ya Praia de Santa Mónica|thumb|Picha ya Pwani ya Praia de Santa Mónica]] '''Praia de Santa Mónica''' (kwa [[Kireno]] maana yake "pwani ya [[Monika|Mtakatifu Monica]] ") ni ufuo wa mchanga katika sehemu ya kusini-magharibi ya kisiwa cha [[Boa Vista (Cabo Verde)|Boa Vista]] huko [[Cabo Verde|Cape Verde]]. <ref>Cape Verde Islands pocket guide, Emma Gregg, ''Berlitz'' 2009</ref> Kijiji cha karibu ni Povoação Velha, kilomita 5 kaskazini. Pwani iko karibu na eneo la hifadhi ya ''Morro de Areia Nature Reserve'', ambayo ni muhimu kwa ndege na turtles endemic. <ref name="munic">[http://www.municipiodaboavista.com/boavista-capoverde/wp-content/uploads/2013/07/Espa%C3%A7os-protegidos-da-Boa-Vista.pdf Protected areas in the island of Boa Vista] {{Wayback|url=http://www.municipiodaboavista.com/boavista-capoverde/wp-content/uploads/2013/07/Espa%C3%A7os-protegidos-da-Boa-Vista.pdf |date=20200919215330 }} - Manispaa ya Boa Vista, Machi [[2013]]</ref> Praia de Santa Mónica ni sehemu ya eneo la maendeeo ya [[utalii]]. <ref name="munic" /> == Marejeo == [[Jamii:Utalii wa Afrika]] [[Jamii:Utalii]] [[Jamii:Africa Wiki Challenge Arusha 2022]] 2327ih3l4ka0hb418k3w12fha7het7y 0 152041 1607826 1517256 2026-10-14T03:15:45Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607826 wikitext text/x-wiki [[Faili:Kita herb bread.jpg|alt=Picha ya Mkate wa Kitcha|thumb|Picha ya Mkate wa Kitcha]] '''Kitcha''' ni [[mkate]] mwembamba kiasi usiotiwa chachu, ni [[chakula]] cha [[asili]] cha [[Ethiopia]] na Eritrea.Hutengenezwa kwa unga wa ngano, maji na chumvi<ref>{{Rejea kitabu|url=http://archive.org/details/lifeinabyssinia02parkgoog|title=Life in Abyssinia: Being notes collected during three years' residence and travels in that ...|last=Mansfield Parkyns|date=1853|publisher=Frank Cass|others=Oxford University|language=English}}</ref>.Hupikwa kwenye sufuria ya moto na huakikisha mkate umeungua kwa kila upande. Kitcha huchukua sura ya sufuria ambayo imepikwa(kama vile Pancake, lakini hazina uhusiano wowote).Huliwa mara nyingi na chakula kinachoitwa kitcha fit-fit. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu}} [[Jamii:Chakula]] [[Jamii:Chakula cha Kiafrika]] [[Jamii:Africa Wiki Challenge Arusha 2022]] lyvnrd7asyptbj5ukhfpfzy4wl8noul 0 152062 1607904 1520244 2026-10-14T03:19:42Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607904 wikitext text/x-wiki [[Faili:Banga-rice.jpg|alt=Chakula cha Banga|thumb|Chakula cha Banga]] '''Mchele wa Banga''' ni chakula cha kitamaduni kilichoandaliwa kwa matunda ya mawese kama vile supu ya njugu. <ref>{{Rejea tovuti|title=How To Prepare Banga Rice|url=https://www.whatsdalatest.com/how-to-prepare-banga-rice/|work=Whatsdalatest|language=en-US|accessdate=2021-04-12}}</ref> <ref>{{Rejea habari|title=How To Make Banga Rice|url=https://guardian.ng/life/food/how-to-make-banga-rice/|accessdate=2022-06-12|archivedate=2021-06-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210625011454/https://guardian.ng/life/food/how-to-make-banga-rice/}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|first=Sissie|authorlink=Sisi Yemmie|date=February 4, 2020|title=How to Cook Banga Rice|url=https://www.youtube.com/watch?v=nmZ1TVhFQJo|work=[[YouTube]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200204183155/https://www.youtube.com/watch?v=nmZ1TVhFQJo|archivedate=2020-02-04}}</ref> Mlo huo ni wa kawaida miongoni mwa Waurhobo wa kusini mwa [[Nigeria]]. Banga ni juisi inayotolewa kutoka kwa mitende. Unaitwa wali wa Banga baada ya juisi inayotolewa kutoka kwa mawese kupikwa kwa wali mweupe uliochemshwa. Waurhobo <ref>{{Rejea tovuti|title=How to make Urhobo Banga rice bang|url=https://www.pulse.ng/lifestyle/food-travel/how-to-make-urhobo-banga-rice-bang/z3phdtj|work=Pulse Nigeria|language=en-US|accessdate=2021-04-12}}</ref> hawaongezi viungo maalum kama; Taiko, Benetientien, na Rogoje kwa wali wa Banga <ref>{{Rejea tovuti|title=Banga Soup (Ofe Akwu)|url=https://www.allnigerianrecipes.com/rice/banga-rice/|work=All Nigerian Recipes|language=en-US|accessdate=2021-04-12}}</ref> wanapotayarisha sahani kama wanavyofanya wakati wa kuandaa Supu ya Banga. == Viambato == * [[Mchele]] * Tunda la mawese * Vijiungo vya mchuzi * [[Chumvi (kemia)|Chumvi]] * Kamba wadogo waliokaushwa * Pilipili mbichi * Vitunguu == Marejeo == <references /> [[Jamii:Chakula cha Kiafrika]] [[Jamii:Utamaduni wa Nigeria]] n1n7le2p2llrysguzbuq5wrfj745mxn 0 152182 1607808 1375651 2026-10-14T03:14:49Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607808 wikitext text/x-wiki '''Margi Maalum''' ni vyakula vya asili vya [[Nigeria|Kinijeria kwa watu]] wa Margi wa eneo la kaskazini-mashariki mwa [[Nigeria]]. Kwa kawaida hutengenezwa kwa [[samaki]] kutoka [[Ziwa Chad]], [[Chikola (Bahi)|chika]], [[mchicha]], [[Nyanya chungu|nyanya]] (na wakati mwingine pia mboga nyinginezo kama vile dọc mùng), na [[Maharagwe|chipukizi za maharagwe]], katika mchuzi wenye ladha ya tamarind. hupambwa na (saumu)vitunguu vya harufu nzuri pamoja na mimea mingine, kulingana na aina maalum ya mapishi maalum ya margi. Inaweza kuliwa peke yake au kwa viazi vikuu kupondwa, tuwo, wali mweupe n.k.<ref>"Margi Special"</ref><ref>https://cookpad.com/uk/recipes/6941929-margi-special</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{mbegu}} [[Jamii:Africa Wiki Challenge Arusha 2022]] hwzcs8210s9jn8iohvm9wp0aiuhu5ao 0 152281 1607606 1528517 2026-10-14T02:40:02Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607606 wikitext text/x-wiki [[Faili:Aeroport-4-de-Fevereiro-Chegadas LWS1962.JPG|thumb|'''Uwanja wa Ndege wa Kimataifa wa Quatro de Fevereiro''']] '''Uwanja wa Ndege wa Kimataifa wa Quatro de Fevereiro''' ({{Lang-pt|Aeroporto Internacional 4 de Fevereiro}}), ni uwanja wa ndege mkuu wa kimataifa wa [[Angola]]. upo katika sehemu ya kusini ya [[mji]] mkuu [[Luanda]], uliyopo katika [[Luanda (mkoa)|Mkoa wa Luanda]]. ''Quatro de Fevereiro'' inamaanisha tarehe 4 Februari, ambayo ni sikukuu muhimu ya kitaifa nchini [[Angola]], kuashiria kuanza kwa mapambano ya silaha dhidi ya utawala wa kikoloni wa [[Ureno]] tarehe [[4 Februari]] [[1961]]. Mnamo [[2009]], takriban [[abiria]] milioni 1.8 walihesabiwa. <ref>[http://www.macauhub.com.mo/en/2010/11/30/over-2-million-passengers-processed-at-luanda-airport-angola-in-first-half/ Macauhub: Over 2 million passengers processed at Luanda Airport Angola in first half of 2010] 30 November 2009</ref> == Historia == Ujenzi wa uwanja wa ndege ulianza mnamo [[1951]], ili kutumikia [[mji mkuu]] wa Jimbo la Ng'ambo la Ureno la Angola. ulizinduliwa mwaka wa [[1954]], na Rais wa Ureno Craveiro Lopes, ambapo kwa heshima yake, uwanja wa ndege uliitwa ''Aeroporto Presidente Craveiro Lopes'' (Uwanja wa ndege wa Rais Craveiro Lopes). Mnamo [[Agosti]], [[Septemba]], na [[Oktoba]] [[1975]] uwanja wa ndege uliwakaribisha makumi kwa maelfu ya Waangola wengi wakiwa Wareno weupe waliokuwa wakikimbilia Lisbon (wakati ''wa Operesheni ya Daraja la Anga'') ambapo waliweka kambi wakati wakingojea safari za ndege za uokoaji wakati wa wiki kabla ya Uhuru wa Angola. <ref>{{Rejea habari|url=https://www.economist.com/node/12079340|date=16 August 1975|title=Flight from Angola}}</ref> <ref>{{Rejea habari|url=https://www.nytimes.com/1975/09/10/archives/more-planes-and-troops-sought-for-angola-airlift.html|date=10 September 1975|title=More Planes and Troops Sought for Angola Airlift}}</ref> Kufuatia uhuru wa Angola kutoka kwa Ureno (mnamo Novemba [[1975]]), uwanja wa ndege ulipewa jina ''Aeroporto Quatro de Fevereiro Internacional'' (Uwanja wa Ndege wa Kimataifa Februari nne) ili kuadhimisha matukio yaliyoongoza kwa uhuru wa serikali. == Marejeo == {{Reflist}} {{mbegu}} [[Jamii:Africa Wiki Challenge Arusha 2022]] [[Jamii:Utalii]] [[Jamii:Utalii wa Afrika]] 1720t8jkbxavfnhvm9bgi1kyiqdjv6n 0 152394 1607866 1514055 2026-10-14T03:17:47Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607866 wikitext text/x-wiki '''Zombitse-Vohibasia''' ni [[mbuga]] ya wanyama katika eneo la [[Atsimo-Andrefana]] kusini-magharibi mwa [[Madagaska]]. Ni 147km kaskazini-mashariki mwa mji wa [[Toliara]]<ref name="travel">{{Rejea tovuti|title=Zombitse and Vohibasia National Park|url=http://www.travelmadagascar.org/PARKS/Zombitse-Vohibasia-National-Park.html|work=Travel Madagascar|accessdate=7 November 2016}}</ref> Hifadhi hii ina eneo la hekari 36,308 kwenye maeneo matatu; msitu wa Zombitse (hekari 89,720) na maeneo ya Isoky Vohimena (hekari 3,293) na Vohibasia (hekari 16,170). <ref name="archive">{{Rejea tovuti|title=Zombitse Vohibasia|url=http://www.parcs-madagascar.com/fiche-aire-protegee_en.php?Ap=30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120612164157/http://www.parcs-madagascar.com/fiche-aire-protegee_en.php?Ap=30|archivedate=12 June 2012|work=Parc Madagascar|accessdate=7 November 2016}}</ref> Watu wa Bara na watu wa Mahafaly ndio makabila makuu katika eneo hilo. <ref name="travel" /> == Marejeo == {{reflist}} {{Mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Africa Wiki Challenge Arusha 2022]] [[Jamii:Hifadhi za Taifa za Madagaska]] 4yt6aa6m5xs5n61kpwx3nul0ihimz23 0 152464 1607809 1514020 2026-10-14T03:14:52Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607809 wikitext text/x-wiki [[Faili:Kissama 003.JPG|alt=Picha ya Hifadhi ya Taifa ya Kissama|thumb|Picha ya Hifadhi ya Taifa ya Kissama]] '''Hifadhi ya Taifa ya Quiçama''', pia inajulikana kama ''Hifadhi ya Taifa ya Kissama'' ([[Kireno]] : Parque Nacional do Quiçama au Parque Nacional da Quissama), ni mbuga ya [[taifa]] iliyoko [[kaskazini]] [[magharibi]] mwa [[Angola]]. Ndiyo mbuga pekee ya taifa inayofanya kazi nchini Angola, huku nyingine zikiwa katika hali mbaya kutokana na [[Vita ya wenyewe kwa wenyewe|vita vya wenyewe kwa wenyewe]] vya Angola. == Jiografia == Hifadhi hiyo imepakana na km 120 upande wa [[magharibi]] wa [[pwani]] ya [[Atlantiki|Bahari ya Atlantiki]]. [[Kwanza (mto)|Mto Cuanza]] unaunda mpaka wa [[kaskazini]], wakati Mto Longa unaunda mpaka wa [[kusini]]. <ref>{{Rejea tovuti|title=Kissama National Park {{!}} Alliance of National Parks|url=https://national-parks.org/angola/kissama|accessdate=2021-06-28|work=national-parks.org|language=en}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Africa Wiki Challenge Arusha 2022]] [[Jamii:Utalii]] [[Jamii:Utalii wa Afrika]] [[Jamii:Utalii nchi kwa nchi]] [[Jamii:Bengo]] [[Jamii:IUCN Jamii II]] 8polxeheqdy1un6plno3j7hxdsqiqw4 0 152496 1607934 1601044 2026-10-14T03:21:14Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607934 wikitext text/x-wiki [[Faili:Parc_national_d'Awash-Ethiopie-Oryx_(1).jpg|thumb| Orix katika Hifadhi ya Taifa]] '''Hifadhi ya Taifa ya Awash,''' ni mbuga ya taifa nchini [[Ethiopia]]. Ipo katika upande wa [[kusini]] wa [[Mkoa wa Afar|Mkoa wa]] [[Jimbo la Afar|Afar]] na kona ya [[kaskazini]]-[[mashariki]] ya kanda ya Shewa Mashariki ya [[Jimbo la Oromia|Oromia]], mbuga hii iko [[kilomita]] 225 mashariki mwa [[Addis Ababa]] (na kilomita chache magharibi mwa Awash), na mpaka wake wa kusini kando ya [[Mto Awash]], na ina eneo la [[kilomita za mraba]] 850 za mapori ya [[Muwati|mshita]] na nyika. == Wanyama == [[Wanyamapori]] katika mbuga hii ni pamoja na [[Kiboko (mnyama)|kiboko]], [[Mamba (mnyama)|mamba]] wa Nile, [[fisi]], [[simba]], [[duma]], [[chui]],swala wa Soemmerring, [[nguruwe]] wa Defassa, [[Punda milia|pundamilia]], dik-diks za chumvi, kududuli wa Swaynes, kudunguru wa Swaynes, nguruwe wa kawaida wa Swaynes topa, korongo wa kawaida na wadudu wa jangwani. Nyani wa mizeituni, nyani guereza, [[Mbwa-mwitu wa Afrika|mbwa mwitu wa Kiafrika]], nyani aina ya [[Ngedere wa Bale|vervet]], na nyani hamadryas wapo, pamoja na zaidi ya aina 453 za [[ndege]] wa [[asili]] kama vile [[mbuni]], [[Tumbusi|tai]] [[Tai|na tai]] [[Hondohondo|.]] <ref>C. Michael Hogan. 2009</ref> <ref>A Glimpse at Biodiversity Hotspots of Ethiopia (PDF). Ethiopian Wildlife & Natural History Society. p. 45-46. Archived from the original (PDF) on 2012-04-16.</ref> <ref>Seware, Belay. (2015). AWASH NATIONAL PARK: ITS DEGRADATION STATUS AND PROTECTION MEASURES. PJ PALGO JOURNAL OF AGRICULTURE. 2. 57 – 66. </ref> Wanyama kama [[Ndovu|tembo]], [[Kifaru|vifaru]] na [[Nyati wa Afrika|nyati wa Cape]] walikuwepo hapa lakini waliishiwa muda wake kwa sababu ya uwindaji. == Viungo vya nje == * World Database on Protected Areas – Awash National Park * [https://web.archive.org/web/20140428011010/http://www.ewca.gov.et/en/awash_national_park Former official site] * [http://www.ethiopiatravel.com/Awash_national_park.htm Description of the National Park and its animals] {{Wayback|url=http://www.ethiopiatravel.com/Awash_national_park.htm |date=20200224212022 }} * Philip Briggs. 2002. ''Ethiopia: Mwongozo wa Kusafiri wa Bradt'', toleo la 3 (Chalfont St Peters: Bradt), uk.&nbsp;335f * C. Michael Hogan. 2009. [https://web.archive.org/web/20101209234758/http://globaltwitcher.auderis.se/artspec_information.asp?thingid=35993 ''Mbwa wa Uwindaji Aliyechorwa: Lycaon pictus'', GlobalTwitcher.com, ed.] [https://web.archive.org/web/20101209234758/http://globaltwitcher.auderis.se/artspec_information.asp?thingid=35993 N. Stromberg] == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Africa Wiki Challenge Arusha 2022]] [[Jamii:Utalii]] [[Jamii:Utalii wa Afrika]] [[Jamii:Utalii nchi kwa nchi]] [[Jamii:IUCN Jamii II]] bbogwrhay2jdja307o1ggs4s9ajs8sf 0 152568 1607912 1513915 2026-10-14T03:20:06Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607912 wikitext text/x-wiki '''Hifadhi ya Taifa ya Chimanimani''' ([[Kireno]] : Parque Nacional de Chimanimani) ni [[eneo]] lililohifadhiwa katika [[Mkoa wa Manica]] nchini [[Msumbiji]]. Iko katika Milima ya Chimanimani kwenye mpaka na [[Zimbabwe]]. Pamoja na Mbuga ya taifa ya Chimanimani ya Zimbabwe inaunda Mbuga ya Chimanimani Transfrontier. <ref name="bri">{{Rejea kitabu|title=Mozambique|url=https://archive.org/details/mozambiquebradtt0000brig_p5a4|last=Briggs|first=Philip|date=2014|publisher=Bradt Travel Guides|isbn=1841624969|pages=[https://archive.org/details/mozambiquebradtt0000brig_p5a4/page/221 221]-222}}</ref> Iliteuliwa kuwa hifadhi mnamo [[2003]]. Mnamo [[2020]] iliteuliwa kuwa hifadhi ya [[taifa]]. == Jiografia == Hifadhi hii ina eneo la [[kilomita za mraba]] 656. Inalinda sehemu ya Msumbiji ya Milima ya Chimanimani, ikijumuisha Monte Binga (m 2436), kilele cha juu kabisa cha Msumbiji. Hifadhi hii ina eneo kubwa la buffa (1723 km2), <ref>Hudson, A., Milliken, W., Timberlake, J. et al. Natural Plant Resources for Sustainable Development: Insights from Community Use in the Chimanimani Trans-Frontier Conservation Area, Mozambique. Hum Ecol 48, 55–67 (2020). </ref> ambalo linaenea hadi maeneo ya mwinuko wa chini kuelekea kusini, mashariki, na kaskazini, na inajumuisha hifadhi za misitu za Moribane, Mpunga, Maronga, na Zomba. Misitu ya hifadhi ya Moribane, Mpunga, na Maronga ilianzishwa mwaka [[1953]]. <ref>Ghiurghi, Andrea & Dondeyne, S. & Bannerman, J. (2010). Chimanimani national reserve: management plan. 10.13140/2.1.1734.6240.</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Africa Wiki Challenge Arusha 2022]] [[Jamii:Utalii wa Afrika]] [[Jamii:IUCN Jamii II]] c48t6f7ropixe7ibzy8tdtgo1k4yfim 0 152590 1607607 1599738 2026-10-14T02:40:09Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607607 wikitext text/x-wiki '''Hifadhi ya Taifa ya Liwonde''', pia inajulikana kama "Hifadhi ya Wanyamapori ya Liwonde", <ref name="Moving2">{{cite news|last1=Morlin-Yron|first1=Sophie|title=Malawi is moving 500 elephants across the country|url=http://www.cnn.com/2016/07/20/africa/malawi-relocation-of-elephants/index.html|accessdate=30 August 2017|publisher=[[CNN]]|date=21 July 2016}}</ref> ni mbuga ya [[taifa]] iliyopo [[kusini]] mwa [[Malawi]], karibu na mpaka wa [[Msumbiji]]. Hifadhi hiyo ilianzishwa mwaka [[1973]], na imekuwa ikisimamiwa na [[shirika]] lisilo la faida la uhifadhi wa ''African Parks'' tangu [[Agosti]] [[2015]]. African Parks ilijenga uzio wa umeme kuzunguka eneo la hifadhi hiyo ili kusaidia kupunguza migogoro kati ya binadamu na [[wanyamapori]]. <ref>{{Rejea tovuti|title=Liwonde|url=https://www.africanparks.org/the-parks/liwonde|accessdate=2021-12-08|work=www.africanparks.org|language=en}}</ref> == Maelezo na jiografia == Hifadhi ya Ktaifa ya Liwonde iko katika [[Kanda ya Kusini, Malawi|Mkoa wa Kusini,]][[Malawi]], <ref >{{Rejea habari|title=Cheetahs Back from the Brink in Malawi|url=https://www.voanews.com/a/cheetahs-are-back-from-the-brink-in-malawi/3892401.html|accessdate=24 August 2017|publisher=[[Voice of America]]|date=8 June 2017}}</ref> kusini mwa [[Nyasa (ziwa)|Ziwa Malawi]], <ref >{{Rejea habari|title=A new safari nation is born|url=http://www.scotsman.com/lifestyle/travel/a-new-safari-nation-is-born-1-718522|accessdate=28 August 2017|publisher=[[Johnston Press]]|date=29 June 2005}}</ref> karibu na mpaka wa [[Msumbiji]]. Kwa sehemu kubwa iko ndani ya [[Wilaya ya Machinga|Wilaya ya]] [[Wilaya ya Machinga|Machinga]], lakini pia iko katika [[Wilaya ya Mangochi]]. [[Wilaya ya Balaka]] na iko kando ya mpaka wake wa [[magharibi]]. <ref name="Snyman2013">Snyman, Susan. "Household spending patterns and flow of ecotourism income into communities around Liwonde National Park, Malawi." Development Southern Africa 30, no. 4-5 (2013): 640–658.</ref> Hifadhi hiyo ina ukubwa wa [[kilomita za mraba]] 548 <ref name="Biodiversity">{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=QGyrXpCbTX4C&pg=PA132|title=Biodiversity in Sub-Saharan Africa and Its Islands: Conservation, Management, and Sustainable Use|date=1990|publisher=[[International Union for Conservation of Nature]]|isbn=9782831700212|page=132|access-date=18 September 2017}}</ref> <ref name="East">{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=CcNel7LRwG8C&pg=PA26|title=Antelopes: Southern and South-Central Africa|last=East|first=Rod|date=1989|publisher=International Union for Conservation of Nature|isbn=9782880329709|pages=20–26|access-date=30 August 2017}}</ref> ya misitu na [[Savana|savanna]] kavu. A km 30 sehemu ya [[Shire (mto)|Mto Shire]] hupitia mbuga hiyo ikijumuisha sehemu ya mwambao wa [[Ziwa Malombe]], km 20 kusini mwa [[Nyasa (ziwa)|Ziwa Malawi]]. Hifadhi hiyo iliongezwa mwaka [[1977]] kwenye ukingo wa [[kaskazini]] wa hifadhi ambayo inaiunganisha na Hifadhi ya Msitu wa Mangochi. <ref >{{Rejea habari|url=http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/IBAs/AfricaCntryPDFs/Malawi.pdf|title=Malawi. Important Bird Areas in Africa and Associated Islands|publisher=Pisces Publications and BirdLife International, Newbury & Cambridge|date=2001}}</ref> Hifadhi ya Taifa ya Liwonde, na Hifadhi ya Misitu ya Mangochi zinapakana na hifadhi hiyo, inasimamiwa na Hifadhi za Afrika kwa kushirikiana na jamii za wenyeji zinazowakilishwa na [[Jumuiya]] ya Uhifadhi wa Hifadhi ya Taifa ya Liwonde (USACOL) na Kamati za [[Maliasili]] za Vijiji 31 zinazozunguka Liwonde. <ref name="Strengthening">{{Rejea habari|title=Institutional Strengthening of the Upper Shire Association for the Conservation of Liwonde National Park (USACOL)|url=https://www.highbeam.com/doc/1G1-397216481.html|accessdate=30 August 2017|work=[[Mena Report]]|date=13 January 2015|publisher=[[Al Bawaba]]|archivedate=2017-11-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171107055118/https://www.highbeam.com/doc/1G1-397216481.html}}</ref> Liwonde ina [[kilomita]] 129 za mzunguko, ambao haukuwa na uzio hadi [[shirika]] lisilo la faida la ''African Parks'' lilithibitisha mipango ya kujenga mpaka wenye uzio kamili mwaka [[2015]], <ref >{{Rejea habari|title=Animals kill seven people in seven weeks, says Malawi wildlife park|url=https://www.theguardian.com/world/2015/sep/29/animals-kill-seven-people-in-seven-weeks-says-malawi-wildlife-park|work=[[The Guardian]]|accessdate=24 August 2017|date=29 September 2015}}</ref> ambao umekamilika tangu wakati huo. <ref>{{Rejea tovuti|title=Malawi Scoping Mission Identified Partnership Opportunities with African Parks|url=https://www.fs.usda.gov/detailfull/r4/news-events/mediatools/?cid=fseprd549695&width=full|publisher=[[United States Forest Service]]|accessdate=18 September 2017|archive-date=2023-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230429150523/https://www.fs.usda.gov/detailfull/r4/news-events/mediatools/?cid=fseprd549695&width=full|url-status=dead}}</ref> == Historia == [[Faili:Liwonde Park - view of Shire River.jpg|right|thumb| Mtazamo wa [[Shire (mto)|Mto Shire]], ambao unajumuisha mpaka wa magharibi wa mbuga hiyo, mnamo [[2008]]]] Liwonde ilianzishwa mwaka [[1973]]. <ref >{{Rejea habari|title=Malawi: forty-five years after calling it home|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/malawi/11387909/Malawi-forty-five-years-after-calling-it-home.html|accessdate=24 August 2017|date=8 February 2015}}</ref> Hifadhi hiyo ilipotangazwa kwenye [[gazeti]] la [[serikali]], wakazi wengi walilazimika kuhamia jamii za mpakani nje ya hifadhi hiyo, jambo ambalo limesababisha vijiji vya pembezoni mwa hifadhi hiyo kuwa na msongamano mkubwa wa watu ikilinganishwa na maeneo mengine ya nchi. Kabla ya mbuga hiyo kuundwa, [[ardhi]] ilitumika kwa [[kilimo]], kwa kiasi kikubwa kujikimu. [[Pamba]], [[mahindi]], [[tumbaku]], na [[mpunga]] vilikuwa mazao makuu na [[uvuvi]] ulikuwa tasnia nyingine muhimu. <ref name="Novelli&Scarth2007">Novelli, Marina, and Amy Scarth. "Tourism in protected areas: Integrating conservation and community development in Liwonde National Park (Malawi)." Tourism and Hospitality Planning & Development 4, no. 1 (2007): 47–73.</ref> African Parks ilichukua usimamizi wa Liwonde mnamo [[Agosti]] 2015, <ref name="Move">{{Rejea habari|title=The big move: Relocating 500 elephants, one family at a time|url=http://www.cnn.com/2017/06/29/africa/malawi-elephants-rehomed-conservation/index.html|accessdate=28 August 2017|publisher=CNN|date=June 29, 2017}}</ref> <ref name="Guardian">{{Rejea habari|title=Animals kill seven people in seven weeks, says Malawi wildlife park|url=https://www.theguardian.com/world/2015/sep/29/animals-kill-seven-people-in-seven-weeks-says-malawi-wildlife-park|accessdate=24 August 2017|date=29 September 2015}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.theguardian.com/world/2015/sep/29/animals-kill-seven-people-in-seven-weeks-says-malawi-wildlife-park "Animals kill seven people in seven weeks, says Malawi wildlife park"]. ''[[Mlezi|The Guardian]]''. London. 29 September 2015. [[International Standard Serial Number|ISSN]]&nbsp;[//www.worldcat.org/issn/0261-3077 0261-3077]. [[Online Computer Library Center|OCLC]]&nbsp;[//www.worldcat.org/oclc/60623878 60623878]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 August</span> 2017</span>.</cite></ref> baada ya kuorodheshwa na Idara ya Mbuga za taifa na Wanyamapori ya Malawi (DNPW). <ref name="Nuwer">{{Rejea habari|title=High Above, Drones Keep Watchful Eyes on Wildlife in Africa|url=https://www.nytimes.com/2017/03/13/science/drones-africa-poachers-wildlife.html?mcubz=1&_r=0|accessdate=29 August 2017|date=13 March 2017}}</ref> <ref name="Dasgupta">{{Rejea habari|title=Cheetahs return to Malawi after decades|url=https://news.mongabay.com/2017/05/cheetahs-return-to-malawi-after-decades/|accessdate=29 August 2017|date=29 May 2017}}</ref> Kujenga upya uzio wa hifadhi hiyo ilikuwa ni kipaumbele cha kwanza kwa shirika hilo, ili kupunguza migogoro ya binadamu na wanyamapori kwa kuwaweka wanyama ndani ya mipaka ya Liwonde na kupunguza ujangili. Uzio huu hufuatiliwa 24/7 ili kuhakikisha wanyama wanakaa ndani na wawindaji haramu wanakaa nje <ref>{{Rejea tovuti|author=Malawi|first=David McKenzie and Brent Swails, CNN, in Liwonde National Park|title=The big move: New home for 500 elephants|url=https://www.cnn.com/2017/06/29/africa/malawi-elephants-rehomed-conservation/index.html|accessdate=2021-12-08|work=CNN}}</ref> Uzio wa mbuga hiyo uligharimu [[dola]] za Marekani [[milioni]] 1.6 na ilichukua takribani miezi 18 kukamilika. <ref name="Laing">{{Rejea habari|title=Elephants and crocodiles kill seven people in Malawian national park|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/malawi/11899369/Elephants-and-crocodiles-kill-seven-people-in-Malawian-national-park.html|accessdate=30 August 2017|date=29 September 2015}}</ref> == Wanyama == Liwonde ina idadi ya takribani mamalia wakubwa 17,800, <ref name="Masina">{{Rejea habari|title=Cheetahs Back from the Brink in Malawi|url=https://www.voanews.com/a/cheetahs-are-back-from-the-brink-in-malawi/3892401.html|accessdate=24 August 2017|publisher=[[Voice of America]]|date=8 June 2017}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFMasina2017">Masina, Lameck (8 June 2017). [https://www.voanews.com/a/cheetahs-are-back-from-the-brink-in-malawi/3892401.html "Cheetahs Back from the Brink in Malawi"]. [[Sauti ya Amerika|Voice of America]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 August</span> 2017</span>.</cite></ref> na zaidi ya [[spishi]] 380 za [[ndege]]. <ref name="BirdLife">{{Rejea habari|url=http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/IBAs/AfricaCntryPDFs/Malawi.pdf|title=Malawi. Important Bird Areas in Africa and Associated Islands|publisher=Pisces Publications and BirdLife International, Newbury & Cambridge|date=2001}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFDowsett-LemaireDowsettDyer2001">Dowsett-Lemaire, FR; Dowsett, RJ; Dyer, MI (2001). [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/IBAs/AfricaCntryPDFs/Malawi.pdf "Malawi. Important Bird Areas in Africa and Associated Islands"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. Pisces Publications and BirdLife International, Newbury & Cambridge. pp.&nbsp;539–555.</cite></ref> Mamalia wakubwa ni pamoja na [[Nyati wa Afrika|nyati wa afrika]], swala (pamoja na Common eland, swala walio hatarini kutoweka), [[nyani]], faru mweusi, bushbuck, [[Ndovu|tembo]], [[Kiboko (mnyama)|kiboko]], [[Swala pala|impala]], kudu, <ref name="TC">{{Rejea jarida|last=Klara|first=Glowczewska|date=1 February 2017|title=Miracle in Malawi|url=https://www.highbeam.com/doc/1G1-478641028.html|journal=[[Town & Country (magazine)|Town & Country]]|publisher=[[Hearst Communications]]|issn=0040-9952|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107010039/https://www.highbeam.com/doc/1G1-478641028.html|archive-date=7 November 2017|access-date=29 August 2017|via=HighBeam Research}}</ref> nyani, <ref name="Calkin">{{Rejea habari|title=Malawi: forty-five years after calling it home|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/malawi/11387909/Malawi-forty-five-years-after-calling-it-home.html|accessdate=24 August 2017|date=8 February 2015}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFCalkin2015">Calkin, Jessamy (8 February 2015). [https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/malawi/11387909/Malawi-forty-five-years-after-calling-it-home.html "Malawi: forty-five years after calling it home"]. ''[[Daily Telegraph|The Daily Telegraph]]''. London. [[International Standard Serial Number|ISSN]]&nbsp;[//www.worldcat.org/issn/0307-1235 0307-1235]. [[Online Computer Library Center|OCLC]]&nbsp;[//www.worldcat.org/oclc/49632006 49632006]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 August</span> 2017</span>.</cite></ref> na [[Ngiri|nguruwe]]. <ref name="TC" /> Hifadhi hii ni makazi kwa spishi zingine nyingi za wanyama, <ref name="IFAW">{{Rejea tovuti|title=Liwonde National Park Conservation Programme – Saving Wildlife & Protecting Communities|url=http://www.ifaw.org/united-states/our-work/elephants/liwonde-national-park-conservation-programme-–-saving-wildlife-protecting-communi|publisher=[[International Fund for Animal Welfare]]|accessdate=30 August 2017}}</ref> na vile vile <a href="./Mamba" rel="mw:WikiLink" data-linkid="undefined" data-cx="{&amp;quot;userAdded&amp;quot;:true,&amp;quot;adapted&amp;quot;:true}">mamba</a> . <ref name="Scotsman">{{Rejea habari|title=A new safari nation is born|url=http://www.scotsman.com/lifestyle/travel/a-new-safari-nation-is-born-1-718522|accessdate=28 August 2017|publisher=[[Johnston Press]]|date=29 June 2005}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.scotsman.com/lifestyle/travel/a-new-safari-nation-is-born-1-718522 "A new safari nation is born"]. ''[[Mskoti|The Scotsman]]''. Edinburgh: [[Johnston Press]]. 29 June 2005. [[International Standard Serial Number|ISSN]]&nbsp;[//www.worldcat.org/issn/0307-5850 0307-5850]. [[Online Computer Library Center|OCLC]]&nbsp;[//www.worldcat.org/oclc/614655655 614655655]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 August</span> 2017</span>.</cite></ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Africa Wiki Challenge Arusha 2022]] [[Jamii:Utalii wa Afrika]] [[Jamii:Utalii wa Malawi]] pu6qvlzpo7zhi494znhuull596mua6b 0 152656 1607748 1255176 2026-10-14T02:58:05Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607748 wikitext text/x-wiki '''Hifadhi ya Dosso''' ni hifadhi ya [[asili]] iliyoko [[kusini]]-[[magharibi]] mwa [[mkoa]] wa Dosso nchini [[Niger]] .Hifadhi hiyo ina ukubwa wa [[kilomita za mraba]] 3,065 na ilianzishwa mnamo [[Januari]] [[1962]]. Hifadhi ya Dosso ipo ili kulinda wanyama wa [[Hifadhi ya Taifa ya W|W Transborder Park]] complex, hasa [[tembo]] wa Afrika, [[Viboko]], aina kadhaa za [[swala]], na [[twiga]] wa Afrika Magharibi (''Twiga camelopardalis peralta''). Hifadhi hii inaonyesha mwisho wa kusini wa njia ya uhamiaji ya kundi la mwisho endelevu la twiga wa Afrika Magharibi, <ref>[http://www.ramsar.org/profile/profiles_niger.htm The Annotated Ramsar List: Niger], Dallol Bosso. 26 April 2004</ref> ambao husafiri [[kaskazini]] hadi eneo karibu na Kouré (takribani km 80) kutoka kusini mashariki mwa [[Niamey]]) katika msimu wa [[mvua]]. == Picha == <gallery> Faili:Giraffe_koure_niger_2006.jpg|right|thumb|240x240px| Twiga wa Afrika Magharibi anachungulia chini ya [[Muwati|mti wa Acacia kwenye kichaka cha simbamarara karibu na Kouré, Niger . Eneo hili linaashiria safu ya kaskazini ya uhamiaji wao, ambayo inaelekea kusini hadi Hifadhi ya Sehemu ya Dosso ya Mto Niger katika msimu wa jua. Faili:Réserve partielle de faune de Dosso 1.jpg Faili:Niger, Dosso (53), Route Nationale 14 to Dosso.jpg Faili:Niger, Dosso (52), Route Nationale 14 to Loga.jpg </gallery> ==Viungo vya nje== * [http://www.unep-wcmc.org/wdpa/sitedetails.cfm?siteid=11652&level=nat rekodi ya maeneo ya nep-wcmc]. * [https://archive.today/20080906210501/http://www.unep-wcmc.org/wdpa/ Hifadhidata ya Ulimwenguni ya Maeneo Yanayolindwa / UNEP-Kituo cha Ufuatiliaji wa Uhifadhi Ulimwenguni (UNEP-WCMC), 2008.] * [http://earthtrends.wri.org/pdf_library/country_profiles/bio_cou_562.pdf Bioanuwai na Maeneo Yanayolindwa-- Niger] {{Wayback|url=http://earthtrends.wri.org/pdf_library/country_profiles/bio_cou_562.pdf |date=20041027104654 }}, Wasifu wa nchi wa Mienendo ya Dunia ([[2003]]) == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Africa Wiki Challenge Arusha 2022]] [[Jamii:Utalii wa Afrika]] ns0s5yak7qf5f3elpyn92bbo03vvjh9 0 152676 1607674 1528992 2026-10-14T02:47:55Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607674 wikitext text/x-wiki '''Vyakula vya Komoro havirejelei''' tu sahani kutoka kwa taifa huru [[Bahari ya Hindi|la Bahari ya Hindi]] la [[Komori|Comoro]] lakini pia zile za idara ya ng'ambo ya [[Ufaransa]] ya [[Mayotte]] katika [[Funguvisiwa|visiwa]] sawa. Vyakula hivyo vinaonyesha vikundi na [[tamaduni]] nyingi ambazo zimetembelea na kuishi [[visiwa]] hivi kwa karne nyingi, ikijumuisha sio tu watu wanaozungumza [[Kiswahili]] na [[Lugha za Kiaustronesia|Austronesian]] bali pia wale walio na asili ya [[Mashariki ya Kati]] (hasa [[Omani|Oman]] na [[Uajemi|Irani]] ya sasa), [[Uhindi|India]]. [[Ureno]], na [[Ufaransa]] (ambayo ya mwisho ilisimamia [[Komoro]] hadi [[1975]] na bado inasimamia Mayotte). Aina nyingi za [[samaki]] (hasa tuna na chewa) na kretasia kama vile [[Kaa (mnyama)|kaa]] na kambati huliwa katika supu na kitoweo cha [[Komori|Comorian]], mara nyingi kwa kushirikiana na mazao ya mizizi kama [[Muhogo|mihogo]] na [[ndizi]] za kijani kibichi (zisizoiva). Mifano ya vyakula vya aina hii ni pamoja na ''Roti ya houma pampa'' (chewa [[chumvi]] iliyokaushwa iliyotiwa maji tena na kuchemshwa polepole kwenye ''rougail'' (mchuzi) wa kitunguu na nyanya) na ''M'tsolola'' (samaki wenye nyama imara kama vile swordfish waliopikwa kwa ndizi na mchicha au mboga za asili. kama ''matava'' (majani ya muhogo) kwenye tui la nazi). <ref>{{Rejea tovuti|url=https://afrogistmedia.com/mtsolola-recipe-comoros-cuisine|title=M'tsolola Recipe Comoros Foods Cuisine|date=26 October 2019}}</ref> Katika miongo ya hivi karibuni, vyakula vya baharini vilivyoathiriwa na [[Ufaransa]] (km ''Langouste à la vanille'' au kamba ndogo katika mchuzi wa vanilla) pia wamekuwa maarufu, haswa kwenye Mayotte. <ref>{{Rejea tovuti|url=https://nationalfoods.org/recipe/national-dish-of-comoros-langouste-a-la-vanille|title=National Dish of Comoros Langouste a la Vanille}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} [[Jamii:Africa Wiki Challenge Arusha 2022]] [[Jamii:Chakula]] [[Jamii:Chakula cha Kiafrika]] jv7mw8dsy3vwfxwtv1wonlabi6ui2lv 0 152678 1607759 1528991 2026-10-14T02:58:42Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607759 wikitext text/x-wiki [[Faili:Somalicamelmeat.jpg|alt=Sahani ya nyama ya ngamia wa Kisomali pamoja na wali|thumb|Sahani ya nyama ya ngamia wa Kisomali pamoja na wali]] '''Vyakula vya Kisomali ni vyakula''' vya jadi vya [[Wasomali]] kutoka [[Pembe ya Afrika]]. Vyakula vya [[Kisomali]] vina ushawishi wa wastani wa kigeni kutoka nchi mbalimbali hasa kutokana na [[biashara]] lakini kijadi pia hutofautiana kutoka eneo hadi eneo kutokana na kuenea kwa [[ardhi]] Wasomali wanaishi na mila zinazotofautiana katika maeneo mbalimbali jambo ambalo linaifanya kuwa mchanganyiko wa mila tofauti za upishi za [[Wasomali|Kisomali]]. <ref name="Abdullahi2001">{{Rejea kitabu|url=https://archive.org/details/culturecustomsof00diri|title=Culture and Customs of Somalia|last=Mohamed Diriye Abdullahi|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2001|isbn=978-0-313-31333-2|pages=[https://archive.org/details/culturecustomsof00diri/page/109 109]–|url-access=registration}}</ref> Ni zao la [[utamaduni]] wa [[Somalia]] wa biashara. Baadhi ya vyakula vya Kisomali vinavyojulikana ni pamoja na ''Kimis'' / ''Sabaayad'', ''Canjeero'' / ''[[Lahoh]]'', ''Xalwo'' (Halwa), ''Sambuusa'' ([[Sambusa|Samosa]]), ''Bariis Iskukaris'', na ''Muqmad'' / ''[[Odkac]]''. Ulaji wa [[nyama]] ya [[nguruwe]] ni marufuku kwa [[Waislamu]] nchini Somalia, kwa mujibu wa sheria ya Kiislamu. == Marejeo == {{Reflist}} [[Jamii:Africa Wiki Challenge Arusha 2022]] [[Jamii:Chakula]] [[Jamii:Chakula cha Kiafrika]] [[Jamii:Sheria]] rb9gl7ua8fcf3duqrroo29fiv0eqslf 0 158663 1607675 1347449 2026-10-14T02:48:02Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607675 wikitext text/x-wiki '''Anuradha M. Annaswamy''' ni mwanasayansi wa [[kompyuta]] aliyejulikana kwa utafiti wake juu ya nadharia ya udhibiti wa hali ya juu na gridi mahiri. Tangu [[1996]], amefanya kazi katika Taasisi ya Teknolojia ya [[Massachusetts]]. Kwa sasa, Annaswamy ni Mwanasayansi Mwandamizi wa Utafiti katika Idara ya Uhandisi Mitambo katika Taasisi ya Teknolojia ya Massachusetts, na anaongoza Maabara ya Udhibiti wa Kiamilisi (kikundi cha udhibiti wa safari za ndege). ==Kazi== ''Annaswamy'' alipokea B.E. shahada kutoka Taasisi ya Sayansi ya India mwaka wa [[1979]]. Kufuatia hili, alimaliza Ph.D katika sayansi ya [[Kompyuta]] kutoka Chuo Kikuu cha Yale mwaka wa 1985. Mnamo mwaka wa [[2014]], Annaswamy alitunukiwa ruzuku, yenye thamani ya £1,783,855, kutoka kwa Wakfu wa Kitaifa wa Sayansi ili kuongoza mradi wa "Kuelekea mifano thabiti ya hesabu ya gesi-gesi ICI", kwa ushirikiano na wenzake ''Christopher Knittel'' na ''Ignacio Perez-Arriaga''. Annaswamy amechapisha zaidi ya machapisho 500 ya kitaaluma, akipokea zaidi ya dondoo 18,000. na 210 mtawalia. Chapisho lililonukuliwa zaidi la Annaswamy (lenye zaidi ya manukuu 5,000), Mifumo thabiti inayobadilika, inatoa uelewa wa sifa za uthabiti wa kimataifa muhimu katika kubuni mifumo inayobadilika. ==Marejeo== {{reflist}} [[Jamii:Waliozaliwa 1958]] [[Jamii:watu walio hai]] [[Jamii:Wanasayansi wa Uhindi]] [[Jamii:mabingwa wa kompyuta wa Marekani]] 936qat7a7k0vbmwxm7hi5oa99bbnbmm 0 159689 1608028 1600896 2026-10-14T05:10:57Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1608028 wikitext text/x-wiki '''Roger Ware Brockett''' (amezaliwa 22 Oktoba 1938 huko Seville, Ohio) ni mwananadharia wa udhibiti wa [[Marekani]] na Profesa wa An Wang wa Sayansi ya Kompyuta na Uhandisi wa Umeme katika [[Chuo Kikuu cha Harvard]], ambaye alianzisha [http://hrl.harvard.edu/ Maabara ya Roboti ya Harvard] mwaka wa [[1983]]. <ref>{{Rejea kitabu|title=Mathematical Control Theory|url=https://archive.org/details/isbn_9780387983172|last=Baillieul|first=J.|publisher=Springer|year=1999|isbn=0-387-98317-1|location=Berlin}}</ref> <ref>{{Rejea jarida|last=Roach|first=John|date=May 19, 2003|title=Robots May Be Built as Companions, Expert Says|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2003/05/0519_030519_robots.html|journal=National Geographic News|archive-date=2003-10-08|access-date=2022-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20031008140057/http://news.nationalgeographic.com/news/2003/05/0519_030519_robots.html|url-status=dead}}.</ref> ==Tanbihi== {{Reflist}} {{BD|1938|}} [[Jamii:mabingwa wa kompyuta wa Marekani]] jx3vimlzy6kxv1aomq1q3gub6966ro1 0 161396 1607922 1601138 2026-10-14T03:20:36Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607922 wikitext text/x-wiki '''Unyanyasaji dhidi ya wanawake''' ([[kifupi]] cha [[Kiingereza]]: '''VAW'''), unaojulikana pia kama '''unyanyasaji wa kijinsia''' ('''SGBV'''), <ref>{{Rejea jarida|last=Russo|first=Nancy Felipe|last2=Pirlott|first2=Angela|date=November 2006|title=Gender-based violence: concepts, methods, and findings|journal=[[Annals of the New York Academy of Sciences]]|publisher=[[Taylor and Francis]] and [[Oxfam]]|volume=1087|issue=Violence and Exploitation Against Women and Girls|pages=178&ndash;205|bibcode=2006NYASA1087..178R|doi=10.1196/annals.1385.024|pmid=17189506}}</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20140721134742/http://www.who.int/hac/techguidance/pht/SGBV/en/ Sexual and Gender-based Violence] (WHO)</ref> ni vitendo vya [[ukatili]] hasa vinavyofanywa dhidi ya [[Mwanamke|wanawake]] au wasichana. Vurugu kama hizo mara nyingi huchukuliwa kama aina ya uhalifu wa chuki, <ref>''Citations'': </ref> unaofanywa dhidi yao haswa kwa sababu ni [[Jike|wanawake]], na unaweza kuchukua aina nyingi. VAW ina historia ndefu sana, ingawa matukio ya unyanyasaji yanaofautiana kwa maeneo na ata [[jamii]]. Vitendo kama hivyo mara nyingi huonekana kama njia ya kuwatiisha wanawake, iwe katika jamii kwa ujumla au katika uhusiano wa kibinafsi. ukatili huo unaweza kuibuka kutokana na hisia ya kustahiki, ubora, chuki dhidi ya wanawake au mitazamo kama hiyo katika mhalifu au tabia yake ya ukatili, hasa dhidi ya wanawake. Azimio la Umoja wa Mataifa la Kutokomeza Unyanyasaji Dhidi ya Wanawake linasema, "unyanyasaji dhidi ya wanawake ni dhihirisho la uhusiano wa kihistoria usio na usawa kati ya wanaume na wanawake" na "unyanyasaji dhidi ya wanawake ni mojawapo ya mifumo muhimu ya kijamii ambayo wanawake wanalazimishwa kuwa chini. ikilinganishwa na wanaume." <ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.un-documents.net/a48r104.htm|title=A/RES/48/104 - Declaration on the Elimination of Violence against Women|publisher=United Nations General Assembly|accessdate=6 August 2014}}</ref> [[Kofi Annan]], [[Katibu Mkuu wa UM|Katibu Mkuu wa Umoja wa Mataifa]], alitangaza katika ripoti ya [[2006]] iliyowekwa kwenye tovuti ya [[UNIFEM|Mfuko wa Maendeleo ya Umoja wa Mataifa kwa Wanawake]] (UNIFEM):<blockquote>Ukatili dhidi ya wanawake na wasichana ni tatizo la uwiano . Angalau mwanamke mmoja kati ya watatu duniani kote amepigwa, kulazimishwa kufanya ngono, au kunyanyaswa maishani mwake na mnyanyasaji kwa kawaida ni mtu anayejulikana naye. <ref name="Moradian">{{Rejea tovuti|url=http://en.tolerancy.org/index.php?option=com_content&view=article&id=176:2009-09-15-08-37-55&catid=43:events-a-reports&Itemid=90|title=Domestic Violence against Single and Married Women in Iranian Society|author=Moradian|first=Azad|work=Tolerancy.org|publisher=[[The Chicago School of Professional Psychology]]|date=10 September 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120425230632/http://en.tolerancy.org/index.php?option=com_content&view=article&id=176%3A2009-09-15-08-37-55&catid=43%3Aevents-a-reports&Itemid=90|archivedate=25 April 2012|accessdate=1 March 2015}}</ref></blockquote> : a. ukatili unaotokea katika familia au familia, ikijumuisha, ''pamoja na mengine'', unyanyasaji wa kimwili na kiakili, unyanyasaji wa kihisia na kisaikolojia, ubakaji na unyanyasaji wa kijinsia, kujamiiana na jamaa, ubakaji kati ya wanandoa, wenzi wa kawaida au wa hapa na pale na wanaoishi pamoja, uhalifu unaotendwa kwa jina la heshima, ukeketaji na mila nyingine zenye madhara kwa wanawake kama vile ndoa za kulazimishwa; == Viungo vya nje == * [https://web.archive.org/web/20110516094651/http://www.echr.coe.int/NR/rdonlyres/39C38938-2E29-4151-9280-D5AC063DD02E/0/FICHES_Violence_femmes_EN.pdf Violence against women], a factsheet on ECtHR case law * [https://www.endvawnow.org/ Virtual Knowledge Centre to End Violence against Women and Girls]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (in English, French, and Spanish) * [http://www.ohchr.org/EN/Issues/Women/SRWomen/Pages/SRWomenIndex.aspx UN Special Rapporteur on violence against women, its causes and consequences] * [https://www.who.int/reproductivehealth/publications/fgm/en/ World Health Organization's reports on FGM], Health complications of female genital mutilation == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu}} [[Jamii:Haki za binadamu]] [[Jamii:Haki za watoto]] [[Jamii:Jinsia]] 1l67o1h156tuioeqfqdgeij686bpjvk 0 161657 1607810 1431575 2026-10-14T03:14:55Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607810 wikitext text/x-wiki '''Chama cha Skauti Niger''' (kwa lugha ya Hausa Iskutun [[Niger]] na [[lugha]] ya zarma nizer skutey) ni [[taasisi]] ya [[skauti]] ya kitaifa nchini [[Niger]]. Ilizinduliwa mwaka 1993 na kuwa mwanachama wa [[Shirika la Harakati za Skauti Duniani]] mwaka [[1996]]. Taasisi hii ya Chama Cha skauti Niger ina wanachama 3,202 mpaka kufikia mwaka [[2011]].<ref>{{Rejea tovuti| title = Census and Service Report: July 2010- December 2010|url=http://dx.doi.org/10.1037/e547132011-001|work=PsycEXTRA Dataset|accessdate=2022-11-27}}</ref> == Marejeo == [[Jamii:African Youth Month 2022]] qzceol13fx69793lraei2ufwpyx6evq 0 161765 1607705 1599664 2026-10-14T02:55:54Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607705 wikitext text/x-wiki [[Picha:Kerry Washington LF.jpg|thumb|Filamu hii inaangazia maisha yaliyojaa misukosuko ya Olivia Pope]] '''''Scandal''''' ni kipindi cha [[televisheni]] kinachorushwa kama [[filamu]] ya kusisimua na ya kisiasa kutoka nchini [[Marekani]]. Filamu hii inaigizwa na mwigazi maarufu [[Kerry Washington]] na kuandaliwa na Shonda Rhimes. Ilionyeshwa kwenye shirika la [[American Broadcasting Company|ABC]] kuanzia Aprili 5, 2012, hadi Aprili 19, 2018, kwenye vipindi 124 katika misimu saba (''seasons''). <ref>{{Rejea tovuti|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/05/17/abc-2011-12-primetime-schedule-announced/92903|title=ABC 2011–12 Primetime Schedule Announced|author=Seidman|first=Robert|work=TV by the Numbers|date=May 17, 2011|accessdate=January 10, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160326093303/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/05/17/abc-2011-12-primetime-schedule-announced/92903/|archivedate=March 26, 2016}}</ref> Wasifu wa muigizaji Kerry Washington, Olivia Pope, katika filamu hii umeegemezwa sehemu kubwa kama vile ilivyokuwa kwa msaidizi wa zamani wa utawala wa [[George H. Bush]] Judy Smith, ambaye pia anahudumu kama mtayarishaji mwenza. <ref>{{Rejea habari|url=https://www.washingtonpost.com/entertainment/tv/dc-insider-judy-smith-is-basis-for-abc-drama-scandal/2012/03/29/gIQAbT8JlS_story.html|title=ABC bases 'Scandal' on D.C. insider Judy Smith|last=Tucker|first=Neely|work=[[The Washington Post]]|date=March 30, 2012}}</ref> Filamu hii kubwa ya kusisimua inachukua hadhira ya mji mkuu wa Marekani [[Washington, D.C.]] na kuangalizia sana kampuni ya Olivia Pope ya kudhibiti na kutoa huduma ya utatuzi wa matatizo mbalimbali ya kijamii hususani ya kisheria, Olivia Pope & Associates (OPA), na wafanyakazi wake, pamoja na wafanyakazi katika Ikulu ya White House na eneo la kisiasa linalozunguka [[ikulu]] hiyo ya Marekani. Mbali na Kerry Washington, kipindi hicho kinamshirikisha [[Tony Goldwyn]] kama Fitzgerald Grant III, Rais wa Marekani—baadaye Raisi wa zamani—na Mpenzi wa Olivia; Darby Stanchfield kama Abby Whelan, msaidizi katika OPA (baadaye iliitwa Quinn Perkins & Associates au QPA), na pia aliyekuwa Katibu wa Vyombo vya Habari wa Ikulu ya White House na Mkuu wa Wafanyakazi; Katie Lowes kama Quinn Perkins, msaidizi wa zamani katika OPA na baadaye mkuu wa QPA; Guillermo Diaz kama Huck, wakala wa zamani wa shirika la kijasusi liitwalo B613 na msaidizi katika QPA; Jeff Perry kama Cyrus Beene, Mkuu wa zamani wa Ikulu ya White House chini ya Grant na baadaye Makamu wa Rais wa Marekani chini ya Mellie Grant; Joshua Malina kama David Rosen, [[Mwanasheria Mkuu]] wa Serikali; Bellamy Young kama Mellie Grant, mke raisi wa zamani, seneta wa zamani, na baadaye Rais wa Marekani baada ya Grant; Scott Foley kama Jake Ballard, Mkurugenzi wa NSA na mpenzi wa pili wa Olivia; Cornelius Smith Jr. kama Marcus Walker, [[mwanaharakati]] wa haki za [[Raia|kiraia]], ambaye aliwahi kuwa msaidizi wa OPA na Katibu wa [[Vyombo vya habari|Vyombo vya Habari]] vya Ikulu ya White House; Joe Morton kama Eli "Rowan" Papa, baba yake Olivia na mkuu wa zamani wa B613; na George Newbern kama Charlie, wakala wa zamani wa B613 ambaye baadaye anakuwa mwanachama wa QPA. Kipindi hicho cha filamu kilikuwa Kipindi Bora cha Televisheni cha Mwaka na Taasisi ya Filamu ya Marekani, kilipokea Tuzo ya Peabody kwa Ubora katika Televisheni na kilitunukiwa sifa ya Filamu bora katika Tuzo za Picha. Washington alishinda [[NAACP Image Awards|Tuzo ya Picha]] ya Mwigizaji Bora katika Mfululizo wa filamu hii na teuliwa kwenye Tuzo za Emmy kama Mwigizaji Bora wa Kina katika Mfululizo wa filamu hii, pia [[Golden Globe|Tuzo ya Golden Globe]] ya Mwigizaji Bora na [[Screen Actors Guild Awards|Tuzo ya SAG]]. Kipindi hicho pia kiliweka historia wakati Kerry Washington alipoigizwa kama Olivia Pope, akawa mwanamke wa kwanza Mwafrika kuigiza tamthilia ya Kimarekani kwenye televisheni inayofuatiliwa na watu wengi marekani katika karibu miaka arobaini. == Msimu wa 1 == Msimu wa kwanza wa Scandal ilimtambulisha Olivia Pope ([[Kerry Washington]]) na wanachama mbalimbali katika kampuni yake. Aidha, ilimtambulisha Rais wa Marekani, Fitzgerald Grant III ([[Tony Goldwyn]]) na mkuu wake wa wafanyakazi Cyrus Beene (Jeff Perry). Msimu huu unaangazia maisha ya washiriki, uhusiano kati ya Olivia na Rais (mwajiri wake wa zamani), na siri inayozunguka ushiriki wa Amanda Tanner (Liza Weil) na Ikulu ya White House, kati ya kesi zingine ambazo timu ilikuwa imetatua. == Msimu wa 2 == Jaribio la mauaji linafanywa kwenye maisha ya Fitz, ambayo karibu kuuwawa. Matokeo yake, Sally Langston (Kate Burton) anachukua nafasi ya rais, kiasi cha kusikitishwa na kukerwa na Cyrus ambaye hakupenda uamuzi huo kwakuwa hali ya raisi huwenda isingepelekea kupoteza maisha. Baada ya kunusurika, Fitz anaamua kumpatia talaka mke wake, ambapo kewe Mellie (Bellamy Young) anajaribu kumshawishi daktari wake wa uzazi kumpa muda akiwa leba ili asipate talaka hio. Huck (Guillermo Díaz) anakamatwa kwa jaribio la mauaji baada ya kuingizwa katika mtego na mpenzi wake Becky (Susan Pourfar). Baada ya David (Joshua Malina) kumsaidia Huck kwenda huru, Huck, Olivia na [[timu]] yake kumlaghai Becky ili ajitokeze katika hospitali ambako amekamatwa. Fitz anagundua kuwa Verna (Debra Mooney) alikuwa nyuma ya mauaji hayo na anamuua. Katika mazishi, anafichua kwa Olivia kwamba hataki talaka kwani amevunjika moyo baada ya kujua juu ya wizi kutoka kwa Verna ambaye alikuwa ni rafiki yake wa karibu na ambaye alimsaidia sana katika kupata uraisi wake. Msimu huu unaangazia kumtafuta msaliti ambaye anavujisha habari za siri kutoka Ikulu ya Marekani. Olivia na timu wanachunguza kesi hiyo baada ya kubaini kuwa kujiua kwa Mkurugenzi wa CIA ni mauaji na yalitendeka kwa kumtishia mkurugenzi huyo hadi kujiuwa. Olivia anapata kujuana na Kapteni Jake Ballard (Scott Foley), ambaye anafanya kazi na kiongozi wa B613, Rowan (Joe Morton), ambaye anaamuru Jake kuwa karibu na Olivia. Mwishoni mwa msimu, Mellie anampa Fitz hati ya mwisho na kwamba atakuwa mwaminifu, na anaenda kwenye runinga ya kitaifa na kufichua uchumba wa Fitz na Olivia. Fitz anamchagua Olivia, jambo ambalo linamfanya Mellie afichue jambo hilo. Fitz atangaza kampeni yake ya kuchaguliwa tena. Wakati Olivia na timu wanaendelea kuchunguza msaliti ni nani, Huck anafanikiwa kumkamata Charlie (George Newbern), ambaye anafichua utambulisho wa kama msaliti: Billy Chambers (Matt Letscher),Waligundua kuwa Billy anafanya kazi na David, ambaye anaiba kadi ya Cytron, lakini anamtengenezea Billy na kumpa Cyrus kadi hiyo ili kurejeshwa kama Mwanasheria wa Marekani. Mwishowe, jina la Olivia linavuja kwa waandishi wa habari kama mchepuko wa raisi Fitz, na inafichuliwa kuwa Rowan ndiye baba yake Olivia. == Msimu wa 3 == Baada ya jina la Olivia kujulikana na waandishi wa habari kuwa ndiye [[mwanamke]] mchepuko wa Raisi fitz kampuni ya ''Olivia Pope & Associates'' ikapitia kipindi kigumu kupata kazi kutoka kwa wateja wao na hivyo kupitia hali mbaya kifedha. Kampuni inaanza kuchukuwa [[Mteja|wateja]] wapya kabisa tofauti na wale wa zamani ilikuweza kulipia kodi. Rowan anazidi kuingia na kujihusisha na maisha ya Olivia,ambacho kitendo hicho kinaleta madhara kwenye [[maisha]] ya Olovia,na kupelekea Huck na Jake kuanza upelelezi wa shirika la siri la B613.Waligundua kuwa katika tukio la kijeshi lilioitwa “Operesheni Remington”,Fitz aliidungua [[Ndege (uanahewa)|ndege]] ya abiria huko Iceland huku mama yake Olivia akiwa ni mmoja wapo wa wahanga 300 katika tukio hilo. Kuzidi kufatila ukweli wa tukio hilo,walikuja kugundua kuwa mmoja ya [[abiria]] aliyetakiwa kupanda ndege hio alishushwa kabla ya ndege hio kuondoka. Quinn (Katie Lowes) akaanza kuzidi kuwa karibu na Charlie,mpaka kuanguka katika mtego wa kumuuwa mlinzi mmoja ambaye ndiye alikuwa ahusike katika ushahidi wa abiria gani aliye shushwa katika ndege ile kabla ya kuondoka. Kutokana na tukio hilo alilolifanya Quinn la mauaji Huck anamteka na kumtesa na hivyo kuondoka katika kampuni yao. Huku Fitz akikumbana na tatizo kutoka kwa kiongozi Josephine "Josie" Marcus (Lisa Kudrow) amabaye amechukua nafasi ya kugombea akikinzana na Seneta Samuel Reston (Tom Amandes) akitumia mgongo wa chama cha demokrati huku kuwania nafasi ya Raisi wa marekani na kuwa raisi wa kwanza wa kike kuwahi kutokea. Cyrus akijaribu kadiri ya uwezo wake kutafuta machafu ya Marcus ilikuharibu [[Kampeni ya kisiasa|kampeni]] zake,lakini alishindwa. Baada ya Olivia kutambua kuwa Fitz alihusika katika tukio la kuishambulia ndege ya [[Abiria|abiri]]<nowiki/>a,ameamua kujitoa kuwa kama kampeni meneja katika kampeni zake za [[Rais wa Marekani|uraisi]] na kuamua kuwa meneja wa Josephine Marcus' == Marejeo == <references /> [[Jamii:Filamu za Marekani]] [[Jamii:filamu za 2012]] aiohv2ob5gyoqyrj73pwkw62u7egpuq 0 162286 1607811 1523701 2026-10-14T03:14:58Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607811 wikitext text/x-wiki {{tafsiri kompyuta}} '''Pinky Sharon Kekana''' (alizaliwa [[14 Julai]] [[1966]]) ni [[Siasa|mwanasiasa]] wa [[Afrika Kusini]] ambaye aliwahi kuwa [[Naibu Waziri]] wa [[Mawasiliano]] nchini Afrika Kusini. == Maisha yake == Pinky Sharon Kekana ni [[mwanasiasa]] wa Afrika Kusini, Naibu Waziri wa Mawasiliano wa sasa, na Katibu Mkuu wa [[Shirika]] la wanawake barani Afrika ((Pan-African Women's Organization (PAWO)). Mwaka [[2021]] aliteuliwa kuwa Naibu Waziri katika Ofisi ya Rais. Anatokea [[Bela-Bela]], iliyoko katika Mkoa wa [[Limpopo]].<ref name=":0">{{Rejea tovuti |title=Pinky Kekana, Ms |url=https://www.gov.za/about-government/contact-directory/communications-deputy-ministry/pinky-kekana-ms |access-date=2023-01-19 |website=South African Government |accessdate=2023-11-25 |archivedate=2023-01-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230119113458/https://www.gov.za/about-government/contact-directory/communications-deputy-ministry/pinky-kekana-ms }}</ref> Kazi yake ya kwanza alikuwa [[mwalimu]] wa shule ya Upili iliyopo Bela-Bela, baada ya kumaliza [[Shahada ya Awali|Shahada]] yake ya [[Sanaa]] katika Elimu na Ualimu. Hata hivyo, nia yake katika siasa ndiyo iliyompeleka kwenye chama cha kongamano la taifa la afrika (African National Congress)(ANC)). Alichaguliwa kuwa mbunge wa mkoa mwaka wa [[1999]] na baadaye kuchaguliwa tena mwaka wa [[2009]]<ref>https://www.news24.com/news24/southafrica/local/pe-express/cabinet-reshuffle-here-are-the-new-ministers-20210806</ref>. Amewahi pia kuwa: [[Meya]] Mtendaji wa Wilaya ya Waterberg; MEC wa Barabara na Uchukuzi wa Limpopo pamoja na MEC wa Maendeleo ya [[Uchumi]], [[Mazingira]] na [[Utalii]]. Mnamo 2014, alichaguliwa kuwa Mbunge. Katika nafasi yake kama Mbunge, Kekana amekuwa sehemu ya kamati kadhaa haswa Kamati ya Kudumu ya Fedha na Kamati ya Ad Hoc ya Ujazaji wa Nafasi Zilizowazi katika Tume ya [[Usawa wa kijinsia|Usawa wa Jinsia]]. Mnamo [[2015]], alichaguliwa katika Kamati Kuu ya Kitaifa ya Ligi ya Wanawake ya kongamano la taifa la [[Afrika]] (ANC) na Kamati yake ya Kitaifa ya Kazi. Baadaye aliteuliwa kuwa Mwenyekiti wa Ligi ya Wanawake kuhusu Mahusiano ya Kimataifa na Shirika la wanawake wa [[Bara la Afrika|barani Afrika]] ((The Pan African Women's Organization (PAWO)). Mnamo [[Disemba]] [[2017]], alichaguliwa na matawi ya chama cha kongamano la taifa la [[afrika]] (ANC) katika Kamati Kuu ya Kitaifa, na katika wadhifa huu, anahudumu katika kamati ndogo ndogo za ANC. Mnamo [[Machi]] [[2018]], aliteuliwa kama Naibu Waziri wa Mawasiliano na Rais Cyril Ramaphosa == Marejeo == {{reflist}} {{Mbegu}} {{BD|1966|}} [[Jamii:Wanasiasa wa Afrika Kusini]] [[Jamii:African Youth Month 2022]] ikuykew47hlia72wrhidvr6nt3q4pno 0 163376 1607973 1264619 2026-10-14T03:23:14Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607973 wikitext text/x-wiki {{tafsiri kompyuta}} '''Mkataba wa kulinda Uzazi, 2000''' ni [[mkataba]] wa [[Shirika la Kazi la Kimataifa]] ulioanzishwa mwaka 2000, ambao unaanza kwa kusema kuwa Kwa kuzingatia mahitaji ya kupitia [[Mkataba wa Kulinda Uzazi, 1952]] na Mapendekezo ya Ulinzi wa Uzazi 1952, ili kuweza kuendelea kuhamasisha [[Usawa wa kijinsia|usawa]] kwa [[wanawake]] wote mahali pa kazi na afya bora na usalama wa mama na mtoto, ili kutambua mchango wa wadau mbalimbali kwenye shughuli za kiuchumi na maendeleo ya kijamii, kampuni mbalmbali na maendeleo katika kulinda haki ya uzazi kwenye sheria na miendendo ya kitaifa na Kwa kuzingatia masharti ya [[Tamko la Haki za Binadamu]] (1948), Mkataba wa [[umoja wa mataifa]] wa kutokomeza [[ukatili]] wa kila aina dhidi ya wanawake (1979), Mkataba wa Kimataifa wa [[Haki za Mtoto]] (1989), [[ Azimio la Beijing]] na jukwaa la utekelezaji (1995), Azimio la Shirika la Kazi la Kimataifa juu ya fursa sawa na matibabu kwa wafanyakazi wa kike (1975), Azimio la Shirika la Kazi la Kimataifa juu ya Kanuni za Msingi na [[Haki]] za Kazi na Ufuatiliaji wake (1998), pamoja na mikataba ya kimataifa ya kazi na mapendekezo ya lengo la kuhakikisha fursa sawa na matibabu kwa ajili ya wanaume na wanawake wafanyakazi, hasa mkataba kuhusu wafanyakazi na majukumu ya familia, 1981, na Kwa kuzingatia hali ya wafanyakazi wa kike na haja ya kuwalinda wajawazito, ambayo ni jukumu la pamoja la serikali na jamii, na Baada ya kuamua juu ya kupitishwa kwa mapendekezo kadhaa kuhusiana na marekebisho ya Mkataba wa Ulinzi wa Uzazi (Uliorekebishwa), 1952, na Mapendekezo ya mwaka 1952, ambayo ni hatua ya nne ya ajenda ya kikao, na Baada ya kuamua kwamba mapendekezo haya yatakuwa katika mfumo wa mkataba wa kimataifa, imeamriwa kuwa tarehe 15 Juni mwaka 2000 mkataba ufuatao unaweza kujulikana kama Mkataba wa ulinzi wa Uzazi, 2000."<ref name="text">[http://www.ilo.org/ilolex/cgi-lex/convde.pl?C183] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100905071810/http://www.ilo.org/ilolex/cgi-lex/convde.pl?C183 |date=2010-09-05 }}, ILO website, text of convention.</ref> == Historia == Mkataba huu ulirekebisha [[Mkataba wa Ulinzi wa Uzazi 1952]], ambayo pia ilitokana na kurekebishwa kwa Mkataba wa awali wa Ulinzi wa Uzazi, 1919 mkataba wa Shirila la Kazi la kimataifa (3). Marekebisho haya yalilenga zaidi kuongeza ukubalifu/uidhinishwaji wa mkataba ile kurahisisha mahitaji ya mkataba wa mwaka 1952.<ref>{{cite web|url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/dossier/31725%20%28R1867%29/kst-31725-2?resultIndex=1&sorttype=1&sortorder=4|title=31 725 (R 1867) Verdrag inzake de herziening van het Verdrag betreffende de bescherming van het moederschap (herzien), 1952; Genève, 15 juni 2000|accessdate=30 October 2010|date=3 October 2008|language=Dutch|publisher=Dutch government (officielebekendmakingen.nl)|archivedate=2017-05-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170510122248/https://zoek.officielebekendmakingen.nl/dossier/31725%20%28R1867%29/kst-31725-2?resultIndex=1&sorttype=1&sortorder=4}}</ref> == Yaliyomo == Mkataba huu unazungumzia mambo yafuatayo: *Ulinzi wa Kiafya *[[Likizo ya Uzazi]] (zaidi ya majuma 14) * Likizo ikiwa kuna ugonjwa au Matatizo wakati wa ujauzito *[[Faida|Faida za kijamii]] *Usalama wa ajira na kutokubaguliwa *[[Wamama kunyonyesha watoto]] == Uidhinishaji == Hadi mwezi oktoba mwaka 2022, nchi zipatazo 40 zilikuwa zimesha saini na kukukubaliana na mkataba huu:<ref name = ratifications">[http://www.ilo.org/ilolex/cgi-lex/ratifce.pl?C183] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110125215521/http://www.ilo.org/ilolex/cgi-lex/ratifce.pl?C183 |date=2011-01-25 }}, ILO website, list of ratifying countries.</ref> {| class="wikitable" |- ! Nchi ! Tarehe !Kipindi kilichotangazwa cha likizo ya uzazi wakati wa kuridhia ! Maelezo |- |[[Albania]] |24 Julai 2004 |Siku 365 | |- |[[Austria]] |30 Aprili 2004 Majuma 16 | |- |[[Azerbaijan]] |29 Oktoba 2010 | Siku 126 (Zinaweza kuwa zaidi kulingana na hali) | |- |[[Belarus]] |10 Februari 2004 |Siku 126 | |- |[[Belize]] |10 Januari 2012 |Majuma 14 | |- |[[Benin]] |30 Aprili 2004 |Majuma 14 | |- |[[Bosnia and Herzegovina]] |18 Januari 2010 |Mwaka mmojaon; Miezi 18 kwa mapacha | |- |[[Bulgaria]] |6 Disemba 2001 |siku 135 | |- |[[Burkina Faso]] |4 Machi 2013 |Mjuma 14 | |- |[[Cuba]] |1 Juni 2004 |Majuma 18 | |- |[[Jamhuri ya Check]] |3 Julai 2017 | Majuma 28 | |- |[[Cyprus]] |12 Januari 2005 |Majuma 14 | |- |[[Djibouti]] |20 Septemba 2020 |Majuma 26 | |- |[[Jamhuri ya Dominika]] |9 Februari 2016 |Majuma 14 | |- |[[Ujerumani]] |30 Septemba 2021 |Majuma 16 | |- |[[Hungary]] |4 Novemba 2003 |Majuma 24 | |- |[[Italia]] |7 Februari 2001 |Miezi mitano | |- |[[Kazakhstan]] |13 Juni 2013 |Majuma 18 weeks ( Majuma 20 kwa mapacha) | |- |[[Latvia]] |9 Februari 2009 |Majuma 16 | |- |[[Lithuania]] |23 Septemba 2003 | Siku 126 | |- |[[Luxembourg]] |8 Aprili 2008 |Majuma 16 | |- |[[Mali]] |5 Juni 2008 |Majuma 14 | |- |[[Mauritius]] |13 Jun 2019 |14 weeks | |- |[[Moldova]] |28 Agosti 2006 | Siku 126 c | |- |[[Montenegro]] |19 Aprili 2012 | Siku 365 | |- |[[Morocco]] |13 April 2011 |Majuma 14 | |- |[[Falme za Uholanzi|Uholanzi]] |15 Januari 2009 |Majuma 16 |inafanya kazi kwenye falme za [[Mipaka ya Uholanzi|Ulaya]] |- |[[Niger]] |10 Juni 2019 |Majuma 14 | |- |[[North Macedonia]] |3 Octoba 2012 | miezi tisa; Miezi 12 kwa mapacha | |- |[[Norway]] |9 Novemba 2015 |Majuma 12; miezi 6 baada ya kujifungua. | |- |[[Peru]] |9 Mei 2016 |Majuma 14, Imegawanyika sawa kabla na baada ya kujifungua | |- |[[Ureno]] |8 Novemba 2012 |Siku 120 or 150 | |- |[[Romania]] |23 Oktoba 2002 |Siku 126 | |- |[[San Marino]] |19 Juni 2019 |Siku 150 | |- |[[São Tomé and Príncipe]] |12 Juni 2017 |Majuma 14 | |- |[[Senegali]] |18 Aprili 2017 | | |- |[[Serbia]] |31 August 2010 |Mjuma 16 | |- |[[Slovakia]] |12 Disemba 2000 |Majuma 28 | |- |[[Slovenia]] |1 Machi 2010 |Siku 105 | |- |[[Switzerland]] |4 Juni 2014 |Majuma 14 | |- |} ==Marejeo== {{Reflist}} == Viungo vya Nje == *[http://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO::P12100_INSTRUMENT_ID:312328 Text]. *[http://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=1000:11300:0::NO:11300:P11300_INSTRUMENT_ID:312328 Ratifications and leave length declarations]. {{Mbegu-sheria}} [[Jamii:Wiki in Activism]] [[Jamii:Sheria]] [[Jamii:uzazi]] bb30eng8mu3v6l5b9fgm2bsmekdmuf2 0 164698 1607995 1601094 2026-10-14T03:41:23Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607995 wikitext text/x-wiki [[Faili:Jua_Kali_fabricator.jpg|thumb|Kutengeneza majiko ya makaa huko [[Mombasa]]]] '''Jiko la Kauri la Kenya''' ni [[jiko]] linalobebeka, linalochoma [[makaa|mkaa]] linalotumika kupikia, linalopatikana hasa katika nyumba za mijini nchini [[Kenya]]. Ilibuniwa kupitia ushirikiano wa makundi ya nchini na ng'ambo, ili kupunguza matumizi ya mafuta ya taa. <ref>[http://www.solutions-site.org/kids/stories/KScat2_sol60.htm "The Kenya Ceramic Jiko"]. ''Horizon Solutions Site for Kids''.</ref> == Maelezo == Jiko la Kauri la Kenya, linalojulikana kama KCJ, ni jiko linalotumia [[makaa]] kama nishati. Ina sura ya [[saa ya mchanga]], na imetengenezwa nje na chuma, na ndani kwa kauri. <ref name="KammenDnaiel">Kammen, Daniel. “Case Study 1 Research, Development and Commercialisation of the Kenya Ceramic Jiko (KCJ).” Intergovernmental Panel on Climate Change. .</ref> Mjengo wa kauri una mashimo kwenye msingi wake, ambayo inaruhusu majivu kuanguka na kukusanywa kwenye kijisanduku kilichoko chini kwa jiko. <ref name="KammenDnaiel" /> Kina kinachotumika zaidi kwa KCJ ni kati ya 70 hadi 100&nbsp;mm. <ref>Allen, Hugh. The Kenya Ceramic Jiko: A manual for stovemakers. Intermediate Technology Publications, London U.K. 1991, (vii-8).</ref> == Historia == Wazo la Jiko la Kauri la Kenya lilitoka kwa Jiko la Ndoo la Thai na liliigwa baada ya Jiko la Metali la Kienyeji la Kenya linalojulikana kama TMS. <ref name="AllenHugh">Allen, Hugh. The Kenya Ceramic Jiko: A manual for stovemakers. Intermediate Technology Publications, 1991</ref> Ilikuwa kutokana na usanifu upya wa majiko haya mawili ambapo Kenya Ceramic Jiko iliundwa. Kupitia ushirikiano wa mashirika ya humu nchini na kimataifa, Kenya Ceramic Jiko ilibadilika na kuchukua sura. Mashirika kama vile CARE, [[UNICEF]], The Bellerive Foundation, pamoja na [[Marekani]] na mashirika ya misaada ya Ujerumani yote yalishiriki katika kuendeleza na kukuza KCJ. <ref name="KammenDaniel">Kammen, Daniel. “Research, Development and Commercialisation of the Kenya Ceramic Jiko and other Improved Biomass Stoves in Africa.” Horizon Solutions Site. Accessed on 26 November 2012. Retrieved from </ref> Shirika la Nishati na Mazingira la Kenya (KENGO) limekuwa na jukumu kubwa katika kuongeza ufahamu, na kukuza matumizi ya Jiko la Kauri la Kenya tangu 1982. <ref name="KammenDaniel" /> Ili kutengeneza Jiko la Kauri la Kenya, nyenzo kuu mbili zinahitajika: [[Udongo kinamo|udongo]] kutengeneza kauri, na chuma. Ukingo wa jiko umetengenezwa kwa karatasi ya chuma isiyokolea, ambayo inaweza kupatikana kutoka kwa vyuma chakavu kama vile vinavyopatikana kwenye ngoma za lami. <ref name="ConroyLitvinoff2013">{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=abv9AQAAQBAJ&pg=PT185|title=The Greening of Aid: Sustainable livelihoods in practice|last=Czech Conroy|last2=Miles Litvinoff|date=5 November 2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-134-06869-2|pages=185–}}</ref> Kwa karatasi ya chuma, unene wa chini unaohitajika ni 0.5&nbsp;mm, na kiwango cha juu ni 0.8&nbsp;mm. <ref name="AllenHugh">Allen, Hugh. The Kenya Ceramic Jiko: A manual for stovemakers. Intermediate Technology Publications, 1991</ref> Viungo vyote kwenye sura ya chuma vinashikiliwa pamoja kwa kutumia riveting au kukunja. <ref name="AllenHugh" /> Kwa mapumziko ya sufuria, paa ya pande zote ya chuma kati ya&nbsp;milimita 7-8 kwa unene inapaswa kutumika, wakati milimita 0.8&nbsp; unene karatasi ya chuma itumike kuunda miguu ya sufuria. <ref name="AllenHugh" /> Chuma kilichotumiwa kuunda msingi wa jiko kinaweza kuwa nyembamba zaidi, karibu milimita 0.25&nbsp; unene, kwani bitana ya ndani ya kauri inalinda dhidi ya kugusa moja kwa moja na joto. <ref name="AllenHugh" /> Sehemu ya kauri ya jiko hufanywa kwa udongo, ambao hutengenezwa na kisha kuchomwa moto. Sifa za aina bora ya udongo kwa matumizi ni: uwezo wa kudumisha nguvu wakati wa kuchomwa kwa 900&nbsp;°C; uwezo wa kubaki na vinyweleo kidogo joto linapofikia 1150&nbsp;°C; udongo haupaswi kupinda au kubadilisha sura wakati wa 1250&nbsp;°C. <ref name="AllenHugh">Allen, Hugh. The Kenya Ceramic Jiko: A manual for stovemakers. Intermediate Technology Publications, 1991</ref> Udongo unapochomwa, unapaswa kugeuka kuwa waridi hafifu hadi rangi nyeupe, na, ili kupunguza uwezekano wa kupasuka, unapaswa kupungua chini ya 8% baada ya kuchomwa. <ref name="AllenHugh" /> Udongo ambao unakidhi viwango vyote hapo juu kwa ujumla hujulikana kama " fireclay ". <ref name="AllenHugh" /> Ili kutengeneza Jiko la Kauri la Kenya, aina mbili za vibarua wenye ujuzi zinahitajika, fundi wa chuma na mfanyakazi wa udongo. Zaidi ya nyundo, zana zingine zote zinazohitajika kutengeneza Jiko la Kauri la Kenya zinaweza kupatikana kutoka kwa chakavu au kutengenezwa kwa mkono. <ref name="AllenHugh">Allen, Hugh. The Kenya Ceramic Jiko: A manual for stovemakers. Intermediate Technology Publications, 1991</ref> Mwako wa ndani wa kuni, makaa ya mawe, mkaa, (takriban mimea yoyote) inaweza kusababisha matatizo ya afya. Katika joto la moto wa kawaida, nyenzo hizi "huchoma uchafu," na kupoteza mafuta mengi ya uwezo wao kwa njia ya moshi. Mwako huu usio kamili unamaanisha kuwa gesi zenye sumu (yaani, moshi, zenye kemikali kama vile [[Monoksidi kabonia|monoksidi kaboni]], oksidi ya nitrojeni, oksidi za sulfuri) na chembe chembe hulipuliwa kwenye angahewa ya chumba. <ref name="SandhuSharanpal">Sandhu, Sharanpal. “The Kenya Ceramic Jiko.” Horizon Solutions Site for Kids. Accessed on 26 November 2012. Retrieved from </ref> Gesi na chembe hizi zinahusishwa kwa uwazi na kuongezeka kwa hatari ya saratani na matatizo makubwa ya kupumua kwa papo hapo au sugu. Njia rahisi zaidi kwa watu wanaotegemea moto wazi ili kupunguza hatari hii inaweza kuwa kukausha kabisa (au ''kupunguza maji'') mafuta kabla ya kuyachoma. Jinsi maji yanavyopungua kwenye mafuta, ndivyo moto unavyozidi kuwaka zaidi, ndivyo mwako unavyokuwa safi zaidi, ndivyo ubora wa hewa ya ndani unavyokuwa safi zaidi. Kukausha tinder kunasaidia sana, kwa kuwa tinder yenye unyevunyevu - bila usaidizi kutoka kwa joto la moto uliowaka - hutoa moshi hatari sana. <ref name="SandhuSharanpal" /> == Mazingira == Nchini Kenya takriban 70% ya nishati inayotumiwa inatokana na kuni, huku 80% ya watu wakiitegemea. <ref name="walu">Walubergo, Dominic. “Improved Stove Programmes in Kenya.” World Environmental Liberty. Accessed on 26 November 2012. Retrieved from .</ref> Wanaotumia jiko vijijini huwa wanachoma kuni moja kwa moja, wakati wakazi wa mijini wana mwelekeo wa kuchoma makaa kama nishati. <ref name="walu" /> Wizara ya Nishati na Maendeleo ya Kikanda ya Kenya ilikadiria kuwa, mwaka wa 1986, mahitaji ya kila mwaka ya kuni kama mafuta yalikuwa tani milioni 18.7, na kukua kwa kiwango cha 3.6% kwa mwaka. <ref name="walu" /> Kukata miti kwa ajili ya kuni kumesababisha uharibifu wa mazingira, ikiwa ni pamoja na upotevu wa misitu, upotevu wa [[Bioanuwai|viumbe hai]], uharibifu wa [[Makazi (ekolojia)|makazi]], na ongezeko la mmomonyoko wa udongo. <ref name="KammenDaniel">Kammen, Daniel. “Research, Development and Commercialisation of the Kenya Ceramic Jiko and other Improved Biomass Stoves in Africa.” Horizon Solutions Site. Accessed on 26 November 2012. Retrieved from </ref> Akiba ya kuni ilikuwa ikimalizika kwa 40% zaidi ya kiwango cha uingizwaji. <ref name="walu" /> == Faida == Inapotumiwa ipasavyo, Jiko la Kauri la Kenya lina uwezo wa kupunguza matumizi ya mafuta kwa 20-50%, <ref>Kammen, Daniel. Case Study 1. Intergovernmental Panel on Climate Change.</ref> <ref name="Dorf2001">{{Rejea kitabu|url=https://archive.org/details/technologyhumans0000dorf|title=Technology, Humans, and Society: Toward a Sustainable World|last=Richard C. Dorf|date=January 2001|publisher=Academic Press|isbn=978-0-12-221090-7|pages=[https://archive.org/details/technologyhumans0000dorf/page/318 318]–|url-access=registration}}</ref> hivyo basi kupunguza mahitaji ya kuni kama rasilimali ya mafuta. <ref name="AllenCourtney2005">{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=udF5AgAAQBAJ&pg=PA88|title=A Global Strategy for Housing in the Third Millennium|last=W.A. Allen|last2=R.G. Courtney|last3=E. Happold|last4=A.M. Wood|date=20 September 2005|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-82777-9|pages=88–}}</ref> Jiko linaweza kupunguza 20% ya uzalishaji unaozalishwa kutokana na mwako usio kamili; <ref name="HazeltineBull2003">{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=Y9VDfTDA3AAC&pg=PA206|title=Field Guide to Appropriate Technology|last=Barrett Hazeltine|last2=Christopher Bull|publisher=Academic Press|year=2003|isbn=978-0-12-335185-2|pages=206–}}</ref> hata hivyo tafiti bado zinafanywa ili kuthibitisha hili. <ref name="kammen">Kammen, Daniel. “In-Depth Solution Coverage. Research, Development and Commercialisation of the Kenya Ceramic Jiko and other Improved Biomass Stoves in Africa.” Horizon Solutions Site. Accessed on 26 November 2012. Retrieved from </ref> Zaidi ya hayo, Jiko la Kauri huongeza usalama wa watoto kwani mjengo wa kauri huzuia jiko kuwa moto sana. <ref name="kammen" /> == Marejeo == {{reflist}}{{Mbegu-utamaduni-KE}} [[Jamii:Vifaa]] [[Jamii:utamaduni wa Kenya]] pxzb47bmr7nxis7ujt9qnt12ceoei8h 0 166449 1607777 1529416 2026-10-14T02:59:38Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607777 wikitext text/x-wiki '''Wilaya za Algeria''' ni ngazi ya kwanza ya [[ugatuzi]] nchini [[Algeria]]. Tangu tarehe 18 Desemba 2019, nchi imegawanywa katika sehemu 58 zinazoitwa [[wilaya]]. Zinafanana zaidi na mikoa ya Tanzania. Wilaya hizo 58 imegawanywa katika baladiyah 1,541 (tarafa). Jina la wilaya daima ni lile la mji mkuu wake. Kwa mujibu wa katiba ya Algeria, wilaya zimekabidhiwa madaraka kadhaa. Kila wilaya huwa na bunge lake la kieneo ambalo linaitwa ''Assemblée Populaire Wilayale'' kwa Kifaransa au المجلس الشعبي الولائي ''al-majlis al-sha'abi al-wila'i'' kwa Kiarabu. Mkuu wa serikali ya wilaya huteuliwa na rais wa jamhuri akiwa na cheo cha "[[Liwali|wali]]". Bunge la wilaya huwa na madaraka kuhusu makisio yake. Mapato yake ni idadi ya kodi za kieneo pamoja na ruzuku kutoka serikali kuu.<ref>https://portal.cor.europa.eu/divisionpowers/Pages/Algeria.aspx {{Wayback|url=https://portal.cor.europa.eu/divisionpowers/Pages/Algeria.aspx |date=20230305160353 }} Algeria, tovuti PortalEuropa ya Umoja wa Ulaya, iliangaliwa Machi 2023</ref> Bunge la Wilaya lina mamlaka fulani kuhusu maswala ya afya, ustawi wa jamii, utalii, shule, michezo, mipango ya miji na ujenzi wa makazi, kilimo, maji na misitu, miundombinu wa kieneo, urithi wa kiutamaduni, na maswala ya maendeleo ya kieneo kwa jumla. == Orodha == Hadi mwaka1984 idadi ya wilaya za Algeria ilikuwa 48. Mnamo 2019, wilaya 10 mpya ziliongezwa. <ref>{{Rejea tovuti|date=December 18, 2019|title=Journal Officiel Algérie - F2019078.pdf|url=https://www.joradp.dz/FTP/JO-FRANCAIS/2019/F2019078.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200317193555/https://www.joradp.dz/FTP/JO-FRANCAIS/2019/F2019078.pdf|archivedate=March 17, 2020|publisher=www.joradp.dz|pages=12–15|format=PDF}}</ref> <ref>{{Rejea habari|date=27 November 2019|title=Ten administrative districts promoted into provinces with full prerogatives|url=https://www.aps.dz/en/algeria/32006-10-administrative-districts-promoted-into-provinces-with-full-prerogatives}}</ref> {| class="wikitable sortable" ! rowspan="2" scope="col" |Ramani ! rowspan="2" scope="col" |Msimbo ! rowspan="2" scope="col" |Wilaya ! rowspan="2" scope="col" |Jina la Kiarabu ! rowspan="2" scope="col" |Idadi ya<br /><br />tarafa ! rowspan="2" scope="col" |Idadi ya<br /><br />manisipaa ! colspan="2" scope="col" |Eneo ! rowspan="2" scope="col" |Wakazi<br /><br /><small>(2008)</small> ! colspan="2" scope="col" |Densiti <small>(2008)</small> |- ! scope="col" |km² ! scope="col" |maili² ! scope="col" |kwa km² ! scope="col" |kwa sq&nbsp;mi |- |[[Faili:DZ-01_(2019).svg|80x80px]] |01 |[[Wilaya ya Adrar|Adrar]] | style="text-align:right" |{{Lang|ar|أدرار}} | style="text-align:center" |6 | style="text-align:center" |16 |{{Convert|254,471|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |261,258 |{{Convert|1.03|/km2|disp=table|sortable=on}} |- |[[Faili:DZ-02_(2019).svg|80x80px]] |02 |[[Wilaya ya Chlef|Chlef]] | style="text-align:right" |{{Lang|ar|الشلف}} | style="text-align:center" |13 | style="text-align:center" |35 |{{Convert|4,795|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |1,002,088 |{{Convert|209|/km2|disp=table|sortable=on}} |- |[[Faili:DZ-03_(2019).svg|80x80px]] |03 |[[Wilaya ya Laghouat|Laghouat]] | style="text-align:right" |{{Lang|ar|الأغواط}} | style="text-align:center" |10 | style="text-align:center" |24 |{{Convert|25,057|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |455,602 |{{Convert|18|/km2|disp=table|sortable=on}} |- |[[Faili:DZ-04_(2019).svg|80x80px]] |04 |[[Jimbo ya Oum el-Bouaghi (Aljeria)|Oum El Bouaghi]] | style="text-align:right" |{{Lang|ar|أم البواقي}} | style="text-align:center" |12 | style="text-align:center" |29 |{{Convert|6,783|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |621,612 |{{Convert|81|/km2|disp=table|sortable=on}} |- |[[Faili:DZ-05_(2019).svg|80x80px]] |05 |[[Wilaya ya Batna|Batna]] | style="text-align:right" |{{Lang|ar|باتنة}} | style="text-align:center" |21 | style="text-align:center" |61 |{{Convert|12,192|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |1,119,791 |{{Convert|92|/km2|disp=table|sortable=on}} |- |[[Faili:DZ-06_(2019).svg|80x80px]] |06 |[[Wilaya ya Bejaia|Béjaïa]] | style="text-align:right" |{{Lang|ar|بجاية}} | style="text-align:center" |19 | style="text-align:center" |52 |{{Convert|3,268|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |912,577 |{{Convert|279|/km2|disp=table|sortable=on}} |- |[[Faili:DZ-07_(2019).svg|80x80px]] |07 |[[Wilaya ya Biskra|Biskra]] | style="text-align:right" |{{Lang|ar|بسكرة}} | style="text-align:center" |10 | style="text-align:center" |27 |{{Convert|9,576|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |547,137 |{{Convert|57|/km2|disp=table|sortable=on}} |- |[[Faili:DZ-08_(2019).svg|80x80px]] |08 |[[Wilaya ya Bechar|Béchar]] | style="text-align:right" |{{Lang|ar|بشار}} | style="text-align:center" |6 | style="text-align:center" |11 |{{Convert|60,850|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |219,898 |{{Convert|3.61|/km2|disp=table|sortable=on}} |- |[[Faili:DZ-09_(2019).svg|80x80px]] |09 |[[Wilaya ya Blida|Blida]] | style="text-align:right" |{{Lang|ar|البليدة}} | style="text-align:center" |10 | style="text-align:center" |25 |{{Convert|1,575|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |1,002,937 |{{Convert|591|/km2|disp=table|sortable=on}} |- |[[Faili:DZ-10_(2019).svg|80x80px]] |10 |[[Wilaya ya Bouira|Bouïra]] | style="text-align:right" |{{Lang|ar|البويرة}} | style="text-align:center" |12 | style="text-align:center" |45 |{{Convert|4,439|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |695,583 |{{Convert|157|/km2|disp=table|sortable=on}} |- |[[Faili:DZ-11_(2019).svg|80x80px]] |11 |[[Wilaya ya Tamanghasset|Tamanrasset]] | style="text-align:right" |{{Lang|ar|تمنراست}} | style="text-align:center" |3 | style="text-align:center" |5 |{{Convert|336,839|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |115,043 |{{Convert|0.34|/km2|disp=table|sortable=on}} |- |[[Faili:DZ-12_(2019).svg|80x80px]] |12 |[[Wilaya ya Tebessa|Tébessa]] | style="text-align:right" |{{Lang|ar|تبسة}} | style="text-align:center" |12 | style="text-align:center" |28 |{{Convert|14,227|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |648,703 |{{Convert|46|/km2|disp=table|sortable=on}} |- |[[Faili:DZ-13_(2019).svg|80x80px]] |13 |[[Wilaya ya Tlemcen|Tlemcen]] | style="text-align:right" |{{Lang|ar|تلمسان}} | style="text-align:center" |20 | style="text-align:center" |53 |{{Convert|9,061|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |949,135 |{{Convert|105|/km2|disp=table|sortable=on}} |- |[[Faili:DZ-14_(2019).svg|80x80px]] |14 |[[Wilaya ya Tiaret|Tiaret]] | style="text-align:right" |{{Lang|ar|تيارت}} | style="text-align:center" |14 | style="text-align:center" |42 |{{Convert|20,673|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |846,823 |{{Convert|41|/km2|disp=table|sortable=on}} |- |[[Faili:DZ-15_(2019).svg|80x80px]] |15 |[[Wilaya ya Tizi Ouzou|Tizi Ouzou]] | style="text-align:right" |{{Lang|ar|تيزي وزو}} | style="text-align:center" |21 | style="text-align:center" |67 |{{Convert|2,956|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |1,127,608 |{{Convert|316|/km2|disp=table|sortable=on}} |- |[[Faili:DZ-16_(2019).svg|80x80px]] |16 |[[Wilaya ya Algiers|Algiers]] | style="text-align:right" |{{Lang|ar|الجزائر}} | style="text-align:center" |13 | style="text-align:center" |57 |{{Convert|1,190|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |2,988,145 |{{Convert|2511|/km2|disp=table|sortable=on}} |- |[[Faili:DZ-17_(2019).svg|80x80px]] |17 |[[Wilaya ya Djelfa|Djelfa]] | style="text-align:right" |{{Lang|ar|الجلفة}} | style="text-align:center" |12 | style="text-align:center" |36 |{{Convert|66,415|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |1,092,184 |{{Convert|46|/km2|disp=table|sortable=on}} |- |[[Faili:DZ-18_(2019).svg|80x80px]] |18 |[[Wilaya ya Jijel|Jijel]] | style="text-align:right" |{{Lang|ar|جيجل}} | style="text-align:center" |11 | style="text-align:center" |28 |{{Convert|2,577|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |636,948 |{{Convert|247|/km2|disp=table|sortable=on}} |- |[[Faili:DZ-19_(2019).svg|80x80px]] |19 |[[Wilaya ya Setif|Sétif]] | style="text-align:right" |{{Lang|ar|سطيف}} | style="text-align:center" |20 | style="text-align:center" |60 |{{Convert|6,504|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |1,489,979 |{{Convert|229|/km2|disp=table|sortable=on}} |- |[[Faili:DZ-20_(2019).svg|80x80px]] |20 |[[Wilaya ya Saida (Aljeria)|Saïda]] | style="text-align:right" |{{Lang|ar|سعيدة}} | style="text-align:center" |6 | style="text-align:center" |16 |{{Convert|6,764|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |330,641 |{{Convert|49|/km2|disp=table|sortable=on}} |- |[[Faili:DZ-21_(2019).svg|80x80px]] |21 |[[Wilaya ya Skikda|Skikda]] | style="text-align:right" |{{Lang|ar|سكيكدة}} | style="text-align:center" |13 | style="text-align:center" |38 |{{Convert|4,026|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |898,680 |{{Convert|223|/km2|disp=table|sortable=on}} |- |[[Faili:DZ-22_(2019).svg|80x80px]] |22 |[[Wilaya ya Sidi Bel Abbes|Sidi Bel Abbès]] | style="text-align:right" |{{Lang|ar|سيدي بلعباس}} | style="text-align:center" |15 | style="text-align:center" |52 |{{Convert|9,096|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |604,744 |{{Convert|66|/km2|disp=table|sortable=on}} |- |[[Faili:DZ-23_(2019).svg|80x80px]] |23 |[[Wilaya ya Annaba|Annaba]] | style="text-align:right" |{{Lang|ar|عنابة}} | style="text-align:center" |6 | style="text-align:center" |12 |{{Convert|1,439|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |609,499 |{{Convert|424|/km2|disp=table|sortable=on}} |- |[[Faili:DZ-24_(2019).svg|80x80px]] |24 |[[Wilaya ya Guelma|Guelma]] | style="text-align:right" |{{Lang|ar|قالمة}} | style="text-align:center" |10 | style="text-align:center" |34 |{{Convert|4,101|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |482,430 |{{Convert|118|/km2|disp=table|sortable=on}} |- |[[Faili:DZ-25_(2019).svg|80x80px]] |25 |[[Wilaya ya Constantine|Constantine]] | style="text-align:right" |{{Lang|ar|قسنطينة}} | style="text-align:center" |6 | style="text-align:center" |12 |{{Convert|2,187|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |938,475 |{{Convert|427|/km2|disp=table|sortable=on}} |- |[[Faili:DZ-26_(2019).svg|80x80px]] |26 |[[Wilaya ya Medea|Médéa]] | style="text-align:right" |{{Lang|ar|المدية}} | style="text-align:center" |19 | style="text-align:center" |64 |{{Convert|8,866|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |819,932 |{{Convert|92|/km2|disp=table|sortable=on}} |- |[[Faili:DZ-27_(2019).svg|80x80px]] |27 |[[Wilaya ya Mostaganem|Mostaganem]] | style="text-align:right" |{{Lang|ar|مستغانم}} | style="text-align:center" |10 | style="text-align:center" |32 |{{Convert|2,175|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |737,118 |{{Convert|325|/km2|disp=table|sortable=on}} |- |[[Faili:DZ-28_(2019).svg|80x80px]] |28 |[[Wilaya ya M'Sila|M'Sila]] | style="text-align:right" |{{Lang|ar|المسيلة}} | style="text-align:center" |15 | style="text-align:center" |47 |{{Convert|18,718|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |990,591 |{{Convert|53|/km2|disp=table|sortable=on}} |- |[[Faili:DZ-29_(2019).svg|80x80px]] |29 |[[Wilaya ya Mascara|Mascara]] | style="text-align:right" |{{Lang|ar|معسكر}} | style="text-align:center" |16 | style="text-align:center" |47 |{{Convert|5,941|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |784,073 |{{Convert|132|/km2|disp=table|sortable=on}} |- |[[Faili:DZ-30_(2019).svg|80x80px]] |30 |[[Wilaya ya Ouargla|Ouargla]] | style="text-align:right" |{{Lang|ar|ورقلة}} | style="text-align:center" |6 | style="text-align:center" |10 |{{Convert|194,552|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |311,337 |{{Convert|1.6|/km2|disp=table|sortable=on}} |- |[[Faili:DZ-31_(2019).svg|80x80px]] |31 |[[Jimbo la Oran (Aljeria)|Oran]] | style="text-align:right" |{{Lang|ar|وهران}} | style="text-align:center" |9 | style="text-align:center" |26 |{{Convert|2,121|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |1,584,607 |{{Convert|688|/km2|disp=table|sortable=on}} |- |[[Faili:DZ-32_(2019).svg|80x80px]] |32 |[[Wilaya ya El Bayadh|El Bayadh]] | style="text-align:right" |{{Lang|ar|البيض}} | style="text-align:center" |8 | style="text-align:center" |22 |{{Convert|78,870|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |228,624 |{{Convert|3.2|/km2|disp=table|sortable=on}} |- |[[Faili:DZ-33_(2019).svg|80x80px]] |33 |[[Wilaya ya Illizi|Illizi]] | style="text-align:right" |{{Lang|ar|اليزي}} | style="text-align:center" |2 | style="text-align:center" |4 |{{Convert|198,815|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |34,715 |{{Convert|0.17|/km2|disp=table|sortable=on}} |- |[[Faili:DZ-34_(2019).svg|80x80px]] |34 |[[Wilaya ya Bordj Bou Arréridj|Bordj Bou Arréridj]] | style="text-align:right" |{{Lang|ar|برج بوعريريج}} | style="text-align:center" |10 | style="text-align:center" |34 |{{Convert|4,115|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |628,475 |{{Convert|160|/km2|disp=table|sortable=on}} |- |[[Faili:DZ-35_(2019).svg|80x80px]] |35 |[[Wilaya ya Boumerdes|Boumerdès]] | style="text-align:right" |{{Lang|ar|بومرداس}} | style="text-align:center" |9 | style="text-align:center" |32 |{{Convert|1,356|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |802,083 |{{Convert|504|/km2|disp=table|sortable=on}} |- |[[Faili:DZ-36_(2019).svg|80x80px]] |36 |[[Wilaya ya El Tarf|El Tarf]] | style="text-align:right" |{{Lang|ar|الطارف}} | style="text-align:center" |7 | style="text-align:center" |24 |{{Convert|3,339|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |408,414 |{{Convert|122|/km2|disp=table|sortable=on}} |- |[[Faili:DZ-37_(2019).svg|80x80px]] |37 |[[Wilaya ya Tindouf|Tindouf]] | style="text-align:right" |{{Lang|ar|تندوف}} | style="text-align:center" |1 | style="text-align:center" |2 |{{Convert|159,000|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |49,149 |{{Convert|0.31|/km2|disp=table|sortable=on}} |- |[[Faili:DZ-38_(2019).svg|80x80px]] |38 |[[Wilaya ya Tissemsilt|Tissemsilt]] | style="text-align:right" |{{Lang|ar|تسمسيلت}} | style="text-align:center" |8 | style="text-align:center" |22 |{{Convert|3,152|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |294,476 |{{Convert|93|/km2|disp=table|sortable=on}} |- |[[Faili:DZ-39_(2019).svg|80x80px]] |39 |[[Wilaya ya El Oued|El Oued]] | style="text-align:right" |{{Lang|ar|الوادي}} | style="text-align:center" |10 | style="text-align:center" |22 |{{Convert|45,738|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |647,548 |{{Convert|10.61|/km2|disp=table|sortable=on}} |- |[[Faili:DZ-40_(2019).svg|80x80px]] |40 |[[Wilaya ya Khenchela|Khenchela]] | style="text-align:right" |{{Lang|ar|خنشلة}} | style="text-align:center" |8 | style="text-align:center" |21 |{{Convert|9,811|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |386,683 |{{Convert|40|/km2|disp=table|sortable=on}} |- |[[Faili:DZ-41_(2019).svg|80x80px]] |41 |[[Wilaya ya Souk Ahras|Souk Ahras]] | style="text-align:right" |{{Lang|ar|سوق أهراس}} | style="text-align:center" |10 | style="text-align:center" |26 |{{Convert|4,541|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |438,127 |{{Convert|95|/km2|disp=table|sortable=on}} |- |[[Faili:DZ-42_(2019).svg|80x80px]] |42 |[[Wilaya ya Tipasa|Tipaza]] | style="text-align:right" |{{Lang|ar|تيبازة}} | style="text-align:center" |10 | style="text-align:center" |28 |{{Convert|1,605|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |591,010 |{{Convert|273|/km2|disp=table|sortable=on}} |- |[[Faili:DZ-43_(2019).svg|80x80px]] |43 |[[Wilaya ya Mila|Mila]] | style="text-align:right" |{{Lang|ar|ميلة}} | style="text-align:center" |13 | style="text-align:center" |32 |{{Convert|3,407|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |766,886 |{{Convert|220|/km2|disp=table|sortable=on}} |- |[[Faili:DZ-44_(2019).svg|80x80px]] |44 |[[Wilaya ya Aïn Defla|Aïn Defla]] | style="text-align:right" |{{Lang|ar|عين الدفلى}} | style="text-align:center" |14 | style="text-align:center" |36 |{{Convert|4,891|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |766,013 |{{Convert|156|/km2|disp=table|sortable=on}} |- |[[Faili:DZ-45_(2019).svg|80x80px]] |45 |[[Wilaya ya Naama|Naâma]] | style="text-align:right" |{{Lang|ar|النعامة}} | style="text-align:center" |7 | style="text-align:center" |12 |{{Convert|29,950|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |192,891 |{{Convert|6.5|/km2|disp=table|sortable=on}} |- |[[Faili:DZ-46_(2019).svg|80x80px]] |46 |[[Wilaya ya Ain Temouchent|Aïn Témouchent]] | style="text-align:right" |{{Lang|ar|عين تموشنت}} | style="text-align:center" |8 | style="text-align:center" |28 |{{Convert|2,379|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |371,239 |{{Convert|156|/km2|disp=table|sortable=on}} |- |[[Faili:DZ-47_(2019).svg|80x80px]] |47 |Ghardaïa | style="text-align:right" |{{Lang|ar|غرداية}} | style="text-align:center" |7 | style="text-align:center" |9 |{{Convert|23,890|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |306,322 |{{Convert|12.82|/km2|disp=table|sortable=on}} |- |[[Faili:DZ-48_(2019).svg|80x80px]] |48 |[[Wilaya ya Relizane|Relizane]] | style="text-align:right" |{{Lang|ar|غليزان}} | style="text-align:center" |13 | style="text-align:center" |38 |{{Convert|4,870|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |726,180 |{{Convert|152|/km2|disp=table|sortable=on}} |- class="sortbottom" style="background:#EEF" |- | |49 |El M'Ghair | style="text-align:right" |{{Lang|ar|المغير}} | style="text-align:center" |2 | style="text-align:center" |8 |{{Convert|8835|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |162,267 |{{Convert|0.94|/km2|disp=table|sortable=on}} |- | |50 |El Menia | style="text-align:right" |{{Lang|ar|المنيعة}} | style="text-align:center" |2 | style="text-align:center" |4 |{{Convert|62215|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |57,276 |{{Convert|0.92|/km2|disp=table|sortable=on}} |- |[[Faili:DZ-51_(2019).svg|80x80px]] |51 |Ouled Djellal | style="text-align:right" |{{Lang|ar|أولاد جلال}} | style="text-align:center" |2 | style="text-align:center" |6 |{{Convert|11,410|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |174,219 |{{Convert|15|/km2|disp=table|sortable=on}} |- | |52 |Bordj Baji Mokhtar | style="text-align:right" |{{Lang|ar|برج باجي مختار}} | style="text-align:center" |1 | style="text-align:center" |2 |{{Convert|120,026|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |16,437 |{{Convert|0.14|/km2|disp=table|sortable=on}} |- | |53 |Béni Abbès | style="text-align:right" |{{Lang|ar|بني عباس}} | style="text-align:center" |6 | style="text-align:center" |10 |{{Convert|101,350|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |50,163 |{{Convert|0.49|/km2|disp=table|sortable=on}} |- | |54 |Timimoun | style="text-align:right" |{{Lang|ar|تيميمون}} | style="text-align:center" |4 | style="text-align:center" |10 |{{Convert|65,203|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |122,019 |{{Convert|1.9|/km2|disp=table|sortable=on}} |- |[[Faili:DZ-55_(2019).svg|80x80px]] |55 |Touggourt | style="text-align:right" |{{Lang|ar|تقرت}} | style="text-align:center" |4 | style="text-align:center" |11 |{{Convert|17,428|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |247,221 |{{Convert|14|/km2|disp=table|sortable=on}} |- |[[Faili:DZ-56_(2019).svg|80x80px]] |56 |Djanet | style="text-align:right" |{{Lang|ar|جانت}} | style="text-align:center" |1 | style="text-align:center" |2 |{{Convert|86,185|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |17,618 |{{Convert|0.2|/km2|disp=table|sortable=on}} |- | |57 |Ain Salah | style="text-align:right" |{{Lang|ar|عين صالح}} | style="text-align:center" |2 | style="text-align:center" |3 |{{Convert|131,220|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |50,392 |{{Convert|0.38|/km2|disp=table|sortable=on}} |- | |58 |Ain Guezzam | style="text-align:right" |{{Lang|ar|عين قزّام}} | style="text-align:center" |2 | style="text-align:center" |2 |{{Convert|88,126|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |11,202 |{{Convert|0.13|/km2|disp=table|sortable=on}} |- ! colspan="4" style="text-align:left" |Total | style="text-align:center" |547 | style="text-align:center" |1541 |{{Convert|2,381,741|km2|disp=table|sortable=on}} | style="text-align:right" |34,080,030 |{{Convert|14|/km2|disp=table|sortable=on}} |} == Tangu 2019 == Tarehe 26 Novemba 2019, Baraza la Mawaziri la Algeria lilipitisha sheria ya kuongeza tena majimbo 10, kwa kugawa baadhi ya majimbo makubwa kusini mwa Algeria. <ref>{{Rejea habari|title=10 New Wilayas - El Khabar|url=https://www.elkhabar.com/press/article/160332/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%AD%D8%AF%D8%A7%D8%AB-10-%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF%D8%A9/|publisher=El Khabar|language=ar}}</ref> Kwa hivyo, mikoa ifuatayo imeongezwa mnamo Desemba 18, 2019: * Mkoa wa Bordj Badji Mokhtar * Katika Jimbo la Salah * Mkoa wa Djanet * Katika Mkoa wa Guezam * Mkoa wa El M'Ghair * Mkoa wa Toggourt * Mkoa wa Béni Abbes * Mkoa wa Timimoun * Mkoa wa Ouled Djellal * Mkoa wa El Menia == Marejeo == {{Marejeo}} == Viungo vya nje == * [https://www.ons.dz/ Ofisi ya Kitaifa ya Takwimu] {{fr}} {{Wilaya za Algeria}} {{Articles on first-level administrative divisions of African countries}} [[Jamii:Wilaya za Algeria]] s7vdf336mz8yug6psx61cc762djkmvj 0 166929 1607778 1275685 2026-10-14T02:59:42Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607778 wikitext text/x-wiki [[Picha:A 14 3789 (21650917845) (cropped).jpg|thumb|Kylie Margaret Cockburn mnamo 2015]] '''Kylie Margaret Cockburn''' (alizaliwa [[1 Desemba]] [[1988]]) ni [[refa|mwamuzi]] msaidizi wa [[mpira wa miguu]] katika Ligi ya Soka ya Uskoti. Alijulikana zaidi katika [[vyombo vya habari]] alipokuwa mwamuzi wa kwanza wa mpira wa miguu mwanamke katika mechi ya ligi kuu ya soka nchini [[Uskoti]] mwaka [[2014]]. <ref name="bbc14">[https://www.bbc.co.uk/sport/football/27335826 Female official Kylie McMullan to make Premiership history], BBC Sport, 8 May 2014</ref> == Maisha ya awali na kazi == Alilelewa na kukulia katika [[mji]] wa Baillieston, <ref name="bbcdec18">[https://www.bbc.co.uk/sport/scotland/46554626 Women's World Cup: Scotland's Kylie Cockburn will be an assistant in France], BBC Sport, 21 December 2018</ref> Cockburn alikuwa na matamanio ya kuwa [[mchezaji]] wa soka tangu alipokua mdogo, na baadae alichezea timu ya taifa ya soka ya wanawake ya Uskoti katika ngazi ya vijana <ref name="fifa">[https://www.fifa.com/about-fifa/who-we-are/news/from-fighting-crime-to-flagging-offside From fighting crime to flagging offside], [[FIFA]], 2 September 2019</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1988]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanamichezo wa Uskoti]] a8h96afxvih1brudlbc3bv0lda4hh3t 0 168355 1608025 1540776 2026-10-14T05:10:48Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1608025 wikitext text/x-wiki [[Faili:Ethiopia (Africa orthographic projection).svg|thumb|116x116px|Nchi ya Ethiopia]] '''Wahamar''' ni jamii iliyoko kusini-magharibi mwa nchi ya [[Ethiopia]]. Wao wanaishi wilaya ya Hamer ambayo ni sehemu ambayo ina rutuba ya bonde la [[Mto Omo]] katika mkoa mwa Southern Nations, Nationalities, and People’s Region (SNNPR).<ref name=":0">{{Rejea tovuti|title=The Hamer People ( Hamar tribe ) of the Omo Valley : Bull Jumping - Excelman Productions {{!}} Filming in Ethiopia : photos of a Field Producer|url=https://www.excelman.com/en/galerie/afrique/ethiopie-hamar/ethiopie-hamar.html|work=The Hamar People of the Omo Valley : bull jumping - Filming in Ethiopia : Excelman Productions {{!}} Television Production Services, Field Producer, Line Producer|accessdate=2023-04-08|language=en|author=Excelman Productions}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Idadi ya watu ambao wanaishi katika Hamar ni 60,000. Wahamar ni wafugaji na wana mila nyingi.<ref>{{Citation|title=Hamar people|date=2022-12-25|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Hamar_people&oldid=1129441142|work=Wikipedia|language=en|access-date=2023-04-08}}</ref> == Lugha ya Hamer-Banna == Wahamar wanasema lugha ya Hamer-Banna ambayo ni lugha inayozungumzwa na makabila kadhaa nchini Ethiopia. Ni lugha mojawapo ndani ya lugha za tawi la Kiomotiki cha Kusini na za familia ya lugha ya Kiafroasia.<ref>{{Citation|title=Hamer language|date=2021-10-10|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Hamer_language&oldid=1049160352|work=Wikipedia|language=en|access-date=2023-04-08}}</ref> == Uislamu na dini za jadi == Wahamar wanafuata dini mbili: [[Uislamu]] na [[Dini za jadi]]. Asilimia tisini na tano ya Wahamar ni Waislamu wa [[Wasunni|Sunni]]. Watu hawa wanaamini mafundisho matano ya msingi ya Uislamu.<ref name=":1">{{Rejea tovuti|title=Ethiopia, Hamer Tribe|url=https://www.atlasofhumanity.com/hamer|work=Atlas Of Humanity|accessdate=2023-04-08|language=en|author=atlasofhumanity.com|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409205550/https://www.atlasofhumanity.com/hamer|url-status=dead}}</ref> Lakini, pia wanafuata sehemu nyingi za dini yao ya kitamaduni, Animisim. Wao wanaamini kuwa miti, miamba, wanyama, na vitu vingine vina roho. Na roho hizi ni muhimu sana kwa Wahamar.<ref>{{Citation|title=Hamar people|date=2022-12-25|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Hamar_people&oldid=1129441142|work=Wikipedia|language=en|access-date=2023-04-09}}</ref> == Nywele, Mavazi, na Mapambo == [[Faili:Hamar Tribe, Ethiopia (6988612896).jpg|thumb|233x233px|Wahamar]] Wanaume wanatengeneza nywele zao kwa udongo. Wanatumia rangi nyingi kama rangi nyekundu na nyeupe. Pia, wao wanavaa manyoya ya mbuni juu ya vichwa vyao kama mapambo. Wahamar wanavaa shanga za rangi nyingi na wanawake wanavaa vito vya chuma shingoni mwao. Mapambo ni muhimu sana kwa Wahamar.<ref name=":1" /> == Ardhi ya Watu wa Hamar == Katika utamaduni wa Wahamar, ardhi haimilikiwi na mtu mmoja, lakini humilikiwa na wanajamii wote. Watu wote na wanyama wote wanaweza kulima na kufuga katika ardhi yoyote. Ng’ombe na ardhi ni muhimu sana kwa Wahamar.<ref name=":2">{{Rejea tovuti|title=BBC - Tribe - Hamar|url=https://www.bbc.co.uk/tribe/tribes/hamar/index.shtml|work=www.bbc.co.uk|accessdate=2023-04-08}}</ref> == Wanaume na Wanawake == [[Faili:Hamar Tribe Wedding.jpg|thumb|288x288px|Mwanamume na mwanamke kabla ya harusi ya Hamar]] Wanaume na wanawake wana majukumu tofauti katika utamaduni wa Wahamar. Wao wanafanya kazi tofauti. Kwa mfano, wanawake na wasichana hupanda mazao, huteka maji, hupika vyakula, na huwatunza watoto. Kwa upande mwingine, vijana hulinda wanyama na hupora wanyama kutoka kwa makabila mengine. Lakini, wanaume huchunga ng’ombe, hulima mashamba kwa kutumia ng’ombe, na hufuga mizinga ya nyuki. Ni kawaida kwa watu kufanya kazi kwa pamoja. Wanawake huwaalika majirani nyumbani kwao kusaidiana kazi kubwakubwa.<ref name=":1" /> Wazazi wanadhibiti watoto wao na kufanya maamuzi kuhusu ndoa zao. Kwa mfano, wazazi huwaambia wana wao lini watafunga ndoa. Wanaume wengi hufunga ndoa wakiwa na umri wa miaka thelathini. Lakini, wanawake huolewa wakiwa na umri wa miaka kumi na saba. Ndoa inahitaji mahari kutoka kwa familia ya bwana harusi kwenda kwa familia ya bibi harusi kama mbuzi, ng’ombe, na bunduki. Pia, Wahamar hawafungi ndoa na watu nje ya kabila lao.<ref name=":1" /> Familia nyingi zinadhibitiwa na wanawake kwa sababu wanawake wanaishi muda mrefu kuliko wanaume mara nyingi. Mjane hudhitibiti ndugu wadogo na ng’ombe wa mume wake baada ya kifo cha mume wake. == Mila za Kuruka Fahali == [[Faili:Ceremony, Hamar Tribe, Ethiopia (21132344569).jpg|thumb|275x275px|Kuruka fahali]] Wahamar wana mila za kuruka fahali.<ref name=":2" /> Desturi hii inaingiza mwanaume katika uanaume. Kabla ya kufanyiwa jando kwa mvulana, nywele za mvulana hunyolewa. Halafu, yeye anapakwa mchanga ili kuosha dhambi na kupakwa kinyeshi ili kupata nguvu. Pia, anavaa gome katika umbo la msalaba ili kulinda roho yake. Wavulana wanahitaji kukimbia juu ya migongo ya mafahali mara mbili. Kama mvulana anaanguka, yeye anadhihakiwa. Kama mvulana anafanikiwa kukimbia juu ya migongo ya mafahali mara mbili, anaarikiwa na kutakuwa na ngoma kubwa. Wakati wa kuruka ng'ombe, jamaa ambao ni wasichana wanacheza na wanataka kuchapwa viboko na wanaume. Kuchapwa viboko kunaonyesha msaada wao kwa mtu ambaye amefanyiwa jando. Kuchapwa viboko husababisha deni kati kijana na dada yake. Mokovu mgongoni mwake yanaonyesha kumuunga mkono kaka yake. Kwa sababu hii, mwanaume atahitaji kumsaidia dada yake katika siku zijazo. Desturi hii inaruhusu mwanaume kuoa, kumiliki ng’ombe, na kupata watoto.<ref name=":2" /> == ‘Mingi’ == Kuna desturi ambayo inaitwa ‘mingi’ katika utamaduni Wahamar. Wanawake ambao hawajaolewa wana watoto ili kupima uwezo wao wa kuzaa. Lakini watoto wengine huwekwa porini na kuachwa wafe. Hii ni kwa sababu Wahamar wanaamini kuwa watoto ambao kuzaliwa nje ya ndoa wana ‘mingi’ ambayo ni laana ya shetani. Mingi husababisha majanga kama ukame na magonjwa. Kwa hivyo, mtoto anauawa.<ref name=":1" /> == Desturi ya Kahawa == [[Kahawa]] hupandwa katika ardhi ya Wahamar. Ni desturi kwa wazee na wakuu kunywa kahawa na mtu kabla ya kusafiri. Mzee atasema baraka na kisha kumtemea mtu kahawa iliyojaa mdomoni. Katika utamaduni Wahamar, hii itambariki mtu huyo.<ref name=":0" /> == Wakati Ujao == Barabara na miji inapanuka katika sehemu hii ya Bonde la Omo. Watu wengi wamehuria mjini, wamekwenda shuleni, na wamebadilisha desturi.<ref name=":2" /> ==Marejeo== {{reflist}} [[Jamii:Makabila ya Ethiopia]] g8a5sexj7is3t6o70syfzdf3rmuwdtw 0 168468 1607940 1529440 2026-10-14T03:21:34Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607940 wikitext text/x-wiki [[Faili:William Alexander Percy circa 1941.jpg|thumb|William Alexander Percy 1941]] '''William Alexander Percy''' ([[14 Mei]] [[1885]] – [[21 Januari]] [[1942]]) alikuwa [[mwanasheria]] na [[mshairi]] kutoka [[Greenville, Mississippi]]. Wasifu wake ''Lanterns on the Levee'' (nopf 1941) ulipata manunuzi sana. Baba yake LeRoy Percy alikuwa [[Senati (Marekani)|Seneta wa mwisho wa Marekani]] kutoka Mississippi aliyechaguliwa na [[bunge]]. Katika jimbo kubwa [[Uprotestanti|la Waprotestanti]], Percy alipokuwa mdogo alikuwa akiitetea na kupambania [[dini]] ya [[Kanisa Katoliki|Ukatoliki]] ya mama yake ambaye alikuwa [[Mfaransa]]. == Wasifu == Alizaliwa na Camille, Mfaransa-[[Mkatoliki]], na LeRoy Percy, amabaye alikuwa akipanda mazao huko Mississippi, na alikulia Greenville. Baba yake alichaguliwa kama [[Senati (Marekani)|seneta wa Amerika]] mnamo 1910. Kama wakili na mpandaji mwenye ekari 20,000 zinazolimwa [[pamba]], alikuwa na ushawishi mkubwa katika chuo kikuu cha Episcopal, Chuo Kikuu cha Kusini huko Sewanee, [[Tennessee]]. Alihitimu mwaka 1904. <ref>{{Rejea tovuti|url=https://mississippiencyclopedia.org/entries/william-alexander-percy/|title=Percy, William Alexander}}</ref> Alikaa mwaka mmoja huko [[Paris]] kabla ya kwenda [[Chuo Kikuu cha Harvard|Harvard]] kwaajili ya kusomea digrii yake ya sheria. Baada ya kurudi Greenville, Percy alijiunga na kampuni ya baba yake ya sheria. Wakati wa [[Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia|Vita vya Kwanza vya Dunia]], Percy alijiunga na Tume ya Misaada huko [[Ubelgiji]] mnamo [[Novemba]] 1916. Alihudumu Ubelgiji kama mjumbe hadi kuondolewa kwa wafanyikazi wa Amerika kulipotokea kutokana na tangazo la vita nchini [[Marekani]] mnamo Aprili 1917. Alihudumu katika [[Jeshi la Marekani]] katika [[Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia]], akipata cheo cha Kapteni na ''Croix de Guerre''. Kuanzia 1925 hadi 1932, Percy alihariri mfululizo wa mashairi, na alikuwa wa kwanza wa aina yake nchini. Pia alichapisha juzuu nne za mashairi akiwa na Chuo Kikuu cha Yale Press .Percy alitengeneza urafiki na waandishi wenzake wengi, Kusini, Kaskazini na [[Ulaya]], ikiwa ni pamoja na [[William Faulkner]]. Alishirikiana na Langston Hughes na watu wengine kuhusu "Harlem Renaissance" . == Urithi na heshima == * [[Maktaba]] ya William Alexander Percy huko 341 Main Street, Greenville, Mississippi imepewa jina lake. == Familia == * Walker Percy * Charles "Don Carlos" Percy * LeRoy Percy * Thomas George Percy == Marejeleo == {{Reflist}} [[Jamii:Waliofariki 1942]] [[Jamii:Waliozaliwa 1885]] [[Jamii:washairi wa Marekani]] dnxkd9l6v5aq464pevj5aprsuaenf1a 0 169091 1607979 1601194 2026-10-14T03:40:34Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607979 wikitext text/x-wiki '''John Meyer''' (alizaliwa Bloemfontein, Afrika Kusini, 13 Agosti 1942 <ref>{{Rejea tovuti|url=https://briefly.co.za/54963-top-15-south-african-artists.html|title=Top 15 South African Artists|author=Ceves|first=James|date=2020|work=|publisher=South African News-website "Briefly.co.za"|accessdate=2020-04-07}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFCeves2020">Ceves, James (2020). [https://briefly.co.za/54963-top-15-south-african-artists.html "Top 15 South African Artists"]. South African News-website "Briefly.co.za"<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 April</span> 2020</span>.</cite></ref>) ni [[Uchoraji|mchoraji]] mbobea wa Afrika Kusini. Amefanya maonyesho mengi ndani na nje ya nchi akibobea katika mandhari za nchi na picha (pamoja na picha za washindi wa Tuzo ya Nobel [[Nelson Mandela]] na [[Frederik Willem de Klerk|FW De Klerk]] na mpiga kinanda katika matamasha Vladimir Horowitz) kwa mtindo wa uhalisia wa picha. Hivi majuzi zaidi ameelezea kazi zake kuwa zinaangukia katika kile anachokitaja kuwa "aina ya simulizi" ambapo picha za kuchora mara nyingi huwa sehemu ya mfululizo (kawaida tatu hadi sita) za matukio kwa mpangilio. Ameonyesha michoro yake katika Jumba la Makumbusho la Slater Memorial (Connecticut) na Jumba la sanaa la Everard Read (Johannesburg). <ref>{{Rejea tovuti|url=https://briefly.co.za/54963-top-15-south-african-artists.html|title=Top 15 South African Artists|author=Ceves|first=James|date=2020|work=|publisher=South African News-website "Briefly.co.za"|accessdate=2020-04-07}}</ref> ==Tanbihi== {{Reflist}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wachoraji wa Afrika Kusini]] [[Jamii:Waliozaliwa 1942]] qc82qkds09oxb9db6ebqnyun7tam7pa 0 171269 1607628 1527667 2026-10-14T02:42:38Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607628 wikitext text/x-wiki '''Union Sportive de la Médina d'Alger''' (kiarabu); inayojulikana sana kama '''USM Alger''' au kwa kifupi '''USMA''', ni klabu [[Mpira wa miguu|ya kandanda]] yenye maskani yake katika vitongoji vya ndani vya [[Algiers]]. Klabu hiyo ilianzishwa mnamo [[1937]] na rangi zake ni [[nyekundu]] na [[nyeusi]]. Uwanja wao wa nyumbani, Omar Hamadi Stadium, una uwezo wa kuchukua watazamaji 17,500. Klabu hiyo kwa sasa inacheza Ligi ya Algeria Professionnelle 1 .<ref>{{Rejea tovuti|title=Algeria - USM Alger - Results, fixtures, squad, statistics, photos, videos and news - Soccerway|url=https://int.soccerway.com/teams/algeria/union-sportive-madinet-dalger/3424/|work=int.soccerway.com|accessdate=2023-06-02}}</ref> Klabu hiyo ina moja ya chati maarufu zaidi za kandanda za [[Algeria]], kwani ilishinda Ligi ya Algeria Professionnelle 1 mara 8, Kombe la Algeria mara 8 na Algerian Super Cup mara 2, Kimataifa, USM Alger imeshinda Ubingwa wa Klabu ya UAFA mara moja mnamo [[2013]]. IFFHS inaorodhesha USMA katika nafasi ya 18 ya timu bora za Kiafrika za muongo kati ya 2001 - 2010 . USMA ilifika fainali ya [[Ligi ya Mabingwa Afrika|Ligi ya Mabingwa wa CAF]] 2015 lakini wakashindwa na TP Mazembe.<ref>{{Rejea tovuti|title=USM Alger - historical table positions and trophies|url=https://www.fotmob.com/teams/101628/history/usm-alger|work=FotMob|accessdate=2023-06-02|language=en|author=https://www.facebook.com/fotmob}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Wikiwand - History of USM Alger (1937–2010)|url=https://wikiwand.com/en/History_of_USM_Alger_(1937–2010)|work=Wikiwand|accessdate=2023-06-02}}</ref> Timu hii ya Union Sportive Musulmane d'Alger (jina la zamani la USMA), ni mshindi wa Kitaifa wa ubingwa wa Algeria wa kwanza 1962-63, USMA ni marejeleo ya Vita vya Algeria). Katika mwaka mmoja, kilabu cha Algérois kilishinda mataji ya ubingwa wa Algeria na baadaye kufika fainali ya Kombe la Algeria [[1969]]. Klabu hii inapitia kipindi kigumu.  Klabu inasaidiwa kifedha, kutokana na kwamba USMA ilinunuliwa mnamo [[2010]]. Ubinafsishaji huu unaambatana na matokeo chanya ya klabu hii katika mechi na michezo yake: imesimama imara kwenye ligi ya ''Ligue 1'' kwani kwa kuwasili kwa mwekezaji wa Algeria Ali Haddad kulifuatia kupata kwao taji la bingwa wa Algeria Katika Ligue 1 mnamo [[2014]], kilabu hufuzu kwa vikombe vya sasa vya Afrika CAF Champions League au Kombe la Shirikisho la CAF Na kutwaa mataji 3 katika michuano ya miaka 2 kombe la Algeria na Super Cup katika msimu wa 2013–2014. == Marejeo == {{Reflist}} [[Jamii:Vilabu vya mpira Algeria]] [[Jamii:Algiers]] m3plrnej2sn0l8rona711c21jyzcgru 0 171326 1607935 1515695 2026-10-14T03:21:18Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607935 wikitext text/x-wiki [[File:John A Church February 2016.JPG|thumb|John A Church Februari 2016]] '''John Alexander Church''' AO (alizaliwa [[1951]]) ni mtaalamu wa usawa wa bahari na mabadiliko yake. Alikuwa mwandishi kiongozi mwitishaji mwenza wa mkutano (pamoja na Jonathan M. Gregory) kwa sura ya Kiwango cha Bahari katika Ripoti ya Tathmini ya Tatu ya [[IPCC]].<ref>{{cite book |editor1=John A. Church |editor2=Philip L. Woodworth |editor3=Thorkild Aarup |editor4=W. Stanley Wilson |url=http://trove.nla.gov.au/work/37196926?selectedversion=NBD46756045 | title=Understanding sea-level rise and variability| publisher=Hoboken, NJ : Blackwell Pub. Ltd. | year=2010 |isbn=9781444323276}}</ref> Pia alikuwa mwandishi mwenza aliyeitisha mkutano kwa [[Ripoti ya Tathmini ya Tano ya IPCC]]. Ni mjumbe wa Kamati ya Pamoja ya Sayansi ya [[WCRP]]. Alikuwa kiongozi wa mradi katika [[CSIRO]],<ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.acecrc.org.au/drawpage.cgi?pid=programs&sid=sea_level_rise&aid=797213|archive-url=https://web.archive.org/web/20050616072746/http://www.acecrc.org.au/drawpage.cgi?pid=programs&sid=sea_level_rise&aid=797213|url-status=dead|archive-date=2005-06-16|title=Our Programs : Sea Level Rise|last=Church|first=John|date=2005-06-16|website=Antarctic Climate and Ecosystems Cooperative Research Center|access-date=2019-01-27|accessdate=2023-06-09|archivedate=2005-06-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050616072746/http://www.acecrc.org.au/drawpage.cgi?pid=programs&sid=sea_level_rise&aid=797213}}</ref> hadi [[2016]]. Kwa sasa ni [[profesa]] katika Kituo cha Utafiti cha [[Mabadiliko ya tabianchi|Mabadiliko ya Tabianchi]] cha [[Chuo Kikuu]] cha New South Wales.<ref>{{cite web |title=Climate Change Research Centre |url=https://www.ccrc.unsw.edu.au/ccrc-team/academic-research/john-church |accessdate=30 June 2019}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1951]] [[Jamii:Wanaume wa Australia]] [[Jamii:wanaharakati wa Australia]] [[Jamii:Swahili climate voices]] idlzlpnyuomf7sd50y1r5onz7osgzjl 0 171330 1607760 1432159 2026-10-14T02:58:45Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607760 wikitext text/x-wiki [[File:Alice Waters 2014.jpg|thumb|right|Waters katika Ubalozi wa Marekani mjini [[Berlin]], Februari [[2015]].]] '''Alice Louise Waters''' (alizaliwa [[28 Aprili]], [[1942|1944]]) ni [[mpishi]], mmiliki wa [[mgahawa]], na mwandishi kutoka [[Marekani]]. Mnamo [[1971]], alifungua mgahawa wa Chez Panisse huko [[Berkeley, California]], jukumu lake katika kuunda harakati za shamba-kwa-meza na kwa kuanzisha vyakula vya California.<ref>{{Rejea habari |last = Straus |first = Karen Cope | title = Alice Waters: Earth Mother of California Cuisine|work = Vegetarian Times | date = Juni 1997|url = http://findarticles.com/p/articles/mi_m0820/is_n238/ai_19684398/?tag=content;col1 |access-date = July 28, 2010 }}</ref> Waters ameandika vitabu vya ''Chez Panisse Cooking'' (pamoja na Paul Bertolli), ''The Art of Simple Food I na II'', na ''40 Years of Chez Panisse''.<ref name="CBS News">{{Rejea habari |last = CBS News | title = Alice Waters' Crusade for Better Food|work = 60 Minutes | date = Juni 4, 2009|url = http://www.cbsnews.com/stories/2009/03/13/60minutes/main4863738.shtml |access-date = July 29, 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100728232700/http://www.cbsnews.com/stories/2009/03/13/60minutes/main4863738.shtml |archive-date = July 28, 2010 |url-status = live }}</ref> Kitabu chake cha kumbukumbu, ''Coming to my Sense: The Making of a Counterculture Cook'', kilichapishwa mnamo Septemba [[2017]] na kutolewa katika karatasi mnamo Mei [[2018]]. <ref>{{Rejea habari |last1=Nozari |first1=Elaheh | title = 8 Non-Cookbooks to Read This Summer|url=https://www.bonappetit.com/story/8-non-cookbook-food-books-to-read-this-summer |access-date=June 13, 2018 |publisher=Bon Appétit | date = Juni 11, 2018}}</ref> Waters aliunda Chez Panisse Foundation mnamo [[1996]] na programu ya ''Edible Schoolyard'' katika Shule ya Kati ya Martin Luther King huko Berkeley. Ni mtetezi wa kitaifa wa umma kwa upatikanaji wa vyakula vyenye afya na asilia. Ushawishi wake katika nyanja za vyakula vya kikaboni na lishe ulihimiza programu ya bustani ya mboga-hai ya [[Michelle Obama]] == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Waliozaliwa 1944]] [[Jamii:Wanawake wa Marekani]] [[Jamii:Waandishi wa Marekani]] [[Jamii:wanaharakati wa Marekani]] [[Jamii:Swahili climate voices]] asnrv7yujwr6pwinrz51n84pmql45hm 0 171432 1607663 1527322 2026-10-14T02:46:45Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607663 wikitext text/x-wiki '''Tonic Chabalala''' (alizaliwa [[25 Aprili]] [[1979]] huko Giyani) ni mlinzi wa kandanda wa [[Afrika Kusini]] ([[soka]]) zamani wa Orlando Pirates katika Ligi Kuu ya [[soka]]. . Aliongoza timu ya Orlando Pirates ambayo ilifika nusu fainali ya Ligi ya Mabingwa ya [[CAF]] ya 2006.<ref>{{cite news|work=|author=Matshe, Nkareng|title=SA Soccer: Just the Tonic that Bucs need|url=http://www.iol.co.za/index.php?click_id=2822&art_id=vn20061011070554222C306348&set_id=|date=2006-10-11}}</ref>Yeye ni binamu wa mwanasoka mwenzake [[Justice Chabalala]].<ref>{{Rejea tovuti |date=1 April 2020 |title=TONIC IS MY COUSIN |url=https://www.pressreader.com/south-africa/kick-off/20200401/282183653132966 |access-date=9 October 2020 |website=[[Kick Off (magazine)|Kick Off]] |via=pressreader.com}}</ref> ==Marejeo== {{Reflist}} {{mbegu-cheza-mpira}} [[Jamii:Wachezaji mpira wa Afrika Kusini]] [[Jamii:Waliozaliwa 1979]] [[Jamii:Watu walio hai]] q1wjux7wdmhohk3wvwr5laql52yfx4r 0 171661 1607676 1365456 2026-10-14T02:48:09Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607676 wikitext text/x-wiki [[Picha:Zineddine Belaïd - 20240326.jpg|thumbnail|right|200px|Zineddine Belaïd]] '''Zineddine Belaïd,''' (alizaliwa [[20 Machi]], [[1999]]) ni mwanasoka wa [[Algeria]] ambaye anacheza kama [[beki]] wa kati klabu ya [[USM Alger]] katika Ligi ya [[Algeria]] Professionnelle 1 na timu ya taifa ya [[Algeria]] A'.<ref>{{cite web|url=http://www.lfp.dz/joueur/view?id=993002001|title=FICHE DU JOUEUR: ZINEDDINE BELAID|accessdate=2023-06-12|archive-date=2023-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230413090020/https://www.lfp.dz/joueur/view?id=993002001|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.matchendirect.fr/joueur/zineddine-belaid.html|title=Zineddine Belaïd}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.usma.dz/index.php/a-la-une/belaid-signe-a-l-usm-alger|title=Zineddine Belaid à l’USM Alger|accessdate=2023-06-12|archivedate=2020-10-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201023015112/https://usma.dz/index.php/a-la-une/belaid-signe-a-l-usm-alger}}</ref> ==Kazi== Mnamo [[31 Mei|Mei 31]], 2018, Zinedine Belaid alisaini mkataba wake wa kwanza wa kikazi na klabu ya NA Hussein Dey na kucheza mechi yake ya kwanza katika kiwango cha kulipwa mnamo [[20 Januari|Januari 20]], 2019 kwenye Kombe la Shirikisho la [[CAF]] dhidi ya klabu ya Al-Ahly Benghazi ya [[Libya]], katika msimu wake wa kwanza pekee alicheza mechi tatu. ==Ushiriki Kimataifa== Mnamo [[Juni]] 2021, Zineddine Belaïd aliitwa na [[Kocha]] Madjid Bougherra kwa mara ya kwanza kwenye timu ya taifa ya Algeria A' dhidi ya [[Liberia]] ili kuzindua uwanja mpya wa Oran kwa ushindi wa 5-1. ==Heshima== USM Alger * Kombe la Shirikisho la CAF: 2022–23 ==Marejeo== {{Reflist}} ==Viungo Vya Nje== * [https://int.soccerway.com/players/zineddine--belaid/556245/ Zineddine Belaïd ]katika Soccerway {{mbegu-cheza-mpira}} [[Jamii:Wachezaji mpira wa Algeria]] [[Jamii:Waliozaliwa 1999]] [[Jamii:Watu walio hai]] 0sr9ocst3xxj7c842bjj9k41e090a7z 0 171699 1607728 1426758 2026-10-14T02:57:05Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607728 wikitext text/x-wiki [[Picha:Adel's first goal with Lusail SC ( Adel 2021).jpg|thumbnail|right|200px|Adel Habib Beldi]] '''Adel Habib Beldi''' (alizaliwa [[9 Julai]] 1994) ni mchezaji wa [[kandanda]] wa [[Algeria]] ambaye anacheza kama mshambuliaji. <ref>[http://www.qsl.com.qa/Users/Players/PlayersDetails.aspx?pregno=18911&clubid=62&p=13&s=-1,-1,-1,-1,-1,-1,-1,-1,-1,-1,-1,12,-1,14, Qatar Stars League Profile] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120403000038/http://www.qsl.com.qa/Users/Players/PlayersDetails.aspx?pregno=18911&clubid=62&p=13&s=-1%2C-1%2C-1%2C-1%2C-1%2C-1%2C-1%2C-1%2C-1%2C-1%2C-1%2C12%2C-1%2C14%2C |date=April 3, 2012 }}</ref><ref>{{Rejea tovuti| title = Rangers reject bid for Madjid Bougherra|url=http://sport.stv.tv/football/scottish-premier/rangers/263698-rangers-reject-bid-for-madjid-bougherra/|publisher=|accessdate=28 August 2011| date = 25 Julai 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120406071618/http://sport.stv.tv/football/scottish-premier/rangers/263698-rangers-reject-bid-for-madjid-bougherra/|archive-date=6 April 2012|url-status=dead|archivedate=2012-04-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120406071618/http://sport.stv.tv/football/scottish-premier/rangers/263698-rangers-reject-bid-for-madjid-bougherra/}}</ref> Adel ni mshambuliaji na mchezaji wa zamani wa Lekhwiya SC katika Ligi ya Qatar Stars. <ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.footballdatabase.eu/football.joueurs.adel-habib.beldi.136550.en.html| title = Adel Habib Beldi|publisher=www.footballdatabase.eu|accessdate=27 August 2011}}</ref> ==Ushiriki Katika Klabu== Mnamo [[15 Aprili]] 2011, Beldi alicheza mechi yake ya kwanza ya kulipwa katika klabu ya Lekhwiya inayojulikana kama know Duhail Sc kama mchezaji wa akiba katika mechi ya ligi dhidi ya klabu ya Al Rayyan na kama mchezaji mdogo zaidi katika ligi. <ref>[http://www.footballdatabase.eu/football.match.al-rayyan.lakhwiya.671003.en.html Al-Rayyan 2-1 Lakhwiya]</ref><ref>[http://www.alarab.com.qa/details.php?docId=183677&issueNo=1218&secId=20 الإصرار واللياقة واستغلال غياب الأساسيين في لخويا أسباب تفوق الريان] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120317024821/http://www.alarab.com.qa/details.php?docId=183677&issueNo=1218&secId=20 |date=March 17, 2012 }}</ref> ==Heshima== * Alishinda Ligi ya [[Qatar]] Stars mara moja akiwa na klabu ya Lekhwiya mnamo [[2011]] ==Marejeo== {{Reflist}} {{mbegu-cheza-mpira}} [[Jamii:Wachezaji mpira wa Algeria]] [[Jamii:Waliozaliwa 1994]] [[Jamii:Watu walio hai]] rj3n5fd18c79tudp5qjosex10c55igo 0 171946 1608001 1601197 2026-10-14T03:41:42Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1608001 wikitext text/x-wiki '''Motshweneng Simon Gopane''' (alizaliwa [[26 Desemba]] [[1970]] huko Bloemfontein) ni mkufunzi wa kandanda wa [[Afrika Kusini]] kipa wa zamani wa kimataifa. Katika maisha yake yote ya uchezaji alichezea Bloemfontein Celtic, Jomo Cosmos, Umtata Bush Bucks na Mamelodi Sundowns FC huku pia akiwakilisha Afrika Kusini katika [[Kombe la Mataifa ya Afrika]] [[1998]] na [[Kombe la Dunia la FIFA]] la [[1998]]<ref>[https://www.thefinalball.com/jogador.php?id=58381&epoca_id=122 Simon Gopane] {{Wayback|url=https://www.thefinalball.com/jogador.php?id=58381&epoca_id=122 |date=20190123082333 }} at footballzz.com Retrieved 10 May 2013</ref> . Tangu alipostaafu angehamia katika ufundishaji wa makipa na kurudi katika timu yake ya mtaani Bloemfontein Celtic kabla ya kuwa na muda mfupi kama kocha Mkuu wa Roses United FC.<ref>[https://int.soccerway.com/coaches/motshweneng-simon-gopane/298703/ S. Gopane] at uk.soccerway.com Retrieved 19 November 2014</ref> ==Marejeo== {{Reflist}} {{mbegu-cheza-mpira}} [[Jamii:Wachezaji mpira wa Afrika Kusini]] [[Jamii:Waliozaliwa 1970]] [[Jamii:Watu walio hai]] b7k230kf2s4c7l87mqjzdivahn3gs0w 0 172117 1607867 1514245 2026-10-14T03:17:50Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607867 wikitext text/x-wiki [[File:Houssem Aouar 2017.jpg|Houssem_Aouar_2017|thumb|'''Houssem Aouar]] '''Houssem-Eddine Chaâbane Aouar''' (alizaliwa [[30 Juni]] [[1998]]) ni mchezaji wa soka mtaalamu ambaye anacheza kama kiungo katika klabu ya [[Ligue 1]] ya [[Olympique Lyonnais|Lyon]]. Amezaliwa Ufaransa, alifanya kujitokeza mara moja kwa timu ya taifa ya [[France national football team|Ufaransa]] kabla ya kubadilisha uaminifu wake na kujiunga na timu ya taifa ya Algeria. Atajiunga na klabu ya [[Serie A]] ya [[A.S. Roma]] tarehe 1 Julai 2023. ==Mafanikio== '''Lyon''' * [[Coupe de la Ligue]]: Mshindi wa pili: [[2019–20 Coupe de la Ligue|2019–20]]<ref>{{Rejea tovuti |date=31 Julai 2020 |title=Paris St-Germain waliwashinda Lyon katika fainali ya Kombe la Ligi ya Ufaransa |url=https://www.bbc.com/sport/football/53617357 |access-date=16 Juni 2022 |website=BBC Sport}}</ref> '''Binafsi''' * Kikosi Bora cha Msimu cha [[UEFA Champions League]]: [[2019–20 UEFA Champions League#Squad of the season|2019–20]]<ref>{{cite news |title=UEFA Champions League Squad of the Season |url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0260-103d6b6179e6-7a1932c7a58c-1000--uefa-champions-league-squad-of-the-season |publisher=UEFA |date=28 Agosti 2020 |access-date=28 Agosti 2020}}</ref> ==Marejeo== {{Reflist}} {{mbegu-cheza-mpira}} [[Jamii:Wachezaji mpira wa Algeria]] [[Jamii:Waliozaliwa 1998]] [[Jamii:Watu walio hai]] mdnge7kgta0upaczyo7lj3sbyyumbkb 0 172171 1607888 1601141 2026-10-14T03:18:53Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607888 wikitext text/x-wiki [[Faili:DP World 2021 logo.svg|thumb|'''DP World''']] '''DP World''' ni [[kampuni]] ya kimataifa ya [[Emirati]] inayojihusisha na usafirishaji iliyoko [[Dubai (mji)|Dubai]], [[Falme za Kiarabu]]. Imejikita na usafirishaji wa mizigo, shughuli za [[bandari]], huduma za baharini na maeneo ya biashara huria. Iliundwa mwaka [[2005]] kwa muunganiko wa mamlaka ya bandari ya Dubai (''Dubai Ports Authority'') na mamlaka ya bandari ya Dubai kimataifa (''Dubai Ports International''), DP World inashughulikia [[Kontena|makontena]] milioni 70 ambayo huletwa na karibu [[meli]] 70,000 kila mwaka. Hii ni sawa na takriban 10% ya makontena yanayosafirishwa ya kimataifa yanayotolewa na vituo vyao 82 vya baharini na nchi kavu vilivyopo katika zaidi ya nchi 40. Hadi mwaka [[2016]], DP World ndiyo kampuni iliyokuwa ikiendesha bandari kimataifa, na tangu wakati huo, imepata na kushirikiana na makampuni mengine juu na chini ya mnyororo wa thamani. == Historia == === Zamani === Dubai Ports International (DPI) ilianzishwa mwaka [[1999]]. <ref name="DPWHistory">{{Rejea tovuti|url=http://webapps.dpworld.com/portal/page/portal/DP_WORLD_WEBSITE/About-DP-World/History|title=About DP World – History|accessdate=2012-11-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121105071829/http://webapps.dpworld.com/portal/page/portal/DP_WORLD_WEBSITE/About-DP-World/History|archivedate=5 November 2012}}</ref> Mradi wake wa kwanza ulikuwa huko [[Jeddah]], [[Saudia|Saudi Arabia]], akishirikiana na mshirika wa ndani kwenye South Container Terminal (SCT). DPI kisha iliendelea na kuendeleza shughuli katika bandari za [[Jibuti|Djibouti]] mwaka wa [[2000]], [[Visakhapatnam|Vizag]], [[India]] mwaka [[2002]] na Constanta, [[Romania]] mwaka [[2003]]. <ref name="DPWHistory" /> Mnamo [[Januari]] [[2005]], DPI ilipata vituo duniani vya CSX (CSX&nbsp;WT). <ref name="CSX">{{Rejea tovuti|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/Dubai-ports-international-completes-acquisition-of-csx-world-terminals-54123952.html|title=Dubai Ports International Completes Acquisition Of CSX World Terminals|first=CSX Corporation; Dubai Ports|author=International|work=www.prnewswire.com|accessdate=13 November 2017}}</ref> Baadaye [[Septemba]] [[2005]] ndipo Dubai Ports International iliunganishwa rasmi na mamlaka ya bandari ya Dubai kuunda DP World. <ref name="Merger">{{Rejea tovuti|url=http://www.dailystar.com.lb/Business/Middle-East/Sep/29/Dubai-merger-sees-worlds-largest-port-operation.ashx#axzz2DRaJPjeM|title=Dubai merger sees world's largest port operation|date=29 September 2005|accessdate=13 November 2017}}</ref> Upanuzi wa haraka kupitia ununuzi uliendelea [[Machi]] [[2006]] wakati DP World ilinunua kampuni ya nne kubwa zaidi ya waendeshaji bandari duniani, P&O kwa £3.9&nbsp;bilioni. === 2006: Mzozo wa usalama wa bandari ya Marekani === Umiliki wa aina mbalimbali za bandari Marekani&nbsp;na DP&nbsp;World (kama sehemu ya mkataba wa P&O) ilionekana kuwa yenye utata na wengi nchini Marekani ingawa iliungwa mkono na Rais wa Marekani [[George W. Bush]]; bandari za Marekani ziliuzwa muda mfupi baadaye. P&O iliendesha kampuni kuu za Marekani [[New York (jimbo)|New York]], [[New Jersey]], [[Philadelphia, Pennsylvania|Philadelphia]], [[Baltimore, Maryland|Baltimore]], [[New Orleans]], na [[Miami]]. Kabla ya makubaliano hayo kupatikana, mpango huo ulipitiwa upya na Kamati ya Uwekezaji wa Kigeni nchini Marekani inayoongozwa na Idara ya hazina ya Marekani na zikiwemo Idara za nchi, [[biashara]] na Usalama wa Taifa. Ilipewa mwanga wa kijani ilikuendelea na shughuli zake, lakini muda mfupi baadaye, wanachama wote [[Chama cha Kidemokrasia cha Marekani|wa Democratic]] na [[Chama cha Jamhuri cha Marekani|Republican]] wa Congress walionyesha wasiwasi juu ya athari mbaya ambayo mpango huo ungekuwa nayo kwa usalama wa bandari. == Marejeo == [[Jamii:kampuni za Falme za Kiarabu]] l1clmffotif61y7wjjaphdvvnzx5w0p 0 172339 1607779 1290954 2026-10-14T02:59:45Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607779 wikitext text/x-wiki '''Henry Chandler Cowles''' ([[27 Februari]] [[1869]] – [[12 Septemba]] [[1939]]) alikuwa [[mwanasayansi]] wa [[mimea]] na mwanzilishi wa [[ikolojia]] nchini [[Marekani]] (tazama Historia ya Ikolojia). [[Profesa]] katika [[Chuo]] Kikuu cha nchini [[Chicago]], ,<ref>{{cite web | url=http://memory.loc.gov/ammem/collections/ecology/aepsp4.html | title=Ecology and the American Environment | publisher=Library of Congress | access-date=25 June 2014}}</ref> alisoma [[urithi]] wa ikolojia katika Matuta ya Indiana ya [[Kaskazini]]-[[magharibi]] mwa Indiana. <ref>Smith, S. & Mark, S. (2007). [http://www.southshorejournal.org/index.php/issues/volume-2-2007/82-journals/vol-2-2007/104-the-cultural-impact-of-a-museum-in-a-small-community-the-hour-glass-in-ogden-dunes The cultural impact of a museum in a small community: The Hour Glass of Ogden Dunes] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121130085605/http://www.southshorejournal.org/index.php/issues/volume-2-2007/82-journals/vol-2-2007/104-the-cultural-impact-of-a-museum-in-a-small-community-the-hour-glass-in-ogden-dunes |date=2012-11-30 }}. The South Shore Journal, 2.</ref> Hii ilisababisha juhudi za kuhifadhi Milima ya Indiana. Mmoja wa wanafunzi wa Cowles, O. D. Frank aliendelea na utafiti wake. ==Marejeo== {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii: Waliozaliwa 1839]] [[Jamii: Waliofariki 1939]] [[Jamii: Marekani]] [[Jamii: Mimea]] [[Jamii: Sayansi]] 4mrgkbjqga8fdasygxuwi41bgkelkpw 0 174483 1607761 1528930 2026-10-14T02:58:48Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607761 wikitext text/x-wiki '''Vitamini D''' ni [[kundi]] la [[homoni]] mumunyifu la [[mafuta]] ambayo huhusika katika kuongeza unyonyaji wa [[Kalisi|kalsiamu]], [[Magnesi|magnesiamu]] na [[Posferi|fosforasi]] kwenye [[mwili]], na athari nyingine nyingi za [[biolojia|kibiolojia]]. <ref name="lpi">{{Rejea tovuti|title=Vitamin D|url=https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-D|publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis|accessdate=14 March 2022|date=11 February 2021|archivedate=8 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150408104559/http://lpi.oregonstate.edu/infocenter/vitamins/vitaminD/}}</ref> <ref name="ods">{{Rejea tovuti|title=Vitamin D|url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/|publisher=Office of Dietary Supplements, US National Institutes of Health|date=12 August 2022|accessdate=22 February 2022|archivedate=9 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210409043137/https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/}}</ref> <ref name="Norman_2008">{{Rejea jarida|vauthors=Norman AW|date=August 2008|title=From vitamin D to hormone D: fundamentals of the vitamin D endocrine system essential for good health|journal=The American Journal of Clinical Nutrition|volume=88|issue=2|pages=491S–9S|doi=10.1093/ajcn/88.2.491S|pmid=18689389|doi-access=free}}</ref> Kwa wanadamu, misombo muhimu zaidi katika kundi hilo ni vitamini D ₃ (cholecalciferol) na vitamini D ₂ (ergocalciferol). <ref name="ods" /> Jambo la kwanza la kuzingatia ni kwamba, licha ya [[jina]] lake, vitamini D sio [[vitamini]] bali ni homoni. Ilipogunduliwa zaidi ya [[karne]] moja iliyopita na [[timu]] iliyoongozwa na [[biokemia|mwanabiokemia]] wa [[Marekani]] [[Elmer McCollum]], ilifikiriwa kuwa vitamini ambayo ilitambulishwa kwa [[herufi]] [[D]]. Miongoni mwa yaliyomo ndani yake imeonekana kuwa inasimamia kiasi cha kalsiamu na fosforasi katika mwili, na hizo ni muhimu kwa ukuaji na utengenezaji wa [[Mfupa|mifupa]], [[meno]] na [[Musuli|misuli]]. Kwa maneno mengine, vitamini D ni muhimu sana kwa [[afya]] ya mfupa na misuli.<ref>{{Rejea tovuti|title=10+ Foods That are Rich in Vitamin D - Article Zone|url=https://articlezone.de/10-foods-that-are-rich-in-vitamin-d/|date=2023-08-30|accessdate=2023-09-01|language=en-US|archivedate=2023-09-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230901201748/https://articlezone.de/10-foods-that-are-rich-in-vitamin-d/}}</ref> [[Takwimu]] za kimataifa zilizokusanywa katika makala za [[jarida]] la Nature zinaonyesha kuwa [[asilimia]] ya upungufu wa vitamini D katika [[idadi]] ya watu nchini Marekani inafikia 24%, wakati [[Kanada]] inafikia 37% na [[Ulaya]] 40%. Inaaminika kuwa asilimia katika [[Amerika ya Kusini]] ni ya chini sana kutokana na kupatikana kwa [[jua]] mara kwa mara ambayo kwa kawaida hutokea zaidi katika eneo hilo, lakini hiyo sio sababu halisi. <ref name="ods" /> [[Jukumu]] moja muhimu zaidi la vitamini D ni kudumisha [[usawa]] wa kalsiamu ya mifupa kwa kukuza [[Kimetaboliki ya kalsiamu|ngozi ya kalsiamu]] ndani ya [[Utumbo|matumbo]], kukuza [[uwekaji wa mfupa]] kwa kuongeza idadi ya [[osteoclast]], kudumisha viwango vya kalsiamu na fosfeti kwa [[uundaji wa mifupa]], na kuruhusu utendakazi mzuri wa homoni ya paradundumio kudumisha seramu, viwango vya kalsiamu. <ref name="lpi2">{{Rejea tovuti|title=Vitamin D|url=https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-D|publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis|accessdate=14 March 2022|date=11 February 2021|archivedate=8 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150408104559/http://lpi.oregonstate.edu/infocenter/vitamins/vitaminD/}}</ref> [[Upungufu wa Vitamini D]] unaweza kusababisha kupungua kwa [[msongamano wa madini ya mfupa]] na hatari ya kuongezeka kwa msongamano wa mfupa ([[osteoporosis]]) au [[kuvunjika kwa mfupa]] kwa sababu ukosefu wa vitamini D hubadilisha kimetaboliki ya [[madini]] mwilini. <ref name="lpi2" /> <ref name="Bell">{{Rejea jarida|vauthors=Bell TD, Demay MB, Burnett-Bowie SA|date=September 2010|title=The biology and pathology of vitamin D control in bone|journal=Journal of Cellular Biochemistry|volume=111|issue=1|pages=7–13|doi=10.1002/jcb.22661|pmc=4020510|pmid=20506379}}</ref> Kwa hiyo, vitamini D pia ni muhimu kwa [[urekebishaji wa mifupa]] kupitia jukumu lake kama kichocheo chenye nguvu cha urejeshaji wa mfupa. <ref name="Bell" /> == Marejeo == {{reflist}} [[Jamii:Vitamini]] [[Jamii:Homoni]] e52vw691v4vo8ecf2hocdserfvnovot 0 176127 1607780 1306785 2026-10-14T02:59:48Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607780 wikitext text/x-wiki '''John William Corrington''' (alizaliwa [[28 Oktoba]] [[1932]] -kafariki [[24 Novemba]] [[1988]]) alikuwa mwandishi wa filamu na [[televisheni]] wa Kimarekani, mwandishi wa riwaya, mshairi na wakili.<ref name=BB>{{cite web|work=[[The New York Times]]|title=The Screen:'Boxcar Bertha' Tops Local Double Bill|first=Howard|last=Thompson|date=August 18, 1972|url=https://movies.nytimes.com/movie/review?res=980CE1DF1631E63BBC4052DFBE668389669EDE}}</ref> ==Marejeo== ==Reflist== [[Jamii:Waliozaliwa 1932]] [[Jamii:waliofariki 1988]] rgxgbrxv8yrygxgjoii5xlf9slm3t3c 0 176141 1607812 1600218 2026-10-14T03:15:01Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607812 wikitext text/x-wiki '''Drinklange''' (kwa Kilasembagi : Dränkelt, Kijerumani : Drinklingen) ni [[kijiji]] katika [[wilaya]] ya Troisvierges, kaskazini mwa [[Luxemburg]]. Kufikia [[2001]], kijiji kina idadi ya watu 118. [[File:Tussen Drinklange en Troisvierges, panorama foto11 2011-06-03 13.05.JPG|thumb|Drinklange]] ==Marejeo== {{Reflist}} [[Jamii:Vijiji vya Luxembourg]] 052hdtoqskmmvqkk20pwgdiiy0m9x12 0 178975 1608009 1322452 2026-10-14T03:42:07Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1608009 wikitext text/x-wiki '''Opoku''' ni jina la kiakan na jina la ukoo. Watu mashuhuri walio na jina hilo ni pamoja na: * Colleen Opoku Amuaben (aliyezaliwa [[1960]]), msimamizi mkuu * Dorcas Opoku Dakwa (au Abrewa Nana) (aliyezaliwa 1980), mwimbaji wa Ghana, mtunzi wa nyimbo na dansi. * Eric Opoku-Agyemang (au Eric Opoku) (aliyezaliwa 1991), mwanasoka wa Ghana * Jonathan Opoku (aliyezaliwa 1990), mchezaji wa soka wa Uholanzi * Jordan Opoku (aliyezaliwa 1983), mwanasoka wa Ghana * Joshua Drew Opoku Okoampa (au Joshua Okoampa) (aliyezaliwa 1984), mchezaji wa soka wa Marekani. * Joshua Otto Opoku (au Joshua Otto) (aliyezaliwa 1990), mwanasoka wa Ghana * Kwame Opoku (aliyezaliwa 1999), mwanasoka wa Ghana * Naana Jane Opoku-Agyemang (aliyezaliwa 1951), msomi wa Ghana * Nana Opoku Agyemang-Prempeh (au Agyemang Opoku) (aliyezaliwa 1989), mchezaji kandanda wa Ghana. * Prince Opoku Bismark Polley Sampene (au Prince Polley) (aliyezaliwa 1969), mwanasoka wa Ghana * Samuel Opoku Nti ''anayejulikana kama'' Opoku Nti (aliyezaliwa 1961), mwanasoka wa Ghana * Sonia Opoku, mwanasoka wa Ghana * Stanley Opoku Aborah (au Stanley Aborah) (aliyezaliwa 1987), mchezaji wa soka wa Ghana na Ubelgiji. * Richard Opoku Osei (au Richard Osei) (aliyezaliwa 1985), mwanasoka wa Ghana * Theophilus Opoku (1842-1913), mmishonari na mwalimu wa Akan Basel == Majina ya kupewa == * Opoku Ware I (1700–1750), Asantehene * Opoku Ware II (1919–1999), Mfalme wa kumi na tano wa Milki ya Ashanti * Opoku Afriyie, Mchezaji na Meneja wa soka wa Ghana {{Ghana-bio-stub}} [[Jamii:Majina]] pg3q27hmyruynqgemh630gopihjk3fu 0 178977 1607883 1517666 2026-10-14T03:18:38Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607883 wikitext text/x-wiki '''Kwame''' ni mwanamume wa Akan aliyepewa jina miongoni mwa Waakan (kama vile Ashanti na Fante) nchini [[Ghana]] ambalo hupewa mvulana aliyezaliwa Jumamosi. Kijadi nchini Ghana, mtoto angepokea jina la siku ya Kiakan wakati wa Ugeni wao, siku nane baada ya kuzaliwa. <ref name=":0">{{Rejea tovuti|title=The Sociolinguistic of Akan Personal Names|url=https://www.researchgate.net/publication/239815297|accessdate=2021-04-06|publisher=ResearchGate|language=en}}</ref> <ref name=":1">{{Rejea tovuti|author=Kamunya|first=Mercy|date=2018-10-19|title=Akan names and their meanings|url=https://yen.com.gh/115080-akan-names-meanings.html|accessdate=2021-04-06|publisher=Yen.com.gh - Ghana news|language=en}}</ref> Kulingana na mapokeo ya Waakan, watu waliozaliwa siku fulani huonyesha sifa au sifa fulani. <ref name=":02">{{Rejea tovuti|title=The Sociolinguistic of Akan Personal Names|url=https://www.researchgate.net/publication/239815297|accessdate=2021-04-06|publisher=ResearchGate|language=en}}</ref> <ref name=":12">{{Rejea tovuti|author=Kamunya|first=Mercy|date=2018-10-19|title=Akan names and their meanings|url=https://yen.com.gh/115080-akan-names-meanings.html|accessdate=2021-04-06|publisher=Yen.com.gh - Ghana news|language=en}}</ref> Kwame ina jina la "Atoapoma" au "Oteanankannuro" linalomaanisha "pigana tayari". <ref name=":02" /> <ref name=":12" /> == Marejeo == {{reflist}} [[Jamii:Majina]] h2haesbkgg5ceq0m5ibjfyyg49yz75p 0 179006 1607951 1428762 2026-10-14T03:22:08Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607951 wikitext text/x-wiki '''Akua''' ni mwanamke wa Kiakani aliyepewa jina miongoni mwa Waakan (yaani Ashanti, Akuapem, Akyem, Fante) nchini [[Ghana]] ambayo ina maana ya "aliyezaliwa siku ya Jumatano" katika lugha ya Kiakan, kufuatia mfumo wao wa kutaja siku. <ref name=":3">{{Rejea tovuti|author=Kamunya|first=Mercy| date = 2018-10-19| title = Akan names and their meanings|url=https://yen.com.gh/115080-akan-names-meanings.html|accessdate=2021-04-04|work=Yen.com.gh - Ghana news|language=en}}</ref> Watu waliozaliwa kwa siku maalum wanapaswa kuonyesha sifa au sifa na falsafa, zinazohusiana na siku. <ref name=":0">{{Rejea tovuti| title = The Sociolinguistic of Akan Personal Names|first=Kofi Kofi|author=Agyekum|url=https://www.researchgate.net/publication/239815297| date = Januari 2006|accessdate=2021-04-04|work=ResearchGate|language=en}}</ref> <ref name=":1">{{Rejea jarida|last=Konadu|first=Kwasi| date = 2012| title = The Calendrical Factor in Akan History|journal=International Journal of African Historical Studies|volume=45|pages=217–246}}</ref> ==Tanbihi== {{reflist}} [[Jamii:majina]] [[Jamii:utamaduni wa Ghana]] fj3gvjuryk01vm00urm6m9686dd56b8 0 179551 1607729 1324843 2026-10-14T02:57:08Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607729 wikitext text/x-wiki '''Abusua''' katika [[utamaduni]] wa [[Waakan]] ni jina la kikundi cha watu ambao wanashiriki ukoo wa kima mama unaosimamiwa na saba kubwa za zamani za kike za abosom (miungu).<ref name="googlebooks">[https://books.google.com/books?id=Fmf5UqZzbvoC&dq=Abusua&pg=PA52 Changing Funeral Celebrations in Asanteman]. ''books.google.com''.</ref> Mstari wa Abusua unachukuliwa kupitia damu ya mama (mogya).Kuna Abusua kadhaa ambazo zinaenda zaidi ya vikundi vya kikabila tofauti nje ya saba za zamani. Watu wa Abusua moja wanashiriki babu mmoja ambaye yupo mahali fulani katika mizizi yao ya damu, ambayo inaweza kwenda nyuma hata miaka elfu kadhaa.<ref name="googlebooks"/> Ni jambo la kikwazo kuoa au kuolewa na mtu kutoka Abusua moja. Abusua tofauti ni Agona (popo), Aduana (mbwa), Asenie (ndege), Oyoko (jogoo/shahin), Asakyiri (tai), Asona (kunguru), Bretuo (chui), na Ekuona (ng'ombe). ==Aina za Abusua== ===Agona au Anona=== Watu wa Agona wana mamlaka kubwa katika Denkyira na hivyo katika Asante, Nkawie. Ishara ya Agona ni popo. Wakipokea salamu kutoka kwa mtu wa Agona au Anona, jibu linapaswa kuwa "Yaa ako nana". Baadhi ya miji ya Agona ni [[Tafo]], Bodwesango, Fumesua, Edwumako Techiman, Dunkwa, Asienimpon, Trede Ahwaa, Akyem Apedwa. ===Aduana=== Aduana wanamini kwamba wakati wa uumbaji, mababu zao walishuka kutoka angani kwa mnyororo wa dhahabu. Wengine wanadhani kwamba awali walitoka Asumanya na waliongozwa na mbwa mwenye mshumaa mdomoni mwake na dhahabu mashavuni mwake. Walielekea Dormaa ambapo wanadhani mshumaa bado unawaka. Wengine bado wanadhani kwamba kutoka Asumanya sehemu ya Aduana ilielekea Akwamu. Baadhi ya miji mikuu ya Aduana ni Dormaa na wengi wa watu wa Bono, Akwamu na Twifo Heman. Katika Asante, miji mikuu ya Aduana ni Kumawu, Asumanya, Kwaman, Boaman, Agogo, Banso, Obo-Kwahu, Apromaase, Akyem Apapam, Tikurom, Kaase, Apagya, [[Bompata]], Kwaso, Akyease, Manso Agroyesum, Manso-Mmem, Manso-Abodom, Gomoa Ohua na Nyinahen. Ishara ya Aduana ni Simba na Mbwa. ===Asene=== Ishara ya Asene ni popo na miji yake mikuu ni Kumasi Amakom na Dompoase. Wakipokea salamu kutoka kwa mtu wa Asene, jibu linapaswa kuwa "Yaa Adu nana". Miji mingine ya Asenie ni Antoa, Agona, Nkoranza, [[Wenchi]], Atwoma, Kofiase, Abira, Baman, Denyase na Boanim. Katika Adansi Dompoase, wanachama wa familia ya Asenie ni wafalme waliovikwa taji wa ardhi na viongozi wao wanamiliki uongozi maalum uliobarikiwa na mababu zao wakubwa. ===Asakyiri=== Asakyiri wanadai kwamba walikuwa wa kwanza kuumbwa na Mungu. Wanaonekana katika eneo la Adanse na miji yao kuu ni Akorokyere (Akrokere), Asakyiri Amansie, Ayaase, Obogu Nkwanta na Asokore. Wakipokea salamu kutoka kwa mtu wa Asakyiri, jibu linapaswa kuwa "Yaa Ofori nana". Miji mingine ya Asakyiri ni Abofuo, Aduanede, Abrenkese, na Apeadu. Ishara yao ni tai-mwewe na tai. Wao ni kabila dogo zaidi katika Akan. ===Asona=== Ishara ya Asona ni kunguru au nguruwe mwitu. Inasemekana kwamba watu wengi kwa ujumla wanahusishwa na Asona kuliko Abusua nyingine yoyote. Miji mikuu ni Adansi Akrofuom, Kyebi, Edweso na Offinso. Wakipokea salamu kutoka kwa mwanachama wa Asona, jibu linapaswa kuwa "Yaa Ofori nana". Miji mingine ya Asona ni Akyem Begoro, Akyem Asiakwa, New Juaben, Akyem Wenchi, Kukurantumi, Akyem Tafo, Akuapem-Akropong, Akuapem Amanokrom, Akyem Kwarbeng, [[Ejura]], Feyiase, Manso-Nkwanta, Bonwire, Atwima-Agogo, Abrakaso, Trabuom, Beposo, Toase na Odumase Ahanta Ntaakrom, Gomoa Asin. Kiongozi wa miji yote ya Asona ni Adansi Akrofuom. ===Bretuo=== Bretuo wanaonekana hasa katika Adansi Ayaase, Mampong, Kwahu, Adankranya, Amprofi Tanoso (Tanoso - karibu na Akumadan) Amoafo, Asiwa, na Afigyaase/Effiduase. Ishara yao ni chui. Ni muhimu kutambua kwamba kamanda wa jeshi la Asante dhidi ya Denkyira alikuwa Mamponhene na zamani, kwa ujumla, masuala yanayohusiana na vita katika Asante yalikuwa chini ya Mamponhene. Wakipokea salamu kutoka kwa mtu wa Bretuo, jibu linapaswa kuwa "Yaa etwie nana". Miji ya Bretuo ni Jamase, Apaa, Domeabra, Agogo-Hwidiem, Adankranya, Suhum-Kwahyia, Asiwa (mji mkuu wa Wilaya ya Bosome Freho) na Abuotem, Ofoase, Brodekwano, Bosomtwe Beposo. ===Ekoɔna=== Ekuona hawaonekani kwa wingi katika Asante. Wao kwa kiasi kikubwa wanapatikana miongoni mwa Wafante lakini katika Asante, miji yao mikuu ni Adanse Fomena na Asokore. Ishara ya Ekuona ni nyati. Wakipokea salamu, jibu linapaswa kuwa "Yaa Doku nana". Miji mingine ya familia ni Banko, Mprim, Kona, Asokore-Mampon, Berekum, Kokofu-Abuoso, Adumasa, Heman, Abenkyem, Cape Coast, Jukwaa, na Duayaw-Nkwanta. ===Oyoko=== Shahin ni ishara ya koo ya Oyoko. Pia ni familia ambayo Asantehene wa sasa anatoka. Miji yake mikuu ni Kokofu, Kumasi, Dwaben na Nsuta. Wakipokea salamu, jibu linapaswa kuwa "Yaa Obiri nana". Miji mingine ni Bekwae, Mamponten, Bogyae, Dadieso, Obogu, Asaaman Adubiase, Pampaso, Kontanase, Kenyase, na Ntonso. Sehemu fulani katika eneo la magharibi, ishara ya koo ya Oyoko ni panya. Baadhi ya watu huiita 'Ekusi ebusua' hivyo basi wanachama wa koo hii huitwa "Ekusifo" katika sehemu fulani katika eneo la Magharibi. ==Marejeo== {{reflist}} [[Jamii:Utamaduni wa Ghana]] [[Jamii:Utamaduni wa Kodivaa]] jh3ut9bu8az3qeacp2w0kiep1y3c0gl 0 179967 1607677 1516911 2026-10-14T02:48:16Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607677 wikitext text/x-wiki '''Kiawenti:io Tarbell''' <ref>https://www.cbc.ca/kidsnews/post/rising-star-meet-kiawentiio-tarbell-new-star-on-anne-with-an-e</ref> (maarufu kwa jina '''Kiawentiio'''; alizaliwa 28 Aprili 2006)<ref>{{Rejea tovuti|title=Instagram|url=https://www.instagram.com/accounts/login/?next=https%3A%2F%2Fwww.instagram.com%2Fkiawentiio%2F&is_from_rle|work=www.instagram.com|accessdate=2024-04-03}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Kiawentiio - Actress|url=https://www.tvinsider.com/people/kiawentiio/|work=TV Insider|date=2024-02-22|accessdate=2024-04-03|language=en-US}}</ref> ni mwigizaji kutoka Waindio Wamohawk, mwanamuziki na mtunzi wa nyimbo. Alianza kuigiza katika msimu wa tatu wa tamthilia ya CBC series iitwayo Anne with an E (2019) na filamu yake ya kwanza ikiwa Beans (2020). Aliigiza kama Maya Thomas katika sitcom Rutherford Falls (2021). Alichaguliwa kuigiza kama Katara katika tamthilia ya [[Avatar: The Last Airbender (2024)]]. == Maisha ya awali na elimu == Kiawentiio alizaliwa katika familia ya Mohawk huko Akwesasne, ambayo ni hifadhi ya kwanza ya taifa iliopakana na nchi zote Canada na Marekani na kuzungukwa na mto St Lawrence<ref>https://www.tribute.ca/people/biography/kiawentiio/59990/</ref><ref>{{Rejea tovuti |url=https://www.hitc.com/en-gb/2021/08/13/who-is-kiawentiio-tarbell-explore-the-instagram-ethnicity-and-roles-of-avatar-the-last-airbender-actor/ |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2024-04-03 |archivedate=2024-02-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240203151653/https://www.hitc.com/en-gb/2021/08/13/who-is-kiawentiio-tarbell-explore-the-instagram-ethnicity-and-roles-of-avatar-the-last-airbender-actor/ }}</ref>. Kwa upande wa Marekani inajulikana kama hifadhi ya St Regis Mohawk. Jina lake la kwanza lina maanisha "Asubuhi njema" huko Kanienʼkéha<ref>https://perchmagazine.com/acting-up/</ref>. Wazazi wake ni Barbara na Corey Tarbell. Amekulia katika nyumba ya Kawehno:ke (pia inajulikana kama Cornwall Island) na kusoma shule ya Uhuru ya Akwesasne na Shule ya Ufundi ya Cornwall Collegiate. Ana uraia wa nchi mbili [[Kanada|Canada]] na [[Marekani]]. == Kazi == Tarbell alikuwa mmoja wa waigizaji 200 wenye asili ya Kanada kwa ajili ya kuigiza kama Ka'kwet, ambae ameonyeshwa katika msimu wa tatu wa tamthilia ya ''Anne with an E. Alilazimika kujifunza lugha ya Mi'kmaq na kuelewa utamaduni na historia ya hilo kabila. Pia aligiza katika filamu ya Beans 2020 kama msichana wa Mohawk mwenye umri wa miaka 12 aliekua anaishi Kahnawake mnamo 1990, kipindi cha Mgogoro wa Oka.'' Ameonekana kama muhusika wa mara kwa mara akiwa kama Maya Thomas kwenye tamthilia ya Peacock sitcom Rutherford Falls (2021). Pia alichagulia kuvaa uhusika wa Katara katika tamthilia ya [[Avatar: The last airbender|''Avatar: The Last Airbender'' series.]] == Marejeo == {{BD|2006|}} [[Jamii:wanawake wa Kanada]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Kanada]] [[Jamii:CWW24]] <references />{{Mbegu-igiza-filamu}} 9091218rnjccvswsh3zumtveolycea1 0 180275 1607629 1525218 2026-10-14T02:42:45Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607629 wikitext text/x-wiki '''Sarah Knapp Abramowitz''' (aliyezaliwa 1967) ni mchambuzi wa [[takwimu]] [[Marekani|Mmarekani]] anayespecialize katika elimu ya [[takwimu]] na anayejulikana kwa vitabu vyake vya matumizi ya programu za [[takwimu]]. Yeye ni Profesa wa [[Hisabati]] na [[Sayansi]] ya [[Tarakilishi|Kompyuta]] katika [[Chuo Kikuu cha Drew]], ambapo pia ni [[mwenyekiti]] wa Idara ya [[Hisabati]] na [[Sayansi]] ya [[Tarakilishi|Kompyuta]].<ref>{{Rejea jarida|last=KABUATILA|first=Bernard KABUATILA|last2=BAKAJIKA|first2=Blaise MUBADI|last3=MPAMPI|first3=Augustin NYEMBO|date=2022-11-14|title=MALICIOUS LINKS AND THEIR HARMFUL EFFECTS ON INTERNET USERS|url=http://dx.doi.org/10.47191/ijmcr/v10i11.02|journal=INTERNATIONAL JOURNAL OF MATHEMATICS AND COMPUTER RESEARCH|volume=10|issue=11|doi=10.47191/ijmcr/v10i11.02|issn=2320-7167}}</ref> == Elimu na kazi == Abramowitz alisomea [[hisabati]] katika [[Chuo Kikuu cha Cornell]], akimaliza masomo yake mwaka 1989, na akapata [[Uzamili|shahada ya uzamili]] katika [[hisabati]] mwaka 1992 kutoka [[Chuo Kikuu cha Stony Brook]]. Alihamia kusomea elimu ya hisabati kwa masomo yake ya uzamivu, akimaliza Shahada ya Uzamivu ([[Ph.D.|Ph.D]].) mwaka 1999 katika [[Chuo Kikuu cha New York]].<ref>{{Rejea jarida|last=KABUATILA|first=Bernard KABUATILA|last2=BAKAJIKA|first2=Blaise MUBADI|last3=MPAMPI|first3=Augustin NYEMBO|date=2022-11-14|title=MALICIOUS LINKS AND THEIR HARMFUL EFFECTS ON INTERNET USERS|url=http://dx.doi.org/10.47191/ijmcr/v10i11.02|journal=INTERNATIONAL JOURNAL OF MATHEMATICS AND COMPUTER RESEARCH|volume=10|issue=11|doi=10.47191/ijmcr/v10i11.02|issn=2320-7167}}</ref><ref name=":0">{{Rejea jarida|date=2015-06|title=Curriculum Vitae|url=http://dx.doi.org/10.1007/s11678-015-0317-1|journal=Obere Extremität|volume=10|issue=2|pages=71–71|doi=10.1007/s11678-015-0317-1|issn=1862-6599}}</ref> Tasnifu yake ilikuwa Mtaala ulioimarishwa kwa kutumia kompyuta katika takwimu za maelezo kwenye kiwango cha chuo kikuu: Uchambuzi wa mafanikio na mtazamo wa wanafunzi, na aliendelezwa na Sharon L. Weinberg.<ref>{{Rejea kitabu|url=http://dx.doi.org/10.1017/9781108770163|title=Statistics Using Stata|last=Weinberg|first=Sharon Lawner|last2=Abramowitz|first2=Sarah Knapp|date=2020-02-27|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-108-77016-3}}</ref> Muda ambapo alikuwa bado ni mwanafunzi wa [[Uzamivu|shahada ya uzamivu]], alifanya kazi kama Profesa Msaidizi Msaidizi wa Hisabati katika [[Chuo cha St. Francis]].<ref>{{Rejea jarida|date=2015-06|title=Curriculum Vitae|url=http://dx.doi.org/10.1007/s11678-015-0317-1|journal=Obere Extremität|volume=10|issue=2|pages=71–71|doi=10.1007/s11678-015-0317-1|issn=1862-6599}}</ref> Alijiunga na fukulteti ya Chuo Kikuu cha Drew kama [[Profesa]] Msaidizi mwaka 1998,<ref>{{Rejea jarida|last=KABUATILA|first=Bernard KABUATILA|last2=BAKAJIKA|first2=Blaise MUBADI|last3=MPAMPI|first3=Augustin NYEMBO|date=2022-11-14|title=MALICIOUS LINKS AND THEIR HARMFUL EFFECTS ON INTERNET USERS|url=http://dx.doi.org/10.47191/ijmcr/v10i11.02|journal=INTERNATIONAL JOURNAL OF MATHEMATICS AND COMPUTER RESEARCH|volume=10|issue=11|doi=10.47191/ijmcr/v10i11.02|issn=2320-7167}}</ref><ref>{{Rejea jarida|date=2015-06|title=Curriculum Vitae|url=http://dx.doi.org/10.1007/s11678-015-0317-1|journal=Obere Extremität|volume=10|issue=2|pages=71–71|doi=10.1007/s11678-015-0317-1|issn=1862-6599}}</ref> alipewa uthibitisho wa kudumu kama Profesa Msaidizi Mshirika mwaka 2004, na akapandishwa cheo kuwa Profesa Kamili mwaka 2011.<ref name=":0" /> Alichaguliwa kuwa [[Profesa]] Evans mwaka 2021.<ref>{{Citation|title=Drew, Prof. George Charles, (10 Dec. 1911–19 Dec. 1997), London University Professor of Psychology, University College, 1958–79, then Professor Emeritus; Honorary Fellow, 1979|date=2007-12-01|url=http://dx.doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u178104|work=Who Was Who|publisher=Oxford University Press|access-date=2024-04-13}}</ref> Drew, pia amehudumu kama mwakilishi wa fakulteti kwa NCAA kwa programu ya michezo ya Drew.<ref>{{Rejea tovuti|title=Backtalk: Spring 2000|url=http://dx.doi.org/10.1037/e403952005-026|work=PsycEXTRA Dataset|date=2000|accessdate=2024-04-13|author=Keri Heitner}}</ref><ref>{{Citation|title=Ryan, Prof. Terence John, (born 24 July 1932), Clinical Professor of Dermatology, Oxford University, 1992–97, now Emeritus Professor; Fellow, Green College, 1979–97, now Emeritus Fellow|date=2007-12-01|url=http://dx.doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u33542|work=Who's Who|publisher=Oxford University Press|access-date=2024-04-13}}</ref> == Vitabu == Akiwa na mshauri wake wa udaktari, Sharon L. Weinberg, Abramowitz ndiye mwandishi mwenza wa mfululizo wa vitabu vya kiada kuhusu vifurushi vya programu za takwimu: Uchambuzi wa Data kwa Sayansi ya Tabia kwa Kutumia SPSS (2002)<ref>{{Rejea jarida|last=Greyling|first=Mike|date=2004-06|title=Book Review: Data Analysis for the Behavioural Sciences Using SPSS|url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/008124630403400210|journal=South African Journal of Psychology|language=en|volume=34|issue=2|pages=322–323|doi=10.1177/008124630403400210|issn=0081-2463}}</ref> Takwimu Zinazotumia SPSS: Mbinu Shirikishi (toleo la 2, 2008)<ref>{{Rejea jarida|date=2010-11|title=Reviews of Books and Teaching Materials|url=http://dx.doi.org/10.1198/tast.2010.br644|journal=The American Statistician|volume=64|issue=4|pages=357–361|doi=10.1198/tast.2010.br644|issn=0003-1305}}</ref> Takwimu Zinazotumia R: Mbinu Shirikishi (pia na Daphna Harel, 2020)<ref>{{Rejea jarida|last=Kennedy|first=Lauren|date=2021-06|title=Statistics Using R: An Integrative Approach, by S. L.Weinberg, D.Harel and S. K.Abramowitz (Cambridge University Press, Cambridge, pp. 692, 2020)|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1475-4932.12616|journal=Economic Record|language=en|volume=97|issue=317|pages=317–318|doi=10.1111/1475-4932.12616|issn=0013-0249}}</ref> == Marejeo == 3n234zglyzuobvt4gnbphra3boegx5v 0 180300 1607630 1431372 2026-10-14T02:42:52Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607630 wikitext text/x-wiki [[Picha:Brann - Barça Femení CG3A7081 (cropped).jpg|thumb|337x337px|Graham Hansen akiwa na Barcelona mnamo [[2024]]]] '''Caroline Graham Hansen''' (alizaliwa [[18 Februari]] [[1995]])<ref>{{Rejea tovuti| title = Caroline Graham Hansen Liga F|url=https://www.laliga.com/en-GB/player/graham-hansen|work=Caroline Graham Hansen|accessdate=2024-04-13|language=en|archive-date=2024-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20240228151313/https://www.laliga.com/en-GB/player/graham-hansen|url-status=dead}}</ref> ni mchezaji wa [[mpira wa miguu]] kutoka [[Norwei]] ambaye anacheza kama winga wa klabu ya Liga F ya Uhispania FC Barcelona na timu ya taifa ya wanawake ya [[Norwei]].<ref>{{Rejea tovuti| title = Wayback Machine|url=http://www.fifadata.com/document/FU20W/2012/pdf/FU20W_2012_SquadLists.pdf|work=web.archive.org|accessdate=2024-04-13|archive-date=2014-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810080450/http://www.fifadata.com/document/FU20W/2012/pdf/FU20W_2012_SquadLists.pdf|dead-url=yes}}</ref> Hansen alizaliwa na kukulia [[Oslo]],[[Norwei]], Yeye ndiye mtoto mkubwa wa Petter Norman Hansen na Bettina Graham Hansen, na kaka yake, Fredrik, pia anacheza mpira wa miguu katika Chuo Kikuu cha Amerika cha Division I cha St. Bonaventure. Hansen alianza kucheza mpira wa miguu katika Toppserien ya Norway akiwa na Stabæk. Kisha alitumia sehemu ya pili ya msimu wa akiwa Damallsvenskan mwaka [[2013]] nchini Uswidi, akiichezea Tyresö FF.<ref>{{Rejea tovuti| title = Matchvinner-Grønli sendte slengkyss til Røas keeper|url=https://www.vg.no/i/WwROr|work=VG| date = 2011-11-05|accessdate=2024-04-13|language=no|author=Mikal Emil Aaserud, Christine Bergby}}</ref> Mnamo mwaka [[2014]] Hansen alihamia Frauen Bundesliga kuchezea [[VfL Wolfsburg|VFL Wolfsburg]],<ref>https://www.vfl-wolfsburg.de/info/frauen/aktuelles/detailseite/artikel/verstaerkung-aus-oslo.html</ref> ambapo alipata majeraha makubwa ya muda mrefu kati ya mwaka wa 2015 na 2018. Licha ya hayo, alifika fainali mbili za UEFA Ligi ya Mabingwa ya Wanawake akiwa na klabu hiyo. mnamo [[2016]] na [[2018]], na kushinda mataji 8 kuu- mataji 3 ya ligi na mataji 5 ya [[DFB-Pokal]]. Katikati ya mafanikio ya klabu yake na Wolfsburg. Mwaka 2019 Hansen alisajiliwa kwa waliofika fainali ya Ligi ya Mabingwa ya Wanawake ya UEFA FC Barcelona 2019, na alikuwa mmoja wa wachezaji mashuhuri zaidi wa [[Kombe la Dunia la FIFA]] la FIFA la 2019 akiwa na Norway.<ref>{{Rejea tovuti| title = FIFA Women's World Cup France 2019™ - Players - Caroline GRAHAM HANSEN - Caroline Graham Hansen - FIFA.com|url=https://www.fifa.com/womensworldcup/players/player/338971/|work=web.archive.org| date = 2019-06-08|accessdate=2024-04-13|archive-date=2019-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608142642/https://www.fifa.com/womensworldcup/players/player/338971/|dead-url=}}</ref><ref>{{Rejea tovuti| title = Etter EM-fadesen kom Graham Hansen til treneren. Hun lovet ham snuoperasjon|url=https://www.nrk.no/sport/etter-em-fadesen-kom-graham-hansen-til-treneren.-hun-lovet-ham-snuoperasjon-1.14590707|work=NRK| date = 2019-06-17|accessdate=2024-04-13|language=nb-NO|author=Yasmin Sunde Hoel}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{mbegu-cheza-mpira}} [[Jamii:Waliozaliwa 1995]] [[Jamii:Wachezaji mpira wa Norwei]] [[Jamii:Wanawake wa Norwei]] rv8dx7z7njkc931i25wv74otn43y83a 0 180425 1607967 1329979 2026-10-14T03:22:56Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607967 wikitext text/x-wiki '''Khensa''' (Khenensaiuw) alikuwa malkia wa [[Nubia]] katika Kipindi cha 25 cha Dola la [[Misri]].<ref name="AD">Aidan Dodson & Dyan Hilton: The Complete Royal Families of Ancient Egypt. Thames & Hudson, 2004, {{ISBN|0-500-05128-3}}, p.234-240</ref> Khensa anatajwa kama [[Mke]] wa [[Mfalme]] na [[Dada]] wa Mfalme pamoja na Mfalme Piye. Hii inaashiria kuwa alikuwa mke-ndugu wa Farao na hivyo labda alikuwa binti wa Kashta na Pebatjma. Majina yake kamili ni pamoja na: Mwanamke Mshindi (iryt p't), Mkuu wa Sifa (wrt hzwt), Tamu ya Upendo (bnrt mrwt), Mpendwa wa Wadjet (mryt w3Dt), Bibi wa Neema (nbt im3t), Malkia wa Wanawake Wote (hnwt hmwt nbwt), Mke wa Mfalme (hmt niswt), Malkia Mkuu wa Mfalme (hmt niswt wrt), Bibi wa Misri ya Juu na Chini (hnwt Sm'w mhw), Bibi wa Ardhi Mbili (hnwt t3wy), Binti wa Mfalme (s3t niswt), Dada wa Mfalme (snt niswt), na yule anayempatanisha Mfalme kila siku (shtp niswt m hrt hrw).<ref name="Gra">Grajetski Ancient Egyptian Queens: a hieroglyphic dictionary Golden House Publications. p.88</ref> Khensa ameandikwa kwenye sanamu Louvre E 3915 - pamoja na Piye - iliyotolewa kwa mungu Bastet. Alizikwa katika piramidi huko el-Kurru (Ku4). Kaburi lilikuwa bado na sehemu za vifaa vya mazishi kama meza ya sadaka, vyungu, vyombo vya kuhifadhia viungo vya mwili, n.k. == Marejeo == <references />{{Mbegu-historia}} b0o3xru4kup0fg4o4nua3dw5j39k5ws 0 180538 1607889 1494446 2026-10-14T03:18:56Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607889 wikitext text/x-wiki '''Maria de Jesus Haller''' (alizaliwa mwaka [[1923]] – amefariki [[18 Oktoba]] [[2006]]), alikuwa [[balozi]] wa kwanza [[mwanamke]], [[mwalimu]] na [[mwanahabari]] wa [[Angola]]. Maria alishiriki katika [[harakati]] za kupigania [[uhuru]] wa Angola kutoka kwa [[mamlaka]] ya [[Ukoloni|kikoloni]], [[Ureno]].<ref name="angop">{{cite news |url=http://www.angop.ao/angola/pt_pt/mobile/noticias/sociedade/2006/9/42/Morreu-Maria-Haller-primeira-embaixadora-Angola,ba29b3d7-4577-4dba-90e8-9847fb1a8f9a.html |title=Morreu Maria Haller, primeira embaixadora de Angola |language=Portuguese |date=18 October 2006 |publisher=Angola Press Agency |access-date=18 April 2020}}</ref> ==Wasifu== Maria alizaliwa Angola kama Maria de Jesus Nunes Da Silva mnamo mwaka [[1923]],akiwa [[binti]] wa mfanyakazi wa shamba mwenye umri wa miaka 12 ambaye alibakwa na [[mmiliki]] wa shamba hilo.<ref name="1000pw">{{cite book |title=1000 Peacewomen Across the Globe |page=924 |url=https://books.google.com/books?id=kIQnAQAAMAAJ |publisher=Scalo Verlag Ac |isbn=978-3039390397 |year=2006}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=z_suDwAAQBAJ |title=Le dos de ma lumière |language=French |first=Colinette |last=Haller |isbn=9789895151738 |publisher=Chiado Editeur|date=2016}}</ref> ==Marejeo== {{reflist}}{{Mbegu-mtu}} [[Jamii:mbegu]] [[jamii:waliozaliwa 1923]] [[jamii:waliofariki 2006]] [[jamii:Wanawake wa Kiafrika kwenye Wikipedia]] d5320iqcx81q7b3vhs9y2qm3k901ilm 0 180781 1607730 1429586 2026-10-14T02:57:11Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607730 wikitext text/x-wiki '''Benafsha Yaqoobi''' (anajulikana kama Benafsha Yaqubi) ni [[Mwanamke|mwanamake]] mwanaharakati wa haki za watu wenye ulemavu kutoka [[Afghanistan]]. Alichaguliwa kuwa miongoni mwa Wanawake 100 wa [[BBC]] mwaka 2021. == Kazi == Benafsha Yaqoobi alizaliwa akiwa [[kipofu]] nchini Afghanistan na akawa mwanaharakati wa haki za watu wenye ulemavu.<ref name="ITV">{{Rejea habari| title = Blind Afghan activist fears for disabled people living in homeland|url=https://www.itv.com/news/granada/2021-09-14/blind-afghan-activist-fears-for-disabled-people-living-in-homeland|access-date=7 December 2021|work=ITV News| date = 14 Septemba 2021|language=en}}</ref> Alijifunza fasihi ya Kiajemi nchini [[Iran]] na baadaye alisomea shahada ya uzamili (masters) mbili huko [[Kabul]], kabla ya kufanya kazi katika Ofisi ya Mwanasheria Mkuu.<ref name="AA">{{Rejea tovuti| title = Beginning of a New Era at the AIHRC: Nine fresh commissioners|url=https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/rights-freedom/beginning-of-a-new-era-at-the-aihrc-nine-fresh-commissioners/|website=Afghanistan Analysts Network - English|access-date=7 December 2021|language=ps-GB| date = 20 Julai 2019}}</ref> Pamoja na mumewe Mahdi Salami, ambaye pia ni kipofu, waliunda Shirika la Rahyab kusaidia na kuelimisha watu vipofu. Kuanzia mwaka 2019, Yaqoobi alikuwa kamishna katika Tume Huru ya Haki za Binadamu ya Afghanistan (AIHRC) mpaka alipoondoka Afghanistan na mumewe mwaka 2021 baada ya Taliban kurudisha madaraka. Katika jaribio lao la tatu la kuondoka, walifanikiwa kufika uwanja wa ndege wa Kabul na kusafiri kwenda Uingereza.<ref name="Murray">{{Rejea habari|last1=Murray|first1=Jessica| title = Disabled Afghans in special jeopardy, warns exiled campaigner|url=https://www.theguardian.com/world/2021/sep/06/disabled-afghans-in-special-jeopardy-warns-exiled-campaigner|access-date=7 December 2021|work=The Guardian| date = 6 Septemba 2021|language=en}}</ref> Yaqoobi na mumewe, ambao wote ni vipofu, walifundisha Rahyab, ambayo lengo lake ni kutoa elimu na mafunzo kwa watu vipofu nchini Afghanistan. Mwanaharakati wa haki za binadamu Benafsha Yakubi pia alihudumu katika tume huru ya haki za binadamu ya nchi hiyo na alifanya kazi kwa ajili ya elimu ya watoto vipofu.<ref>{{Rejea habari| title = BBC'nin 2021 yılı 100 Kadın listesi yayımlandı: Bu yılki listede Sevda Altunoluk ve Elif Şafak da var|language=tr|work=BBC News Türkçe|url=https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-59562936|access-date=2023-10-15}}</ref> Mwaka 2020, Yaqoobi alikuwa mgombea wa Kamati ya Haki za Watu Wenye Ulemavu.<ref name="WFD">{{Rejea tovuti| title = CRPD Committee Elections|url=https://wfdeaf.org/news/crpd-committee-elections/|website=WFD|access-date=7 December 2021| date = 30 Novemba 2020}}</ref> Alijumuishwa katika orodha ya Wanawake 100 wa BBC mwaka 2021.<ref name="BBC100">{{Rejea tovuti| title = BBC 100 Women 2021: Who is on the list this year?|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-59514598|website=BBC News|access-date=7 December 2021| date = 7 Desemba 2021}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}}{{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Wanawake wa Afghanistan]] [[Jamii:Wanaharakati wa Afghanistan]] [[Jamii:Watu walio hai]] 6ksdq1ru73f2r3mcrntz3isstio3v7q 0 180801 1608012 1601327 2026-10-14T03:42:16Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1608012 wikitext text/x-wiki [[File:Elimination chamber nyr06.jpg|thumb|300px|right|Elimination Chamber - Chumba cha Mtoano]] '''Chumba cha Mtoano 2010''' ([[:en:Elimination_Chamber_(2010)|Elimination Chamber 2010]]) ni mchuano ambao hutambulika kwa jina la '''Hakuna Pa Kutokea - No Way Out,''' nchini [[Ujerumani]]. Lilikuwa ni tukio la kwanza la mfululizo wa [[Miereka|mieleka]] ya kulipwa ya Chumba cha Mtoano ya kulipia kwa kila [[mechi]] utayotazama (PPV) lililotayarishwa na [[W.W.E.|World Wrestling Entertainment]] ([[W.W.E.|WWE]]). Washiriki walikuwa ni wanamieleka kutoka kitengo cha chapa ya Raw na SmackDown. Ilikuwa ni WWE PPV ya kwanza kurushwa hewani kufuatia kusimamishwa kwa chapa ya ECW ya WWE wiki iliyotangulia. Tukio hilo lilifanyika [[Jumapili]], [[Februari]] 21, 2010, katika Kituo cha Scottrade huko [[St. Louis, Missouri]] .Chumba cha Mtoano ilikuwa mbadala wa mashindano ya zamani ya kila Februari ya mwaka ya WWE, No Way Out, ambayo yalikuwa na mechi ya Chumba cha Mtoano kwenye matukio yake mawili ya mwisho. Mechi sita zilionyeshwa mbashara kupitia PPV huku mechi moja ya gizani ilitokea kabla ya matangazo ya moja kwa moja. Dhana ya tukio hilo ilikuwa kwamba mechi kuu mbili za tukio, moja ikihusika na [[Ubingwa wa WWE]] wa chapa ya Raw na nyingine ya [[Ubingwa wa WWE|Ubingwa wa Dunia]] wa SmackDown, mtawalia, zingetokea kama mechi za Chumba cha Mtoano. Kila mechi ilikuwa na washindani sita: bingwa mtetezi na wapinzani watano. Katika mechi ya Chumba cha Mtoano ya Raw, Sheamus alitetea Ubingwa wa WWE dhidi ya [[Triple H]], Ted DiBiase, [[Randy Orton]], [[John Cena]], na Kofi Kingston, ambapo Cena alishinda. Katika mechi ya Chumba cha Mtoano ya SmackDown, Undertaker alitetea Ubingwa wa Dunia wa Uzani wa Juu dhidi ya [[Chris Yeriko|Chris Jericho]], John Morrison, [[Rey Mysterio]], CM Punk, na R-Truth, ambapo alishindwa na Yeriko. Kwenye mechi za utangulizi, Drew McIntyre aliutetea na kushinda Ubingwa wa Mabara wa WWE dhidi ya Kane, [[The Miz]] aliutetea na kushinda Ubingwa wa WWE wa Marekani dhidi ya Montel Vontavious Porter, na Maryse na Gail Kim walishindana dhidi ya LayCool (Layla na Michelle McCool) katika mechi ya timu za wawili wawili ya lebo ya Divas. Tukio hili lilipokea manunuzi 285,000 ya lipia kila uangaliapo (PPV), ikiwa imeizidi PPV ya No Way Out ya 2009 . Licha ya ongezeko hilo la manunuzi, hafla hiyo ilipokelewa kwa mtazamo hasi, huku wakosoaji wakilikosoa onyesho la utangulizi kuwa "dhaifu" na lililojaa matukio yasiyosisimua ya kupoteza muda. == Uzalishaji == === Historia === [[Faili:Scottrade_2015.jpg|left|thumb| Mapambano ya ufunguzi ya Chumba cha Mtoano yalifanyika katika Kituo cha Scottrade huko [[St. Louis, Missouri]] .]] [[Faili:Elimination_chamber_nyr06.jpg|thumb| Mapambano ya PPV ya Chumba cha Mtoano yalihusisha mechi mbili za Chumba cha Mtoano .]] Mwishoni mwa 2009, [[W.W.E.|Burudani ya Mieleka ya Dunia]] (WWE) iliendesha kura kwenye tovuti yao rasmi ili kuruhusu mashabiki kuchagua jina la mpambano wa PPV wa Februari 2010. Chaguzi hizo zilijumuisha Chumba cha Mtoano, Chuma Kizito, Chumba cha Vita, Chumba cha Mzozo, na Hakuna Pa Kutokea, ambalo lilikuwa jina la tukio lililotangulia la Chumba cha Mtoano. Jina la Chumba cha Mtoano lilishinda, lakini hafla hiyo bado ikaitwa "Hakuna Pa Kutokea" nchini [[Ujerumani]] kwani ilihofiwa kuwa jina "Chumba cha Mtoano" linaweza kuwakumbusha watu juu ya vyumba vya gesi vilivyotumika wakati wa [[Maangamizi makuu dhidi ya Wayahudi wa Ulaya|mauaji ya Kimbari]]. Tukio hilo lilipangwa kufanyika Februari 21, 2010, katika Kituo cha Scottrade huko [[St. Louis, Missouri]]. Lilijumuisha wacheza mieleka kutoka chapa za Raw na SmackDown. Wazo la onyesho hilo lilikuwa kwamba kila mechi kuu ya hafla ishindaniwe ndani ya Chumba cha Mtoano. Mechi ya Chumba cha Mtoano iliundwa mwaka 2002 na kufanyika katika taratibu nyingine tofauti za PPV, ikiwa ni pamoja na tukio lililotangulia la No Way Out. Chumba chenyewe ni kizimba cha chuma cha mviringo, chenye minyororo na mihimili inayozunguka ulingo. Maganda manne yamefungiwa ndani ya chemba, moja nyuma ya kila nguzo ya ulingo, ambayo yako kwenye jukwaa la chuma linalozunguka nje ya ulingo. Kwa kawaida wanamieleka sita hushindana katika mechi; wawili wanaanza mechi huku wengine wanne wamefungwa ndani ya vyomba na kutolewa kwa utaratibu usotabirika kila baada ya muda fulani maalum. Wanamieleka wanaweza tu kuondolewa kupitia kushindwa kunasua mbano au kusalimu amri, na mwanamieleka atayebaki pekee mwishoni ndiye mshindi. Kwa ajili ya PPV ya Chumba cha Mtoano, mashindano yote mawili ya dunia ya WWE, ule wa Raw na ule wa Ubingwa wa Dunia wa SmackDown, yalikuwa yatetewe katika mechi tofauti za Chumba cha Mtoano. === Ploti ya mchezo === Mechi za mieleka ya kulipwa katika Chumba cha Mtoano zilijumuisha wanamieleka wa kulipwa wanaocheza kama wahusika waigizaji wakitumia hati au skripti zilizoandaliwa kabla na mwenyeji, WWE. Malumbano kati ya wahusika yalifanyika kwenye vipindi vya televisheni vya kila wiki vya WWE, ''Raw'' na ''SmackDown'' vilivyomilikiwa na chapa za Raw na SmackDown —mgawanyo wa majukumu _ ambapo WWE iliwapanga wafanyikazi wake katika programu tofauti. [[Faili:Undertaker_with_Fire.jpg|thumb| Undertaker alitetea ubingwa wake wa Dunia wa uzito wa juu katika mechi ya Chumba cha Mtoano.]] Mechi kuu za hafla ya Chumba cha Mtoano zilijumuisha mechi mbili, ya Chumba cha Mtoano pamoja na [[Ubingwa wa WWE|Ubingwa wa WWE wa Raw]] uliotetewa katika hafla moja na Ubingwa wa Dunia wa Uzani wa Juu wa SmackDown ulitetewa katika nyingine. Mechi za kufuzu zilifanyika katika kipindi cha Februari 1 cha ''Raw'' ili kubaini wapinzani watano ambao wangemenyana na Bingwa wa WWE Sheamus katika mechi ya Raw ya Chumba cha Mtoano. Katika mchujo, [[John Cena]] alimshinda Cody Rhodes, [[Triple H]] alimshinda Jack Swagger, [[Randy Orton]] alimshinda Shawn Michaels, Ted DiBiase alimshinda Mark Henry, na Kofi Kingston akashinda [[Big Show|The Big Show]] kwa kutohitimu. Wiki chache kabla ya Chumba cha Mtoano, washiriki walikabiliana katika mechi kadhaa, ambazo ni pamoja na DiBiase dhidi ya Cena mechi iliyoisha bila mshindi, Sheamus akimshinda Orton kwa kutofuzu, DiBiase akimshinda Kingston kupitia pini (kutojinasua katika mbano), na Cena dhidi ya Triple H wakamaliza bila kupatikana mshindi kutokana na Sheamus kuingilia mechi na kuwashambulia washiriki wote wawili. Kipindi cha Februari 5 cha ''SmackDown'' kilishuhudia wanamieleka hao watano wakifuzu kushindana na Undertaker kwa Mashindano ya Dunia ya Uzani wa Juu kwa mtindo uliojirudia. John Morrison aliwashinda Drew McIntyre na Kane katika mechi ya uadui wa pande tatu. Katika kipindi kizima kilichosalia, hii ilifuatiwa na R-Truth kumshinda Mike Knox, CM Punk akimshinda Batista kupitia kuhesabiwa, [[Chris Yeriko|Chris Jericho]] akimshinda Matt Hardy, na [[Rey Mysterio]] akimshinda Dolph Ziggler. Wiki zilizofuata, wanamieleka sita walikabiliana katika michanganyiko tofauti katika mechi za mtu na mtu ambazo zilishuhudia Mysterio akimshinda Punk kwa pini, Morrison dhidi ya R-Truth zikiisha kwa shindano la bila kwa bila kutokana na Morrison kupata jeraha la kifundo cha mguu wakati wa Malumbano, na Jericho kumshinda Undertaker. Katika kipindi cha Februari 19 cha ''SmackDown'', Morrison na R-Truth waliungana kukabiliana na CM Punk na 'mfuasi wake' Luke Gallows katika mechi ya timu za washirika, ambayo Morrison na R-Truth walipoteza kupitia kusimamishwa na mwamuzi. Mwishoni mwa Desemba 2009, Bingwa wa WWE Divas Melina aliumia kano yake ya mbele, na kulazimishwa kutoka kwenye mashindano ya ubingwa. Matokeo yake, ilitangazwa mnamo Januari 2010 kwamba mchuano mmoja wa mtoano utafanyika ili kuamua bingwa mpya. Mashindano hayo ya Raw yalianza katika kipindi cha Januari 4, wakati Maryse alifuzu hadi nusu fainali kwa kumshinda Brie Bella. Alifuatwa katika nusu-fainali na Gail Kim, Alicia Fox, na Eve, ambao waliwashinda Jillian Hall, Kelly Kelly, na Katie Lea Burchill mtawalia. Katika nusu fainali, Maryse alimshinda Eve na Kim akamshinda Fox. Kisha ilitangazwa kwenye kipindi cha Februari 8 cha ''Raw'' kwamba Maryse na Kim wangekabiliana katika fainali kwenye Chumba cha Mtoano ya kulipia kwa PPV. ==Marejeo== {{reflist}} [[Jamii:michezo]] [[Jamii:Pages with unreviewed translations]] __INDEX__ 7g1t08dithgfd8d6m0mdp4krjlrcaah 0 181165 1607731 1431503 2026-10-14T02:57:14Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607731 wikitext text/x-wiki '''Celin Bizet Ildhusøy''' (alizaliwa [[24 Oktoba]] [[2001]])<ref>{{Rejea tovuti| title = Stortalentet (19) gjør helomvending - blir i VIF|url=https://www.tv2.no/sport/fotball/stortalentet-19-gjor-helomvending-blir-i-vif/11839112/|work=TV 2| date = 2021-01-05|accessdate=2024-04-28|language=nb-NO|author=TV 2 AS}}</ref> ni mchezaji wa [[mpira wa miguu]] kutoka [[Norwei]] ambaye anacheza kama [[mshambuliaji]] wa klabu ya Tottenham Hotspurs inayoshiriki Ligi Kuu ya Wanawake (WSL) na [[timu ya taifa]] ya [[Norwei]].<ref>{{Rejea tovuti| title = Norway - C. Bizet Ildhusøy - Profile with news, career statistics and history - Soccerway|url=https://int.soccerway.com/players/-/480711/|work=int.soccerway.com|accessdate=2024-04-28}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{mbegu-cheza-mpira}} [[Jamii:Wanawake wa Norwei]] [[Jamii:Wachezaji mpira wa kike]] [[Jamii:Wachezaji mpira wa Norwei]] [[Jamii:Waliozaliwa 2001]] 9jskickv95swcyi9mk0kl26dk57brcj 0 181200 1607732 1333300 2026-10-14T02:57:17Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607732 wikitext text/x-wiki [[Faili:RosellaAyane.jpg|thumb|337x337px|Ayane akiwa na Morocco kwenye Kombe la Mataifa ya Afrika la Wanawake 2022]] '''Rosella Ayane''' (amezaliwa [[16 Machi]] [[1996]]) ni mchezaji wa [[mpira wa miguu]] kutoka [[Moroko]] ambaye anacheza kama [[mshambuliaji]] wa klabu ya Tottenham Hotspurs inayoshiriki Ligi Kuu ya Wanawake (WSL) na [[timu ya taifa]] ya [[Moroko]].<ref>http://www.chelseafc.com/teams/chelsea-ladies/player-profiles/rosella-ayane.html</ref><ref>https://int.soccerway.com/players/rosella-ayane/212842/</ref> Ayane aliiwakilisha [[Uingereza]] katika mashindano ya walio na umri cha chini ya miaka 17 na 19 kabla ya kujumuishwa katika kiwango cha juu na Moroko. == Marejeo == {{Reflist}} {{mbegu-cheza-mpira}} [[Jamii:Wanawake wa Moroko]] [[Jamii:Wachezaji mpira wa kike]] [[Jamii:Wachezaji mpira wa Moroko]] [[Jamii:Waliozaliwa 1996]] [[Jamii:CWW24]] o2ghk1tk113vfssdelbdhbyob70vfy6 0 181494 1608027 1525408 2026-10-14T05:10:54Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1608027 wikitext text/x-wiki Serengeti Shall Not Die (Kwa Kijerumani: Serengeti darf nicht sterben; pia inajulikana kama Serengeti) ni [[filamu]] ya mwaka [[1959]] ya Kijerumani iliyoandikwa na kuongozwa na Bernhard Grzimek. <ref>{{Rejea tovuti |url=https://shop.tcm.com/serengeti-shall-not-die/644827462926 |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2024-05-04 |archive-date=2021-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211024005341/https://shop.tcm.com/serengeti-shall-not-die/644827462926 |url-status=dead }}</ref> ==Marejeo == {{Reflist}}{{Mbegu-filamu}} [[Jamii: Filamu]] 51sxer9k2aevag6hevn0aldbg5uszrb 0 181559 1607952 1561998 2026-10-14T03:22:11Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607952 wikitext text/x-wiki '''Love in Singapore''' ni [[filamu]] iliyo katika lugha ya Kitelugu ya [[Uhindi|India]] iliyoongozwa na OSR Anjaneyulu pamoja na nyota Ranganath, Latha, Chiranjeevi, na Jose Prakash (akiwa katika lugha ya Kitelugu).Kwa wakati huo huo pia Filamu hio ili andaliwa katika lugha ya Kimalayalam kwa jina hilo hilo ikiwa na nyota mwingine tofauti Prem Nazir na Jayan. ==Wahusika== * Ranganath kama Prem * Latha kama Sudha * Chiranjeevi kama Suresh * Jose Prakash * Madeline kama Madeline * Mukkamala * Hema Sundar * P. J. Sarma * Tyagaraju * Attili Lakshmi * Anuradha * Huang Qinglu * Peter Chong =Marejeo= {{Reflist}} {{Mbegu-filamu}} [[Jamii:Filamu za 1980]] [[Jamii:Filamu za India]] nbq4gbbgy8vrh1umre057qhnefimras 0 181956 1607733 1484202 2026-10-14T02:57:20Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607733 wikitext text/x-wiki {{Mtu |rangi =Mtu mweusi |jina =Judith Patrick Singibala |picha =IMG-20240417-WA0013 (2).jpg |maelezo_ya_picha =Judith Patrick Singibala |jina la kuzaliwa =Judith Patrick Singibala |alizaliwa = 8 Januari 1989 |alikufa = |nchi =Tanzania |kazi yake =Mwanaharakati |ndoa = |wazazi = |watoto = |tovuti rasmi =https://www.tupofoundation.or.tz/ }}'''Judith Patrick Singibala (alizaliwa''' [[8 Januari|8]] [[Januari]] [[1989]]) ni [[mwanamke]] wa Kitanzania [[mwanaharakati]] wa maendeleo ya jamii tanzania. kutokana na kujifunza kutoka kwa wazazi wake. ambao ni waajiriwa katika asasi binafsi, walimpa fursa mbalimbali za kujifunza kutokana na mazingira yao ya ajira.<ref>https://www.linkedin.com/in/judith-singibala-19bb9095/?original_referer=https%3A%2F%2Fwww%2Egoogle%2Ecom%2F&originalSubdomain=tz</ref> Alianza kazi katika shirika lisilo la kiserikali kama mkutubi, hali iliyompa motisha na shauku ya kusaidia jamii, hasa zile zenye uhitaji, kwa kuwaunganisha na fursa mbalimbali za kielimu, kibiashara, na kiafya. == Historia yake == Mnamo mwaka 2012, Judith aliamua kuacha shughuli za ukutubi na kuingia kwenye maendeleo ya jamii. Alipata ajira kama [[mwalimu]] wa watoto wenye mahitaji maalum (special needs teacher). Kwa wakati huo, ilikuwa ni kitu kigeni kwake na kwa jamii kwa ujumla, kwani ilikuwa nadra kukutana na watoto wa aina hiyo. Taratibu, alijifunza na kuzoea mazingira haya mapya yaliyo mkutanisha na watoto wenye upekee wa [[usonji]] kitaifa na hata kimataifa. Alikuwa akihudumia watoto 9 kutoka nchi mbalimbali ikiwa ni pamoja na [[Norwei|Norway]] na [[Uholanzi]].<ref>{{Citation|title=Kuimarisha kujiandaa na kushughulikia dharura za afya ya jamii katika mfumo wa usimamizi wa rasilimali|date=2022-09-29|url=http://dx.doi.org/10.18356/9789216040796c013|work=Usimamizi wa Rasilimali za Miundombinu kwa Maendeleo Endelevu|pages=257–292|publisher=United Nations|isbn=978-92-1-604079-6|access-date=2024-05-20}}</ref> Judith aliendelea kujifunza na kupata ujuzi zaidi kupitia [[semina]], warsha, na mafunzo mbalimbali. Hii ilimsaidia kuimarisha uwezo wake katika kusaidia watoto wenye mahitaji maalum na familia zao. Alianza kushiriki kikamilifu katika miradi ya kijamii, akilenga hasa watoto na vijana waliokuwa wakikosa fursa muhimu za kielimu na kijamii, hasa wenye usonji. Kupitia kazi yake, amekuwa kiungo muhimu kati ya jamii na fursa zinazopatikana kupitia mashirika yasiyo ya kiserikali na taasisi nyingine za msaada. Kupitia asasi aliyoisajili, wameweza kusaidia familia nyingi kupata elimu bora kwa watoto wao wenye usonji, huduma za afya, na hata fursa za kujiajiri na biashara ndogondogo. Kwa sasa, Judith anaendelea na kazi zake za kijamii, akilenga kupanua wigo wa msaada kwa jamii nyingi zaidi na kuhakikisha kuwa watoto wote, bila kujali hali zao, wanapata fursa sawa za kuendeleza maisha yao. Ana vipaumbele vikuu vitatu katika kazi zake: * Kuwajengea [[Wanawake]] Uwezo Judith anawasaidia wanawake kujiamini na kuchangamkia fursa za maendeleo ya biashara na kilimo. Amejiunga na Rural Women Assembly - Tanzania chapter, ambapo anashughulikia masuala ya land advocacy na Gender Based Violence, akitumia psychotherapy kama zana ya kuandaa shughuli zake. * Msichana Wangu Project Mradi huu unasaidia mabinti kupata fursa za kujifunza ushonaji, upishi, na elimu ya afya na miili. Kwa sasa, wanahudumia kata ya Kiranyi na shule tatu za msingi, wakitoa taulo za kujisitiri wakati wa hedhi. * Watoto Wenye Upekee Judith anasaidia familia za watoto wenye usonji na changamoto nyingine za [[ulemavu]] kwa kutoa elimu na zawadi za vitu vinavyothamini haki za binadamu. Judith anafurahia shukrani kwa [[elimu]] aliyopata na kuaminika katika nyadhifa mbalimbali za uongozi katika mashirika binafsi, ambazo zimemjengea uwezo na stahimilivu katika kusaidia walio na uhitaji. Wazazi wake wana mchango mkubwa sana katika kumlea na kumtengeneza kuwa alivyo sasa. == Marejeo == <references />{{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Wanawake wa Tanzania]] [[Jamii:Waliozaliwa 1989]] [[Jamii:Wanaharakati wa Tanzania]] [[Jamii:Wanawake wa Kitanzania kwenye Wikipedia]] 8n6bo10mfhk5h1mepzx9ung22rk09vh 0 181987 1607706 1599033 2026-10-14T02:55:57Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607706 wikitext text/x-wiki {{Islam and iman}} [[Faili:Imani katika Uislamu Soulza 2024.png|thumb|Pande tatu za Uislamu ]] '''[[Imani]] (kwa [[Kiarabu]] hutamkwa: īmān)''' maana yake kwa [[Kiswahili]] ni ''sadiki'' au utambuzi unaoambatana na kuukubali pia kuufuata muelekeo wa kidini. Katika [[Teolojia|theolojia]] ya [[Uislamu|Kiislamu]] inaashiria hali ya muumini kuupokea Uislamu na misingi yake yote. <ref name="autogenerated1">Farāhī, Majmū'ah Tafāsīr, 2nd ed. (Faran Foundation, 1998), 347.</ref> <ref>Frederick M. Denny, ''An Introduction to Islam'', 3rd ed., hp. 405</ref> [[Ufafanuzi]] wake rahisi zaidi ni kuamini katika [[Nguzo tano za Uislamu|nguzo]] kuu sita za imani, zinazojulikana kama arkān al-īmān. [[Neno]] Imani limefafanuliwa katika [[Kurani]] na [[Hadithi za Mtume Muhammad|Hadithi]]. Kwa mujibu wa Kuruani, iman lazima iambatane na matendo mema. Mambo hayo mawili kwa pamoja ni muhimu kwa ajili ya kuingia [[Paradiso|Peponi]]. Kwa mujibu wa Hadithi, imani, Uislamu na ihsani huunda pande tatu za [[dini]] ya Kiislamu. Kuna midahalo ndani na nje ya [[Uislamu]] juu ya uhusiano kati ya imani na hali ya kujiridhisha kiimani katika dini, na juu ya tofauti ya umuhimu kati ya mambo hayo mawili. Baadhi ya wanazuoni wanapinga hoja ya kuwa imani na [[utashi]] wa kutaka kujiridhisha kabla ya kuamini, ni mambo mawili yatokanayo na chanzo kimoja na hutangamana. <ref>Islahi, Amin Ahsan. ''Mabadi Tadabbur-i-Hadith'' ([[tafsiri]]: ''Fundamentals of Hadith Interpretation'')</ref> == Etimolojia == Kwa [[Kiarabu]], imani maana yake ni hali ya kukubali na kutotilia shaka mafundisho na mtindo wa maisha ya kidini. Ni kuitambua dini kwa dhati. == Fasiri na maana == Katika [[Hadithi za Mtume Muhammad|hadithi]], [[nabii]] wa Kiislamu [[Muhammad]] alifasili imani kama "kukiri moyoni, kutamka kwa ulimi, na kushughulika kwa maungo ya mwili [matendo]." Imani ni kuukubali ukweli halisi pasi na mashaka. Watu wakiwa hawana wasiwasi juu ya ukweli wa jambo, hujisalimisha wenyewe mbele za ukweli huo. Kuujua tu ukweli haitoshi, bali utambuzi huo wa moyoni unapaswa kudhihirishwa kwa matamshi ya maneno yatakayoonesha kukubali kwa akili timamu, matendo yote yanayoambatana na imani hiyo. {{Sfn|Murata|Chittick|1994}} Hamiduddin Farahi, alipokuwa akielezea maana ya imani katika ufafanuzi wake, aliandika:{{Quote|Mzizi wa imani: Neno imani hutumika kuelezea maana tofauti tofauti. Mojawapo ya minyumbulisho yake ya kimaana ni muumini, neno ambalo ni moja ya majina ya kihadhi ya Allah, kwa kuwa Yeye huwapa amani wale wanaomuelekea ili wapate hifadhi. Neno hili ni msamiati wa tangia dahari na dahari wa kidini . Hivyo hiyo hakika iliyochanganyika na unyenyekevu, kutokuwa na shaka pamoja na kufuata masharti yaliyopo ya mwelekeo husika, ndiyo imani na Yule anayeelekeza imani hiyo ndiye Allah, kwa ishara zake, na kwa maelekezo yake, na anajisalimisha kwake na hufurahishwa na maamuzi yake yote, huyo ndiye muumini.}}Fasili ya imani kwa mujibu wa [[Wasuni|Ahlul-Sunnah wa'l-Jama'ah]] ni: Kufanya utambuzi kutokea moyoni, kutamka kwa maneno, na kutenda kupitia maungo ya mwili; huimarishwa na utii na hudhoofishwa na dhambi. * Ibn Abd al-Barr alisema: * [[Al-Shafi‘i|Al-Shafi'iy]] alisema katika Kitabu cha al-Umm : * Muhammad bin Ismail bin Muhammad bin Al-Fadl Al-Taymi Al-Asbhani alisema: * Sufyan bin ́Uyaynah alisema: [Wote hao wamesema kuwa] Watu wa haki na wa Hadithi husema kwa kauli moja kuwa imani ni khutuba na matendo, na hakuna matendo yaso dhamira. Al-Shafi'i alisema katika Kitabu cha al-Umm:. Na muafaka ukapatikana kutoka kwa masahaba wa kadhalika Tabi'een. Baada ya kipindi chao ndipo tulipofahamu kwamba imani ni maneno pamoja na matendo, na dhamira ni mojawapo ya utatu huo, bila mojawapo mengine hayatoshi. * Muhammad bin Isamail bin Muhammad bin Al-Fadl Al-Taymi Al-Asbhani alisema: "Na imani katika lugha ya sharia ni kutia saini na kupitisha jambo kutoka moyoni kisha kufanya matendo kupitia maungo". * Sufiani Ibn Uyaynah alisema: * " Imani ni kusema, kutenda, huongezeka na hupungua." * Al-Ash'ari alisema: "Kwa kauli moja wamekubali kuwa imani (hali ya kukiri na kukubali moyoni) huimarika kupitia utii na hudhoofika kupitia dhambi, na utovu wake haumaanishi kuwa tuna mashaka juu ya yale tunayoamrishwa kuyaamini, wala kukosa kwetu kujua, Kwa sababu hiyo ni kufuru au kukataliwa kutoka kwenye mkondo wa kidini, badala yake itakuwa ni kuporomoka kutoka kwenye ngazi za ujuzi au kimawazo na ni kuimarika kwenye upande wa mithali zetu, kama ilivyo hivyo, uzani wa utii wetu na utii wa Mtume Muhammad (s.a.w) vyatofautiana, hata kama wote tunatekeleza majukumu yetu. == Misingi Sita ya Imani == Kuna misingi sita ya imani: 1. Kuamini kuwa Mungu yupo na hana mshirika. 2. Kuamini juu ya uwepo wa malaika. 3. Kuamini juu ya uwepo wa vitabu vilivyoandikwa na Mungu: Kuruani (aliyoshushiwa Muhammad) [[Injili]] (aliyokabidhiwa [[Isa|Mtume Issa]]) [[Torati]] (waliyokabidhiwa mitume) [[Kitabu cha Zaburi|Zaburi]] (aliyokabidhiwa [[Daudi (Biblia)|Daudi]]) Majuzuu ya [[Musa]] Majuzuu ya [[Abrahamu]] 4. Kuamini juu ya uwepo wa Mitume: Muhammad akiwa ndiye Mtume wa mwisho, Mtume Issa akiwa ni wa pili kutoka mwisho, na wengine waliokuwepo kabla yao (kama Musa, Abrahamu, Daudi, [[Yosefu (babu)|Yusufu]] na [[Yakobo Israeli|Yakubu]]) 5. Kuamini juu ya uwepo wa Siku ya [[Kiyama]]: kwenye siku hiyo binadamu watagawanywa katika makundi mawili: lile la Peponi na lile la [[Jehanum|Jehanamu]]. Makundi hayo yatakuwa yakiundwa na makundi mengine madogo. 6. Kuamini yakuwa [[Mungu]] ndiye mpangaji wa yote (muweza wa yote na anajua yote, hata yajayo), mabaya na mazuri. Kati ya misingi hii, minne ya kwanza imetajwa dhahiri na wa tano umemaanishwa katika ayah 2:285 ya Kuruani. Yote sita inaonekana katika hadith ya kwanza ya mkusanyiko wa maandiko ya Sahih Muslim, ambapo malaika [[Malaika Gabrieli|Jibril]] anauliza juu ya iman na Muhammad anajibu: Ni kudhihirisha kwa uthabiti kusadiki kwako kwa Allah, kwa malaika wake, katika Vitabu vyake, kwa Mitume wake, juu ya Siku ya Kiyama, na udhihirishe imani yako juu ya Uweza wa kipekee wa Mungu juu ya mazuri na mabaya. Maelezo mengine yanayofanana na hayo yanayohusishwa na Muhammad ni: Ibn Abbas anaeleza kuwa malaika Jibril alipata kumuuliza Mtume: "Niambie, Uislamu ni nini?" Mtume akamjibu: "Imani ni kusadiki juu ya uwepo wa Allah, Siku ya Kiyama, Malaika wake (Allan), Vitabu na Mitume na kuamini juu ya maisha baada ya kifo; na kuamini juu ya Peponi na Moto wa Jehanamu, na kufanyika kwa hukumu kupitia Mizani ya kupimia amali za watu; na kuamini juu ya Uweza wa Allah usio na mipaka na uzuri na ubaya wake. Kisha Jibril akamuuliza: " Nikifanya yote hayo, nitakuwa na imani?" Mtume akamwambia: "Utakapofanya yote hayo, utakuwa mwenye imani" == Ufafanuzi katika Qur'an na Hadith == [[Faili:The_three_dimensions_of_Islam.png|thumb| Taswira: Pande tatu za Uislamu; 1. Uislamu ni kumshuhudia Allah kwa hiari. 2. Imani ni kuisadiki misingi 6 ya dini. 3. Al-Ihsan ni kufikia daraja la juu la uongofu.]] Katika Kuruani, imani ni miongoni mwa sifa 10 zinazomfanya mtu kuwa mpokeaji wa rehema na thawabu za Mwenyezi Mungu. Qur'an inasema kwamba imani inaweza kukua kwa kumkumbuka Mwenyezi Mungu. Qur’ani pia inasema kuwa hakuna kitu katika dunia hii kinachopaswa kupendwa zaidi na Muumini wa kweli kuliko imani. Muhammad anaripotiwa kusema kwamba alionja utamu wa imani na alikuwa radhi kumkubali Mungu kama Bwana, Uislamu kawa dini na Muhammad ndiye Mtume wake <ref>Muslim, Al-Jami' al-sahih, 38, (no. 151).</ref> Vile vile alisema kuwa hakuna anayeweza kuwa muumini wa kweli bali kwa kumpenda Muhammad zaidi ya anavyowapenda watoto wake, wazazi na jamaa zake. <ref>Al-Bukhari, Al-Jami' al-sahih, 6, (no. 15)</ref> <ref>Muslim, Al-Jami' al-sahih, 41, (no. 169)</ref> Katika tukio jingine, alisema kwamba ni upendo wa namna hii kwa Allah na Muhammad utaomfanya mtu aweze kuitambua ladha halisi ya imani. <ref>Al-Bukhari, Al-Jami' al-sahih, 6–7, (nos. 16, 21)</ref> <ref>Muslim, Al-Jami' al-sahih, 40, (no. 165)</ref> Amin Ahsan Islahi, mfafanuzi mashuhuri wa Kuruani amefafanua asili ya upendo huu:{{Quote|Haimaanishi tu ule upendo wa huba ambao kwa asili mtu anao kwa mkewe, watoto na ndugu wengine, lakini hurejea pia juu ya upendo unaotokana na hekima na kanuni za masula na mambo maalum. Ni Kwa sababu ya upendo huu ambapo mtu, katika nyanja zote za maisha, anaweka kipaumbele kwenye mtazamo na mwelekeo huu. ... Hivyo ndivyo ilivyo, kama matakwa ya mkewe, watoto na nduguze yatapingana na matakwa ya mtazamo huu, atabaki mnyoofu kwenye mtazamo wa imani na bila kusita atayabwaga matamanio ya mkewe, na ya wanawe na matakwa ya jamaa zake na ukoo.<ref>Amin Ahsan Islahi, Tazkiyah-i nafs (translation: Self Purification), 119</ref>}}Islahi na Abul A'la Maududi wote wamedokeza kwamba ulinganisho wa Kuruani wa neno zuri na neno baya katika sura ya 14 ni ulinganisho wa imani na ukafiri. Hivyo, Kuruani inalinganisha kwa ufanisi suala la imani na mti ambao mizizi yake iko ndani kabisa ya udongo na matawi yaliyotandaa kama mbingu. <ref>Amin Ahsan Islahi, Tazkiyah-i nafs, 325.</ref> Pia Imani ni kitovu cha maombi ya unyenyekevu ya Muhammad aliyomwambia Mungu: {{Quote|Ewe Mola wangu! Nimejitoa kwako na nimeliweka jambo langu mbele zako na nimepata msaada toka kwako nikihofia ukuu wako na kujongea karibu yako kwa matumaini. Hakuna kimbilio na hifadhi kama nitakukimbia, na kama kuna kimbilio basi ni kwako. Bwana! Nimelitangaza Neno lililo kwenye Kitabu chako, ulilonishushia, ambalo nalo limemtangaza Mtume wako uliyemtuma kuwa mjumbe wako.<ref>Al-Bukhari, Al-Jami' al-sahih, 45, (no. 247)</ref>}} === Matawi Sabini na Saba ya Imani === "Matawi Sabini na Saba ya Imani" ni mkusanyiko uliokusanywa na [[Imamu|imam]] Shafi'i al-Bayhaqi katika kazi yake iitwayo Shu'ab al-Iman. Kwenye kazi hiyo, anaeleza maadili muhimu yanayoakisi iman ya kweli (imani na utambuzi) kupitia aya za Kuruani zinazohu maneno ya manabii. <ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.sunnipath.com/resources/Questions/qa00004226.aspx|title=The 77 Branches of Faith - Shafii|accessdate=2006-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070310194416/http://www.sunnipath.com/resources/Questions/qa00004226.aspx|archivedate=2007-03-10}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.central-mosque.com/aqeedah/BranchesofEeman.htm|title=Central-Mosque.com redirector to the new design|work=www.central-mosque.com}}</ref> Hili linatokana na Hadithi ifuatayo ya Mtume Muhammad: Abu Hurayrah alieleza kuwa Mtume alisema: "Imani Ina zaidi ya matawi 70. Lililo zuri kuliko yote kati ya hayo ni msemo "''Laa ilaaha I'll Allah" (Hakuna Mungu wa haki ila Allah)'' na tawi dogo kuliko yote ni tendon la kuondoa kikwazo kutoka njiani. Pia, "Haya" ni tawi muhimu la imani.{{Authority control}}Matawi 77 yaliyoelezwa na Bayhaqi ni: <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.islam.org.uk/hadith/77-branches-of-faith/|title=77 Branches of Faith|work=Islam.org.uk|language=en}}</ref> Vitendo thelathini vinavyoongozwa na moyo: # Imani Katika Mwenyezi Mungu (Ushuhuda wa kukiri: La ilaha illallah' (hakuna mungu wa kweli isipokuwa Mwenyezi mungu) # Kukubali kwamba hapo mwanzo hakukuwa na mtu wala chochote isipokuwa Mwnyezi Mungu naye ndiye aliyeumba kila kitu. # Kukubali uwepo wa malaika (malaikah). # Kukiri kwamba vitabu vyote vitakatifu (qutub) kutumwa kwa Manabii mbalimbali ni kweli. Hata hivyo, vitabu vyote isipokuwa Kuruani, havifai tena. # Kutambua kwamba manabii wote ni wa kweli. Hata hivyo, Waislamu wanaamriwa kufuata tu nabii wa Kiislamu, Muhammad # Kuamini kwamba Mwenyezi Mungu tayari anajua kila kitu na kwamba chochote anachokiridhia au anachotaka kitatokea. # Kuamini Kwamba Siku ya Mwisho itatokea. # Kutambua kuwepo kwa Jannat (Paradiso). # Kutambua kuwepo kwa Jahannamu # Kuwa na upendo kwa Mwenyezi mungu. # Kutambua upendo wa Muhammad kwa Allah # Kumpenda au kumchukia mtu kwa ajili ya Mwenyezi Mungu tu. # Kufanya matendo mema yote kwa uaminifu (kusudi la deen ila kumridhisha Mwenyezi mungu). # Kutubu na kuonyesha majuto wakati dhambi imefanywa. # Kumcha Mwenyezi Mungu. # Tumaini la rehema ya Mungu. # Kuwa mnyenyekevu. # Kuonyesha shukrani (shukr) kwa ajili ya rehema au neema. # Kutimiza ahadi. # Kuwa na subira (sabar). # Kujisikia duni kwa wengine [kutojikweza]. # Kuwa mwema kwa uumbaji [viumbe] wa Mungu. # Kuridhika na maagizo yoyote yaliyoamriwa hutoka Kwa Mwenyezi Mungu # Kumtegemea Mwenyezi Mungu. # Kutokujivunia au kujisifu juu ya ubora wowote ambao mtu anao. # Kutomchukia mtu yeyote. # Usiwe na wivu kwa mtu yeyote. # Kutokasirika. # Kutomtakia mtu yeyote madhara. # Kutokuwa na upendo kwa ulimwengu [kuliko yaletayo amali]. Kazi saba zinazothibitisha maneno hayo: # Kutamka Kalima kwa maneno. # Kusoma Quran. # Kutafuta elimu. # Kutoa maarifa # Kuomba dua. # Zikiri kwa Mwenyezi Mungu. # Kujiepusha na mambo yafuatayo: kusema uwongo, kusengenya (kukashifu mtu wakati hayupo), mambo machafu, yalolaaniwa, na kuimba nyimbo za matusi zinazopingana na Sharia. Kazi arobaini zinazothibitisha mafundisho yote : # Kutawadha, kuoga na kuweka mavazi katika hali ya usafi. # Kutotetereka juu ya swala. # Kutoa zaka na sadaka. # Kufunga Ramadhani # Kwenda hija. # Kufanya itikafu. # Kujitenga na au kuhama kutoka, eneo lenye husda dhidi ya dini. # Kutekeleza nadhiri iliyowekwa kwa Allah. # Kutekeleza viapo visivyokuwa vya dhambi. # Kulipa sadaka maalum kwa ajili ya yale aliyoshindwa kutekeleza. # Kuuhifadhi vema mwili kwa mavazi. # Kujitoa mhanga kwa ajili ya Allah. # Kuizika maiti kwa kuivika sanda. # Kulipa madeni. # Kutovunja miiko iliyowekwa wakati wa kufanya miamala ya kifedha. # Kutoficha ukweli wakati wa kutoa ushuhuda. # Oa wakati nafsi inakutaka uoe. # Kuwaruhusu walio chini yako watekeleze yaliya ya haki kwao. # Kuwafariji wazazi. # Kuwakuza watoto katika malezi mema. # Kutovunja uhusiano na ndugu au marafiki. # Kuwatii wakubwa wa kazi. # Kuwa mtu wa haki na mwongofu. # Kutoasi Uislamu na misingi yake. # Kumtii mtawala, kama ayaamrishayo hayaendi kinyume na sharia. # Kuzisuluhisha pande mbili zinazopigana vita au wawili wagombanao. # Kutoa msaada kwa vuguvugu lenye manufaa. # Kulingania mema na kukataza mabaya. # Kama ni serikali, basi itoe adhabu kwa mujibu wa sharia. # Kupambana dhidi ya maadui wa dini (ikiwezekana kwa mapigano, kama si kwa maneno (Kwa kalamu), kama si moyoni). # Kulipa amana za ahadi au nadhiri. # Kuwakopesha wenye uhitaji. # Kuwasaidia jirani wenye shida. # Kuhakikisha kipato ni cha halali na kutakasika. # Matumizi yaongozwe na Shariah. # Kumwitikia anayekusalimu. # Kujibu ''yarhamukallah'' kwa aliyepiga chafya na kusema ''alhamdulillah. # Usimuumize yeyote kwa kumwonea. # Kujizuia dhidi ya michezo na mambo mengine yapotezayo muda na yalo kinyume cha sheria. # Kuondoa kokoto, mawe, miba, matawi, nk. kutoka barabarani. == Imani na matendo == Katika Uislamu, lazima kuwe na utangamano na kukubalika vilivyo kati ya imani na matendo. Farahi amekieleza kipengele hiki katika tafsiri yake kwa namna ifuatayo: <ref name="Farāhī 1998">Farāhī, Majmū'ah Tafāsīr, 2nd ed. </ref> Matendo yaliyoongoka yametajwa katika Kuruani mara baada ya suala la imani kwa nguvu za hoja [...] Kwa upande wa imani, haja ya kuielezea ni dhahiri: nafasi ya imani ni ya moyoni na ya hekima. Katika masuala yahusuyo hekima na ya moyoni, sio tu mtu anaweza kudanganya wengine, lakine nyakati nyingine, anaweza kubaki akijidanganya. Anajiona yeye ni muumini wakati ukweli ni kuwa, sio. Kwa sababu hii, shuhuda mbili zahitajika juu ya hilo: maneno ya mtu na matendo yake. Kwa kuwa maneno yaweza kuwa ya uongo, hivyo mtu atangazae imani kwa maneno hachukuliwi kuwa muumini na ikaamuliwa kuwa ni muumini. Bali matendo yake pia yatoe ushuhuda juu ya imani yake. == Imani na hali ya kujiridhisha kiimani katika Uislamu == Uhusiano kati ya hali ya kujiridhisha kabla ya kuamini na imani katika Uislamu ni mdahalo mgumu uliodumu karne nyingi. Ismail Raji al-Faruqi anatamka kuhusu suala hili: {{Quote|Kwa wale wasio Waislamu, wanaweza wakapingana na kanuni za Uislamu. Lakini yawapasa wajue kuwa Uislamu hauwasilishi kanuni zake kimabavu na pasipo kuhojiwa, kwa waamini na wale waelekeao kuamini tena kwa kuwatenganisha. Hufanya hivyo kwa njia inayokubalika na inayoruhusu utunduizi. Kanuni huwasilishwa kwetu kwa hoja zenye mantiki na mashiko, na hutarajia kukubali kwetu katika mazingira huru ya msingi. Ni kinyume cha sheria kwetu kutokubali dhana ya uchaguzi ya wale walinganishi wa mambo au mawazo na hisia binafsi za wengine.}} ==Tanbihi== <references />{{Mbegu-dini}} [[Jamii:Dini]] [[Jamii:Uislamu]] [[Jamii:Pages with unreviewed translations]] __INDEX__ sirzillxz0cwyq21t2umnytjwdw24uy 0 182621 1608015 1517191 2026-10-14T03:42:26Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1608015 wikitext text/x-wiki '''Kirsty Gogan Alexander''' (alizaliwa 11 Julai 1975 huko Dublin) ni [[mjasiriamali]] na mwanamazingira anayetetea matumizi ya vyanzo vyote vya [[nishati]] safi na kutatua mabadiliko ya hali ya hewa.Mnamo mwaka 2021, Kirsty aliteuliwa kama mwanachama wa Kundi la Ushauri wa Kudumu la Maombi ya Nyuklia ya IAEA (SAGNA). Alitunukiwa Tuzo Maalum ya "Global Women In Nuclear Special for Work On Climate Change" (2016) ,<ref>{{Rejea tovuti |title=Ladies first... |url=https://www.neotiss.com/images/news/WNE-TRIBUNE-ISSUE-3.pdf |website=WNE Tribune - neotiss.com |accessdate=2024-06-15 |archive-date=2024-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240220185056/https://neotiss.com/images/news/WNE-TRIBUNE-ISSUE-3.pdf |url-status=dead }}</ref> na Tuzo ya Trailblazer ya Baraza la Sekta ya Nyuklia (2019). .<ref>{{Rejea tovuti |date=2019-09-16 |title=Kirsty Gogan |url=https://www.energylivenews.com/2019/09/16/kirsty-gogan/ |access-date=2022-04-03 |website=Energy Live News |language=en-US}}</ref> ==Marejeo== {{reflist}}{{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Wiki4HumanRights 2024]] kb442j3b8dmyicvaw8sn16wympzy9vf 0 183130 1607707 1341033 2026-10-14T02:56:00Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607707 wikitext text/x-wiki [[Faili:FrederickFleet.April1912.jpg|thumb|Fleet mnamo 1912]] '''Frederick Fleet''' (15 Oktoba [[1887]] – 10 Januari [[1965]]) alikuwa baharia [[Mwingereza]], mwanamaji na manusura wa kuzama kwa RMS Titanic. Fleet, pamoja na mwangalizi mwenzake [[Reginald Lee]], walikuwa zamu walipokuwa wakigonga barafu; Fleet alikuwa wa kwanza kuona barafu na kupiga [[kengele]] kwenye daraja akisema: '''''"Barafu, mbele kwa kulia!"''''' Wote Fleet na Lee walinusurika kuzama, Fleet alikuwa mwangalizi wa mwisho aliyesalia wa Titanic. Fleet alitoa ushahidi katika uchunguzi uliofuata kuhusu janga hilo kwamba, kama yeye na Lee wangepewa [[darubini]]: '''''"Tungeiona (barafu) kidogo mapema."''''' Alipoulizwa ni mapema kiasi gani, alijibu, '''''"Vizuri, vya kutosha kuweza kuepuka."''''' Baadaye maishani, Fleet alipata matatizo ya unyogovu, labda sehemu kutokana na janga hilo. Alijiua akiwa na umri wa miaka 77 mnamo tarehe [[10 Januari]] [[1965]]. == Maisha ya mapema na kazi ya baharini == Fleet alizaliwa [[Liverpool]], [[Uingereza]] tarehe 15 Oktoba 1887. Hakumjua baba yake, na mama yake alimwacha na kukimbia na mpenzi wake kwenda [[Springfield, Massachusetts|Springfield]], [[Massachusetts]], na hakuonekana tena kamwe. Fleet alilelewa na familia za kambo na ndugu wa mbali. Mwaka 1903 alianza kazi ya baharini kama kijana wa nafasi ya juu, akifanya kazi yake hadi kuwa baharia stahili. Kabla ya kujiunga na kikosi cha [[RMS Titanic]], alikuwa amesafiri kwa zaidi ya miaka minne kama mwangalizi kwenye [[RMS Oceanic]]. Kama baharia, Fleet alipata pauni tano kwa mwezi pamoja na shilingi tano za ziada kwa kazi ya uangalizi. Alijiunga na Titanic kama mwangalizi mwezi Aprili 1912, pamoja na walinzi wengine sita. == RMS Titanic == Fleet alipanda Titanic huko [[Southampton]] tarehe 10 Aprili 1912. Meli hiyo ilifanya vituo viwili, kwanza [[Cherbourg-Octeville|Cherbourg]], [[Ufaransa]], na kisha [[Queenstown]], [[Ireland]]. Wapiga deko sita, pamoja na Fleet, walifanya zamu za saa mbili kutokana na baridi kali kwenye tundu la ndege. Safari ilikuwa isiyo na matukio mpaka usiku wa tarehe 14 Aprili 1912. Saa 22:00 (saa nne) usiku huo, Fleet na mwangalizi mwenzake Reginald Lee walichukua nafasi ya George Symons na Archie Jewell kwenye tundu la ndege. Walipewa amri iliyotolewa awali na afisa wa pili [[Charles Lightoller]] kutazama barafu ndogo. Usiku ulikuwa tulivu na bila mwezi, ambayo ilifanya iwe vigumu kuona barafu kutokana na kutokuwepo kwa mawimbi yaliyovunjika kwenye msingi wa barafu na mwangaza. Licha ya Fleet na wenzake mara kwa mara kuomba [[darubini]], hawakupewa kamwe. Hii mara nyingi inahusishwa na mabadiliko ya dakika za mwisho katika muundo wa meli wakati afisa David Blair aliondolewa kwenye safari ya kwanza (kutokana na athari ya uteuzi wa Henry Tingle Wilde kuwa afisa mkuu) bila kusema darubini zoko wapi. Pia inasemekana kuwa Blair alienda nje na funguo za kabati lenye darubini. Licha ya uchunguzi wowote kuhusu janga hilo, hakuna kinachoeleza kwa nini darubini hazikuwepo, ingawa ushahidi unaonyesha kwamba walinzi wa meli za [[White Star Line]] hawakutumia darubini kwa kawaida. Wataalam wengine wamesema hata kama wangekuwa na darubini, wala Fleet wala Lee wasingeona barafu mapema kwa hali ya usiku. Saa 23:39 (saa tano na dakika 39 jioni), Fleet aliona kwa mara ya kwanza barafu na kupiga kengele tatu kwenye tundu la ndege kuonya daraja juu ya kitu mbele. Kisha, kwa kutumia simu ya tundu la ndege, alipiga simu daraja. Ilikuwa ikijibiwa na Afisa wa Sita [[James Paul Moody]], ambaye alimwuliza Fleet mara moja, '''''"Uliiona nini?"''''' Alitamka onyo maarufu '''''"Barafu! Mbele kwa kulia!"''''' Moody alipitisha onyo la Fleet kwa Afisa wa Kwanza William McMaster Murdoch, ambaye alikuwa na jukumu la daraja. Baada ya kugongana, Fleet na Lee walibaki kazini kwa dakika ishirini zaidi. <gallery> Faili:Titanic lifeboat.jpg|Mashua ya uokoaji ya Titanic </gallery> == Vita I vya dunia, vita II vya dunia, na maisha ya baadaye == Fleet alitumikia kwenye meli dada ya [[Titanic]], [[RMS Olympic]], kabla ya kuacha [[White Star Line]] mwezi Agosti 1912 baada ya kugundua kuwa kampuni ilikuwa inawatendea tofauti wale waliohusika na Titanic. Kwa miaka 24 iliyofuata, alisafiri kwenye kampuni mbalimbali za usafirishaji, ikiwa ni pamoja na [[Union-Castle Line]]. Fleet alihudumu kwenye meli za biashara wakati wa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia. Baadaye, alikuwa tena mwangalizi kwenye meli ya Olympic wakati wa miaka ya 1920 na mapema miaka ya 1930. Alipoacha bahari mwaka 1936, aliajiriwa na Harland & Wolff kufanya kazi katika maeneo ya meli ya kampuni huko [[Southampton]]. Akiwa kazini huko, aliishi na ndugu wa mkewe. Alihudumu tena wakati wa [[Vita Kuu ya Pili ya Dunia]]. Baadaye, karibu na kustaafu, alijiingiza kuwa muuzaji wa magazeti na kukumbana na matatizo ya kifedha. == Kifo == Muda mfupi baada ya [[Krismasi]], tarehe 28 Desemba 1964, mke wa Fleet alikufa, na kaka yake alimfukuza nyumbani. Kwa sababu hiyo, Fleet aliingia katika hali ya huzuni kubwa. Alirudi nyumbani kwa kaka wa mke wake na kujinyonga katika bustani ya nyumba hiyo tarehe 10 Januari 1965. Alikuwa na umri wa miaka 77. Fleet alizikwa katika kaburi la maskini kwenye Makaburi ya [[Hollybrook]], huko [[Southampton]]. Kaburi hili lilikuwa halina alama hadi mwaka 1993, wakati jiwe la kaburi lenye mchoro wa ''Titanic'' liliwekwa kwa michango iliyokusanywa na [[Jumuiya ya kihistoria ya Titanic]]. {{BD|1887|1965}} [[Jamii:watu wa Uingereza]] 0r6a3bgvvmb8gs44tct7v7n3vhro183 0 186276 1607631 1526255 2026-10-14T02:42:59Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607631 wikitext text/x-wiki '''Stories Of Change''' ni shindano la uandishi linalofanyika kila mwaka nchini [[Tanzania]] linaloratibiwa na taasisi na asasi ya kiraia ya Jamii Forums.<ref>{{Rejea tovuti|title=Stories of Change|url=https://www.jamiiforums.com/categories/stories-of-change/|work=JamiiForums|date=2024-09-20|accessdate=2024-09-20|language=en-US}}</ref> Shindano hili lilianzishwa kwa lengo la kuongeza maudhui bora mtandaoni hususani yenye lugha ya Kiswahili lakini pia kuhamasisha ushiriki wa makundi yasiyopewa vipaumbele kama vile walemavu katika uboreshaji wa mambo mbalimbali nchini Tanzania<ref>{{Rejea tovuti|title=JAMII FORUMS YAZINDUA AWAMU YA PILI YA SHINDANO LA 'STORIES OF CHANGE'.|url=https://www.michuzi.co.tz/2022/07/jamii-forums-yazindua-awamu-ya-pili-ya.html|work=MICHUZI BLOG|accessdate=2024-09-19|author=Michuzi Blog}}</ref>.<ref>{{Rejea tovuti|title=Tsh Milioni 50 kushindaniwa shindano la Uandishi “Stories of Change” – Bongo5.com|url=https://bongo5.com/tsh-milioni-50-kushindaniwa-shindano-la-uandishi-stories-of-change-04-2024/|work=bongo5.com|accessdate=2024-09-19}}</ref> [[Faili:Stories Of Change Logos.png|thumb|Stories Of Change ]] Mshindi wa Stories Of Change hupokea zawadi ya pesa taslim ambapo kwa mwaka 2021 na 2022 mshindi alipokea Milioni 5 na 2023 mshindi alipata Tsh Milioni 7.<ref>{{Rejea tovuti|title=JAMII FORUMS YAZINDUA AWAMU YA PILI YA SHINDANO LA ” STORIES OF CHANGE”|url=https://fullshangweblog.co.tz/2022/07/13/jamii-forums-yazindua-awamu-ya-pili-ya-shindano-la-stories-of-change/|work=Full Shangwe Blog|date=2022-07-13|accessdate=2024-09-19|language=en-US|author=joseph}}</ref> == Historia == Shindano La Stories Of Change lilianza rasmi mwaka 2021. Kulingana na mkurugenzi wa Jamii Forums, Maxence Melo alidokeza kuwa alianzisha shindano hilo ili kuweza kuchochea mabadiliko katika jamii hasa kwenye nyanja za Utawala bora, Uchumi, Uwajibikaji, Afya, Kilimo, Sayansi na Teknolojia.<ref>{{Rejea tovuti|title=From arrests to milestones: Maxence Melo’s stand for data privacy in Tanzania|url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/national/from-arrests-to-milestones-maxence-melo-s-stand-for-data-privacy-in-tanzania-4762792|work=The Citizen|date=2024-09-15|accessdate=2024-09-19|language=en}}</ref> Mwaka 2022, shindano hilo lilirudi tena kwa ushirikiano na Shule Kuu ya Uandishi wa Habari na Mawasiliano kwa umma, Chuo kikuu cha Dar es Salaam SJMC na muungano wa Klabu za Waandishi wa habari (UTPC) ambapo shindano lilianza rasmi Julai 15 na kumalizika rasmi Septemba 14. <ref>{{Rejea tovuti|title=JamiiForums Stories of Change Competition (Award Cash 10 Tsh Million & Electronics Device) {{!}} Apply Now|url=https://www.ajiraleo.com/2021/07/jamiiforums-stories-of-change.html|work=AjiraLeo Tanzania|accessdate=2024-09-19|author=AjiraLeo Tanzania|archive-date=2024-09-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20240919132014/https://www.ajiraleo.com/2021/07/jamiiforums-stories-of-change.html|url-status=dead}}</ref> Kwa mwaka 2022, takriban wananchi 1509 walishiriki kwenye shindano hilo ambapo walishriki kuandika machapisho takriban 1539.<ref>{{Rejea tovuti|title=JamiiForums waungana na SJMC, UTPC shindano uandishi bora wa makala|url=https://www.mwananchi.co.tz/mw/habari/kitaifa/jamiiforums-waungana-na-sjmc-utpc-shindano-uandishi-bora-wa-makala-3878992|work=Mwananchi|date=2022-07-13|accessdate=2024-09-19|language=en}}</ref> Mwezi Mei mwaka 2023 Jamii Forums walizindua msimu tatu wa Stories Of Change takribani maandiko 1,778 yaliletwa kwa ajili ya kuchapishwa ambapo kati ya hao machapisho takriban 1,224 yalikidhi vigezo vya kuchapishwa.<ref>{{Rejea tovuti|title=JamiiForums yazindua Awamu ya Nne Shidano la Stories of Change, Wananchi wahamasishwa kushiriki kuibua Mawazo|url=https://francisdande.blogspot.com/2024/04/jamiiforums-yazindua-awamu-ya-nne.html|work=HABARI MSETO BLOG|accessdate=2024-09-19|author=Habari Mseto}}</ref> Kilele cha msimu wa 3 yalifanyika mwezi Septemba kwenye hoteli ya Kilimanjaro Hyatt Regency jijini Dar Es Salaam.<ref>{{Rejea tovuti|title=JAMII FORUMS YAZINDUA AWAMU YA PILI YA SHINDANO LA 'STORIES OF CHANGE'.|url=https://www.michuzi.co.tz/2022/07/jamii-forums-yazindua-awamu-ya-pili-ya.html|work=MICHUZI BLOG|accessdate=2024-09-19|author=Michuzi Blog}}</ref> == Vigezo vya Ushiriki == Miongoni mwa vigezo na masharti vya kushiriki kwenye Stories Of Change ni lazima mshiriki awe amejisajili katika Jukwaa la JamiiForums.com<ref>{{Rejea tovuti|title=Uzinduzi wa Awamu ya Pili ya Shindano la Stories of Change(2022)|url=https://www.jamiiforums.com/threads/uzinduzi-wa-awamu-ya-pili-ya-shindano-la-stories-of-change-2022.1999551/|work=JamiiForums|date=2022-07-13|accessdate=2024-09-19|language=en-US}}</ref> Pia, andiko libebe maono ya mwaka husika na maono yawe na uwezo wa kutekelezeka kwa Miaka 5-25 ijayo. Andiko liwe na Maneno yasiyopungua 700 na yasiyozidi 1,000 kwa Lugha ya Kiswahili au Kiingereza. Washindi watapatikana kwa kuzingatia kura zitakazopigwa kwenye mnakasha (thread) husika (40%) na pia uamuzi wa jopo la majaji (60%) == Zawadi na Washindi == Kwa mwaka 2021, Golder Mmari aliibuka mshindi wa kwanza ambapo alijinyakulia kitita cha Tsh Milioni 5 akifuatiwa na Shiija Masele ambaye alikuwa ni mshindi wa pili. Mshindi wa 2022 alikuwa ni Kulwa Masanja Isenge ambaye aliondoka na kitita cha Tsh Milioni 5 akifuatiwa na Jayson Mkelame ambaye aliondoka na Tsh Milioni 3<ref>{{Rejea tovuti|title=Kulwa Masanja Isenge anyakua milioni 5 katika Shindano la 'Stories of change' 2022|url=https://www.jamiiforums.com/threads/kulwa-masanja-isenge-anyakua-milioni-5-katika-shindano-la-stories-of-change-2022.2040823/|work=JamiiForums|date=2022-11-18|accessdate=2024-09-19|language=en-US}}</ref> Mwaka 2023, alishinda Athanas Mnyonga kiasi cha Tsh Milioni 7 akifuatiwa na Respick Tairo Hugolini ambaye alishinda Milioni 4.<ref>{{Rejea tovuti|title=Athanas Myonga Ashinda Tsh. Milioni 7 za Shindano la Stories Of Change 2023|url=https://globalpublishers.co.tz/athanas-myonga-ashinda-tsh-milioni-7-za-shindano-la-stories-of-change-2023/|work=Global Publishers|date=2023-10-08|accessdate=2024-09-19|language=en-US}}</ref> Aidha, maandiko ya washindi hupelekwa kwa mamlaka zinazohusika kwa ajili ya tathmini na utekelezaji. ==Tanbihi== [[Jamii:Tuzo]] ce8bjuqe3nddhpb9w1p351svpb9uuv5 0 188371 1607664 1357261 2026-10-14T02:46:52Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607664 wikitext text/x-wiki '''Cristian Benenati''' (alizaliwa [[Vittoria]], [[Sisilia|Sicilia]], [[15 Julai]] [[1982]] huko) ni [[mchezaji]] wa zamani wa [[Baisikeli|baiskeli]] ya barabarani wa kitaalamu kutoka [[Italia]].<ref>{{cite web | url=https://www.procyclingstats.com/rider.php?id=140052 | title=Cristian Benenati | work=ProCyclingStats | accessdate=13 January 2019}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1982]] [[Jamii:wanamichezo wa Italia]] 4rk7p84igdh3jqv6olaq76dwt9q2a3x 0 188581 1607608 1357623 2026-10-14T02:40:16Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607608 wikitext text/x-wiki [[Picha:Claude Piquemal et Jocelyn Delecour.jpg|thumbnail|right|200px|Claude Piquemal]] '''Claude Piquemal''' (alizaliwa [[Siguer]], [[Ariège]] [[13 Machi]] [[1939]] huko) alikuwa [[mwanariadha]] wa [[Ufaransa]] ambaye alishindana zaidi katika mita 100. Alishindania Ufaransa katika mbio za kupokezana maji za mita 4 x 100 katika [[Michezo ya Olimpiki]] ya [[Majira ya joto]] mwaka [[1964]] iliyofanyika [[Tokyo]], [[Japani]], ambapo alishinda [[medali]] ya shaba pamoja na wachezaji wenzake [[Paul Genevay]], [[Bernard Laidebeur]] na [[Jocelyn Delecour]].<ref>{{cite web |title=Claude Piquemal |url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/pi/claude-piquemal-1.html |title=Claude Piquemal |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200417115453/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/pi/claude-piquemal-1.html |archivedate=2020-04-17}}</ref> Piquemal na Delecour waliungana tena miaka minne baadaye katika Jiji la [[Mexico]], wakati huu na [[Gérard Fenouil]] na [[Roger Bambuck]] ambapo walishinda medali ya shaba katika hafla hiyo hiyo. == Marejeo == <references /> {{mbegu-mtu}} [[Jamii:Wanariadha wa Ufaransa]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Waliozaliwa 1939]] llw395dixllgbizl5u0pd9ugyrxb3cj 0 189570 1607678 1448879 2026-10-14T02:48:23Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607678 wikitext text/x-wiki [[Faili:Samsong.jpg|thumb|Picha ya Samsong]] '''Samson Uche Mogekwu''' (akijulikana pia kama Samsong, alizaliwa [[1974]]) ni msanii wa [[Nyimbo za Kiinjili|nyimbo za Injili]] kutoka [[Nigeria]], anayeishi [[Abuja]], [[mji mkuu]] wa shirikisho la Nigeria. == Maisha ya Awali na Elimu == Samson Uche Mogekwu alizaliwa mnamo 30 Novemba 1974, katika [[Jimbo la Delta]], eneo la kusini mwa [[Nigeria]]. Alianza kuimba akiwa shuleni mwa sekondari, ambapo pia alijichagulia jina la Samsong. Alisoma katika Chuo Kikuu cha Ambrose Alli, Ekpoma, [[Jimbo la Edo]], akichagua somo la [[Uhasibu]]. ==Marejeo== {{reflist}} {{mbegu-mwanamuziki}} [[Jamii:Wanamuziki wa Nigeria]] [[jamii:waliozaliwa 1974]] [[jamii:watu walio hai]] [[jamii:WikiMonthly Edit-a-thon Kilimanjaro]] oxlvclgplk89yprgqnhv55z1eq7s8pq 0 192143 1608026 1368735 2026-10-14T05:10:51Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1608026 wikitext text/x-wiki '''Andrea Pagoto''' (amezaliwa [Montecchio Emilia]], [[11 Julai]] [[1985]] huko) ni mwendesha baiskeli kutoka [[Italia]]. Aliwahi kushiriki katika Giro d'Italia ya mwaka [[2007]].<ref>{{cite web | url=http://www.procyclingstats.com/rider.php?id=121374 | title=Andrea Pagoto | work=ProCyclingStats | accessdate=25 May 2016}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1985]] [[Jamii:Waendeshabaiskeli wa Italia]] k5jgblrzj2uk9dznsy3niukr3k080oi 0 192214 1607941 1563160 2026-10-14T03:21:37Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607941 wikitext text/x-wiki '''Jordyn Nicole Listro DiMarco''' (alizaliwa [[10 Agosti]], [[1995]]) ni mchezaji wa [[mpira wa miguu]] wa kitaalamu kutoka [[Kanada]] ambaye anacheza kama kiungo katika timu ya Tampa Bay Sun FC katika ligi ya USL Super na timu ya taifa ya wanawake ya Kanada.<ref name="USF profile">{{cite web|url=https://gousfbulls.com/sports/womens-soccer/roster/jordyn-listro/4800|title=Jordyn Listro - USF Bulls|website=USF Athletics}}</ref><ref>{{cite web |title=Women's Soccer: Regular Season Awards Announced |url=http://theamerican.org/news/2016/10/31/WSOC_1031165930.aspx |website=theamerican.org|date=November 2016 }}</ref> ==Marejeo== {{reflist}} {{mbegu-cheza-mpira}} {{BD|1995|}} [[Jamii:Wachezaji mpira wanawake wa Kanada]] k5zugt2840orl3xat351mx99mww5pu4 0 192234 1607679 1528929 2026-10-14T02:48:29Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607679 wikitext text/x-wiki '''Vital Zina Kats''' (alizaliwa [[18 Novemba]], [[1999]]) ni mchezaji wa [[mpira wa miguu]] kutoka [[Israeli]] ambaye anacheza kama kiungo katika timu ya F.C. Kiryat Gat ya wanawake katika Ligat Nashim ya Israeli na kwa timu ya taifa ya wanawake ya Israeli.<ref>{{cite web|url=https://www.ontariosoccer.net/news_article/show/745049-scarborough-gs-win-fourth-straight-women-s-ontario-cup|title=Scarborough GS win fourth straight women's Ontario Cup|date=September 9, 2016|work=[[Ontario Soccer Association]]}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|url=https://kentstatesports.com/news/2017/8/20/womens-soccer-soccer-bested-by-cleveland-state-2-1-in-home-opener.aspx|date=August 20, 2017|work=[[Kent State Golden Flashes]]|title=Soccer Bested by Cleveland State 2-1 in Home Opener}}</ref> ==Marejeo== {{reflist}} {{mbegu-cheza-mpira}} {{BD|1999|}} [[Jamii:Wachezaji mpira wanawake wa Kanada]] pgvkna92mqnjna5ars8wdq3g3jkfiyy 0 192296 1607680 1368989 2026-10-14T02:48:36Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607680 wikitext text/x-wiki '''Janine Helland''' (alizaliwa [[24 Aprili]], [[1970]]) ni mchezaji wa zamani wa [[mpira wa miguu]] wa [[Kanada]] aliyecheza kama [[beki]] wa timu ya taifa ya [[wanawake]] ya Kanada. Alikuwa sehemu ya vikosi vilivyoshiriki [[Kombe la Dunia]] la [[FIFA]] la Wanawake 1995 na Kombe la Dunia la FIFA la Wanawake 1999. <ref>[https://www.canadawesthalloffame.org/post/janine-helland-wsoc-student-athlete Profile at Canada West Hall of Fame]</ref> ==Marejeo== {{reflist}} {{mbegu-cheza-mpira}} {{BD|1970|}} [[Jamii:Wachezaji mpira wanawake wa Kanada]] 3dcnyvzqa2zno74pzofwcgt9cbu1qqh 0 192367 1607868 1526752 2026-10-14T03:17:53Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607868 wikitext text/x-wiki '''Tammy Gage''' (alizaliwa [[17 Oktoba]], [[1974]]) ni mchezaji wa zamani wa [[mpira wa miguu]] wa wanawake kutoka [[Kanada]] na aliyekuwa Mkurugenzi wa Operesheni wa ligi ya USL mwaka 1995–2015.<ref name=director>{{cite web|url=http://www.nexstarsoccer.com/meet-the-director|work=nexStar Soccer|title=Meet the Director}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|url=https://gothunderbirds.ca/honors/ubc-sports-hall-of-fame/tammy-crawford/69|title=UBC Sports Hall of Fame - Tammy Crawford|work=[[UBC Thunderbirds]]}}</ref> ==Marejeo== {{reflist}} {{mbegu-cheza-mpira}} {{BD|1974|}} [[Jamii:Wachezaji mpira wanawake wa Kanada]] 8vguxegvixmp6jyow3fno7c0121jkbd 0 192455 1607734 1515586 2026-10-14T02:57:23Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607734 wikitext text/x-wiki '''Jo-Anne Claude Beaumier''' (amezaliwa [[10 Aprili]], [[1996]]) ni mchezaji wa [[mpira wa miguu]] anayecheza kama [[beki]] katika klabu ya Révolution FC ya [[Kanada]].<ref name=":0">{{Rejea tovuti|last=Afiouni|first=Nadim|date=2020-07-16|title=Exclusive interview with Victor Calarge ahead of Tercera play-offs|url=https://lebfootballreview.com/2020/07/16/exclusive-interview-with-victor-calarge-ahead-of-tercera-play-offs/|access-date=2020-07-16|website=Lebanese Football Review|language=en}}</ref> ==Marejeo== {{reflist}} {{mbegu-cheza-mpira}} {{BD|1996|}} [[Jamii:Wachezaji mpira wanawake wa Kanada]] 1cjcwzf7k9smi9rc5mkazex5mmgylsv 0 192805 1607781 1515708 2026-10-14T02:59:51Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607781 wikitext text/x-wiki '''John Barwa,''' '''[[S.V.D.]]''' (alizaliwa Gaibira, Odisha, [[Uhindi]], 1 Juni 1955) ni [[Askofu mkuu|Askofu Mkuu]] anayehudumu Jimbo Kuu Katoliki la Cuttack-Bhubaneswar.<ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.medjugorje.hr/en/news/archbishop-john-barwa-from-india-visits-medjugorje,5165.html|title=archbishop-john-barwa-from-india-visits-medjugorje|website=www.medjugorje.hr|access-date=2017-08-25}}</ref><ref>{{Rejea habari|url=http://scdimapur.org/latest-news/archbishop-john-barwa-visits-salesian-college/|title=Archbishop John Barwa visits Salesian College|date=2017-07-14|work=Salesian College Dimapur|access-date=2017-08-20|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20170821045606/http://scdimapur.org/latest-news/archbishop-john-barwa-visits-salesian-college/|archive-date=2017-08-21|url-status=dead|accessdate=2024-12-04|archivedate=2017-08-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170821045606/http://scdimapur.org/latest-news/archbishop-john-barwa-visits-salesian-college/}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=RM5-YiMQ8u8C&q=John+Barwa&pg=PA172|title=Christianophobia: A Faith Under Attack|last=Shortt|first=Rupert|date=2012-11-01|publisher=Ebury Publishing|isbn=9781448175284|language=en}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.asianews.it/news-en/Mgr-Barwa%E2%80%99s-deep-sorrow-over-20-people-who-died-in-Bhubaneshwar-hospital-38893.html|title=INDIA Mgr Barwa's deep sorrow over 20 people who died in Bhubaneshwar hospital|last=AsiaNews.it|website=www.asianews.it|access-date=2017-08-20}}</ref> == Elimu == Barwa ana leseni katika Liturujia kutoka Atheneum ya Kipapa ya Mtakatifu Anselm. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-Mkristo}} [[Jamii:Waliozaliwa 1955]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Watu wa Uhindi]] [[Jamii:Maaskofu Wakatoliki]] benbwbknwdsfug7i7iwzr4fg3d91qor 0 193076 1607827 1429681 2026-10-14T03:15:48Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607827 wikitext text/x-wiki [[Faili:Yes en Conferencia de Prensa 2010-11-30 (5252488852).jpg|thumb|David in 2010]] '''Benoît Gérard Guy David''' (alizaliwa [[19 Aprili]], [[1966]]) ni [[mwimbaji]] mstaafu wa [[Kanada]] anayejulikana zaidi kama mwimbaji mkuu wa [[bendi]] ya [[Kiingereza]] ya ''Yes'' ya ''progressive rock'' kuanzia mwaka 2009 hadi mwaka 2012. Pia alikuwa mwimbaji mkuu wa bendi ya ''Mystery'' kutoka mwaka 1999 hadi mwaka 2013, na bendi ya heshima ya Yes inayoitwa Close to the Edge.<ref name="cbc">{{Rejea tovuti | date = 3 Novemba 2008| title = Montreal's Benoît David ready to roll with Yes|url=https://www.cbc.ca/news/entertainment/montreal-s-beno%C3%AEt-david-ready-to-roll-with-yes-1.763478 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090611001400/http://www.cbc.ca:80/arts/music/story/2008/11/03/benoit-david.html |archive-date=11 June 2009 |access-date=10 October 2009 |website=[[CBC News]] |publisher=[[Canadian Broadcasting Corporation]]}}</ref> <ref>[http://www.relayer35.com/Yescography/OneAmongTheLiving.htm Yescography entry: One Among the Living]</ref><ref name="hardrockhideout">{{Rejea tovuti |last=Rockitt |first=Rob | date = 12 Septemba 2008| title = Yes To Tour With Replacement Singer|url=http://hardrockhideout.wordpress.com/2008/09/12/yes-to-tour-with-replacement-singer/ |access-date=18 May 2015 |website=Hard Rock Hideout}}</ref> ==Marejeo== {{reflist}} {{Mbegu-mwanamuziki}} {{BD|1966|}} [[Jamii:Waimbaji wa Kanada]] 0yqittko2ki73nyrzciepojfnkzmcbf 0 193370 1607632 1530189 2026-10-14T02:43:06Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607632 wikitext text/x-wiki [[Faili:Éric Lapointe 2012.jpg|thumb|Lapointe mwaka 2012]] '''Éric Lapointe''' (alizaliwa [[28 Septemba]] [[1969]]) ni [[mwimbaji]] wa [[Kifaransa]] na mpiga gitaa wa bendi yake ''eponymous'' kutoka [[Kanada]]. Bendi yake inajulikana kwa mtindo wa muziki wa ''heavy metal'' unaojumuisha vipengele vya punk rock, grunge, [[pop]], na [[hard rock]].<ref>{{Rejea tovuti |last=Desmeules |first=François |date=2006-04-27 |title=Éric Lapointe : Veilleur de nuit |url=https://voir.ca/musique/2006/04/27/eric-lapointe-veilleur-de-nuit/ |access-date=2024-03-22 |website=Voir.ca |language=fr-CA}}</ref><ref>[http://www.cria.ca/gold/1206_g.php Gold & Platinum Certification – December 2006]. Retrieved 25 July 2007.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.cria.ca/gold/1202_g.php |title=Gold & Platinum Certification – December 2002 |publisher=[[Canadian Recording Industry Association]] |access-date=20 August 2010 }}</ref> ==Marejeo== {{reflist}} {{Mbegu-mwanamuziki}} {{BD|1969|}} [[Jamii:Waimbaji wa Kanada]] n75jy09jo6zd2housrk6fa7fo0lhaoj 0 193445 1607974 1371949 2026-10-14T03:23:17Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607974 wikitext text/x-wiki [[Faili:LenCariouEmmysSept09.jpg|thumb|Cariou mnamo Septemba 2009]] '''Leonard Joseph Cariou'''(alizaliwa [[30 Septemba]], [[1939]]) ni [[mwigizaji]] wa jukwaa, [[mwimbaji]] na mkurugenzi wa jukwaa wa [[Kanada]].<ref>{{cite book|last1=Fisher|first1=James|title=Historical Dictionary of Contemporary American Theater: 1930-2010|date=2011|publisher=Scarecrow Press|isbn=9780810879508|page=238|url=https://books.google.com/books?id=m6O5-spILIUC|access-date=March 16, 2023|language=en|archive-date=October 29, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231029185601/https://books.google.com/books?id=m6O5-spILIUC|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last1=Ohringer|first1=Frederic|title=A Portrait of the Theatre|url=https://books.google.com/books?id=hilaAAAAMAAJ|year=1979|publisher=Merritt Publishing Company|isbn=978-0-517-53928-6|page=168|access-date=March 16, 2023|archive-date=October 29, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231029185612/https://books.google.com/books?id=hilaAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> ==Marejeo== {{reflist}} {{Mbegu-mwanamuziki}} {{BD|1939|}} [[Jamii:Waimbaji wa Kanada]] n6f3d0vvp442unboyuicx0bed1y42n3 0 194001 1607633 1373218 2026-10-14T02:43:13Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607633 wikitext text/x-wiki '''Nicolás de Jesús López Rodríguez''' (amezaliwa 31 Oktoba [[1936]]) ni [[kardinali]] kutoka [[Dominika]] wa Kanisa Katoliki la Roma na askofu mkuu mstaafu wa Santo Domingo. == Maisha ya awali == Alitawazwa tarehe 18 Machi 1961 na Francisco Panal Ramírez OFM, askofu wa La Vega. Alihudumu kama msaidizi wa kanisa kuu la La Vega, 1961-1963. Masomo zaidi huko Roma, 1963-1965. Kansela na katibu wa dayosisi ya curia La Vega, 1966-1968. Masomo zaidi, Roma, 1968-1969. Katika Dayosisi ya La Vega, 1969-1978, Mtathmini wa Dayosisi kwa Uchungaji wa Vijana na Mchungaji wa Kanisa Kuu, 1969-1970.<ref name="vaticanbio">{{cite web|publisher=Vatican Press Office|access-date=24 December 2015|title=López Rodríguez Card. Nicolás de Jesús|url=http://press.vatican.va/content/salastampa/en/documentation/cardinali_biografie/cardinali_bio_lopez-rodriguez_ndj.html}}</ref><ref>{{cite news|access-date=25 December 2015|date=12 September 2013|title=Vatican willing to hand over accused nuncio to civil authorities|publisher=Catholic News Agency|url=https://www.catholicnewsagency.com/news/28036/vatican-willing-to-hand-over-accused-nuncio-to-civil-authorities}}</ref> <ref>{{cite news|access-date=24 December 2015|date=15 December 2015|first=Matthew|last=Daly|title=Senator urges Pope Francis to defend gay US official in dispute with Dominican cardinal|url=https://www.usnews.com/news/politics/articles/2015-12-15/durbin-asks-pope-francis-to-defend-gay-us-official|agency=Associated Press|work=U.S. News & World Report}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}}{{Mbegu-Mkristo}} [[Jamii:Waliozaliwa 1936]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Maaskofu Wakatoliki]] prw2669isszj6q8z2rr4s13ucdeqdjo 0 194015 1607890 1373241 2026-10-14T03:18:59Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607890 wikitext text/x-wiki '''Carl Abou Samah''' (alizaliwa [[18 Aprili]], [[1979]]),<ref>[http://www.todaysoutlook.com/lebanese/thisissue/index.htm Today's Outlook Magazine :: Lebanese Abroad] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070127075933/http://www.todaysoutlook.com/lebanese/thisissue/index.htm |date=January 27, 2007 }}</ref> anafahamika zaidi kwa jina lake la kisanii '''Karl Wolf''', ni [[mwanamuziki]] wa [[lebanoni]] na [[Kanada]] anayeishi [[Toronto]], [[Ontario]], Kanada.<ref>[https://web.archive.org/web/20160322041241/https://www.youtube.com/watch?v=x6gmj4nS7iP YouTube – Karl Wolf Feat. Choclair – Desensitize]</ref> ==Marejeo== {{reflist}} {{Mbegu-mwanamuziki}} {{BD|1979|}} [[Jamii:Waimbaji wa Kanada]] g2u1of7y526k9d373x1h7knllxwgcue 0 195815 1608002 1601146 2026-10-14T03:41:45Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1608002 wikitext text/x-wiki {{tafsiri kompyuta}} {{vyanzo}} '''Justin Marie Bomboko''', '''Lokumba Is'Elenge''' ([[22 Septemba]] [[1928]] – [[10 Aprili]] [[2014]]) alikuwa waziri wa kwanza wa mambo ya nje wa Kongo huru. Anachukuliwa kama mmoja wa watu mashuhuri wa siasa za nchi hiyo kwa kushiriki, akiwa na Patrice-Emery Lumumba, katika utiaji saini wa kitendo cha kuweka wakfu uhuru wa Kongo ya Ubelgiji, ambayo ikawa Zaire, wakati huo Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo (DRC), alikuwa baba mkuu wa anamongo, kundi la watu wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. == Wasifu == Patriaki Justin Bomboko alikuwa kiongozi wa Anamongo, kundi la watu katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Ana muda mrefu zaidi kisiasa katika [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]], alikuwa Waziri Kamishna Mkuu wa Mambo ya Nje na Biashara ya Nje na kufuatia mapinduzi ya kwanza ya Jenerali [[Mobutu Sese Seko|Mobutu]], akawa [[Waziri mkuu|Waziri Mkuu]] (rais wa Chuo cha Makamishna Mkuu) kutoka. [[1960]] hadi [[1961]], Naibu Waziri Mkuu wa Mambo ya Nje, mwaka 1963 Waziri wa Sheria, kuanzia 1965 hadi 1969 Balozi wa Zaire mjini [[Washington, D.C.|Washington.]], mwaka 1981 naibu waziri mkuu anayehusika na mambo ya nje na ushirikiano wa kimataifa, mwaka [[1982]] balozi wa Zaire katika Ufalme wa [[Ubelgiji]] mwenye mamlaka ya Uholanzi, [[Luxemburg|Grand Duchy ya Luxembourg]] na Jumuiya ya Kiuchumi ya Ulaya, mwaka [[2002]] makamu wa rais wa seneti. na [[2010|mwaka wa 2010]] kama shahidi wa pekee wa uhuru ambapo alipandishwa cheo hadi cheo cha mkuu wa amri ya Mashujaa wa Kitaifa "cheo cha waziri". === Masomo === Katika umri mdogo sana, aligunduliwa kwa wit yake ya haraka na wamisionari. Alijikuta katika shule ya sekondari katika "School Group" ya Coquilhatville (Mbandaka). Mwaka 1951, alipata diploma yake ya mwisho katika Shule ya Sayansi ya Siasa na Utawala huko Lovanium-Kisantu. Baada ya kuhitimu, alifanya kazi kwa miaka mitatu katika utawala wa kikoloni wa Coquilhatville. Mnamo 1955, kwa msaada wa Waziri wa Liberal wa Wakoloni Auguste Buisseret, aliondoka kwenda kusoma katika Chuo Kikuu cha Free cha Brussels, ambacho alikuwa raia wa kwanza wa Kongo kuhitimu. === Maisha ya kisiasa === Waziri wa kwanza wa Mambo ya nje wa Kongo huru, mtu huyo, licha ya tabia yake ya ujinga, aliacha picha ya mwanadiplomasia mkubwa. Wizara ya Mambo ya Nje ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ni kazi yake. [[Faili:Aankomst_op_Schiphol_van_Justin_Bomboko_minister_in_reg_Ileo_op_doorreis_naar_P,_Bestanddeelnr_911-6368.jpg|thumb| Anefo 911-6368 Aankomst op]] Kuanzia hadi {{Date|20 février 1960}}, [[Ubelgiji]] ilipanga, huko Brussels, jedwali la pande zote utangulizi wa kutawazwa kwa Kongo kwa uhuru wa kimataifa. Bomboko anashiriki kama mwangalizi katika nafasi yake kama rais wa Muungano Mkuu wa Wanafunzi wa Ubelgiji Kongo na Ruanda-Urundi (UGEC-RU). Lakini pia, katibu wa Muungano wa Kifalme wa Kongo wa Ubelgiji. Atakuwa naibu wa taifa baada ya uchaguzi ulioshinda MNC (Congolese National Movement) ya [[Patrice Lumumba|Patrice Emery Lumumba]] aliyemfanya kuwa Waziri wake wa Mambo ya Nje. Siku chache baada ya sherehe kubwa ya uhuru uliopatikana, jeshi la taifa liligeuka. Wengine wanajulikana kwa vita vya kikabila, kujitenga na mauaji ya kisiasa. Wakati wa kuchochea baadhi ya mataifa ya Magharibi, mnamo Septemba 4, 1960, Kanali Joseph Mobutu alifanya mapinduzi yake ya kwanza. "Aliwaondoa" wakuu wawili wa mtendaji na kuanzisha Chuo cha Kamishna Mkuu (serikali ya muda) iliyoongozwa na Justin Marie Bomboko. Ilikuwa katika kipindi hiki cha misukosuko ambapo "Binza Group" maarufu alizaliwa. Joseph Désiré Mobutu (Army), Justin Marie Bomboko (Diplomacy), Victor Nendaka (Usalama), Albert Ndele (Currency), Cyrille Adoula (Waziri), Damien Kandolo (Katibu Mkuu wa Mambo ya Ndani) walikuwa wanachama maarufu zaidi. Watu hawa wazuri waliishi na kukutana katika kambi ya Para Commando huko Binza (Camp Tshatshi). Mnamo Agosti 1961, Cyrille Adoula aliteuliwa kuwa Waziri Mkuu. Aliunda serikali ambayo Justin Bomboko alirudi kwenye wizara ya mambo ya nje kabla ya kuchukua Wizara ya Sheria mwaka 1963. Baada ya mazungumzo ya kisiasa, Moïse Tshombe alirudi kutoka uhamishoni nchini Hispania. Aliunda timu yake ya serikali, ishara maalum ambayo ilikuwa kutokuwepo kwa haiba iliyo na lebo "Binza Group". Justin anajikuta hana wadhifa na anarudi kwenye hemicycle ya "Palace of the Nation" na mamlaka yake kama naibu. Mwishoni mwa uchaguzi mkuu uliofanyika mwaka 1965, chama cha Moïse Tshombe cha CONACO (Congolese National Convention) kiliibuka mshindi. Kutokana na hali hiyo, Rais Joseph Kasa-Vubu alimteua Evariste Kimba kuunda serikali. Mvutano mpya wa vita unajitokeza. Tarehe 24 Novemba 1965, Mobutu, alipandishwa cheo na kuwa Jenerali, akachukua madaraka na kumkumbuka Justin Bomboko kuongoza diplomasia katika serikali iliyoongozwa na Jenerali Léonard Mulamba. Wizara ya Mambo ya Ndani inaongozwa na Etienne Tshisekedi. Mwaka 1969, "Justin Marie" aliondoka serikalini baada ya mabadiliko. Aliteuliwa kuwa balozi wa Marekani mjini Washington, ambako alichukua nafasi ya Cyril Adoula. Mwaka 1977, alikuwa mjumbe wa Kamati Kuu ya chama cha MPR wakati ilipoundwa mwaka 1980. Mnamo Februari 1981, aliteuliwa kuwa Naibu Kamishna wa Kwanza wa Nchi wa Mambo ya Nje na Ushirikiano wa Kimataifa. Mwaka 1982, aliteuliwa kuwa Balozi wa Zaire katika Ufalme wa Ubelgiji na mamlaka juu ya Uholanzi, Grand Duchy ya Luxembourg na Jumuiya ya Uchumi ya Ulaya. Mwaka 2002, wakati wa kipindi cha mpito, makamu wa rais wa Seneti na mwaka 2010 aliinua Grand Cordon ya Amri ya Mashujaa wa Kitaifa iliyopambwa na Rais Joseph Kabila. === MPR (chama kimoja) === [[Faili:ImagesCA46L4Y7.jpg|link=Fichier:ImagesCA46L4Y7.jpg|ImagesCA46L4Y7]] Mwaka 1967, Justin Bomboko, Joseph Mobutu, Etienne Tshisekedi na Singa Udjuu waliandaa Ilani ya Nsele. Mei 20, mwaka huu, Chama cha Mapinduzi (MPR) kilizaliwa. Anachukua nafasi ya Corps of Volunteers of the Republic (CVR) inayoongozwa na Joseph Kabayidi na Gaston N'sengi Biembe. Bomboko, kwa kweli, ni mwanachama wa Ofisi ya Siasa ya MPR. Mnamo Septemba 1968, mkuu wa diplomasia ya Kongo alikwenda Kongo-Brazzaville kuomba mamlaka ya nchi hiyo kuidhinisha kurudi kwa Pierre Mulele Kinshasa kwa jina la "upatanisho wa kitaifa". Wengine wanajulikana. Mwaka 1969, "Justin Marie" aliondoka serikalini baada ya mabadiliko. Aliteuliwa kuwa balozi wa Marekani mjini Washington, ambako alichukua nafasi ya Cyril Adoula. Katika mkutano wa MPR mapema miaka ya 1970, alikamatwa na "mshirika" wake Victor Nendaka Bika kwa "kudhoofisha usalama wa serikali". Kufuatia hatua za utaifa zinazojulikana kama "Zairianization" mnamo 1973, Justin Bomboko akawa mnunuzi wa "SAPA", kampuni iliyobobea katika biashara ya jumla, na akawa rais wa kampuni kadhaa. === Kuanguka kwa MPR === Mwishoni mwa kazi ya Mkutano Mkuu wa Taifa (SNC), Justin Bomboko aliketi kwenye Baraza Kuu la Bunge la Jamhuri-Transitional (HCR-PT). Mwaka 1997, alipojiunga na AFDL, hakuondoka nchini humo bali alijiweka chini ya ulinzi wa kidiplomasia wa Ubelgiji hadi kuuawa kwa Laurent-Désiré Kabila mwaka 2001. === Mpito na mapambo === Mwaka 1998, vita vilianza tena baada ya kuvunjika kwa uhusiano kati ya Laurent-Désiré Kabila na wadhamini wake wa zamani wa Rwanda na Uganda. Baada ya kutiwa saini kwa makubaliano ya kusitisha mapigano ya Lusaka mnamo Julai 1999, wapambe, waliotiwa moyo na "jamii ya kimataifa", walizindua wazo la kuandaa "mazungumzo ya kisiasa" au Mazungumzo ya Inter-Congolese. Mnamo Januari 2002, Louis Michel, aliyekuwa Waziri wa Mambo ya Nje wa Ubelgiji, aliandaa mkutano wa mashauriano wa wanachama wa mashirika ya kiraia huko Brussels. Bomboko alishiriki katika mkutano huu chini ya lebo ya "Pioneers of Independence". Ilikuwa chini ya lebo hii hiyo ambapo alishiriki katika Mazungumzo ya Inter-Congolese huko Sun City, Afrika Kusini. Mnamo {{Date|30 juin 2010}} wakati wa Siku ya Uhuru, Kansela wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo alikabidhi, wakati wa hafla iliyoandaliwa katika hemicycle ya Palais de la Nation huko [[Kinshasa]], kwa Rais Joseph Kabila, nembo ya mkuu. kanuni ya kitaifa" Mashujaa wa kitaifa Kabila – Lumumba », ishara ya ubora kwa kile alichokifanya nchini. Kwa upande wake, Mkuu wa Nchi aliwainua waanzilishi sita wa uhuru hadi cheo cha Grand cordon ya utaratibu huo, ambao ni Patriaki Justin Bomboko, Patriaki Antoine Gizenga, Christophe Gbenye, nk. Walengwa hawa wote walicheza jukumu la upainia kabla ya uhuru. Kwa kutambua dhabihu waliyojitolea na huduma nyingi sana walizotoa kwa taifa, walipewa hadhi maalum ya kuwa mashahidi wa pekee wa uhuru wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Sasa wana cheo cha uwaziri wa maisha na kila mmoja anastahili gari la huduma ya serikali, matibabu kwa gharama za serikali na marupurupu mengine wanayopewa mawaziri (mshahara). Alichukua nafasi kubwa katika utawala wa [[Joseph Kabila]]. ==Marejeo== {{reflist}} {{BD|1928|2014}} [[Jamii:Wanasiasa wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] 7wy098sb9z23nllbhukk0ej7bp5ju5k 0 196132 1607782 1382486 2026-10-14T02:59:54Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607782 wikitext text/x-wiki '''Na D'Souza''' (jina la kuzaliwa ''Norbert D'Souza''; [[6 Juni]] [[1937]] – [[5 Januari]] [[2025]]) alikuwa mwandishi wa riwaya katika lugha ya [[Kikannada]]. Alikuwa ''Rais wa Mkutano wa 80 wa Fasihi ya Kannada'' uliofanyika ''Madikeri'' mwaka [[2014]]. <ref name="norbert">{{cite news|title=Na D'Souza to chair Kannada literary fest|url=http://www.deccanherald.com/content/372837/na-d039souza-chair-kannada-literary.html|accessdate=4 December 2013|date=4 December 2013|archive-date=7 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131207064328/http://www.deccanherald.com/content/372837/na-d039souza-chair-kannada-literary.html|url-status=dead}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}}{{Mbegu-mwandishi}} [[Jamii:Waliozaliwa 1937]] [[Jamii:Waliofariki 2025]] [[Jamii:Waandishi wa Uhindi]] orlgw85dsbccb3q9d5pw2v68uyfh74i 0 196436 1607609 1471103 2026-10-14T02:40:23Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607609 wikitext text/x-wiki '''Mlipuko wa mlima Nyiragongo mwaka 2021''' ni mlipuko uliotokea katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Inachukuliwa kuwa ilianza mnamo 2002, muda mfupi baada ya mlipuko mbaya wa 2002 ambao uliua watu 250, mlipuko huu ulipata awamu ya effusive kutoka Mei 22, 2021, na mtiririko wa lava katika moja ya makosa kwenye flank ya kaskazini mashariki ya volkano. Mpango wa kuwahamisha watu wa mji wa Goma umezuiliwa. Watu 32 wauawa. == Muktadha == Kulingana na afisa wa [[Hifadhi ya Virunga|Hifadhi ya Kitaifa ya Virunga]], mlipuko wa [[Mlima Nyiragongo|Nyiragongo]] Ni sawa na mlipuko wa 2002, ambao ulisababisha vifo vya watu 250. Mnamo Septemba 2020, Katcho Karume, mkurugenzi wa Shirika la Uchunguzi wa Volcano la Goma, alisema kuwa ziwa lava limejaza haraka, na kuongeza hatari ya mlipuko katika miaka michache ijayo, ingawa Karume pia alibainisha kuwa tetemeko la ardhi linaweza kusababisha mlipuko mapema. Uchunguzi huo haukufanya kazi vizuri kwa karibu mwaka mmoja kabla ya mlipuko, baada ya [[Benki ya Dunia]] kupunguza ufadhili kufuatia madai ya ufisadi. Kituo cha uchunguzi kimeshindwa kulipia muunganisho wa intaneti ili kuunganisha vidhibiti vya mbali au mafuta ya kuwasafirisha mara kwa mara wafanyikazi hadi sehemu za uchunguzi. ; Wafanyakazi walipakua data kutoka kwa kadi za kumbukumbu wakati wa ziara zao chache kwenye volkano. Mnamo Agosti 2020, ripoti katika Barua za Utafiti wa Jiofizikia kulingana na ulinganisho wa shughuli za kihistoria na za sasa huko Nyiragongo ilibainisha uwezekano wa mlipuko wa upande kati ya Machi 2024 na Novemba 2027. == Mchakato == [[Faili:The_Nyirangongo_volcano,_one_of_the_most_active_in_the_Great_Lakes_region,_erupted_on_Saturday,_May_22,_causing_the_displacement_of_populations_who_feared_for_their_safety_(51228861853).jpg|thumb| Mtiririko wa lava ya Nyiragongo wakati wa mlipuko wa 2021.]] Mnamo Mei 22, 2021 mwendo wa saa 12:30 usiku (Saa za Afrika ya Kati), upande wa [[Mlima Nyiragongo]] ulilipuka na lava ikaanza kutiririka kuelekea mji wa [[Goma]] takriban kilomita 20 kuelekea kusini, uliokuwa na wakazi milioni 2. ambayo ilikuwa na idadi ya watu milioni 2[1]. Mtiririko wa lava unafika Uwanja wa Ndege wa Kimataifa wa Goma. Serikali ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo imewataka wakazi wa mji huo kuhama. Mtiririko wa lava unakadiriwa kuwa umehamia kilomita 1 kwa saa, na kuruhusu watu kutoroka lakini kuharibu maeneo ya makazi kaskazini mwa Goma Mnamo Mei 23, baada ya kujua kwamba mtiririko wa kwenda Goma ulikuwa umesimama, Wizara ya Usimamizi wa Dharura [[Rwanda|ya Rwanda]] iliripoti kwamba wakimbizi ambao walikuwa wamekimbilia [[Gisenyi|Rubavu]] walikuwa wamerejea nyumbani. Shirika la Kimataifa la Usalama wa Mashirika Yasiyo ya Kiserikali lilibainisha mnamo Mei 23 kwamba lava ilionekana ikitiririka kuelekea mpaka wa Rwanda na kuwashauri wafanyakazi wa misaada kaskazini mwa Goma kuhamia magharibi kwa sababu za usalama. Waziri wa Mawasiliano wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, Patrick Muyaya, alisema mitetemeko ya mitetemo iliendelea kugunduliwa na kushauri watu kuwa waangalifu na kuepuka safari zisizo muhimu. Ingawa mtiririko wa Goma ulikoma haraka, wanasayansi waliona upotovu wa ardhi na mtetemeko wa ardhi ambao uliwafanya waamini kwamba lava ilikuwa ikidungwa chini ya ardhi chini ya jiji na hata chini ya [[Ziwa Kivu]], jambo lililoibua hofu ya kuzuka kwa mlipuko wa limnic. == Matokeo == Takriban watu 8,000 kutoka [[Goma]] waliingia Rwanda kutafuta hifadhi. [[UNICEF]] ilifichua kuwa kuna uwezekano wa wahamishwaji kurudi nyumbani ili kupata nyumba zao zimeharibiwa, ikiwa ni pamoja na uhaba wa maji na umeme. Licha ya mwisho wa maonyesho ya volkeno kwenye uso wa Goma, vitongoji 10 kati ya 18 vya jiji vimehamishwa kwa kuzuia na mamlaka ambayo inaogopa kuonekana mpya kwa lava na kuzuka kwa mlipuko wa limnic kutoka [[Ziwa Kivu]]. Msemaji wa serikali Patrick Muyaya Katembwe alisema usiku wa Mei 23 kwamba watu kumi na tano wamekufa: wawili walichomwa moto wakiwa hai, tisa katika ajali ya barabarani wakati wakikimbia, na wafungwa wanne waliuawa wakati wakijaribu kutoroka kutoka gereza la Camp Munzenze huko Goma. Vijiji kumi na saba vilivyo karibu na volkano viliripoti uharibifu, ingawa mtiririko ulisimama nje ya Goma. UNICEF imeripoti zaidi ya watoto 170 waliopotea na watoto 150 wametenganishwa na familia zao. Baraza la wakimbizi la Norway limeripoti kuwa nyumba mia sita na shule tano zimeharibiwa. == Ukosoaji wa uchunguzi == Wakazi wameshutumu uchunguzi wa volkano ya Goma kwa kushindwa kuonya kuhusu mlipuko huo. Benki ya Dunia ilikuwa imepunguza ufadhili kwa wanasayansi wanaotekeleza uchunguzi huo mwaka 2020, na uchunguzi huo uliacha kufuatilia volkano miezi michache baadaye. Mnamo Mei 10, 2021, uchunguzi huo ulikuwa umetoa onyo kwamba shughuli za seismic huko Nyiragongo zimeongezeka na hapo awali alionya kuwa ziwa la lava la volkano lilikuwa linajaza, na kuongeza uwezekano wa mlipuko au maafa yanayohusiana na tetemeko la ardhi. [[Jamii:Historia ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] [[Jamii:2021]] eilpk3jqrp2llat96ge60442mokczgw 0 196896 1607891 1384658 2026-10-14T03:19:02Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607891 wikitext text/x-wiki '''Charlie Panigoniak''' (amezaliwa [[7 Machi]], [[1946]] – amefariki [[6 Machi]], [[2019]]), alizaliwa katika Chesterfield Inlet, [[Nunavut]], [[Northwest Territories]] katika eneo ambalo sasa ni Nunavut, [[Kanada]], alikuwa [[mwimbaji]] na [[mtunzi wa nyimbo]] na [[mpiga gitaa]] wa Inuit ambaye albamu zake zililenga maisha ya [[kaskazini]].<ref>[[#Whidden1981|Whidden (1981)]]</ref><ref name="cbcdeath">{{cite web |title='A territorial treasure': Legendary Inuk singer Charlie Panigoniak has died |date=2019-03-06 |website=[[CBC News]] |url=https://www.cbc.ca/news/canada/north/charlie-panigoniak-dies-1.5044952}}</ref><ref name="nundeath">[https://nunatsiaq.com/stories/article/nunavut-says-goodbye-to-a-legendary-inuit-musician/ Nunavut says goodbye to a legendary Inuit musician]</ref> ==Marejeo== {{reflist}} {{Mbegu-mwanamuziki}} {{BD|1946|2019}} [[Jamii:Waimbaji wa Kanada]] rynwb8uwryuy6uwbfcou5u6m9efyd2f 0 196974 1607681 1521887 2026-10-14T02:48:43Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607681 wikitext text/x-wiki '''Nasri Tony Atweh''' (alizaliwa [[10 Januari]], [[1981]]),<ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/ournameisMAGIC/photos/a.493612047387912.1073741828.413708012044983/787404864675294/?type=1 |title=MAGIC! - Timeline Photos |publisher=Facebook.com |access-date=9 June 2024 |date=10 January 2015 |quote=Thanks for the b-day wishes!}}</ref>anayeitwa kwa jina moja '''Nasri''', ni [[mwimbaji]], [[mtunzi wa nyimbo]], na mtayarishaji wa rekodi kutoka [[Kanada]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Kelsie Smith|url=https://schedule.sxsw.com/2019/speakers/2007812|access-date=2020-07-03|website=SXSW 2020 Schedule|language=en|archive-date=2020-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200814173750/https://schedule.sxsw.com/2019/speakers/2007812|url-status=dead}}</ref><ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.bmi.com/news/entry/the_magic_of_bmi_songwriter_nasri |title=The MAGIC! of BMI Songwriter Nasri |publisher=BMI.com |date=2013-10-16 |access-date=9 June 2024}}</ref> ==Marejeo== {{reflist}} {{Mbegu-mwanamuziki}} {{BD|1981|}} [[Jamii:Waimbaji wa Kanada]] l9wx98rim6z3svr5y0b2f2bkfuikkwp 0 197438 1607892 1497117 2026-10-14T03:19:05Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607892 wikitext text/x-wiki [[Faili:Damhnait_Doyle.jpg|thumb|Doyle katika Starlight Lounge huko Waterloo, Ontario, Kanada. Novemba 16, 2010.]] '''Damhnait Doyle''' (alizaliwa [[9 Desemba]], [[1975]]) ni [[mwimbaji]], [[mtunzi wa nyimbo]], na mtangazaji wa redio wa [[Kanada]].<ref>{{Rejea tovuti|url=http://theheartbroken.com/|title=The Heartbroken - Storm Clouds|website=theheartbroken.com|accessdate=2025-01-15|archive-date=2023-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230410114500/http://theheartbroken.com/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|url=https://nfldherald.com/damhnait-doyle-liquor-store-flowers/|title=Damhnait Doyle – Liquor Store Flowers – Newfoundland Herald}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.cbc.ca/music/junos/watch-this-year-s-juno-awards-1.5623615|title= Watch this year's Juno Awards|website= CBC.ca|access-date=30 June 2020}}</ref> ==Marejeo== {{reflist}} {{Mbegu-mwanamuziki}} {{BD|1975|}} [[Jamii:Wanawake wa Kanada]] [[Jamii:Waimbaji wa Kanada]] 4n4fnm5agf69grtrrrng3ohtmmzt4hb 0 197620 1607735 1386257 2026-10-14T02:57:26Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607735 wikitext text/x-wiki [[Faili: Festival des Vieilles Charrues 2018 - Cœur de pirate - 004.jpg|thumb|Cœur de pirate akitumbuiza mwaka 2018.]] '''Béatrice Mireille Martin''' (aliyezaliwa [[22 Septemba]], [[1989]]), anayejulikana zaidi kwa jina lake la jukwaa '''Cœur de pirate''' (kwa [[Kifaransa]] linamaanisha ''Moyo wa Mharamia''), ni mwimbaji]] na mtunzi wa [[nyimbo]] na mpiga [[piano]] kutoka [[Kanada]].<ref name="mirror">{{cite news |url=http://www.montrealmirror.com/2008/120408/music3.html |title=Ride the Wave: Coeur de pirate ends her teens on a high note |last=Leijon |first=Eric |newspaper=[[Montreal Mirror]] |date=4 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090309150746/http://www.montrealmirror.com/2008/120408/music3.html |archive-date=9 March 2009 |access-date=20 March 2013 }}</ref><ref name="sud-ouest">{{cite news |title=Mathieu Chédid et Coeur de Pirate : au Cœur du Mystère des Francofolies |date=8 July 2010 |last=Deudon |first=Benjamin |newspaper=[[Sud-Ouest (newspaper)|Sud-Ouest]] |url=http://www.sudouest.fr/2010/07/08/au-coeur-du-mystere-134920-722.php |language=fr |access-date=20 March 2013 }}</ref> ==Marejeo== {{reflist}} {{Mbegu-mwanamuziki}} {{BD|1989|}} [[Jamii:Wanawake wa Kanada]] [[Jamii:Waimbaji wa Kanada]] rfo82bkn96jxb03m0rtsyf74skbb7ax 0 197671 1607634 1386587 2026-10-14T02:43:20Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607634 wikitext text/x-wiki '''Aidan Salahova''' (amezaliwa [[Machi 25]], [[1964]]) ni [[msanii]] wa Kisovieti na [[Kirusi]] mwenye asili ya [[Azerbaijan]], mtunzi wa sanaa na mtu wa umma. == Marejeo == {{kigezo:mbegu-mtu}} <references /> [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Waliozaliwa 1964]] 73slf90qqq858khx7fqorkn1xh3sajt 0 197725 1607635 1539944 2026-10-14T02:43:27Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607635 wikitext text/x-wiki [[Faili:Lorelei Bachman.jpg|thumb|Lorelei Bachman]] '''Lorelei Elise Bachman''' (aliyezaliwa [[20 Mei]], [[1973]]) ni mwandishi na [[mtunzi wa nyimbo]] kutoka [[Kanada]].<ref>{{cite web|last=Rinne |first=Diana |url=http://www.dailyheraldtribune.com/2013/05/23/bachman-follows-her-berry-own-beat |title=Bachman follows her 'Berry Own Beat' &#124; Grande Prairie Daily Herald Tribune |publisher=Dailyheraldtribune.com |date=2013-05-23 |access-date=2018-09-24}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kobaentertainment.com/shows/strawberry-shortcake|title=Koba Entertainment|website=www.kobaentertainment.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://iportal.usask.ca/index.php?sid=556004219&cat=565&start=75&t=sub_pages&rtype_limit=33|title=Indigenous Studies Portal :: Oral Traditions|website=iportal.usask.ca}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Marejeo== {{reflist}} {{Mbegu-mwanamuziki}} {{BD|1973|}} [[Jamii:Wanawake wa Kanada]] [[Jamii:Waimbaji wa Kanada]] k76na1x8o07yluof7dvvhrs8e0ge87d 0 198698 1607513 1515111 2026-10-13T15:20:56Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1607513 wikitext text/x-wiki '''James Pantemis''' (aliyezaliwa Februari 21, [[1997]]) ni mchezaji wa mpira wa miguu wa kulipwa kutoka [[Kanada]] ambaye anacheza kama kipa wa Portland Timbers katika Ligi kuu ya soka na timu ya Timu ya taifa ya wanaume ya Kanada.<ref name=":0">{{Rejea tovuti|url=http://canadasoccer.com/index.php?t=profile&pid=3515|title=Canada Soccer|website=canadasoccer.com|access-date=June 2, 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=A closer look at the CanMNT U20s call-ups against England|url=http://www.rednationonline.ca/Articles2016/AcloserlookattheCanMNTU20sagainstEngland.aspx|website=rednationonline.ca|publisher=Red Nation|accessdate=August 23, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240302062321/http://www.rednationonline.ca/Articles2016/AcloserlookattheCanMNTU20sagainstEngland.aspx|archivedate=2024-03-02|url-status=dead}}</ref> ==Marejeo== {{reflist}} {{mbegu-cheza-mpira}} {{BD|1997|}} [[Jamii:Wachezaji mpira wa Kanada]] p6gkhdacijsw2u59ketcgby0pxel4pu 0 198787 1607893 1512416 2026-10-14T03:19:08Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607893 wikitext text/x-wiki '''France Joli''' (jina la kuzaliwa '''Joly'''; alizaliwa [[2 Februari]], [[1963]])<ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.allmusic.com/artist/france-joli-mn0000186632/biography|title=France Joli Biography, Songs, & Albums|publisher=[[AllMusic]]|access-date=September 18, 2021|first=John|last=Bush}}</ref>ni [[mwimbaji]] wa [[Kanada]] anayejulikana zaidi kwa nyimbo za disco za kisasa "Come to Me (France Joli song)|Come to Me" na "Gonna Get Over You".<ref name="LarkinGE">{{cite book|title=[[Encyclopedia of Popular Music|The Guinness Encyclopedia of Popular Music]]|editor=[[Colin Larkin (writer)|Colin Larkin]]|publisher=[[Guinness Publishing]]|date=1992|edition=First|isbn=0-85112-939-0|page=1305}}</ref> ==Marejeo== {{reflist}} {{Mbegu-mwanamuziki}} {{BD|1963|}} [[Jamii:Waimbaji wa Kanada]] leqe8ouqowhy7ozhm239vrpajk5luvz 0 200779 1608005 1517346 2026-10-14T03:41:54Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1608005 wikitext text/x-wiki '''Klavdiya Mikhailovna Gadyuchkina''' (alizaliwa [[5 Desemba]] [[1910]]) ni mzee wa Kirusha kutoka [[Urusi]]. Ameekuwa mzee aliyehai mwenye umri mkubwa zaidi nchini Urusi tangu [[12 Novemba]] [[2022]] na pia ndiye mzee wa kike mwenye umri mkubwa zaidi kuwahi kuwepo nchini Urusi tangu [[13 Aprili]] [[2024]]. <ref>{{cite news |title=«Жила и никому зла не делала»: 113-летняя жительница Ярославля раскрыла секрет долголетия |url=https://76.ru/text/gorod/2022/11/25/71844506/ |access-date=9 January 2025 |work=76.ru |date=25 November 2022 |language=ru}}</ref><ref>{{cite news |last1=Лиходедова |first1=Анастасия |title=Надо любить людей: ярославская пенсионерка рассказала, как дожила до 110 лет |url=https://mir24.tv/news/16387333/nado-lyubit-lyudei-yaroslavskaya-pensionerka-rasskazala-kak-dozhila-do-110-let |access-date=9 January 2025 |date=25 November 2019}}</ref> == Wasifu == Gadyuchkina alizaliwa tarehe 5 Desemba 1910 katika kijiji cha, Gavana wa Yaroslavl, Dola ya [[Urusi]] (sasa ni sehemu ya [[Yaroslavl]], Urusi) kwa fundi [[Useremala|seremala]] Mikhail Krotov na mkewe Yevlampiya Krotova. Akiwa na umri wa miaka 15, alianza kufanya kazi katika kiwanda cha kusokota nguo cha "''Red Pass''", na alibaki hapo katika maisha yake yote ya kikazi.<ref>{{Rejea tovuti|url=https://longeviquest.com/2024/12/klavdiya-gadyuchkina-doyenne-of-russia-celebrates-114th-birthday/|title=Klavdiya Gadyuchkina, Doyenne wa Urusi, anasherehekea miaka 114 ya kuzaliwa|date=5 Desemba 2024|access-date=8 Januari 2025}}</ref> Gadyuchkina aliolewa na Sergey Petrovich Gadyuchkin, aliyefariki katika ajali ya kazini, na akalea watoto wake peke yake.<ref>{{cite news|title=«Жила и никому зла не делала»: Mwanamke mwenye umri wa miaka 113 mkazi wa Yaroslavl afichua siri ya maisha marefu|url=https://76.ru/text/gorod/2022/11/25/71844506/|access-date=9 Januari 2025|work=76.ru|date=25 Novemba 2022|language=ru}}</ref><ref>{{cite news|last1=Лиходедова|first1=Анастасия|title=Lazima kuwapenda watu: Mstaafu wa Yaroslavl aeleza namna alivyoishi hadi miaka 110|url=https://mir24.tv/news/16387333/nado-lyubit-lyudei-yaroslavskaya-pensionerka-rasskazala-kak-dozhila-do-110-let|access-date=9 Januari 2025|date=25 Novemba 2019}}</ref> ==Marejeo== {{reflist}} {{mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Urusi]] [[jamii:waliozaliwa 1910]] [[jamii:watu walio hai]] [[jamii:WikiMonthly Edit-a-thon Kilimanjaro]] am6wrnnkmf5an59grdapohczdk63iwr 0 201358 1607894 1526461 2026-10-14T03:19:11Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607894 wikitext text/x-wiki '''Suzanna Ogunjami,''' alikuwa [[msanii]] mwenye asili ya [[Igbo]].<ref name=":0">{{Rejea kitabu|url=https://www.worldcat.org/oclc/40331251|title=To conserve a legacy : American art from historically Black colleges and universities|last=Powell, Richard J.|others=Reynolds, Jock, Addison Gallery of American Art, Phillips Academy, Studio Museum in Harlem, Corcoran Gallery of Art, Howard University. Gallery of Art.|isbn=0-262-16186-9|location=Andover, Mass.|oclc=40331251}}</ref> Alihama kutoka [[Nigeria]] kwenda [[Jamaika]] kisha katika [[Jiji la New York]], ambako aliishi hadi mauti yalipomkuta (1928-1934). Alikua mwanamke wa kwanza wa Kiafrika kuwa na maonyesho ya pekee katika nyumba ya sanaa ya kibiashara nchini [[Marekani]].<ref name=":0" /> Alifahamika pia kwa jina la ''Suzanne Ogunjami Wilson''.<ref name="AAVAD">{{Rejea tovuti|title=Robynson, Bernie Haynes. (b. Paris, KY, 1900; active New York, NY, 1954)|url=http://216.197.120.164/artistbibliog.cfm?id=1551|archive-url=https://wayback.archive-it.org/4472/20210305015957/http://216.197.120.164/artistbibliog.cfm?id=1551|archive-date=March 5, 2021|website=African American Visual Artist Database (AAVAD)}}</ref> == Maisha ya awali na elimu == Tarehe ya kuzaliwa ya Ogunjami haijulikani, na akaunti zake zilizoandikwa zinatofautiana na Sensa ya [[Marekani]] na rekodi za ndoa, ambazo zinasema kwamba alizaliwa Jamaika (ingawa Ogunjami alidai kuwa [[Nigeria]] kuwa mahali pa kuzaliwa kwake).<ref name=":1">{{Rejea jarida|last=Ottenberg|first=Simon|date=2015|title=Conflicting Interpretations in the Biography of a Modern Artist of African Descent|url=https://www.jstor.org/stable/10.14321/jwestafrihist.1.2.0045|journal=Journal of West African History|volume=1|issue=2|pages=45–70|doi=10.14321/jwestafrihist.1.2.0045|issn=2327-1868}}</ref> Akiwa na umri mdogo, alihamia [[Jamaika]] ambako alimaliza elimu yake ya msingi, kisha na kuhamia katika [[Jiji la New York|Jiji New York]] mnamo 1921.<ref name=":0" /> Alichukua kozi ya mitindo ya nguo katika cha [[Chuo Kikuu cha Columbia]],<ref name=":0" /> alihitimu [[Shahada ya Awali|shahada ya awali]] katika sayansi mnamo 1928, na [[Shahada ya uzamili|Shahada ya Uzamili]] katika sanaa mnamo 1929.<ref name=":1" /> == Marejeo == {{reflist}} {{mbegu-mtu}} [[Jamii:Wanawake Katika Sanaa]] [[Jamii:Wanawake wa Nigeria]] [[Jamii:Watu walio hai]] ph06qv3ibo8qwyakcp1e5uhgiblvkec 0 201705 1607961 1401404 2026-10-14T03:22:38Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607961 wikitext text/x-wiki '''Audrey Faith McGraw''' (alizaliwa [[21 Septemba]], [[1967]]), anayejulikana kitaaluma kama '''Faith Hill''' ni [[mwimbaji]] wa [[muziki wa country]], [[mtunzi wa nyimbo]], mtayarishaji wa muziki, na [[mwigizaji]] wa [[Marekani]].<ref>{{cite news|last=Whitaker |first=Sterling|title=Faith Hill Honored by Mississippi Home Town|url=http://tasteofcountry.com/faith-hill-mississippi-country-music-trail-marker/|access-date=January 1, 2016|newspaper=Taste of Country|date=December 23, 2015}}</ref><ref>{{cite web|title=About Faith Hill|url=http://www.cmt.com/artists/faith-hill/biography/|archive-url=https://archive.today/20130425132737/http://www.cmt.com/artists/faith-hill/biography/|url-status=dead|archive-date=April 25, 2013|work=[[Country Music Television]]|publisher=Viacom|access-date=February 13, 2014}}</ref><ref name="soul2">{{cite news|title=Tim, Faith set tour mark|url=http://www.countrystandardtime.com/news/newsitem.asp?xid=221|access-date=February 13, 2014|newspaper=[[Country Standard Time]]|date=September 14, 2006}}</ref> ==Marejeo== {{reflist}} {{Mbegu-mwanamuziki}} {{BD|1967|}} [[Jamii:Waimbaji wa Marekani]] f8zj7nggwbgy3ow9n0xfu4czvfwuu47 0 201874 1608016 1401768 2026-10-14T03:42:29Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1608016 wikitext text/x-wiki '''Robin Lee''' (jina la kuzaliwa '''Robin Lee Irwin''' alizaliwa [[7 Novemba]], [[1963]])<ref name="allmusic">[{{AllMusic|class=artist|id=p1691/biography|pure_url=yes}} allmusic ((( Robin Lee > Biography )))]</ref> Ni msanii wa [[muziki]] wa [[country]] kutoka [[Marekani]]. <ref>{{cite magazine|url=http://americanradiohistory.com/Archive-Billboard/90s/1990/BB-1990-11-10.pdf|title=New Videoclips|magazine=Billboard|date=November 10, 1990|accessdate=2016-01-11}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://americanradiohistory.com/Archive-Billboard/90s/1990/BB-1990-03-24.pdf|title=Video Track|magazine=Billboard|date=March 24, 1990|accessdate=2016-01-11}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://americanradiohistory.com/Archive-Billboard/90s/1990/BB-1990-04-28.pdf|title=New Videoclips|magazine=Billboard|date=April 28, 1990|accessdate=2016-01-11}}</ref> ==Marejeo== {{reflist}} {{Mbegu-mwanamuziki}} {{BD|1963|}} [[Jamii:Waimbaji wa Marekani]] 7yslgvxg5qx2726kik0jht78s2kxzz2 0 202973 1608006 1404553 2026-10-14T03:41:57Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1608006 wikitext text/x-wiki '''Juan José Omella y Omella''' (alizaliwa [[21 Aprili]] [[1946]]) ni askofu wa Kanisa Katoliki kutoka Uhispania. Amehudumu kama askofu mkuu wa Barcelona tangu alipowekwa rasmi tarehe 26 Desemba 2015 na kama kardinali tangu tarehe 28 Juni 2017. Alikuwa rais wa Baraza la Maaskofu wa Uhispania kuanzia mwaka 2020 hadi 2024.<ref>{{cite news|last1=Arocho Esteves|first1=Junno|title=Appointment not about career, but service, cardinal-designate says|url=https://cruxnow.com/vatican/2017/05/26/appointment-not-career-service-cardinal-designate-says/|access-date=11 June 2017|work=CRUX|date=26 May 2017|archive-date=26 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170526070749/https://cruxnow.com/vatican/2017/05/26/appointment-not-career-service-cardinal-designate-says/|url-status=dead}}</ref> Kabla ya hayo, alihudumu kama askofu msaidizi wa Zaragoza kutoka 1996 hadi 1999, askofu wa Barbastro-Monzón kuanzia 1999 hadi 2004, na askofu wa Calahorra y La Calzada-Logroño kutoka 2004 hadi 2015. Yeye pia ni mjumbe wa Baraza la Makardinali.<ref name="zenit">{{cite news|title=Entre los nuevos cardenales está Mons. Omella, obispo de Barcelona|url=https://es.zenit.org/articles/entre-los-nuevos-cardenales-esta-mons-omella-obispo-de-barcelona/|access-date=11 June 2017|work=Zenit|date=22 May 2017|language=es}}</ref> == Marejeo == {{Reflist|2}}{{Mbegu-Mkristo}} [[Jamii:Waliozaliwa 1946]] [[Jamii:Watu wa Hispania]] [[Jamii:Maaskofu Wakatoliki]] 4ghagvg4tumjzpx85bbarc9z45c0l2q 0 203785 1607682 1515593 2026-10-14T02:48:50Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607682 wikitext text/x-wiki {{tafsiri kompyuta}} '''Joan Elise Robinson Acker'''<ref name=Congress>{{cite web |title= Acker, Joan |url= http://id.loc.gov/authorities/names/n87874062.html |publisher= Library of Congress |access-date= 4 January 2015 |quote= (Joan Elise Robinson Acker) vita (b. 1924) }}</ref> ([[Machi 18]], [[1924]] - [[22 Juni]] [[2016]]) alikuwa [[mwanasosholojia]] wa [[Marekani]], [[mtafiti]], [[mwandishi]] na mwalimu. Alijiunga na kitivo cha Chuo Kikuu cha Oregon mwaka [[1967]]. <ref>{{Rejea tovuti|title = Joan Acker {{!}} Department of Sociology|url = https://web.archive.org/web/20170501183327}}</ref> Acker anachukuliwa kuwa mmoja wa wachambuzi wakuu kuhusu jinsia na tabaka ndani ya wimbi la pili la [[ufeministi]].<ref>{{Rejea tovuti|title = Joan Acker's Feminist Historical-Materialist Theory of Class|url = http://monthlyreview.org/2012/06/01/joan-ackers-feminist-historical-materialist-theory-of-class/|website = Monthly Review|access-date = 2015-11-23|first = John Bellamy Foster Topics|last = Feminism|date = June 2012}}</ref> == Elimu == Acker alizaliwa [[Illinois]] mwaka wa 1924. <ref>{{Rejea kitabu | url=https://books.google.com/books?id=q7KZAAAAIAAJ&q=%22Acker,+joan%22+1924 | title=International Who's Who of Professional and Business Women| isbn=9780900332982| last1=Kay| first1=Ernest| last2=Butcher| first2=Diane| year=1989| publisher=Melrose Press}}</ref> Alipata shahada yake ya kwanza kutoka Chuo cha Hunter, uzamili wake kutoka [[Chuo Kikuu cha Chicago]], na Ph.D yake. kutoka Chuo Kikuu cha Oregon. <ref name="Love2006">{{cite book|author=Barbara J. Love|title=Feminists who changed America, 1963-1975|url=https://archive.org/details/feministswhochan00love|url-access=registration|access-date=4 January 2012|year=2006|publisher=University of Illinois Press|isbn=978-0-252-03189-2|page=[https://archive.org/details/feministswhochan00love/page/4 4]}}</ref> == Kazi == Acker anajulikana zaidi kwa nadharia zake kuhusu uhusiano kati ya rangi, tabaka na [[jinsia]]. Anajadili uhusiano huu katika machapisho yake kadhaa, ikiwa ni pamoja na kitabu chake cha mwaka [[2006]] cha Maswali ya Darasa: Majibu ya Kifeministi. <ref>{{Rejea jarida|title = Class Questions, Feminist Answers|url = https://archive.org/details/sim_gender-society_2007-04_21_2/page/302|last = Williams|first = Christine|date = April 2007|journal = Gender & Society|doi = 10.1177/0891243206295784|issue = 2|volume = 21|pages = 302–304|s2cid = 144705375}}</ref> Acker anaelezea hitaji la kufikiria kuhusu rangi, tabaka, na jinsia si kama vyombo tofauti bali kama "mifumo inayoingiliana ya ukandamizaji". <ref>{{Rejea jarida|title = Class Questions: Feminist Answers|url = https://archive.org/details/sim_contemporary-sociology_2007-05_36_3/page/n35|last = Anderson|first = Margaret|date = May 2007|journal = Contemporary Sociology|doi = 10.1177/009430610703600314|volume = 36|issue = 3|pages = 234–235|s2cid = 144801987}}</ref> Acker alikuwa profesa wa sosholojia katika Chuo Kikuu cha Oregon hadi alipostaafu mwaka [[1993]]. <ref name="Prof. Joan Acker">{{Rejea tovuti|title=Prof. Joan Acker|url=https://www.sowi.rub.de/jahoda/profs/s2000_acker.html.en|access-date=2021-05-22|website=www.sowi.rub.de}}</ref> Mnamo [[1973]], Acker alianzisha Kituo cha Utafiti wa [[Wanawake]] katika [[Jamii]] katika Chuo Kikuu cha Oregon. Alikuwa pia profesa katika The Swedish Center for Working Life. <ref name=":0">{{Rejea tovuti|title=Obituary of Joan Acker {{!}} Musgroves - Musgrove Mortuary|url=https://musgroves.com/tribute/details/185962/Joan-Acker/obituary.html|access-date=2021-05-22|website=musgroves.com|language=en-US}}</ref><ref name="Prof. Joan Acker"/> Alifaulu kusaidia kuongeza mishahara kwa kazi za mishahara ya chini huko Oregon alipokuwa akihudumu katika kikosi kazi cha serikali kutoka mwaka [[1981]] hadi [[1983]]. [5] Pia aliwahi kuwa mhariri mwenza wa majarida ya kitaaluma ya Jinsia & Jamii na Jinsia, Shirika na Kazi. <ref name="Love2006" /> Kwa kutambua udhamini wake, Acker alipokea [[Tuzo]] la Usomi Bora la Chama cha Sosholojia cha Marekani mwaka wa [[1993]] na Tuzo la Jessie Bernard la udhamini wa masuala ya wanawake mwaka [[1989]]. <ref>{{Rejea tovuti|title = American Sociological Association: W.E.B. DuBois Career of Distinguished Scholarship Award|url = http://www.asanet.org/about/awards/duboiscareer.cfm|website = www.asanet.org|access-date = 2015-11-23|url-status = dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20151120100928/http://www.asanet.org/about/awards/duboiscareer.cfm|archive-date = 2015-11-20}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title = American Sociological Association: Jessie Bernard Award|url = http://www.asanet.org/about/awards/bernard.cfm|website = www.asanet.org|access-date = 2015-11-23|date = 2009-05-29}}</ref> == Maisha ya baadaye na urithi == Alifariki mnamo Juni 22, 2016, akiwa na umri wa miaka 92. <ref name=":0" /> == Kazi zilizochaguliwa == '''Vitabu''' * Acker, Joan; na wengine. (1980). Utafiti katika mwingiliano wa majukumu ya kijamii. Greenwich, Connecticut: JAI Press, Inc. ISBN 9780892321919. * Acker, Joan (1989). Kufanya thamani inayolingana: jinsia, darasa, na usawa wa malipo. Philadelphia: Vyombo vya habari vya Chuo Kikuu cha Temple. ISBN 9780877226215. * Acker, Joan (2006). Maswali ya darasa: majibu ya wanawake. Lanham, Maryland: Rowman & Littlefield Publishers. ISBN 9780742546301. * Acker, Joan; Morgen, Sandra; Weigt, Jill (2010). Kunyoosha familia nyembamba maskini, kazi ya ustawi, na mageuzi ya ustawi. Ithaca: Chuo Kikuu cha Cornell Press. ISBN 9780801475108. '''Sura katika vitabu''' * Acker, Joan (2006), "Wanawake na utabaka wa kijamii: kesi ya ubaguzi wa kijinsia kiakili", katika Levine, Rhonda (mh.), Tabaka la kijamii na utabaka: kauli za kitamaduni na mijadala ya kinadharia (toleo la 2.), Lanham, Maryland: Rowman & Littlefield Publishers, uk. '''Makala ya jarida''' * Acker, Joan (1990). "Hierarchies, Kazi, Miili: Nadharia ya Mashirika ya Jinsia". Jinsia na Jamii. 4 (2): 139–158. ISSN 0891–2432. [12] * Acker, Joan (2006-08-01). "Taratibu za Kukosekana kwa Usawa: Jinsia, Tabaka, na Rangi katika Mashirika". Jinsia na Jamii. 20 (4): 441–464. doi:10.1177/0891243206289499. ISSN 0891–2432. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwandishi}} [[Jamii:Waliozaliwa 1924]] [[Jamii:Waliofariki 2016]] [[Jamii:Waandishi wa Marekani]] [[Jamii:Wanasosholojia wa Marekani]] [[Jamii:Feminism and Folklore 2025 in Tanzania]] aln6oxz2oyir5hlcz2g6a89q2a74p0o 0 204852 1607534 1515511 2026-10-13T16:20:57Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1607534 wikitext text/x-wiki '''Jessy Wilson''' ni [[mwimbaji]] kutoka [[Marekani]] mwenye asili ya [[Brooklyn]] na aliyekuwa mwanachama wa duo ya [[rock]] inayojulikana kama Muddy Magnolias.<ref>{{Rejea tovuti |url=https://www.elle.com/culture/music/news/a28291/muddy-magnolias-women-in-music-2015/|title=New York R&B Meets Texas Country to Form Muddy Magnolias |last=Langmuir|first=Molly|date=May 15, 2015|website=ELLE|access-date=February 16, 2019}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.heraldcourier.com/community/jessy-wilson-merges-into-the-muddy-magnolias/article_0ae97f0a-0129-11e8-9d38-97956f5b4484.html|title=Jessy Wilson merges into the Muddy Magnolias|last=Netherland|first=Tom|website=HeraldCourier.com|date=January 24, 2018|access-date=February 16, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241205171501/https://heraldcourier.com/community/jessy-wilson-merges-into-the-muddy-magnolias/article_0ae97f0a-0129-11e8-9d38-97956f5b4484.html|archivedate=2024-12-05|url-status=dead}}</ref> ==Marejeo== {{reflist}} {{Mbegu-mwanamuziki}} {{BD||}} [[Jamii:Waimbaji wa Marekani]] swj4tojsnl6oq5rjcjn7im37lzgq5v4 0 204968 1607942 1515394 2026-10-14T03:21:40Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607942 wikitext text/x-wiki '''Jenna Leah Sanz-Agero'''<ref>{{cite web|url=http://members.calbar.ca.gov/fal/Licensee/Detail/181481|title=Jenna Leah Sanz-Agero #181481|website=Calbar.ca.gov|access-date=January 22, 2020}}</ref>(alizaliwa tarehe [[10 Novemba]], [[1969]]) ni aliyekuwa [[mwimbaji]] mkuu wa kikundi cha [[rock]] cha [[wanawake]] Vixen (bendi) kutoka mwaka 2001 hadi 2013, na alikuwa rais wa zamani wa Media 8.<ref name=deadline>{{Rejea habari|url=https://deadline.com/2017/11/the-h-collective-jenna-sanz-agero-executive-biz-affairs-1202207799/|title=The H Collective Hires Jenna Sanz-Agero In Business Affairs Role|last=Busch|first=Anita|date=November 14, 2017|work=Deadline|access-date=November 15, 2017}}</ref><ref name="LinkedIn">{{cite web |url=https://www.linkedin.com/in/jennasanzagero |title=Jenna Sanz-Agero |website=LinkedIn |access-date=January 22, 2020}}</ref><ref>"Before joining Media 8 in 2003...was admitted to the California Bar in 1995" From Media 8 Entertainment corporate website, officer bio.</ref> ==Marejeo== {{reflist}} {{Mbegu-mwanamuziki}} {{BD|1969|}} [[Jamii:Waimbaji wa Marekani]] r2yzyvyvnwn6g20aebhaflc29ygvr9y 0 205301 1607996 1497615 2026-10-14T03:41:27Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607996 wikitext text/x-wiki {{tafsiri kompyuta}} '''Nina Amanda Constantia Benner-Anderson''' née '''Åhlande''' ([[1865]]–[[1947]]) alikuwa muuguzi wa [[Uswidi]], [[mwanaharakati]] wa [[haki za wanawake]], mtetezi wa [[haki za binadamu]], mpigania amani na [[mwanasiasa]]. Mnamo [[1906]], Alianzisha tawi ''la Västerås'' la Chama cha Kitaifa cha Kuteseka kwa Wanawake mnamo 1909, na kuwa mjumbe wa bodi mwaka [[1909]]. Mwaka [[1912]], alikuwa mwanamke wa kwanza kuchaguliwa katika Baraza la Jiji la [[Västerås]]. Benner-Anderson alikuwa mmoja wa wajumbe wa Uswidi katika Mkutano wa Amani ya Wanawake wa mwaka [[1915]] huko [[Hague]] na aliendelea kuunga mkono sababu ya amani katika miaka ya [[1920]] na [[1930]]. Alikuwa pia amilifu wa kisiasa katika Chama cha Kitaifa chenye nia Huru na mwanachama kwa muda wa Chama cha Wanawake Kiliberali (''Frisinnade Kvinnor Riksförbund'').<ref name=skbl>{{cite web|url=https://skbl.se/en/article/NinaAmandaConstantiaBennerAnderson|title=Nina Amanda Constantia Benner-Anderson|author=Mysers, Margaret|publisher=Svenskt kvinnobiografiskt lexikon|date=2 March 2020|accessdate=7 May 2021 |language=sv}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.mynewsdesk.com/se/vasteras_stad/pressreleases/100-aar-sedan-foersta-kvinnan-tog-plats-i-vaesteraas-stadsfullmaektige-818609|title=100 år sedan första kvinnan tog plats i Västerås stadsfullmäktige |publisher=Västerås Stad|date=3 December 2012|accessdate=7 May 2021 |language=sv}}</ref><ref name=sk>{{cite web|url=https://interlinearbooks.com/literature/swedish/reader/svenska-kvinnor-fran-skilda-verksamhetsomraden-biografisk-uppslagsbok|title=Anderson, Nina: Svenska kvinnor från skilda verksamhetsområden - Biografisk uppslagsbok|author=|last1=Hedberg|first1=Walborg|last2=Aronsenius|first2=Louise|publisher=Alber Bonniers Förlag|date=1914|access-date=7 May 2021|language=sv|archive-date=2021-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20211117115542/https://interlinearbooks.com/literature/swedish/reader/svenska-kvinnor-fran-skilda-verksamhetsomraden-biografisk-uppslagsbok|url-status=dead}}</ref> == Wasifu == Alizaliwa tarehe [[30 Mei]] 1865 huko [[Landskrona]], Nina Amanda Constantia Åhlander alikuwa binti ya Carl Magnus Åhlander na mkewe Johanna Carolina née Nilsson. Alikuwa mtoto wa kwanza kati ya watoto wanne. Baada ya baba yake kufariki akiwa na umri wa miaka kumi, familia ilihamia Lund ambako alisoma shule ya kibinafsi. Kufuatia kifo cha mama yake alipokuwa na umri wa miaka 18, alitumia miaka mitatu akiwatunza ndugu zake wadogo kabla ya kuhamia Stockholm kusomea uuguzi katika Drottningens sjuksköterskeskola kuanzia mwaka [[1886]] hadi [[1887]]. Alipopokea diploma yake, alitumikia kama muuguzi anayefanya kazi katika shule hiyo kwa miaka mitano iliyofuata, miwili kati yake alikaa katika kiwanda cha Domnarvets Jernverk.<ref name=skbl/><ref name=sk/> Alipokuwa akisoma, alikutana na mhandisi Gustaf Anderson ambaye alimwoa mwaka wa 1883. Walikuwa na watoto wanne pamoja. Karibu 1905, walikaa Västerås ambapo Nina Benner-Anderson alijihusisha na harakati za haki za wanawake, kiasi na amani. Mnamo 1906, alikuwa mwanzilishi mwenza wa chama cha wenyeji wa kupiga kura (FKPR). Alichaguliwa kwenye bodi mwaka wa 1909 na akawa rais mwaka [[1912]]. Kwa hivyo, mwaka huo huo aliwekwa mbele kama mgombeaji mkuu wa wanawake wa baraza la jiji na alichaguliwa kuwa diwani wa kwanza wa jiji la jiji. Alichaguliwa tena mwaka wa 1916 alipochaguliwa pia kuwa mwenyekiti wa sehemu ya mtaa ya LKPR. Kufuatia kifo cha mume wake katika 1918, alihamia Bromma katika Stockholm pamoja na watoto wake.<ref name=skbl/> Benner-Anderson pia alijitolea sana kwa harakati za amani. Alipokuwa akishiriki katika harakati za kiasi cha Utepe Mweupe, mwaka 1912 alianzisha sehemu iliyojitolea kwa kazi ya amani. Mnamo 1915, alikuwa mmoja wa wajumbe wa Uswidi kushiriki katika Kongamano la Amani ya Wanawake huko The Hague. Kwa sababu hiyo, akawa mwanachama wa bodi ya sehemu ya Uswidi ya Ligi ya Kimataifa ya Wanawake kwa Amani na Uhuru hadi [[1922]]. Alishiriki katika mkutano wa Frankfurt kuhusu mbinu za kisasa za vita mwaka wa [[1929]] na katika [[1935]] aliunga mkono Movement ya Uswidi ya Kwanza ya [[Septemba]] (Första September-Rörelsen).<ref name=skbl/> Nina Benner-Anderson alifariki tarehe [[26 Machi]] 1947 huko Västerås, mwenye umri wa miaka 81. Alizikwa katika mji wa Östra kyrkogården (Makaburi ya Mashariki).<ref name=skbl/> == Marejeo == {{Mbegu-mwanasiasa}} {{BD|1865|1947}} [[Jamii:Wanasiasa wa Uswisi]] [[Jamii:Wanaharakati wa Uswidi]] [[Jamii:Feminism and Folklore 2025 in Tanzania]] gs9kvpily4y8zucs1hwfpniu41awys8 0 206313 1607572 1573437 2026-10-13T23:05:05Z ~2026-52903-27 92851 /* Upapa */ https://www.nytimes.com/2026/10/13/world/europe/pope-leo-lung-surgery.html 1607572 wikitext text/x-wiki {{Redirect|Robert Francis Prevost|maana nyingine|papa}} {{Infobox person | name = Papa Leo XIV | picha = Papa Leon XIV-20251011-54852216541-20251112111339.jpg | maelezo = Papa Leo XIV mwaka 2025 | jina la kuzaliwa = Robert Francis Prevost | tarehe ya kuzaliwa = 14 Septemba 1955 </br>[[File:Flag of the United States.svg|25px]] [[Chicago]], [[Marekani]] | tarehe ya kufa = | mahali alipofia = | sababu ya kifo = | kazi yake = Papa wa Kanisa Katoliki | majina-mengine = Askofu wa Roma, Halifa wa Mtume Petro | organization = [[Kanisa Katoliki]], [[Vatikani]] | ndoa = Hakuna (alifuata useja wa kipadre) | watoto = Hakuna | wazazi = Louis Marius Prevost<br />Mildred Martinez | elimu = {{plainlist| * Chuo Kikuu cha Villanova * Umoja wa Kikatoliki wa Taasisi ya Teolojia * Chuo Kikuu cha Kipapa cha Mtakatifu Thomaso wa Aquinas }} | aliyemtangulia = [[Papa Fransisko]] | dini = [[Ukristo]] | dhehebu = [[Ukatoliki]] | saini = Signature of Pope Leo XIV.svg{{!}}class=skin-invert<!-- RELIABLE source: https://x.com/lacapital/status/1920587855778492826 --> | nembo = Coat of arms of Leone XIV.svg | ukubwa_nembo = 85px }} '''Papa Leo XIV''', [[Waaugustino|O.S.A.]] ([[jina la kuzaliwa]]: '''Robert Francis Prevost''', alizaliwa [[14 Septemba]] [[1955]]) ni [[kiongozi]] mkuu wa [[Kanisa Katoliki]] na [[Kiongozi|Mtawala]] wa Mji wa [[Vatikani]]. Alichaguliwa kuwa [[Papa]] [[tarehe]] [[8 Mei]] [[2025]] kufuatia [[Mauti|kifo]] cha [[Papa Fransisko]]. Ndiye Papa wa kwanza kutoka [[Marekani]] na [[Amerika ya Kaskazini]] kwa ujumla<ref>{{Rejea habari|title=First American Pope|last1=Christian|last2=Lauren|last3=Olivia|last4=Maureen|website=www.edition.cnn.com|publisher=CNN|url=https://edition.cnn.com/world/live-news/new-pope-conclave-day-two-05-08-25 |accessdate=2025-05-09|lang=en}}</ref>. Akiwa [[mtawa]] wa [[Waaugustino|Shirika la Mtakatifu Augustino]] (O.S.A.), aliwahi kuhudumu katika nyadhifa za juu ndani ya shirika hilo na ndani ya [[ofisi]] kuu za [[Kanisa]], zikiwemo Mkuu wa Idara ya Maaskofu na Rais wa Tume ya Kipapa kwa [[Amerika ya Kilatini]].<ref>{{Cite Web|title=Biography of Pope Leo XIV, born Robert Francis Prevost|website=www.vaticannews.va|url=https://www.vaticannews.va/en/pope/news/2025-05/biography-of-robert-francis-prevost-pope-leo-xiv.html |accessdate=2025-05-09|lang=en}}</ref> Kabla ya [[uchaguzi]] wake, alijulikana kama kiongozi mwenye [[busara]] na msimamo wa wastani, aliyesisitiza [[malezi]] ya [[Askofu|maaskofu]], [[nidhamu]] kadiri ya [[sheria za Kanisa]], na [[utume]] wa [[Mchungaji|kichungaji]]. Uchaguzi wake ulionekana kuendeleza mwelekeo wa [[mageuzi]] wa Papa Fransisko, hasa kuhusu uteuzi wa viongozi wa Kanisa duniani na kuwapa maeneo uhuru wa kichungaji. Mbali na [[Kiingereza]], anazungumza [[Kihispania]], [[Kiitalia]], [[Kifaransa]] na [[Kireno]], pamoja na kuweza kusoma [[Kilatini]] na [[Kijerumani]]. == Maisha == === Maisha ya awali na elimu === Robert Francis Prevost alizaliwa tarehe 14 Septemba 1955, katika Hospitali ya Mercy iliyoko mtaa wa Bronzeville, [[Chicago]], [[Illinois]], kwa Mildred Martínez, ambaye alikuwa [[Maktaba|mkutubi]], na Louis Marius Prevost, [[Askari|mwanajeshi]] mstaafu wa [[Jeshi la majini|Jeshi la Wanamaji]] la Marekani aliyeshiriki [[Vita Kuu ya Pili ya Dunia]] na msimamizi wa Wilaya ya Shule ya Brookwood 167 huko Glenwood, [[Illinois]]. [[Baba]] yake alikuwa na [[asili]] ya [[Italia]] na [[Ufaransa]]. [[Mama]] yake alikuwa na [[wazazi]] wa [[chotara|kichotara]] kutoka [[Louisiana]], Joseph Martínez kutoka [[Santo Domingo]], [[Jamhuri ya Dominika]]-[[Haiti]], na Louise Baquié kutoka [[New Orleans]], ambao walikuwa na asili ya [[Afrika]], Ufaransa, na [[Hispania]]. Martínez alikuwa na asili mchanganyiko ya Ki-afrika na Haiti, na Baquié alikuwa mchanganyiko wa Krioli mwenye asili ya Kiafrika. Prevost ana kaka wawili, Louis na John. Alilelewa huko Dolton, [[Illinois]], kitongoji kilichoko karibu na upande wa kusini wa jiji la Chicago, Prevost alikua katika [[parokia]] ya [[Mtakatifu]] [[Bikira Maria|Maria]] wa [[Maria kupalizwa mbinguni|Kupalizwa Mbinguni]] ambapo alisoma, akaimba kwenye [[kwaya]], na pia aliwahi kuwa [[Mministranti|mtumishi wa altare]]. Kaka yake Prevost, John, alieleza kuwa alitamani kuwa padri tangu akiwa mdogo. Alikamilisha [[elimu]] ya [[sekondari]] katika [[Seminari]] ya Upili ya [[Agostino wa Hippo|Mtakatifu Augustino]], seminari ya awali, iliyoko katika Jumba la Felt huko Holland, [[Michigan]], mwaka wa [[1973]], ambapo alipata Barua ya Pongezi kwa [[ubora]] wa kitaaluma, akiwa mara kwa mara kwenye orodha ya [[heshima]], na pia alihudumu kama [[mhariri]] mkuu wa [[kitabu]] cha mwaka, [[katibu]] wa Baraza la Wanafunzi, na mwanachama wa Jumuiya ya Kitaifa ya Heshima. Pia alishiriki kwenye [[hotuba]] na midahalo. Prevost alipata Shahada ya Sayansi katika [[Hisabati]] pamoja na diploma katika [[Falsafa]] kutoka [[Chuo Kikuu cha Villanova]] huko [[Philadelphia]], [[Pennsylvania]], kilichoanzishwa na watawa Waaugustino, mwaka [[1977]]. [[Mwaka]] wa kwanza wa Prevost kama mwana wa shirika la Mt. Agostino, kanda ya Mama wa Shauri Jema, ujulikanao kama mwaka wa [[unovisi]], ulifanyika katika [[Kanisa (jengo)|kanisa]] la [[Kukingiwa dhambi ya asili|Immaculate Conception]] huko [[St. Louis]], [[Missouri]], kuanzia tarehe 1 Septemba 1977. Aliweka [[nadhiri]] zake za kwanza mnamo Septemba [[1978]] na [[nadhiri za daima]] mnamo Agosti [[1981]]. Alipata Shahada ya [[Uzamili]] ya [[Teolojia|Divinity]] kutoka Catholic Theological Union huko Chicago ([[1982]]), na mnamo Juni 19 alifanywa na Askofu Mkuu Jean Jadot kuwa kasisi katika Kanisa la Mt. Monika huko Roma. == Kazi == === Upadre === Prevost alihudumu kama [[mwalimu]] wa [[fizikia]] na hisabati katika Shule ya Upili ya Mtakatifu [[Rita wa Cascia]] huko Chicago wakati akisoma katika Catholic Theological Union hadi kupata Shahada ya [[Uzamili]] katika Sheria za Kanisa ([[1984]]). Mnamo 1985 alitumwa katika [[misheni]] ya Waaugustino huko Peru alipohudumu kama Katibu mkuu wa jimbo la Chulucanas na [[paroko]] wa [[kanisa kuu]] la [[Familia takatifu|Familia Takatifu]] ya [[Nazareti]] huko Chulucanas hadi mwaka 1986. Mnamo 1987 alipata kwa maksi za juu (magna cum laude) Shahada ya [[Uzamivu]] katika Sheria za Kanisa kutoka Chuo Kikuu cha Kipapa "San Tommaso d'Aquino" huko Roma na [[tasnifu]] yenye kichwa: "Jukumu la priori wa kanda katika Shirika la Mtakatifu Augustino". Miaka 1987 - 1988 alikuwa mhamasishaji wa miito na mkurugenzi wa misheni ya kanda yake. Mnamo 1988 alikuwa tena Peru, ambapo alitumia miaka kumi akiongoza seminari ya Waaugustino huko Trujillo, akifundisha Sheria za Kanisa, Patrolojia na Maadili katika seminari ya [[dayosisi|jimbo]] "San Carlo na San Marcello". Katika kipindi hichohicho pia alikuwa mkuu wa masomo ya seminari ya jimbo, mkurugenzi wake kwa mwaka mmoja, jaji wa mahakama ya Kanisa ya mkoa, mwanachama wa baraza la washauri wa Jimbo Kuu la Trujillo, akitoa huduma za kichungaji katika maeneo ya pembezoni mwa [[jiji]] hilo kama mwanzilishi wa parokia ya Mama wa Kanisa, leo parokia ya Mt. Rita wa Cascia, kutoka 1988 hadi 1999 na msimamizi wa parokia ya Mama wa Mungu wa Montserrat kutoka mwaka 1992 hadi 1999. Pia alikuwa priori wa jamii kutoka 1988 hadi 1992. Mnamo [[1998]], Prevost alichaguliwa kuwa ''priori wa kanda'' wa Shirika la Mtakatifu Augustino kwa Jimbo la Mama Yetu wa Ushauri Mwema lililoko Chicago, na alianza rasmi kazi hiyo tarehe 8 Machi [[1999]]. Mnamo mwaka [[2000]], aliruhusu padri Mwaugustino James Ray, ambaye alisimamishwa kushiriki huduma ya hadharani tangu [[1991]] kwa tuhuma za kuaminika za [[unyanyasaji wa kijinsia]] dhidi ya [[Mtoto|watoto]], kuishi katika [[nyumba]] ya watawa ya St. John Stone huko Chicago chini ya uangalizi, baada ya makazi ya awali kukataliwa na bodi ya mapitio ya dayosisi kwa sababu ya ukaribu wake na shule ya parokia ya Mtakatifu Thomas Mtume. Ray alihamishwa mwaka [[2002]] kufuatia utekelezaji wa sheria kali zaidi zilizowekwa na maaskofu wa Marekani. Mnamo 14 Septemba 2001 alichaguliwa kuwa mkuu wa Shirika la Mt. Augustino duniani, jukumu ambalo alilichukua kwa miaka 12, hadi tarehe 4 Septemba 4. Katika jukumu hilo pia alikuwa msimamizi mkuu wa Taasisi ya Patrolojia Augustinianum ya Roma. Baadaye aliteuliwa kuwa mkurugenzi wa mafunzo katika nyumba ya watawa ya Mtakatifu Augustino huko Chicago, na pia mshauri wa kwanza na makamu wa mkuu wa kanda ya Mama wa Shauri Jema. Chuo Kikuu cha Villanova kilimtunuku Shahada ya Heshima ya Uzamivu wa Binadamu mwaka [[2014]]. === Askofu na Kardinali === Tarehe 3 Novemba 2014 Papa Fransisko alimteua kuwa msimamizi wa kitume wa jimbo la Chiclayo na Askofu wa jimbojina la Sufar. Tarehe 7 mwezi huohuo alichukua umiliki wa dayosisi hiyo mbele ya Balozi wa Papa nchini Peru, James Patrick Green, na chuo cha washauri. Alipokea daraja ya uaskofu tarehe 12 Desemba katika Kanisa Kuu la Santa Maria huko Chiclayo kutoka kwa Askofu Mkuu Green, akiwa na askofu mstaafu wa Chiclayo, Jesús Moliné Labarta, na askofu mkuu wa Ayacucho, Salvador Piñeiro García-Calderón, kama wawekaji wakfu wenza. Kama kauli mbiu yake ya kiaskofu alichagua maneno ya Kilatini yaliyotamkwa na Mtakatifu Augustino katika mahubiri ya Ufafanuzi wa Zaburi 127: In Illo Uno Unum ("Ndani Yake [Kristo, sisi] tu mmoja"). Mnamo Agosti 2015 alipata rasmi uraia wa Peru. Kuanzia Machi 2018 hadi Januari 2023 alikuwa makamu wa pili wa rais wa Baraza la Maaskofu la Peru. Ndani ya chombo hicho alikuwa pia rais wa tume ya utamaduni na elimu na mjumbe wa baraza la uchumi. Tarehe 15 Aprili 2020 Papa Fransisko pia alimteua kuwa msimamizi wa kitume wa jimbo la Callao, jukumu aliloshikilia hadi tarehe 26 Mei 2021. Huko Vatikani alikuwa mshiriki wa Idara ya Makasisi tangu 13 Julai 2019 na wa Idara ya Maaskofu tangu 20 Novemba 2021. Tarehe 30 Januari 2023, Papa Fransisko alimteua kuwa Mkuu wa Idara ya Maaskofu na Rais wa Tume ya Kipapa kwa Amerika ya Kilatini, wakati huohuo akimpa hadhi ya Askofu Mstaafu wa Chiclayo. Akaanza kushikilia nyadhifa zote mbili tarehe 12 Aprili 2023, akimrithi Kardinali Marc Ouellet, ambaye alijiuzulu baada ya kufikia kikomo cha umri. == Upapa == Prevost alichaguliwa kuwa [[Papa]] tarehe 8 Mei 2025 katika [[konklevu|mkutano wa uchaguzi wa Kipapa]] wa mwaka 2025, na hivyo kuwa Papa wa kwanza kutoka Marekani na Peru. Alizingatiwa kuwa mgombea wa kushangaza akilinganishwa na wagombea maarufu zaidi, na pia alikuwa mshirika wa Papa Fransisko na mtu ambaye angeweza kuwa chaguo la maridhiano. Wafuasi wake walidai kuwa alisimamia "''msimamo wa kati wenye heshima.''" Baada ya kukubali kuchaguliwa kwake, ambayo ilifanyika katika [[duru]] ya nne ya upigaji [[kura]], Prevost aliwakumbatia makardinali alipokuwa akitoka katika [[Kikanisa cha Sisto IV]]. [[Dominique Mamberti]], Kardinali shemasi mzee, alitangaza ''Habemus Papam'' kutoka kwenye [[roshani]] kuu ya [[Basilika la Mt. Petro]], akitangaza jina la Prevost na [[jina]] lake la Kipapa kuwa Leo wa Kumi na Nne (Leo XIV). Prevost alionekana akiwa amevaa [[Mavazi|vazi]] la Papa la jadi la [[stola]] nyekundu juu ya mozzetta, mavazi ambayo hayakuvaliwa na Papa Fransisko alipoteuliwa mwaka [[2013]]. Kisha alitoa hotuba yake ya kwanza kwa [[Kiitalia]] na [[Kihispania]], na kutoa [[baraka]] ''Urbi et Orbi'' kwa [[Kilatini]]. Vatikani ilimtambulisha kama Papa wa kwanza kutoka Shirika la Mtakatifu Augustino na Papa wa pili kutoka [[Amerika]] (baada ya Papa Fransisko). Prevost pia ni Papa wa kwanza kutoka Amerika ya Kaskazini, Papa wa kwanza aliyezaliwa Marekani, [[raia]] wa kwanza wa Peru na Marekani (kupitia uraia wa nchi mbili), Papa wa kwanza kutoka nchi inayozungumza [[Kiingereza]] tangu [[papa Adrian IV|Adrian IV]] katika [[karne ya 12]], Papa wa kwanza kuitwa Leo tangu [[Papa Leo XIII|Leo XIII]] ([[1878]]–[[1903]]), wa kwanza kuzaliwa baada ya [[Vita Kuu vya Pili vya Dunia|Vita Kuu ya Pili ya Dunia]], na Papa wa 267 kwa jumla. Vatican ilitangaza mnamo Oktoba 2026 kwamba Papa Leo XIV alikuwa akiugua saratani ya mapafu ya hatua za mwanzo kufuatia upasuaji wa kuondoa vinundu kutoka kwenye lobe ya chini. == Tazama pia == * [[Orodha ya mapapa]] == Marejeo == {{marejeo}} {{BD|1955}} [[Jamii:Mapapa]] [[Jamii:Waaugustino]] [[Jamii:Watu wa Marekani]] [[Jamii:watu wa Peru]] [[Jamii:watu kutoka Chicago]] [[Jamii:Mapapa wa Karne ya 21]] 0dv3t5pysgpzn3yo2zsyy3j4rb39ppg 1608064 1607572 2026-10-14T09:05:45Z Riccardo Riccioni 452 1608064 wikitext text/x-wiki {{Redirect|Robert Francis Prevost|maana nyingine|papa}} {{Infobox person | name = Papa Leo XIV | picha = Papa Leon XIV-20251011-54852216541-20251112111339.jpg | maelezo = Papa Leo XIV mwaka 2025 | jina la kuzaliwa = Robert Francis Prevost | tarehe ya kuzaliwa = 14 Septemba 1955 </br>[[File:Flag of the United States.svg|25px]] [[Chicago]], [[Marekani]] | tarehe ya kufa = | mahali alipofia = | sababu ya kifo = | kazi yake = Papa wa Kanisa Katoliki | majina-mengine = Askofu wa Roma, Halifa wa Mtume Petro | organization = [[Kanisa Katoliki]], [[Vatikani]] | ndoa = Hakuna (alifuata useja wa kipadre) | watoto = Hakuna | wazazi = Louis Marius Prevost<br />Mildred Martinez | elimu = {{plainlist| * Chuo Kikuu cha Villanova * Umoja wa Kikatoliki wa Taasisi ya Teolojia * Chuo Kikuu cha Kipapa cha Mtakatifu Thomaso wa Aquinas }} | aliyemtangulia = [[Papa Fransisko]] | dini = [[Ukristo]] | dhehebu = [[Ukatoliki]] | saini = Signature of Pope Leo XIV.svg{{!}}class=skin-invert<!-- RELIABLE source: https://x.com/lacapital/status/1920587855778492826 --> | nembo = Coat of arms of Leone XIV.svg | ukubwa_nembo = 85px }} '''Papa Leo XIV''', [[Waaugustino|O.S.A.]] ([[jina la kuzaliwa]]: '''Robert Francis Prevost''', alizaliwa [[14 Septemba]] [[1955]]) ni [[kiongozi]] mkuu wa [[Kanisa Katoliki]] na [[Kiongozi|Mtawala]] wa Mji wa [[Vatikani]]. Alichaguliwa kuwa [[Papa]] [[tarehe]] [[8 Mei]] [[2025]] kufuatia [[Mauti|kifo]] cha [[Papa Fransisko]]. Ndiye Papa wa kwanza kutoka [[Marekani]] na [[Amerika ya Kaskazini]] kwa ujumla<ref>{{Rejea habari|title=First American Pope|last1=Christian|last2=Lauren|last3=Olivia|last4=Maureen|website=www.edition.cnn.com|publisher=CNN|url=https://edition.cnn.com/world/live-news/new-pope-conclave-day-two-05-08-25 |accessdate=2025-05-09|lang=en}}</ref>. Akiwa [[mtawa]] wa [[Waaugustino|Shirika la Mtakatifu Augustino]] (O.S.A.), aliwahi kuhudumu katika nyadhifa za juu ndani ya shirika hilo na ndani ya [[ofisi]] kuu za [[Kanisa]], zikiwemo Mkuu wa Idara ya Maaskofu na Rais wa Tume ya Kipapa kwa [[Amerika ya Kilatini]].<ref>{{Cite Web|title=Biography of Pope Leo XIV, born Robert Francis Prevost|website=www.vaticannews.va|url=https://www.vaticannews.va/en/pope/news/2025-05/biography-of-robert-francis-prevost-pope-leo-xiv.html |accessdate=2025-05-09|lang=en}}</ref> Kabla ya [[uchaguzi]] wake, alijulikana kama kiongozi mwenye [[busara]] na msimamo wa wastani, aliyesisitiza [[malezi]] ya [[Askofu|maaskofu]], [[nidhamu]] kadiri ya [[sheria za Kanisa]], na [[utume]] wa [[Mchungaji|kichungaji]]. Uchaguzi wake ulionekana kuendeleza mwelekeo wa [[mageuzi]] wa Papa Fransisko, hasa kuhusu uteuzi wa viongozi wa Kanisa duniani na kuwapa maeneo uhuru wa kichungaji. Mbali na [[Kiingereza]], anazungumza [[Kihispania]], [[Kiitalia]], [[Kifaransa]] na [[Kireno]], pamoja na kuweza kusoma [[Kilatini]] na [[Kijerumani]]. == Maisha == === Maisha ya awali na elimu === Robert Francis Prevost alizaliwa tarehe 14 Septemba 1955, katika Hospitali ya Mercy iliyoko mtaa wa Bronzeville, [[Chicago]], [[Illinois]], kwa Mildred Martínez, ambaye alikuwa [[Maktaba|mkutubi]], na Louis Marius Prevost, [[Askari|mwanajeshi]] mstaafu wa [[Jeshi la majini|Jeshi la Wanamaji]] la Marekani aliyeshiriki [[Vita Kuu ya Pili ya Dunia]] na msimamizi wa Wilaya ya Shule ya Brookwood 167 huko Glenwood, [[Illinois]]. [[Baba]] yake alikuwa na [[asili]] ya [[Italia]] na [[Ufaransa]]. [[Mama]] yake alikuwa na [[wazazi]] wa [[chotara|kichotara]] kutoka [[Louisiana]], Joseph Martínez kutoka [[Santo Domingo]], [[Jamhuri ya Dominika]]-[[Haiti]], na Louise Baquié kutoka [[New Orleans]], ambao walikuwa na asili ya [[Afrika]], Ufaransa, na [[Hispania]]. Martínez alikuwa na asili mchanganyiko ya Ki-afrika na Haiti, na Baquié alikuwa mchanganyiko wa Krioli mwenye asili ya Kiafrika. Prevost ana kaka wawili, Louis na John. Alilelewa huko Dolton, [[Illinois]], kitongoji kilichoko karibu na upande wa kusini wa jiji la Chicago, Prevost alikua katika [[parokia]] ya [[Mtakatifu]] [[Bikira Maria|Maria]] wa [[Maria kupalizwa mbinguni|Kupalizwa Mbinguni]] ambapo alisoma, akaimba kwenye [[kwaya]], na pia aliwahi kuwa [[Mministranti|mtumishi wa altare]]. Kaka yake Prevost, John, alieleza kuwa alitamani kuwa padri tangu akiwa mdogo. Alikamilisha [[elimu]] ya [[sekondari]] katika [[Seminari]] ya Upili ya [[Agostino wa Hippo|Mtakatifu Augustino]], seminari ya awali, iliyoko katika Jumba la Felt huko Holland, [[Michigan]], mwaka wa [[1973]], ambapo alipata Barua ya Pongezi kwa [[ubora]] wa kitaaluma, akiwa mara kwa mara kwenye orodha ya [[heshima]], na pia alihudumu kama [[mhariri]] mkuu wa [[kitabu]] cha mwaka, [[katibu]] wa Baraza la Wanafunzi, na mwanachama wa Jumuiya ya Kitaifa ya Heshima. Pia alishiriki kwenye [[hotuba]] na midahalo. Prevost alipata Shahada ya Sayansi katika [[Hisabati]] pamoja na diploma katika [[Falsafa]] kutoka [[Chuo Kikuu cha Villanova]] huko [[Philadelphia]], [[Pennsylvania]], kilichoanzishwa na watawa Waaugustino, mwaka [[1977]]. [[Mwaka]] wa kwanza wa Prevost kama mwana wa shirika la Mt. Agostino, kanda ya Mama wa Shauri Jema, ujulikanao kama mwaka wa [[unovisi]], ulifanyika katika [[Kanisa (jengo)|kanisa]] la [[Kukingiwa dhambi ya asili|Immaculate Conception]] huko [[St. Louis]], [[Missouri]], kuanzia tarehe 1 Septemba 1977. Aliweka [[nadhiri]] zake za kwanza mnamo Septemba [[1978]] na [[nadhiri za daima]] mnamo Agosti [[1981]]. Alipata Shahada ya [[Uzamili]] ya [[Teolojia|Divinity]] kutoka Catholic Theological Union huko Chicago ([[1982]]), na mnamo Juni 19 alifanywa na Askofu Mkuu Jean Jadot kuwa kasisi katika Kanisa la Mt. Monika huko Roma. == Kazi == === Upadre === Prevost alihudumu kama [[mwalimu]] wa [[fizikia]] na hisabati katika Shule ya Upili ya Mtakatifu [[Rita wa Cascia]] huko Chicago wakati akisoma katika Catholic Theological Union hadi kupata Shahada ya [[Uzamili]] katika Sheria za Kanisa ([[1984]]). Mnamo 1985 alitumwa katika [[misheni]] ya Waaugustino huko Peru alipohudumu kama Katibu mkuu wa jimbo la Chulucanas na [[paroko]] wa [[kanisa kuu]] la [[Familia takatifu|Familia Takatifu]] ya [[Nazareti]] huko Chulucanas hadi mwaka 1986. Mnamo 1987 alipata kwa maksi za juu (magna cum laude) Shahada ya [[Uzamivu]] katika Sheria za Kanisa kutoka Chuo Kikuu cha Kipapa "San Tommaso d'Aquino" huko Roma na [[tasnifu]] yenye kichwa: "Jukumu la priori wa kanda katika Shirika la Mtakatifu Augustino". Miaka 1987 - 1988 alikuwa mhamasishaji wa miito na mkurugenzi wa misheni ya kanda yake. Mnamo 1988 alikuwa tena Peru, ambapo alitumia miaka kumi akiongoza seminari ya Waaugustino huko Trujillo, akifundisha Sheria za Kanisa, Patrolojia na Maadili katika seminari ya [[dayosisi|jimbo]] "San Carlo na San Marcello". Katika kipindi hichohicho pia alikuwa mkuu wa masomo ya seminari ya jimbo, mkurugenzi wake kwa mwaka mmoja, jaji wa mahakama ya Kanisa ya mkoa, mwanachama wa baraza la washauri wa Jimbo Kuu la Trujillo, akitoa huduma za kichungaji katika maeneo ya pembezoni mwa [[jiji]] hilo kama mwanzilishi wa parokia ya Mama wa Kanisa, leo parokia ya Mt. Rita wa Cascia, kutoka 1988 hadi 1999 na msimamizi wa parokia ya Mama wa Mungu wa Montserrat kutoka mwaka 1992 hadi 1999. Pia alikuwa priori wa jamii kutoka 1988 hadi 1992. Mnamo [[1998]], Prevost alichaguliwa kuwa ''priori wa kanda'' wa Shirika la Mtakatifu Augustino kwa Jimbo la Mama Yetu wa Ushauri Mwema lililoko Chicago, na alianza rasmi kazi hiyo tarehe 8 Machi [[1999]]. Mnamo mwaka [[2000]], aliruhusu padri Mwaugustino James Ray, ambaye alisimamishwa kushiriki huduma ya hadharani tangu [[1991]] kwa tuhuma za kuaminika za [[unyanyasaji wa kijinsia]] dhidi ya [[Mtoto|watoto]], kuishi katika [[nyumba]] ya watawa ya St. John Stone huko Chicago chini ya uangalizi, baada ya makazi ya awali kukataliwa na bodi ya mapitio ya dayosisi kwa sababu ya ukaribu wake na shule ya parokia ya Mtakatifu Thomas Mtume. Ray alihamishwa mwaka [[2002]] kufuatia utekelezaji wa sheria kali zaidi zilizowekwa na maaskofu wa Marekani. Mnamo 14 Septemba 2001 alichaguliwa kuwa mkuu wa Shirika la Mt. Augustino duniani, jukumu ambalo alilichukua kwa miaka 12, hadi tarehe 4 Septemba 4. Katika jukumu hilo pia alikuwa msimamizi mkuu wa Taasisi ya Patrolojia Augustinianum ya Roma. Baadaye aliteuliwa kuwa mkurugenzi wa mafunzo katika nyumba ya watawa ya Mtakatifu Augustino huko Chicago, na pia mshauri wa kwanza na makamu wa mkuu wa kanda ya Mama wa Shauri Jema. Chuo Kikuu cha Villanova kilimtunuku Shahada ya Heshima ya Uzamivu wa Binadamu mwaka [[2014]]. === Askofu na Kardinali === Tarehe 3 Novemba 2014 Papa Fransisko alimteua kuwa msimamizi wa kitume wa jimbo la Chiclayo na Askofu wa jimbojina la Sufar. Tarehe 7 mwezi huohuo alichukua umiliki wa dayosisi hiyo mbele ya Balozi wa Papa nchini Peru, James Patrick Green, na chuo cha washauri. Alipokea daraja ya uaskofu tarehe 12 Desemba katika Kanisa Kuu la Santa Maria huko Chiclayo kutoka kwa Askofu Mkuu Green, akiwa na askofu mstaafu wa Chiclayo, Jesús Moliné Labarta, na askofu mkuu wa Ayacucho, Salvador Piñeiro García-Calderón, kama wawekaji wakfu wenza. Kama kauli mbiu yake ya kiaskofu alichagua maneno ya Kilatini yaliyotamkwa na Mtakatifu Augustino katika mahubiri ya Ufafanuzi wa Zaburi 127: In Illo Uno Unum ("Ndani Yake [Kristo, sisi] tu mmoja"). Mnamo Agosti 2015 alipata rasmi uraia wa Peru. Kuanzia Machi 2018 hadi Januari 2023 alikuwa makamu wa pili wa rais wa Baraza la Maaskofu la Peru. Ndani ya chombo hicho alikuwa pia rais wa tume ya utamaduni na elimu na mjumbe wa baraza la uchumi. Tarehe 15 Aprili 2020 Papa Fransisko pia alimteua kuwa msimamizi wa kitume wa jimbo la Callao, jukumu aliloshikilia hadi tarehe 26 Mei 2021. Huko Vatikani alikuwa mshiriki wa Idara ya Makasisi tangu 13 Julai 2019 na wa Idara ya Maaskofu tangu 20 Novemba 2021. Tarehe 30 Januari 2023, Papa Fransisko alimteua kuwa Mkuu wa Idara ya Maaskofu na Rais wa Tume ya Kipapa kwa Amerika ya Kilatini, wakati huohuo akimpa hadhi ya Askofu Mstaafu wa Chiclayo. Akaanza kushikilia nyadhifa zote mbili tarehe 12 Aprili 2023, akimrithi Kardinali Marc Ouellet, ambaye alijiuzulu baada ya kufikia kikomo cha umri. == Upapa == Prevost alichaguliwa kuwa [[Papa]] tarehe 8 Mei 2025 katika [[konklevu|mkutano wa uchaguzi wa Kipapa]] wa mwaka 2025, na hivyo kuwa Papa wa kwanza kutoka Marekani na Peru. Alizingatiwa kuwa mgombea wa kushangaza akilinganishwa na wagombea maarufu zaidi, na pia alikuwa mshirika wa Papa Fransisko na mtu ambaye angeweza kuwa chaguo la maridhiano. Wafuasi wake walidai kuwa alisimamia "''msimamo wa kati wenye heshima.''" Baada ya kukubali kuchaguliwa kwake, ambayo ilifanyika katika [[duru]] ya nne ya upigaji [[kura]], Prevost aliwakumbatia makardinali alipokuwa akitoka katika [[Kikanisa cha Sisto IV]]. [[Dominique Mamberti]], Kardinali shemasi mzee, alitangaza ''Habemus Papam'' kutoka kwenye [[roshani]] kuu ya [[Basilika la Mt. Petro]], akitangaza jina la Prevost na [[jina]] lake la Kipapa kuwa Leo wa Kumi na Nne (Leo XIV). Prevost alionekana akiwa amevaa [[Mavazi|vazi]] la Papa la jadi la [[stola]] nyekundu juu ya mozzetta, mavazi ambayo hayakuvaliwa na Papa Fransisko alipoteuliwa mwaka [[2013]]. Kisha alitoa hotuba yake ya kwanza kwa [[Kiitalia]] na [[Kihispania]], na kutoa [[baraka]] ''Urbi et Orbi'' kwa [[Kilatini]]. Vatikani ilimtambulisha kama Papa wa kwanza kutoka Shirika la Mtakatifu Augustino na Papa wa pili kutoka [[Amerika]] (baada ya Papa Fransisko). Prevost pia ni Papa wa kwanza kutoka Amerika ya Kaskazini, Papa wa kwanza aliyezaliwa Marekani, [[raia]] wa kwanza wa Peru na Marekani (kupitia uraia wa nchi mbili), Papa wa kwanza kutoka nchi inayozungumza [[Kiingereza]] tangu [[papa Adrian IV|Adrian IV]] katika [[karne ya 12]], Papa wa kwanza kuitwa Leo tangu [[Papa Leo XIII|Leo XIII]] ([[1878]]–[[1903]]), wa kwanza kuzaliwa baada ya [[Vita Kuu vya Pili vya Dunia|Vita Kuu ya Pili ya Dunia]], na Papa wa 267 kwa jumla. Ofisi za Vatikani zilitangaza mnamo Oktoba 2026 kwamba Papa Leo XIV alikuwa akiugua [[saratani]] ya [[mapafu]] ya hatua za mwanzo kufuatia [[upasuaji]] wa kuondoa vinundu kutoka kwenye lobe ya chini. == Tazama pia == * [[Orodha ya mapapa]] == Marejeo == {{marejeo}} {{BD|1955|}} [[Jamii:Mapapa]] [[Jamii:Waaugustino]] [[Jamii:Watu wa Marekani]] [[Jamii:watu wa Peru]] [[Jamii:watu kutoka Chicago]] [[Jamii:Mapapa wa Karne ya 21]] dvoh3xc3ljomrhyzih98b8ikwqbchae 0 206436 1607980 1600440 2026-10-14T03:40:37Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607980 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |jina = Yusuph Kileo |majina mengine = |picha= Mr Yusuph Kileo.jpg|thumb|Yusuph Kileo akitoa Mwanga wa Uelewa wa Cyber Threat Intelligence (Ujuzi wa Tishio la Mtandao), katika Mkutano wa Nne wa Cyber Security Forum [[2025]] nchini [[Tanzania]].]] |caption = Yusuph Kileo akitoa Mwanga wa Uelewa wa Cyber Threat Intelligence (Ujuzi wa Tishio la Mtandao), katika Mkutano wa Nne wa Cyber Security Forum [[2025]] nchini [[Tanzania]].]] |mahali pa kuzaliwa = Washington, D.C. <small>[[Marekani]]</small> |tarehe ya kuzaliwa = 7 Septemba 1989 |utaifa = [[Tanzania|Mtanzania]] |kazi yake = Mtaalamu wa Usalama wa Mtandao na Uchunguzi wa Kidijitali (Cyber Security and Forensics) |miaka ya kazi = 2009-hadi sasa |mwenza = | mhitimu = [[Dar es Salaam Institute of Technology]]<br>Chuo Kikuu cha Staffordshire<br>Chuo Kikuu cha Mashariki ya Mediterania (Eastern Mediterranean University - EMU) | wavuti = http://ykileo.blogspot.com/ }} '''Yusuph Kileo''' (amezaliwa Septemba 7, 1989) ni mtaalamu wa [[Usalama wa mtandao]] na Uchunguzi wa makosa ya kidijiti (Digital Forensics). Kileo amekua katika tasnia ya usalama mtandao kwa muda mrefu na kua chachu ya kuimarisha sekata hii ya usalama mtandao katika maeneo mengi. Huongoza na kuratibu mijadala mbalimbali kuhusu elimu ya usalama, hatari na uhalifu wa mitandaoni, pamoja na kutoa maoni kwenye vyombo vya habari, runinga, redio, magazeti na katika mitandao ya kijamii<ref>{{Rejea tovuti|title=Vijana, Wanafunzi na Hatari ya Kufanyiwa Uhalifu Mtandaoni|url=https://blog.maelezo.go.tz/post/vijana-wanafunzi-na-hatari-ya-kufanyiwa-uhalifu-mtandaoni|work=blog.maelezo.go.tz|accessdate=2025-05-14|language=sw}}</ref>. Juhudi zake zinaenea katika uhamasishaji wa usalama kwa watumiaji mitandao hususan katika kampeni ya Ulinzi wa Mtoto Mtandaoni ya nchini [[Tanzania]] aliyoiasisi na kuzindua rasmi mwaka [[2024]]<ref>{{Rejea tovuti|title=Mikakati kudhibiti athari za mitandao kwa watoto yaja – HabariLeo|url=https://habarileo.co.tz/mikakati-kudhibiti-athari-za-mitandao-kwa-watoto-yaja/|date=2023-05-01|accessdate=2025-05-14|language=en-US}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=MoCDGWSG {{!}} RAS MOROGORO AHIMIZA USHIRIKIANO KWA WATENDAJI WA SERIKALI KATIKA USALAMA WA MTOTO MTANDAONI.|url=https://www.jamii.go.tz/news/ras-morogoro-ahimiza-ushirikiano-kwa-watendaji-wa-serikali-katika-usalama-wa-mtoto-mtandaoni-2|work=www.jamii.go.tz|accessdate=2025-05-14}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Guardians at the digital gate: Safeguarding children in the age of mobile technology {{!}} The Guardian|url=https://www.ippmedia.com/the-guardian/features/read/guardians-at-the-digital-gate-safeguarding-children-in-the-age-of-mobile-technology-2025-03-17-152949|work=www.ippmedia.com|accessdate=2025-05-14}}</ref>. == Elimu == Alisoma [[chuo]] cha [[teknolojia]] cha [[Dar es Salaam Institute of Technology]] (DIT) na baadaye alijiunga katika Idara ya Uhandisi akibobea katika ufundi wa kompyuta. Mnamo mwaka 2009 mpaka 2012 alisoma Sayansi ya Kompyuta katika Chuo Kikuu cha Staffordshire, [[Uingereza]], ambako alipata Shahada ya Sayansi katika Usalama wa Kompyuta, huku mradi wake wa mwisho ulikua umebebwa na kichwa cha habari "''Mfumo Mahiri wa Udhibiti wa Ufikiaji (Intelligent Access Control System).”''<ref>{{Rejea tovuti|title=Yusuph Kileo's Speaker Profile|url=https://sessionize.com/yusuph-kileo/|work=sessionize.com|accessdate=2025-05-13|language=en}}</ref> Mwaka 2015 alipata Shahada ya Umahiri katika Teknolojia ya Habari kutoka Chuo kikuu cha Eastern Mediterranean, akiwa amejikita katika Usimamizi wa Miradi na Hatari katika Teknolojia ya Habari. == Kazi == Yusuph alikuza ujuzi wake wa [[Teknolojia ya habari|Teknolojia ya Habari]] alipofanya kazi na Brand East Africa mwaka 2006. Kisha, mnamoi mwaka [[2008]] alijiunga na Kampuni ya Simu ya Tanzania ([[TTCL]]), ambapo alianza kupendezwa na nyanja ya usalama wa mtandao. Mwaka wa [[2010]], alijiunga na idara ya IT ya Deloitte. Mwaka wa [[2012]], alishiriki kama mtaalamu wa Usalama wa Mtandao na Uchunguzi wa Kimtandao kwa Idara ya Uchunguzi wa Makosa ya Jinai ya Polisi, chini ya Ofisi ya Uchunguzi wa Kisasa (Forensics Bureau). Huko, alifanya mafunzo na kutoa maelezo kuhusu changamoto za usalama wa mtandao nchini [[Tanzania]]. Kama mwanasayansi wa Teknolojia ya Habari, anazingatia utatuzi wa matatizo, usanikishaji, uchunguzi, na ufumbuzi wa kiufundi<ref>{{Rejea tovuti|title=Africa's critical infrastructure vulnerable to attack|url=https://www.itweb.co.za/article/africas-critical-infrastructure-vulnerable-to-attack/5rW1xLv5eXNvRk6m|work=ITWeb|date=2015-05-14|accessdate=2025-05-14|language=en|author=Staff Writer}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Yusuph Kileo News {{!}} ITWeb Africa|url=https://itweb.africa/terms/nWJadMb8VmjvbjO1|work=itweb.africa|accessdate=2025-05-14}}</ref>. Pia, amefanya kazi kama mtangazaji wa redio (Uhuru FM) na mkufunzi katika mashirika ya BTG US na [[Tanzania]] kwa ujumla. == Tuzo == Yusuph Kileo amepokea tuzo na kutambuliwa kwa mchango wake katika nyanja ya Usalama wa mtandao, Uchunguzi wa Kimtandao, na Utawala wa Mtandao (Internet Governance). Hapa kuna baadhi ya tuzo alizotunukiwa: #''Tuzo ya U-EDGE (Outstanding Achievement Award)'' Alitunukiwa kwa Uongozi na Utaalamu katika masuala ya teknolojia na usalama wa mtandao. Hii aliipata baada ya alipomaliza masomo yake ya Shahada ya Kwanza katika Usalama wa Kompyuta kwenye Chuo Kikuu cha Staffordshire''',''' Uingereza. #''Tuzo za Utambuzi kutoka Serikali ya Tanzania'' Alitunukiwa tuzo hii na Serikali ya Tanzania baada ya mchango wake katika Idara ya Uchunguzi wa makosa ya Jinai akiwa kama mtaalamu wa Uchunguzi wa uhalifu wa mitandaoni (Cybercrime). Alitoa mafunzo na mbinu za kisasa za kukabiliana na uhalifu wa kidijitali nchini Tanzania. # ''Utambuzi katika ICANN na AfICTA''<ref>{{Rejea tovuti|title=Finance Committee|url=https://www.icannbc.org/finance|work=www.icannbc.org|accessdate=2025-05-14}}</ref> Alitunukiwa tuzo hii akiwa kama Mwanabodi wa AfICTA na Mwakilishi wa ICANN, amepewa heshima kwa kushiriki katika mijadala ya kimataifa kuhusu usalama wa mtandao na utawala wa internet. Ambapo alitoa mchango katika DNS Abuse Working Group na kamati za kifedha za ICANN<ref>{{Rejea tovuti|title=Yusuph Kileo|url=https://aficta.africa/steering-commitee/361-yusuph-kileo|work=AfICTA|date=2016-10-20|accessdate=2025-05-13|language=en-gb|author=AfICTA|archive-date=2025-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20250513082254/https://aficta.africa/steering-commitee/361-yusuph-kileo|url-status=dead}}</ref><ref>https://www.bizconst.org/assets/docs/newsletters/2022_ICANN73-BC-NEWSLETTER.pdf</ref>. # ''Tuzo za Mafunzo na Ushiriki wa Jamii'' Alitunukiwa tuzo hii kwa kutoa mafunzo kwa wanafunzi, maafisa wa serikali, na wataalamu wa Teknolojia ya Habari katika mikutano ya kitaifa na kimataifa <ref>{{Citation|title=Yusuph Kileo akwaa tuzo ya TEHAMA|url=https://www.bbc.com/swahili/habari-38151201|work=BBC News Swahili|language=sw|access-date=2025-05-13}}</ref>. == Marejeo == {{marejeo}} {{mbegu-Mtanzania}} [[Jamii:wanaume wa Tanzania]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Waliozaliwa 1989]] cy9uexgxuw1c9oxmgcc9dty7dq8djdu 0 207329 1607610 1469420 2026-10-14T02:40:29Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607610 wikitext text/x-wiki '''Naomie Kabakaba Nsiala''' (alizaliwa 4 Februari 1998) ni mchezaji wa kimataifa wa kandanda wa kike kutoka [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] ambaye anacheza kama [[Beki|mlinzi]] wa Al- Ahli FC. Naomie Kabakaba anachezea FCF Bafana Bafana na OCL Cité katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo <ref>{{Rejea tovuti|language=en-US|title=Léopards senior dame: Les 23 sélectionnées pour affronter le Cameroun|url=https://rdcafrikfoot.com/2019/10/01/leopards-senior-dame-les-23-selectionnees-pour-affronter-le-cameroun/|date=2019-10-01|accessdate=2023-03-09|archive-date=2024-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241127042933/https://rdcafrikfoot.com/2019/10/01/leopards-senior-dame-les-23-selectionnees-pour-affronter-le-cameroun/|url-status=dead}}</ref> . Mnamo {{Date|4|février|2023}}, alihamia timu ya Ligi Kuu ya Wanawake ya Uturuki ya Galatasaray. <ref>{{Rejea tovuti|title=Kabakaba Nsiala Galatasaray Petrol Ofisi’nde!|url=https://www.galatasaray.org/haber/futbol/kadin-futbol/kabakaba-nsiala-galatasaray-petrol-ofisi-nde/52708|work=www.galatasaray.org|publisher=Galatasaray Official Website|accessdate=4 February 2023}}</ref> Kabakaba anachezea DR Congo katika ngazi ya juu katika Mashindano ya Kufuzu kwa Olimpiki ya Wanawake ya CAF 2020 (raundi ya tatu) <ref>{{Rejea tovuti|language=fr|title=JO 2020 – Qualifications AFRIQUE : le NIGERIA out, le GHANA aussi|url=https://www.footofeminin.fr/JO-2020-Qualifications-AFRIQUE-le-NIGERIA-out-le-GHANA-aussi_a16224.html|work=FootOFéminin.fr|accessdate=11 May 2021}}</ref> ''Alama na matokeo yanaorodhesha mabao ya DR Congo kwanza'' {| class="wikitable" !Hapana. ! Tarehe ! Mahali ! Mpinzani ! Alama ! Matokeo ! Mashindano ! Kumb. |- | style="text-align:center;" | 1 | rowspan="2" | Februari 24, 2020 | rowspan="2" | Uwanja wa Ebibeyin, Ebibeyin, Guinea ya Ikweta | rowspan="2" | Chad | style="text-align:center;" | '''3-0''' | rowspan="2" style="text-align:center;" | 4–2 | rowspan="2" | Kombe la Wanawake la UNNIFAC 2020 | rowspan="2" | |- style="text-align:center;" | 2 | '''4-0''' |} ==Tanbihi== {{marejeo}} {{mbegu-cheza-mpira}} {{BD|1998|}} [[Jamii:wachezaji wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] l6ken6zpjs46qwplriduh6sj92gw5um 4 208508 1607487 1607215 2026-10-13T13:53:36Z Gayle-Bot 78697 #2.0 CAQI Bot updated with page views column 1607487 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-10-13) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 64 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 71 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-10-13)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 463 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 700 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2869 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 108 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 638 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 454 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.10 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 400 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 173 |- | [[Ethiopia]] | 7.76 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 327 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 204 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 395 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 383 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 177 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 202 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 190 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 123 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 98 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 205 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 6.52 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 333 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 163 |- | [[Uingereza]] | 6.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 368 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 146 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Norwei]] | 5.77 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 144 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 210 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 122 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 657 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 103 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 278 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 163 |- | [[Cabo Verde]] | 4.89 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 129 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 253 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 253 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 293 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 105 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 150 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 256 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Kamerun]] | 4.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Uturuki]] | 4.42 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 319 |- | [[Vatikani]] | 4.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 144 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 72 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 102 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 102 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 173 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 166 |- | [[Uhindi]] | 4.07 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 346 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 204 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 111 |- | [[Madagaska]] | 3.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 235 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 145 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Vietnam]] | 3.81 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 145 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 246 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Vanuatu]] | 3.72 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Nepal]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 111 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 159 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 156 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 111 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 7 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 196 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 114 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 110 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 119 |- | [[Komori]] | 3.21 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 467 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 119 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 144 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 136 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 149 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 169 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Bhutan]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 125 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 215 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Nchi iliyoendelea]] | 2.27 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 155 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 128 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Jiko la ardhini]] | 1.80 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 7 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 11 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 18 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 17 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 19 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 8 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 174 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 35091 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 7559 || ↑ +18.1% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 201.7 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 43.4 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Kenya]] || 700 || ↑ +32.6% |- | 2 || [[Komori]] || 467 || ↑ +302.6% |- | 3 || [[Afrika Kusini]] || 400 || ↑ +22.7% |- | 4 || [[Burundi]] || 383 || ↑ +1.9% |- | 5 || [[Uturuki]] || 319 || ↓ -0.3% |- | 6 || [[Madagaska]] || 235 || ↑ +173.3% |- | 7 || [[Malawi]] || 204 || ↑ +54.5% |- | 8 || [[Nigeria]] || 202 || ↑ +16.1% |- | 9 || [[Australia]] || 190 || ↑ +31.0% |- | 10 || [[Hispania]] || 173 || ↑ +20.1% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 485 || 39.1% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 362 || 29.2% |- | 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 158 || 12.7% |- | 4 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 94 || 7.6% |- | 5 || [[User:Iepsep43|Iepsep43]] || 12 || 1.0% |- | 6 || [[User:Pristome|Pristome]] || 10 || 0.8% |- | 7 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 9 || 0.7% |- | 8 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 9 || [[User:Àncilu|Àncilu]] || 7 || 0.6% |- | 10 || [[User:CSGinger14|CSGinger14]] || 6 || 0.5% |- |} 3wlu0jcyqly5lelae7ih0dw9iwvwb9x 1607489 1607487 2026-10-13T13:57:24Z Gayle-Bot 78697 Sasisha Takwimu za mradi 1607489 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-10-13) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 64 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 71 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-10-13)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 463 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 700 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2869 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 108 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 638 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 454 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.10 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 400 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 173 |- | [[Ethiopia]] | 7.76 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 327 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 204 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 395 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 383 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 177 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 202 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 190 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 123 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 98 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 205 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 6.52 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 333 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 163 |- | [[Uingereza]] | 6.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 368 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 146 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Norwei]] | 5.77 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 144 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 210 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 122 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 657 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 103 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 278 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 163 |- | [[Cabo Verde]] | 4.89 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 129 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 253 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 253 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 293 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 105 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 150 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 256 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Kamerun]] | 4.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Uturuki]] | 4.42 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 319 |- | [[Vatikani]] | 4.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 144 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 72 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 102 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 102 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 173 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 166 |- | [[Uhindi]] | 4.07 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 346 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 204 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 111 |- | [[Madagaska]] | 3.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 235 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 145 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Vietnam]] | 3.81 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 145 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 246 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Vanuatu]] | 3.72 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Nepal]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 111 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 159 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 156 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 111 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 7 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 196 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 114 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 110 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 119 |- | [[Komori]] | 3.21 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 467 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 119 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 144 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 136 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 149 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 169 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Bhutan]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 125 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 215 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Nchi iliyoendelea]] | 2.27 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 155 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 128 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Jiko la ardhini]] | 1.80 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 7 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 11 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 18 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 17 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 19 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 8 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 174 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 35092 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 23886 || ↑ +17.5% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 201.7 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 137.3 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2869 || ↓ -15.6% |- | 2 || [[Kenya]] || 700 || ↑ +32.6% |- | 3 || [[Korea Kusini]] || 657 || ↑ +318.5% |- | 4 || [[Marekani]] || 638 || ↓ -4.1% |- | 5 || [[Komori]] || 467 || ↑ +302.6% |- | 6 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 463 || ↑ +14.0% |- | 7 || [[Afrika Kusini]] || 400 || ↑ +22.7% |- | 8 || [[Urusi]] || 395 || ↑ +39.1% |- | 9 || [[Burundi]] || 383 || ↑ +1.9% |- | 10 || [[Uingereza]] || 368 || ↑ +15.0% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 485 || 39.0% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 362 || 29.1% |- | 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 159 || 12.8% |- | 4 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 94 || 7.6% |- | 5 || [[User:Iepsep43|Iepsep43]] || 12 || 1.0% |- | 6 || [[User:Pristome|Pristome]] || 10 || 0.8% |- | 7 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 9 || 0.7% |- | 8 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 9 || [[User:Àncilu|Àncilu]] || 7 || 0.6% |- | 10 || [[User:CSGinger14|CSGinger14]] || 6 || 0.5% |- |} equi9qgjgkou0bq2r30b4mbyo2gvy58 1607570 1607489 2026-10-13T22:29:14Z Gayle-Bot 78697 #2.0 CAQI Bot updated with page views column 1607570 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-10-13) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 64 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 71 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-10-13)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 463 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 728 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2952 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 108 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 619 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 454 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.10 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 400 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 185 |- | [[Ethiopia]] | 7.76 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 337 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 204 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 395 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 395 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 177 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 208 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 190 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 123 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 205 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 6.52 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 323 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 163 |- | [[Uingereza]] | 6.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 378 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 146 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Norwei]] | 5.77 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 153 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 210 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 123 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 657 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 278 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 163 |- | [[Cabo Verde]] | 4.89 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 129 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 253 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 240 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 293 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 105 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 152 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 256 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Kamerun]] | 4.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Uturuki]] | 4.42 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 324 |- | [[Vatikani]] | 4.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 72 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 102 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 102 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 173 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 166 |- | [[Uhindi]] | 4.07 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 363 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 204 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Madagaska]] | 3.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 239 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 145 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Vietnam]] | 3.81 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 145 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 246 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Vanuatu]] | 3.72 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 111 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 114 |- | [[Nepal]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 165 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 161 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 72 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 111 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 7 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 196 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 114 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 110 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 119 |- | [[Komori]] | 3.21 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 477 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 119 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 144 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 136 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 149 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 173 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Bhutan]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 93 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 125 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 215 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Nchi iliyoendelea]] | 2.27 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 155 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 131 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Jiko la ardhini]] | 1.80 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 7 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 11 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 18 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 15 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 19 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 8 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 174 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 35092 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 23886 || ↑ +17.5% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 201.7 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 137.3 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2869 || ↓ -15.6% |- | 2 || [[Kenya]] || 700 || ↑ +32.6% |- | 3 || [[Korea Kusini]] || 657 || ↑ +318.5% |- | 4 || [[Marekani]] || 638 || ↓ -4.1% |- | 5 || [[Komori]] || 467 || ↑ +302.6% |- | 6 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 463 || ↑ +14.0% |- | 7 || [[Afrika Kusini]] || 400 || ↑ +22.7% |- | 8 || [[Urusi]] || 395 || ↑ +39.1% |- | 9 || [[Burundi]] || 383 || ↑ +1.9% |- | 10 || [[Uingereza]] || 368 || ↑ +15.0% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 485 || 39.0% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 362 || 29.1% |- | 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 159 || 12.8% |- | 4 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 94 || 7.6% |- | 5 || [[User:Iepsep43|Iepsep43]] || 12 || 1.0% |- | 6 || [[User:Pristome|Pristome]] || 10 || 0.8% |- | 7 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 9 || 0.7% |- | 8 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 9 || [[User:Àncilu|Àncilu]] || 7 || 0.6% |- | 10 || [[User:CSGinger14|CSGinger14]] || 6 || 0.5% |- |} me68ghwdai1qqgamtlpw87t8sfbil5n 1607571 1607570 2026-10-13T22:30:14Z Gayle-Bot 78697 Sasisha Takwimu za mradi 1607571 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-10-13) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 64 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 71 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-10-13)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 463 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 728 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2952 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 108 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 619 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 454 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.10 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 400 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 185 |- | [[Ethiopia]] | 7.76 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 337 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 204 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 395 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 395 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 177 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 208 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 190 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 123 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 205 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 6.52 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 323 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 163 |- | [[Uingereza]] | 6.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 378 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 146 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Norwei]] | 5.77 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 153 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 210 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 123 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 657 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 278 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 163 |- | [[Cabo Verde]] | 4.89 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 129 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 253 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 240 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 293 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 105 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 152 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 256 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Kamerun]] | 4.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Uturuki]] | 4.42 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 324 |- | [[Vatikani]] | 4.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 72 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 102 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 102 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 173 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 166 |- | [[Uhindi]] | 4.07 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 363 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 204 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Madagaska]] | 3.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 239 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 145 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Vietnam]] | 3.81 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 145 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 246 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Vanuatu]] | 3.72 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 111 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 114 |- | [[Nepal]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 165 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 161 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 72 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 111 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 7 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 196 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 114 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 110 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 119 |- | [[Komori]] | 3.21 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 477 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 119 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 144 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 136 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 149 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 173 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Bhutan]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 93 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 125 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 215 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Nchi iliyoendelea]] | 2.27 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 155 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 131 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Jiko la ardhini]] | 1.80 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 7 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 11 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 18 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 15 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 19 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 8 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 174 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 35093 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 23886 || ↑ +17.5% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 201.7 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 137.3 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2869 || ↓ -15.6% |- | 2 || [[Kenya]] || 700 || ↑ +32.6% |- | 3 || [[Korea Kusini]] || 657 || ↑ +318.5% |- | 4 || [[Marekani]] || 638 || ↓ -4.1% |- | 5 || [[Komori]] || 467 || ↑ +302.6% |- | 6 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 463 || ↑ +14.0% |- | 7 || [[Afrika Kusini]] || 400 || ↑ +22.7% |- | 8 || [[Urusi]] || 395 || ↑ +39.1% |- | 9 || [[Burundi]] || 383 || ↑ +1.9% |- | 10 || [[Uingereza]] || 368 || ↑ +15.0% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 485 || 39.0% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 363 || 29.2% |- | 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 159 || 12.8% |- | 4 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 94 || 7.6% |- | 5 || [[User:Iepsep43|Iepsep43]] || 12 || 1.0% |- | 6 || [[User:Pristome|Pristome]] || 10 || 0.8% |- | 7 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 9 || 0.7% |- | 8 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 9 || [[User:Àncilu|Àncilu]] || 7 || 0.6% |- | 10 || [[User:CSGinger14|CSGinger14]] || 6 || 0.5% |- |} i554p2kaqcslgq2n3uf06aezd8f16e0 1608019 1607571 2026-10-14T04:14:36Z Gayle-Bot 78697 #2.0 CAQI Bot updated with page views column 1608019 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-10-14) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 64 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 71 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-10-14)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 451 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 716 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2939 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 631 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 460 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.10 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 408 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 182 |- | [[Ethiopia]] | 7.76 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 332 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 195 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 394 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 396 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 178 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 202 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 198 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 120 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 205 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 6.52 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 338 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Uingereza]] | 6.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 379 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 154 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Norwei]] | 5.77 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 155 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 214 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 123 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 673 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 285 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 158 |- | [[Cabo Verde]] | 4.89 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 240 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 244 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 294 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 155 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 250 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Kamerun]] | 4.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Uturuki]] | 4.42 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 322 |- | [[Vatikani]] | 4.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 145 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 176 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 169 |- | [[Uhindi]] | 4.07 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 356 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 195 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 103 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Madagaska]] | 3.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 231 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 136 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Vietnam]] | 3.81 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 93 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 141 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 245 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Vanuatu]] | 3.72 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 113 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Nepal]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 120 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 93 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 171 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 166 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 7 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 177 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 119 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Komori]] | 3.21 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 488 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 119 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 152 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 136 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 98 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 119 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 150 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 144 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 177 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Bhutan]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 72 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 123 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 216 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Nchi iliyoendelea]] | 2.27 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 170 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 72 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 132 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 125 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Jiko la ardhini]] | 1.80 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 7 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 11 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 18 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 20 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 19 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 8 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 174 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 35093 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 23886 || ↑ +17.5% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 201.7 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 137.3 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2869 || ↓ -15.6% |- | 2 || [[Kenya]] || 700 || ↑ +32.6% |- | 3 || [[Korea Kusini]] || 657 || ↑ +318.5% |- | 4 || [[Marekani]] || 638 || ↓ -4.1% |- | 5 || [[Komori]] || 467 || ↑ +302.6% |- | 6 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 463 || ↑ +14.0% |- | 7 || [[Afrika Kusini]] || 400 || ↑ +22.7% |- | 8 || [[Urusi]] || 395 || ↑ +39.1% |- | 9 || [[Burundi]] || 383 || ↑ +1.9% |- | 10 || [[Uingereza]] || 368 || ↑ +15.0% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 485 || 39.0% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 363 || 29.2% |- | 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 159 || 12.8% |- | 4 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 94 || 7.6% |- | 5 || [[User:Iepsep43|Iepsep43]] || 12 || 1.0% |- | 6 || [[User:Pristome|Pristome]] || 10 || 0.8% |- | 7 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 9 || 0.7% |- | 8 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 9 || [[User:Àncilu|Àncilu]] || 7 || 0.6% |- | 10 || [[User:CSGinger14|CSGinger14]] || 6 || 0.5% |- |} 94gmwfbvmkyb7f79xen68p5yu381cfc 1608020 1608019 2026-10-14T04:26:03Z Gayle-Bot 78697 Sasisha Takwimu za mradi 1608020 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-10-14) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 64 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 71 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-10-14)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 451 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 716 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2939 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 631 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 460 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.10 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 408 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 182 |- | [[Ethiopia]] | 7.76 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 332 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 195 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 394 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 396 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 178 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 202 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 198 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 120 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 205 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 6.52 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 338 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Uingereza]] | 6.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 379 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 154 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Norwei]] | 5.77 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 155 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 214 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 123 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 673 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 285 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 158 |- | [[Cabo Verde]] | 4.89 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 240 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 244 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 294 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 155 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 250 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Kamerun]] | 4.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Uturuki]] | 4.42 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 322 |- | [[Vatikani]] | 4.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 145 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 176 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 169 |- | [[Uhindi]] | 4.07 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 356 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 195 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 103 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Madagaska]] | 3.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 231 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 136 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Vietnam]] | 3.81 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 93 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 141 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 245 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Vanuatu]] | 3.72 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 113 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Nepal]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 120 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 93 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 171 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 166 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 7 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 177 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 119 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Komori]] | 3.21 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 488 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 119 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 152 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 136 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 98 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 119 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 150 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 144 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 177 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Bhutan]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 72 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 123 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 216 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Nchi iliyoendelea]] | 2.27 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 170 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 72 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 132 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 125 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Jiko la ardhini]] | 1.80 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 7 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 11 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 18 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 20 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 19 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 8 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 174 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 35096 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 7588 || ↑ +20.8% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 201.7 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 43.6 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Kenya]] || 716 || ↑ +31.4% |- | 2 || [[Komori]] || 488 || ↑ +339.6% |- | 3 || [[Afrika Kusini]] || 408 || ↑ +26.7% |- | 4 || [[Burundi]] || 396 || ↑ +7.3% |- | 5 || [[Uturuki]] || 322 || ↓ -0.9% |- | 6 || [[Madagaska]] || 231 || ↑ +135.7% |- | 7 || [[Nigeria]] || 202 || ↑ +13.5% |- | 8 || [[Australia]] || 198 || ↑ +37.5% |- | 9 || [[Malawi]] || 195 || ↑ +38.3% |- | 10 || [[Hispania]] || 182 || ↑ +23.0% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 485 || 38.9% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 363 || 29.1% |- | 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 159 || 12.8% |- | 4 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 94 || 7.5% |- | 5 || [[User:Iepsep43|Iepsep43]] || 12 || 1.0% |- | 6 || [[User:Pristome|Pristome]] || 10 || 0.8% |- | 7 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 9 || 0.7% |- | 8 || [[User:Score Beethoven|Score Beethoven]] || 8 || 0.6% |- | 9 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 10 || [[User:Àncilu|Àncilu]] || 7 || 0.6% |- |} 7in1av6e7g2z8q1twnq9vwyuaux3lto 1608205 1608020 2026-10-14T11:34:34Z Gayle-Bot 78697 Sasisha Takwimu za mradi 1608205 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-10-14) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 64 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 71 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-10-14)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 451 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 716 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2939 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 631 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 460 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.10 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 408 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 182 |- | [[Ethiopia]] | 7.76 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 332 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 195 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 394 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 396 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 178 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 202 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 198 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 120 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 205 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 6.52 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 338 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Uingereza]] | 6.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 379 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 154 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Norwei]] | 5.77 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 155 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 214 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 123 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 673 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 285 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 158 |- | [[Cabo Verde]] | 4.89 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 240 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 244 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 294 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 155 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 250 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Kamerun]] | 4.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Uturuki]] | 4.42 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 322 |- | [[Vatikani]] | 4.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 145 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 176 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 169 |- | [[Uhindi]] | 4.07 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 356 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 195 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 103 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Madagaska]] | 3.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 231 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 136 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Vietnam]] | 3.81 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 93 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 141 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 245 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Vanuatu]] | 3.72 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 113 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Nepal]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 120 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 93 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 171 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 166 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 7 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 177 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 119 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Komori]] | 3.21 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 488 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 119 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 152 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 136 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 98 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 119 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 150 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 144 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 177 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Bhutan]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 72 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 123 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 216 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Nchi iliyoendelea]] | 2.27 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 170 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 72 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 132 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 125 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Jiko la ardhini]] | 1.80 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 7 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 11 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 18 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 20 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 19 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 8 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 174 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 35096 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 13710 || ↑ +26.2% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 201.7 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 78.8 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Kenya]] || 716 || ↑ +31.4% |- | 2 || [[Korea Kusini]] || 673 || ↑ +331.4% |- | 3 || [[Marekani]] || 631 || ↓ -5.7% |- | 4 || [[Komori]] || 488 || ↑ +339.6% |- | 5 || [[Afrika Kusini]] || 408 || ↑ +26.7% |- | 6 || [[Burundi]] || 396 || ↑ +7.3% |- | 7 || [[Ethiopia]] || 332 || ↑ +15.3% |- | 8 || [[Uturuki]] || 322 || ↓ -0.9% |- | 9 || [[Israeli]] || 285 || ↑ +32.6% |- | 10 || [[Misri]] || 244 || ↑ +23.9% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 485 || 38.9% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 363 || 29.1% |- | 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 159 || 12.8% |- | 4 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 94 || 7.5% |- | 5 || [[User:Iepsep43|Iepsep43]] || 12 || 1.0% |- | 6 || [[User:Pristome|Pristome]] || 10 || 0.8% |- | 7 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 9 || 0.7% |- | 8 || [[User:Score Beethoven|Score Beethoven]] || 8 || 0.6% |- | 9 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 10 || [[User:Àncilu|Àncilu]] || 7 || 0.6% |- |} lvp6gpbx9qnhani8fnt00yb0748pudv 0 211489 1607611 1443773 2026-10-14T02:40:36Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607611 wikitext text/x-wiki '''Kirrhosis''', pia inajulikana kama '''kirrhosis ya ini''' au '''kirrhosis ya ini''', '''kushindwa kwa ini sugu''' au '''kushindwa kwa ini sugu''' na '''ugonjwa wa ini wa mwisho''', ni hali sugu ya [[ini]] ambayo tishu zinazofanya kazi kawaida, au parenkaima, hubadilishwa na tishu za kovu (fibrosis) na vinundu vya kuzaliwa upya kama matokeo ya ugonjwa sugu wa ini.<ref name="NHS2020">{{Rejea tovuti|title=Cirrhosis|date=29 June 2020|url=https://www.nhs.uk/conditions/cirrhosis/|work=nhs.uk|accessdate=16 July 2024|archivedate=5 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171005102913/http://www.nhs.uk/conditions/cirrhosis/pages/introduction.aspx}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK482419/|title=StatPearls [Internet]|vauthors=Sharma B, John S|date=31 October 2022|publisher=StatPearls Publishing|location=Treasure Island, Florida|chapter=Hepatic Cirrhosis|pmid=29494026|id=Bookshelf ID NBK482419|access-date=16 July 2024|via=National Library of Medicine}}</ref> Uharibifu wa ini husababisha urekebishaji wa tishu za ini na malezi ya baadaye ya tishu za kovu. Na kusababisha kuongezeka kwa upinzani dhidi ya mtiririko wa damu katika [[kapilari]] za ini— sinusoidi za ini<ref name=":0">{{Rejea kitabu|title=Sherlock's diseases of the liver and biliary system|vauthors=Bansal MB, Friedman SL|date=8 June 2018|publisher=Wiley Blackwell|isbn=978-1-119-23756-3|veditors=Dooley JS, Lok AS, Garcia-Tsao G, Pinzani M|edition=13th|location=Hoboken, New Jersey|pages=82–92|chapter=Chapter 6: Hepatic Fibrinogenesis|oclc=1019837000}}</ref> {{Rp|83}}-na hivyo basi shinikizo la damu la portali. Ugonjwa kawaida huendelea polepole kwa miezi au miaka.<ref name="NIH2014">{{Rejea tovuti|title=Cirrhosis|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/liver-disease/cirrhosis?dkrd=hispt0382|accessdate=19 May 2015|date=April 23, 2014|publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150609090212/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/liver-disease/cirrhosis/Pages/facts.aspx|archivedate=9 June 2015}}</ref> Hatua zinajumuisha kirrhosis iliyofidia na kirrhosis iliyopunguzwa.<ref name=":2">{{Rejea tovuti|date=2024|title=Cirrhosis of the liver|url=https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/15572-cirrhosis-of-the-liver|accessdate=|work=[[cleveland clinic]]}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|title=Sherlock's diseases of the liver and biliary system|vauthors=McCormick PA, Jalan R|date=8 June 2018|publisher=Wiley Blackwell|isbn=978-1-119-23756-3|veditors=Dooley JS, Lok AS, Garcia-Tsao G, Pinzani M|edition=13th|location=Hoboken, New Jersey|pages=107–126|chapter=Chapter 8: Hepatic Cirrhosis|oclc=1019837000}}</ref> {{Rp|110-111}}Dalili za mapema zinaweza kujumuisha uchovu, udhaifu, [[Anoreksia|kupoteza hamu ya kula]], kupunguza uzito bila sababu, kichefuchefu na kutapika, na usumbufu katika sehemu ya juu ya kulia ya fumbatio.<ref name="NIDDK2018">{{Rejea tovuti|title=Symptoms & Causes of Cirrhosis {{!}} NIDDK|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/liver-disease/cirrhosis/symptoms-causes|work=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|accessdate=8 February 2021|archivedate=8 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210208112830/https://www.niddk.nih.gov/health-information/liver-disease/cirrhosis/symptoms-causes}}</ref> Ugonjwa unavyozidi kuwa mbaya, dalili zinaweza kujumuisha kuwashwa, uvimbe kwenye miguu ya chini, kujaa kwa maji kwenye fumbatio, homa ya manjano, michubuko kwa urahisi, na ukuzaji wa mishipa ya damu kama buibui kwenye ngozi.<ref name="NIDDK2018" /> Kirrhosis mara nyingi husababishwa na hali za kiafya ikiwa ni pamoja na ugonjwa wa ini unaohusiana na pombe, ugonjwa wa kimetaboliki unaohusishwa na steatohepatitis (MASH) – aina inayoendelea ya matatizo ya kimetaboliki–ugonjwa wa ini unaohusishwa na steatotiki, hapo awali uliitwa ugonjwa wa ini usio na ulevi au NAFLD), matumizi mabaya [[Heroini|ya heroini]], [[Hepatitisi B|hepatitis]] sugu[[Hepatitisi B|&nbsp;B]], na [[Homanyongo C|hepatitis]] sugu[[Homanyongo C|&nbsp;C]].<ref name="NIDDK2018">{{Rejea tovuti|title=Symptoms & Causes of Cirrhosis {{!}} NIDDK|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/liver-disease/cirrhosis/symptoms-causes|work=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|accessdate=8 February 2021|archivedate=8 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210208112830/https://www.niddk.nih.gov/health-information/liver-disease/cirrhosis/symptoms-causes}}</ref> Unywaji pombe kupita kiasi unaweza kusababisha ugonjwa wa ini.<ref name="medline1">{{Rejea tovuti|title=Alcoholic liver disease|url=https://medlineplus.gov/ency/article/000281.htm|work=MedlinePlus Medical Encyclopedia|accessdate=2021-03-10|archivedate=2019-05-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190527141122/https://medlineplus.gov/ency/article/000281.htm}}</ref> Uharibifu wa ini pia umehusishwa na matumizi ya [[heroini]] kwa muda mrefu pia. Na kolanjiti ya msingi ya sclerosing ambayo inatatiza utendakazi wa njia ya nyongo, matatizo ya kijeni kama vile ugonjwa wa Wilson na hemokromatosisi ya kurithi, na kushindwa kwa moyo kwa muda mrefu na msongamano wa ini.<ref name="NIDDK2018" /> == Marejeo == {{marejeo}} 5kpe23hqgpwmycjrpn3cxiqxv4ekazs 0 214421 1607762 1527718 2026-10-14T02:58:51Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607762 wikitext text/x-wiki [[File:Drafter_at_work.jpg|thumb|Mchoraji kazini]] [[File:Bundesarchiv_B_145_Bild-F038800-0010,_Wolfsburg,_VW_Autowerk.jpg|thumb|Kunakili michoro ya kiufundi mnamo mwaka 1973]] '''Uchoraji wa kiufundi''', '''uandishi''' au '''kuchora''', ni kitendo au uwezo wa kutunga michoro inayoonyesha jinsi kitu kinavyofanya kazi au kinavyoundwa. Michoro ya kiufundi ni muhimu kwa kuwasilisha mawazo katika tasnia husika na [[uhandisi]] .Ili kurahisisha kueleweka kwa michoro, watu hutumia alama zinazojulikana, mitazamo, [[Kizio|vitengo vya vipimo]], mifumo ya nukuu, mitindo ya kuonekana na mpangilio wa kurasa. Kwa pamoja, kanuni kama hizo huunda lugha ya kuona na kusaidia kuhakikisha kuwa mchoro hauna utata na ni rahisi kueleweka. Alama na kanuni nyingi za kuchora kiufundi zimeratibiwa katika kiwango cha kimataifa kiitwacho ISO 128 . Uhitaji wa mawasiliano sahihi katika utayarishaji wa hati ya kazi hutofautisha mchoro wa kiufundi kutoka kwa mchoro wa kuelezea wa sanaa ya kuona. Michoro ya kisanii inafasiriwa kibinafsi; japo maana zao zimedhamiriwa kwa wingi. Michoro ya kiufundi inaeleweka kuwa na maana moja tu iliyokusudiwa. <ref name="g2000p3">{{Rejea kitabu|title=Technical Drawing|last=Goetsch|first=David L.|last2=Chalk|first2=William S.|last3=Nelson|first3=John A.|publisher=Delmar Learning|year=2000|isbn=978-0-7668-0531-6|edition=Fourth|series=Delmar Technical Graphics Series|location=[[Albany, New York|Albany]]|page=3|oclc=39756434}}</ref> Mchoraji ni mtu yoyote anayechora (kiufundi au kwa kuelezea). Na Mchoraji wa kitaalamu ambaye hutengeneza michoro ya kiufundi wakati mwingine huitwa fundi wa uandishi. <ref>{{Rejea kitabu|title=Managing as designing|date=2008|publisher=Stanford Business Books|isbn=978-0-8047-4674-8|editor-last=Boland|editor-first=Richard J.|edition=Nachdr.|location=Stanford, Calif}}</ref><ref>Richard Boland and Fred Collopy (2004). ''Managing as designing''. Stanford University Press, 2004. ISBN <bdi>0-8047-4674-5</bdi>, p.69.</ref> == Njia za Kupata mchoro == === Kuchora mchoro rahisi === [[File:Architekturskizze_Verwaltungsgebäude_Biel.jpg|right|thumb|Mchoro rahisi wa jengo la serikali]] Mchoro rahisi ni mchoro unaotekelezwa kwa haraka, ambao haukusudiwi kama kazi iliyokamilika. Kwa ujumla, kuchora mchoro rahisi ni njia ya haraka ya kurekodi wazo kwa matumizi ya baadae. Mchoro rahisi wa mbunifu kimsingi hutumika kama njia ya kujaribu mawazo tofauti tofauti na kuanzisha utungaji kabla ya kazi ya kumaliza zaidi, hasa wakati kazi hiyo ni ya gharama kubwa na ya kutumia muda mrefu. Michoro rahisi ya usanifu, kwa mfano, ni aina ya mchoro. Michoro hii rahisi hutumiwa na wasanifu kama njia ya mawasiliano katika kusaidia ushirikiano wa kubuni. Zana hii huwasaidia wasanifu kubuni sifa dhahania za suluhu dhahania za muundo wa muda na kufanya muhtasari wa mifumo yao changamano, na hivyo kuimarisha mchakato wa kubuni. <ref name="BoCo04" /> === Mwongozo au kwa vifaa vya kuchorea === [[File:Zeichenmaschine.jpg|left|thumb|Meza ya kuandaa mchoro ]] [[File:Technical_drawing_instruments_1.jpg|right|thumb|Vyombo vya kuchora vya kiufundi vya zamani]] [[File:Stencils01.jpg|right|thumb|Stensili za kuandika michoro ya kiufundi kwa viwango vya DIN]] Utaratibu wa msingi wa kuandaa ni kuweka kipande cha karatasi (au nyenzo nyingine) kwenye uso laini na pembe za kulia na pande moja kwa moja-kawaida kwenye ubao wa kuchora. Ukingo wa kuteleza unaojulikana kama T-square huwekwa kwenye moja ya pande, na kuruhusu kutelezeshwa kwa upande wa meza na juu ya uso wa karatasi. "Mistari sambamba" inaweza kuchorwa kwa kusonga T-mraba na kuendesha penseli au kalamu ya kiufundi sambamba na Kona ya T-mraba. T-mraba hutumika kushikilia vifaa vingine kama vile miraba iliyowekwa au pembetatu. Katika kesi hii, mtayarishaji huweka pembetatu moja au zaidi ya pembe zinazojulikana kwenye T-mraba - ambayo yenyewe iko kwenye pembe za kulia kwa makali ya meza - na kisha inaweza kuchora mistari kwa pembe yoyote iliyochaguliwa kwa wengine kwenye ukurasa. Jedwali za kisasa za utayarishaji zina vifaa vya mashine ya kuandaa ambayo inaungwa mkono pande zote mbili za meza ili kuteleza juu ya kipande kikubwa cha karatasi. Kwa sababu imelindwa kwa pande zote mbili, mistari iliyochorwa kando imehakikishwa kuwa sambamba. <ref>{{Rejea kitabu|title=Machine Drawing|last=Bhatt|first=N.D|publisher=Charotar Publication}}</ref> Mtayarishaji hutumia zana kadhaa za kuchora za kiufundi kuchora curves na miduara. Msingi kati ya hizi ni dira, zinazotumiwa kwa kuchora pembe na miduara, na curve ya Kifaransa, kwa kuchora curves. Spline ni chuma kilichofunikwa kwa mpira ambacho kinaweza kupindwa kwa mikono kwenye mikunjo mingi. Kuandika violezo humsaidia mchoraji mtayarishaji kuunda vitu vinavyojirudia katika mchoro bila kulazimika kutoa kitu hicho kutoka mwanzo kila wakati. Hii ni muhimu hasa wakati wa kutumia alama za kawaida; yaani katika muktadha wa jukwaa, mbunifu wa taa atachora kulingana na maktaba ya kawaida ya USITT ya alama za taa ili kuashiria mahali pa kuweka kifaa kimoja katika nafasi nyingi. Violezo vinauzwa kibiashara na idadi ya wachuuzi, kwa kawaida hubinafsishwa kwa kazi maalum, lakini pia sio kawaida kwa mtayarishaji kuunda violezo vyake mwenyewe. Mfumo huu wa msingi wa kuandaa unahitaji meza sahihi na tahadhari ya mara kwa mara kwa nafasi ya zana. Hata kazi rahisi kama kuchora mistari miwili yenye pembe inayokutana kwenye sehemu fulani inahitaji hatua kadhaa za T-mraba na pembetatu, na kwa ujumla, kuandaa rasimu inaweza kuwa mchakato unaotumia muda mwingi. Suluhisho la matatizo haya lilikuwa kuanzishwa kwa "mashine ya kuandika" ya mitambo, matumizi ya pantografu (wakati mwingine inajulikana vibaya kama "pentagraph" katika hali hizi) ambayo iliruhusu mtayarishaji kuwa na pembe sahihi ya kulia wakati wowote kwenye ukurasa haraka. Mashine hizi mara nyingi zilijumuisha uwezo wa kubadilisha pembe, kwa hivyo kuondoa hitaji la pembetatu. Mbali na ujuzi wa mechanics ya kuchora mistari, arcs na miduara (na maandishi) kwenye kipande cha karatasi-kuhusiana na maelezo ya vitu vya kimwili-juhudi ya kuandaa inahitaji ufahamu wa kina wa jiometri, [[trigonometria]] na ufahamu wa anga, na katika hali zote hudai usahihi na usahihi, na kuzingatia maelezo ya utaratibu wa juu. Ingawa wakati fulani uandishi hudumishwa na mhandisi wa mradi, mbunifu, au wafanyakazi wa duka (kama vile fundi mitambo), wasanifu stadi (au wabunifu) kwa kawaida hutimiza kazi hiyo, na daima huhitajika kwa kiwango fulani. === Ubunifu unaosaidiwa na kompyuta === Leo, mitambo ya kazi ya kuandaa kwa kiasi kikubwa imejiendesha kiotomatiki na kuharakishwa kupitia utumiaji wa mifumo inayosaidiwa na kompyuta (CAD). Kuna aina mbili za mifumo ya CAD inayotumiwa kwa ajili ya uzalishaji wa michoro za kiufundi: vipimo viwili (2D) na vipimo vitatu (3D). [[File:Construction_drawing_autocad.jpg|right|thumb|Mfano wa mchoro ulioandaliwa katika AutoCAD]] Mifumo ya 2D CAD kama vile AutoCAD au MicroStation inachukua nafasi ya nidhamu ya kuchora karatasi. Mistari, miduara, arcs, na curves huundwa ndani ya programu. Inategemea ujuzi wa kiufundi wa kuchora wa mtumiaji ili kutoa mchoro. Bado kuna wigo mwingi wa makosa katika mchoro wakati wa kutoa makadirio ya othografia ya pembe ya kwanza na ya tatu, makadirio ya usaidizi na maoni ya sehemu mtambuka. Mfumo wa 2D CAD ni ubao wa elektroniki wa kuchora tu. Nguvu yake kubwa zaidi ya mchoro wa kiufundi wa moja kwa moja wa karatasi ni katika kufanya marekebisho. Ingawa katika mchoro wa kiufundi uliochorwa kwa mkono wa kawaida, ikiwa kosa litapatikana, au marekebisho yanahitajika, mchoro mpya lazima ufanywe kutoka mwanzo, mfumo wa 2D CAD unaruhusu nakala ya mchoro wa asili kurekebishwa, hivyo kuokoa muda mwingi. Mifumo ya 2D CAD inaweza kutumika kuunda mipango ya miradi mikubwa kama vile majengo na ndege lakini haitoi njia ya kuangalia vipengele mbalimbali. [[File:Cad_crank.jpg|left|thumb|Mwonekano wa modeli ya CAD ya kreni ya mstari wa silinda nne yenye bastola]] Mfumo wa 3D CAD (kama vile KeyCreator, Autodesk Inventor, au SolidWorks) kwanza hutoa jiometri ya sehemu; mchoro wa kiufundi unatokana na maoni yaliyofafanuliwa ya mtumiaji ya jiometri hiyo. Mtazamo wowote wa orthografia, makadirio au sehemu huundwa na programu. Hakuna wigo wa makosa katika utengenezaji wa maoni haya. Upeo huu wa kosa unakuja katika kuweka vipimo vya makadirio ya pembe ya kwanza au ya tatu na kuonyesha ishara husika kwenye mchoro wa kiufundi. 3D CAD inaruhusu sehemu binafsi kukusanywa pamoja ili kuwakilisha bidhaa ya mwisho. Majengo, ndege, meli na magari huigwa, kwa kuunganishwa na kuangaliwa katika 3D kabla ya michoro ya kiufundi kutolewa kwa ajili ya utengenezaji. Mifumo yote miwili ya 2D na 3D CAD inaweza kutumika katika kutengeneza michoro ya kiufundi kwa taaluma yoyote ile. Taaluma mbalimbali kama (umeme, elektroniki, nyumatiki, majimaji, n.k.) zina alama zinazotambuliwa na sekta husika kuwakilisha vipengele vya kawaida. KE na [[Shirika la Kimataifa la Usanifishaji|ISO]] huzalisha viwango vinavyotakiwa ili kuonyesha mbinu sahihi zinazopendekezwa lakini ni juu ya watu binafsi kutoa michoro kwa viwango vinavyotakiwa. Hakuna kiwango dhahiri cha mpangilio au mtindo. Kiwango pekee katika michoro ya warsha ya uhandisi ni katika uundaji wa makadirio ya orthografia na mitazamo ya sehemu mbalimbali. Katika kuwakilisha vitu changamano, vya pande tatu katika michoro ya pande mbili, vitu vinaweza kuelezewa kwa angalau mwonekano mmoja wa pamoja na noti za unene wa nyenzo na mitazamo na sehemu nyingi zinazohitajika ili kuonyesha vipengele vyote vya kitu hicho. == Matumizi == === Usanifu Majengo === [[File:Architect_Anthony_Murphy_working_on_a_kitchen_renovation_project_in_New_Jersey.jpg|thumb|Ili kupanga ukarabati, mbunifu huyu huchukua vipimo ambavyo baadaye ataingia kwenye mfumo wake wa usanifu unaosaidiwa na kompyuta .]] Sanaa na usanifu unaotumika katika kutengeneza majengo unajulikana kama [[Usanifu majengo|Usanifu Majengo]]. Ili kuwasilisha na vipengele vyote vya sura au kubuni, michoro ya kina hutumiwa. Katika uwanja huu, neno ''mpango'' mara nyingi hutumika wakati wa kurejelea sehemu kamili ya mwonekano wa michoro hii inavyotazamwa kutoka futi tatu juu ya sakafu iliyokamilishwa ili kuonyesha maeneo ya milango, madirisha, ngazi, n.k. Michoro ya usanifu inaelezea na kuweka kumbukumbu ya muundo wa mbunifu. === Uhandisi === Uhandisi linaweza kuwa neno pana sana. Inatokana na neno la Kilatini ''ingenerare'', linalomaanisha "kuunda". Kwa sababu hii inaweza kutumika kwa kila kitu ambacho wanadamu huunda, inapewa ufafanuzi mdogo katika muktadha wa kuchora kiufundi. Michoro ya kiuhandisi kwa ujumla hushughulika na vipengele vilivyoundwa kimakanika, kama vile sehemu na vifaa vilivyotengenezwa. [[File:DIN_69893_hsk_63a_drawing.png|left|thumb|Mchoro wa uhandisi wa sehemu ya chombo cha mashine]] Michoro ya uhandisi kawaida huundwa kwa mujibu wa kanuni sanifu za mpangilio, nomenclature, tafsiri, mwonekano (kama vile aina na mitindo ya mstari), saizi, n.k. Kusudi lake ni kukamata kwa usahihi na bila utata vipengele vyote vya kijiometri vya bidhaa au kifaa Lengo la mwisho la mchoro wa uhandisi ni kuwasilisha taarifa zote zinazohitajika ambazo zitaruhusu mtengenezaji kuzalisha sehemu hiyo. === Uhandisi wa programu === Wataalamu [[Uundaji bidhaa pepe za tarakilishi|wa uhandisi wa programu]] hutumia michoro kuunda programu. Viwango rasmi na lugha za kielelezo kama vile Lugha ya Kielelezo Iliyounganishwa (UML) zipo lakini uchoraji mwingi hutokea kwa kutumia michoro isiyo rasmi ya dharula inayoonyesha muundo wa dhana. <ref name="Baltes 530–541">{{Rejea kitabu|title=Proceedings of the 22nd ACM SIGSOFT International Symposium on Foundations of Software Engineering|last=Baltes|first=Sebastian|last2=Diehl|first2=Stephan|date=2014-11-11|publisher=Association for Computing Machinery|isbn=978-1-4503-3056-5|series=FSE 2014|location=Hong Kong, China|pages=530–541|chapter=Sketches and diagrams in practice|arxiv=1706.09172|doi=10.1145/2635868.2635891|chapter-url=https://doi.org/10.1145/2635868.2635891}}</ref> Wataalamu waliripoti kwamba mchoro ulisaidia katika kuchanganua mahitaji, <ref name="Baltes 530–541">{{Rejea kitabu|title=Proceedings of the 22nd ACM SIGSOFT International Symposium on Foundations of Software Engineering|last=Baltes|first=Sebastian|last2=Diehl|first2=Stephan|date=2014-11-11|publisher=Association for Computing Machinery|isbn=978-1-4503-3056-5|series=FSE 2014|location=Hong Kong, China|pages=530–541|chapter=Sketches and diagrams in practice|arxiv=1706.09172|doi=10.1145/2635868.2635891|chapter-url=https://doi.org/10.1145/2635868.2635891}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBaltesDiehl2014">Baltes, Sebastian; Diehl, Stephan (11 November 2014). [[doi:10.1145/2635868.2635891|"Sketches and diagrams in practice"]]. ''Proceedings of the 22nd ACM SIGSOFT International Symposium on Foundations of Software Engineering''. FSE 2014. Hong Kong, China: Association for Computing Machinery. pp.&nbsp;<span class="nowrap">530–</span>541. [[ArXiv (identifier)|arXiv]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[arxiv:1706.09172|1706.09172]]</span>. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1145/2635868.2635891|10.1145/2635868.2635891]]. [[Namba sanifu ya kimataifa ya vitabu|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-4503-3056-5|<bdi>978-1-4503-3056-5</bdi>]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:2436333 2436333].</cite></ref> {{Rp|539}}usanifu, urekebishaji upya, uwekaji kumbukumbu, upandaji ndege, mawasiliano na washikadau. <ref name=":0">{{Citation|last=Cherubini|first=Mauro|title=Let's go to the whiteboard: How and why software developers use drawings|date=2007-04-29|url=https://doi.org/10.1145/1240624.1240714|pages=557–566|periodical=Proceedings of the SIGCHI Conference on Human Factors in Computing Systems|place=New York, NY, US|publisher=Association for Computing Machinery|doi=10.1145/1240624.1240714|isbn=978-1-59593-593-9|access-date=2021-09-08|last2=Venolia|first2=Gina|last3=DeLine|first3=Rob|last4=Ko|first4=Amy J.|author-link4=Amy J. Ko}}</ref>:{{Rp|560}} Michoro mara nyingi ni ya muda mfupi au imechorwa upya kama inavyohitajika. Picha zilizochorwa upya zinaweza kufanyika kama aina ya uelewa wa pamoja katika timu. <ref name=":0" /> ==Marejeo== [[Jamii:Wiki Loves STEAMIA 2025]] [[Jamii:Uchoraji]] t93jf42cq78w3hiookj39myqje1cq3r 0 214448 1607708 1600195 2026-10-14T02:56:02Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607708 wikitext text/x-wiki [[File:Old_Market_Roundabout,_Bristol.jpg|thumb|Uhandisi wa mzunguko huu huko [[Bristol]], Uingereza, unajaribu kufanya mtiririko wa trafiki uende bila vikwazo]] '''Uhandisi wa usafirishaji''' au '''uhandisi wa usafiri''' ni matumizi ya teknolojia na kanuni za kisayansi kwa upangaji, muundo wa kazi, uendeshaji na usimamizi wa vifaa kwa njia yoyote ya usafiri ili kutoa usafiri salama, ufanisi, wa haraka, wa starehe, unaofaa, wa kiuchumi na unaoendana na mazingira wa watu na usafirishaji wa bidhaa. == Nadharia == Vipengele vya kupanga vya uhandisi wa usafirishaji vinahusiana na vipengele vya [[Mipango miji|upangaji miji]], na vinahusisha maamuzi ya [[utabiri]] wa kiufundi na mambo ya kisiasa. Utabiri wa kiufundi wa usafiri wa [[abiria]] kwa kawaida huhusisha mtindo wa kupanga usafiri wa mijini, unaohitaji ukadiriaji wa kizazi cha safari, usambazaji wa safari, uchaguzi wa njia na ugawaji wa njia. Utabiri wa hali ya juu zaidi unaweza kujumuisha vipengele vingine vya maamuzi ya wasafiri, ikiwa ni pamoja na umiliki wa gari, msururu wa safari (uamuzi wa kuunganisha safari za watu binafsi pamoja katika ziara zao) na chaguo la makazi au eneo la biashara (linalojulikana kama utabiri wa matumizi ya ardhi). Safari za abiria ndio mwelekeo mkuu wa uhandisi wa usafirishaji kwa sababu mara nyingi huwakilisha kilele cha mahitaji ya watu kwenye mfumo wowote wa usafirishaji. <ref>{{Rejea tovuti|title=Transportation Engineering|url=https://www.mcgill.ca/civil/undergrad/areas/transportation|accessdate=2023-11-16|work=Civil Engineering|language=en}}</ref> Mapitio ya maelezo ya kamati mbalimbali yanaonyesha kwamba ingawa upangaji na usanifu wa kituo unaendelea kuwa msingi wa uhandisi wa usafirishaji, maeneo hayo ni kama vile upangaji wa shughuli, vifaa, uchambuzi wa mtandao, ufadhili na uchambuzi wa sera pia ni muhimu, haswa kwa wale wanaofanya kazi katika [[Barabara Kuu|barabara kuu]] na usafirishaji wa mijini. <ref>{{Rejea tovuti|title=Traffic Signal Timing Manual: Chapter 4 - Office of Operations|url=https://ops.fhwa.dot.gov/publications/fhwahop08024/chapter4.htm?utm_source=chatgpt.com|accessdate=2025-05-29|work=ops.fhwa.dot.gov}}</ref> Baraza la Kitaifa la Watahini wa Uhandisi na Uchunguzi (NCEES) huorodhesha itifaki za usalama mtandaoni, mahitaji ya muundo wa kijiometri na muda wa mawimbi. <ref>{{Rejea tovuti|title=NCEES Exam Reference Handbooks - NCEES Knowledge Base|url=https://help.ncees.org/article/87-ncees-exam-reference-handbooks|accessdate=2025-05-29|work=help.ncees.org}}</ref> Uhandisi wa usafiri, kimsingi unahusisha kupanga, kubuni, ujenzi, matengenezo, na uendeshaji wa vifaa vya usafiri. Vifaa vinasaidia anga, barabara kuu, [[reli]], bomba, maji, na hata usafiri wa anga. Vipengele vya muundo wa uhandisi wa usafirishaji ni pamoja na ukubwa wa vifaa vya usafirishaji (kichochoro ngapi au uwezo wa kiasi gani wa kituo), kubainisha nyenzo na unene unaotumika katika kubuni lami ya jeometri (mpangilio wa wima na mlalo) wa barabara (au njia). Kabla ya upangaji wowote kutokea [[mhandisi]] husika lazima achukue kile kinachojulikana kama hesabu ya eneo au, ikiwa inafaa, mfumo wa hapo awali wa hilo eneo uliowekwa kabla. Orodha hii au hifadhidata lazima ijumuishe taarifa kuhusu idadi ya watu, matumizi ya ardhi, shughuli za kiuchumi, vifaa na huduma za usafiri, mifumo na wingi wa usafiri, sheria na kanuni, rasilimali za fedha za kikanda, na maadili na matarajio ya jamii. Orodha hizi humsaidia mhandisi kuunda miundo ya biashara ili kukamilisha utabiri sahihi wa hali ya baadaye ya mfumo. Uendeshaji na usimamizi unahusisha uhandisi wa trafiki, ili magari yaende vizuri barabarani au njiani. Mbinu za zamani ni pamoja na [[Alama ya barabarani|ishara]], mawimbi, alama, na utozaji ushuru. Teknolojia mpya zaidi zinahusisha mifumo ya akili ya uchukuzi, ikijumuisha mifumo ya hali ya juu ya taarifa za wasafiri (kama vile ishara za ujumbe tofauti), mifumo ya hali ya juu ya udhibiti wa trafiki (kama vile mita za barabara), na uunganishaji wa miundombinu ya gari. Mambo ya kibinadamu ni kipengele cha uhandisi wa usafiri, hasa kuhusu kiolesura ya dereva-gari na kiolesura ya mtumiaji cha ishara za barabarani, mawimbi na alama. <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.indeed.com/career-advice/finding-a-job/what-is-transportation-engineering|title=What Is Transportation Engineering? (With Common Duties) &#124; Indeed.com}}</ref> == Utaalamu Maalumu == === Uhandisi wa barabara kuu === [[File:Typical_roadway_cross-section_sheet_in_transportation_engineering.jpg|thumb|Mchoro wa kawaida wa sehemu ya makutano ya barabara.]] Wahandisi katika utaalam huu: * Hushughulikia upangaji, usanifu, ujenzi na uendeshaji wa barabara kuu, barabara, na vifaa vingine vya magari na vile vile maeneo yanayohusiana na baiskeli na watembea kwa miguu. * Hukadiria mahitaji ya usafiri ya umma na kisha kupata ufadhili wa miradi * Huchanganua maeneo yenye msongamano mkubwa na migongano ya juu kwa usalama na uwezo * Hutumia kanuni za uhandisi kuboresha mfumo wa usafirishaji * Hutumia vidhibiti vitatu vya muundo, ambavyo ni madereva, magari, na barabara zenyewe === Uhandisi wa reli === Wahandisi wa reli hushughulikia muundo, ujenzi na uendeshaji wa reli na mifumo ya usafiri wa umma ambayo hutumia njia isiyobadilika (kama vile reli ndogo au reli moja). Kazi za kawaida ni pamoja na: * Kuamua usawa na wima wa usawa wa njia za reli * Kuamua eneo la kituo * Kutengeneza sehemu zinazofanya kazi za vituo kama vile mistari, majukwaa, n.k. * Kukadiria gharama za ujenzi Wahandisi wa reli wanafanya kazi ya kujenga mtandao safi na salama wa usafiri kwa kuwekeza tena na kuhuisha mfumo wa reli ili kukidhi mahitaji ya siku zijazo. Nchini [[Marekani]], wahandisi wa reli hushirikiana na maafisa waliochaguliwa huko Washington, DC, kuhusu masuala ya usafiri wa reli ili kuhakikisha kwamba mfumo wa reli unakidhi mahitaji ya usafiri nchini humo. <ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.aar.org/AAR/About-Us.aspx|title=Association of American Railroads|work=AAR|accessdate=2011-06-30}}</ref> Wahandisi wa reli pia wanaweza kuhamia katika uwanja maalumu wa utumaji treni ambao unaangazia udhibiti wa mwendo wa treni. === Uhandisi wa Bandari === Wahandisi wa bandari hushughulikia muundo, ujenzi, na uendeshaji wa bandari, mifereji ya maji na vifaa vingine vya baharini. === Uhandisi wa uwanja wa ndege === Wahandisi wa viwanja vya ndege husanifu na kujenga viwanja vya ndege. Wahandisi wa viwanja vya ndege lazima waeleze athari na mahitaji ya ndege katika muundo wao wa vifaa vya uwanja wa ndege. Wahandisi hawa lazima watumie uchanganuzi wa mwelekeo mkuu wa upepo ili kubainisha mwelekeo wa njia ya kurukia ndege, kubainisha ukubwa wa mpaka wa barabara ya kurukia ndege na maeneo ya usalama, ncha tofauti ya mrengo hadi vibali vya ncha za bawa kwa malango yote na lazima iteue maeneo yaliyo wazi katika bandari nzima. Idara ya Uhandisi wa ujenzi, inayojumuisha Wahandisi wa ujenzi na Miundo, hufanya muundo wa miundo ya abiria, muundo wa vituo vya kubeba mizigo, hanga za ndege (kwa maegesho ya biashara, ndege za kibinafsi na za serikali), barabara za ndege na lami zingine, majengo ya kiufundi kwa uwekaji wa vifaa vya uwanja wa ndege n.k kwa mahitaji ya ndani ya viwanja vya ndege na miradi ya ushauri. Wanawajibika hata kwa mpango mkuu wa viwanja vya ndege ambavyo wameidhinishwa kufanya kazi navyo. ==Marejeo== {{Marejeo}} <ref>{{Rejea tovuti|url=https://civil.pcampus.edu.np/wp-content/uploads/2018/07/final-to-faculty-board-Transportation-MSc.pdf|title=Course Outline (Draft) M. Sc. in Transportation Engineering|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180907060541/https://civil.pcampus.edu.np/wp-content/uploads/2018/07/final-to-faculty-board-Transportation-MSc.pdf|archivedate=2018-09-07|publisher=Tribhuvan University, Institute of Engineering, Pulchowk Campus}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|title=What is Transportation Engineering?|url=https://civilengineeringbible.com/article.php?i=113|accessdate=2023-11-16|work=CivilEngineeringBible.com|language=en|archive-date=2024-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20240226151922/https://civilengineeringbible.com/article.php?i=113|url-status=dead}}</ref> [[Jamii:Wiki Loves STEAMIA 2025]] [[Jamii:Uhandisi]] hqy4mnk3gh1n347gzh3di2uv9jpfvja 0 215335 1608029 1524788 2026-10-14T05:40:04Z Jeymwase 93163 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1608029 wikitext text/x-wiki '''Ruth Khasaya Oniang'o''' (alizaliwa [[9 Septemba]] 1946) ni Profesa wa [[Lishe]] wa nchini Kenya na mwanachama wa zamani wa Bunge. Alianzisha Rural Outreach Africa (ROA)<ref>{{Rejea tovuti|title=About ROA – Rural Outreach Africa|url=https://ruraloutreachafrica.org/about-roa/|accessdate=2025-10-07|language=en-US}}</ref> ili kuwawezesha wakulima wadogo kupunguza utapiamlo, alisimamia sera za lishe za nchi yake. == Maisha == Oniang'o alizaliwa mwaka wa 1946, katika [[Kaunti ya Kakamega]]. Alisoma katika Chuo Kikuu cha Washington State ambapo alipata shahada yake ya kwanza na ya uzamili kati ya mwaka wa 1969 na 1973.<ref name=":0">{{Rejea tovuti|title=Prof. Ruth Oniang'o|url=https://info.mzalendo.com/person/ruth-oniango/experience/|work=Mzalendo|accessdate=2025-10-07|language=en}}</ref> Alianza kufundisha katika vyuo vikuu mwaka wa 1978.<ref>{{Rejea tovuti|title=Prof. Ruth Oniang’o, Brief Biography – Rural Outreach Africa|url=https://ruraloutreachafrica.org/prof-ruth-khayasa-oniango/|accessdate=2025-10-07|language=en-US}}</ref>Alimaliza elimu yake katika [[Chuo Kikuu cha Nairobi]] .<ref name=":1">{{Rejea tovuti|title=Food Hero Series: Ruth Oniang’o, Kenya’s Voice for Nutrition|url=https://foodtank.com/news/2013/05/food-hero-series-ruth-oniango-kenyas-voice-for-nutrition/|work=Food Tank|date=2013-05-25|accessdate=2025-10-07|language=en-US|author=Jonathan Specht}}</ref>Mnamo 1983 alitunukiwa [[Uzamivu|PhD]] na [[Chuo Kikuu cha Nairobi]] katika Sayansi ya Chakula na Lishe.<ref name=":0" /> Yeye ni mtaalamu mashuhuri wa lishe bora na alikuwa Profesa katika [[Chuo Kikuu cha Kilimo na Teknolojia cha Jomo Kenyatta|Chuo Kikuu cha Jomo Kenyatta]] jijini Nairobi. Utafiti wake ulilenga mada kama vile usalama wa chakula,lishe na ujauzito, lishe ya watoto na uchakataji wa mazao ya kilimo.<ref name=":1" /> Alianzisha Shirika la Rural Outreach Africa (ROA)mwaka wa 1992 ili kuwasaidia wakulima wadogo kwa huduma za upimaji wa udongo wa kiasili na kuunda jamii yenye [[afya]] bora ya vijijini inayoweza kuishi na kufurahia maisha yenye utu na uchangamfu, na kupata na kutumia rasilimali za ndani na nje kwa ukamilifu, na tayari kuchangia kikamilifu katika maendeleo ya familia, jamii na taifa huku wakidumisha heshima kwa wengine.<ref name=":2">{{Rejea tovuti|title=Africa’s vegetable evangelist takes on climate change|url=https://news.trust.org/item/20171022165020-haqkv/|work=news.trust.org|accessdate=2025-10-07}}</ref>Oniang'o ni Mwanzilishi Mhariri Mkuu wa ''African Journal of Food,Agriculture,Nutrition and Development''<ref>{{Rejea tovuti|title=Home - African Journal of Food, Agriculture, Nutrition and Development|url=https://www.ajfand.net/index.html#gsc.tab=0|work=www.ajfand.net|accessdate=2025-10-07}}</ref>''(AJFAND)'' aliyoianzisha mwaka wa 2001 ili kuangazia tafiti muhimu za kitaaluma katika nyanja hizo.<ref name=":3">{{Rejea tovuti|title=Hon. Prof. Dr. Ruth K. Oniang’o - 2nd GHI Congress|url=https://ghiworldcongress.org/hon-prof-dr-ruth-k-oniango/|work=www.ghiworldcongress.org|accessdate=2025-10-07|language=en-US|author=mdegraauw|archive-date=2020-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200205092032/https://ghiworldcongress.org/hon-prof-dr-ruth-k-oniango/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=World Press Freedom Day: Food Journalists We Love|url=https://foodtank.com/news/2019/05/world-press-freedom-day-food-journalists-we-love/|work=Food Tank|date=2019-05-02|accessdate=2025-10-07|language=en-US|author=Danielle Nierenberg}}</ref> Mnamo 2002 aliacha kazi ya ualimu wa chuo kikuu ili kujihusisha na [[siasa]] za Kenya.<ref name=":2" /> Alihudumu katika [[Bunge la Taifa la Kenya|Bunge la 9 la Kenya]] kuanzia 2003 hadi 2007 na alikuwa Waziri Kivuli wa kwanza wa Elimu, Sayansi na Teknolojia.<ref name=":0" />Akiwa anahudumu, Oniang'o alisaidia kupitishwa kwa Mswada wa Usalama wa Biolojia wa Kenya na Miswada ya Wataalamu wa Lishe na Dietetics.<ref name=":1" />Mnamo 2005, Oniang'o alianzisha Kituo cha Afya cha Diana Elukhambi huko [[Kakamega]] ili kuhudumia jamii yake ya vijijini na kumkumbuka Dada yake mkubwa Diana, ambaye muuguzi mkuu wa kwanza mwafrika katika hospitali ya Getrude's Garden,Nairobi.<ref>{{Rejea tovuti|title=How super vegetables earned scholar top Africa Food Prize {{!}} AGRA News Center|url=https://agra.org/news/how-super-vegetables-earned-scholar-top-africa-food-prize/|work=agra.org|accessdate=2025-10-07|language=en-US|archive-date=2020-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200207045413/https://agra.org/news/how-super-vegetables-earned-scholar-top-africa-food-prize/|url-status=dead}}</ref> Mnamo 2018, alikuwa kwenye bodi ya shirika lisilo la kiserikali lenye makao makuu Uingereza lijulikanalo kama Centre for Agriculture and Bioscience International.<ref name=":3" /> Oniang'o anaongoza Kamati kuu ya ''Usalama wa Chakula na Lishe'' ya nchi yake ambayo imepewa jukumu la kusimamia utekelezaji wa Sera ya Kitaifa ya Chakula na Lishe.<ref>{{Rejea tovuti|title=Agriculture for Impact Ruth K. Oniang’o|url=https://ag4impact.org/ruth-k-oniango/|work=ag4impact.org|accessdate=2025-10-07}}</ref>Aidha,Oniang'o pia anaongoza Shirika la Rural Outreach Africa shirika lisilo la kiserikali linalowaunga mkono wakulima katika uzalishaji wa chakula na uchakataji wa mazao ya kilimo.<ref>{{Rejea tovuti|title=Kenyan scholar wins Africa’s top food prize|url=https://nation.africa/kenya/business/seeds-of-gold/kenyan-scholar-wins-africa-s-top-food-prize-448158|work=Daily Nation|date=2020-06-29|accessdate=2025-10-07|language=en}}</ref>Rural Outreach Africa linafanya kazi na wakulima wadogo wa Kenya kukuza mazao yao asilia kama vile [[mtama]], [[Muhogo|mihogo]],nduma, na mrenda kama suluhisho la kuhakikisha usalama wa chakula na Lishe bora.<ref name=":4">{{Citation|last=Bryce|first=Emma|title=Indigenous crops and smallscale farms: Ruth Oniang’o on Africa’s agricultural future|date=2017-11-30|url=https://www.theguardian.com/environment/world-on-a-plate/2017/nov/30/indigenous-crops-and-smallscale-farms-ruth-oniango-on-africas-agricultural-future|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077|access-date=2025-10-07}}</ref> Amekuwa kwenye Bodi zifuatazo: Centre for Agriculture and Bioscience International, Mjumbe wa Bodi KILIMO TRUST,<ref>{{Rejea tovuti|title=Kilimo Trust - Transforming Lives Through Agribusiness|url=https://www.kilimotrust.org/|work=Kilimo Trust|accessdate=2025-10-07|language=en-US}}</ref>Food Security and Sustainable Development Division of the Economic Commission for Africa<ref>https://repository.uneca.org/entities/publication/9a10b7b6-c2ac-56ca-afc8-86e7aaf20124</ref>(ECA), Institute for Policy Research Analysis (IPAR), Mwenyekiti wa Bodi ya Zamani, Sasakawa Africa Association (SAA),<ref>{{Rejea tovuti|title=Executive Leadership {{!}} Sasakawa Africa Association|url=https://www.saa-safe.org/wwa/boardmembers.html|work=www.saa-safe.org|accessdate=2025-10-07}}</ref> International Centre for Soil Fertility and Africultural Development (IFDC),USA,Nutrition Third World Board iliyoko Ubelgiji na kuunga mkono Third World Nutrition Research ,<ref>{{Rejea tovuti|title=Scientific Commitee|url=http://www.nutrition-ntw.org/en/scientific-commitee.html|work=www.nutrition-ntw.org|accessdate=2025-10-07}}</ref>Mjumbe wa Wadhamini wa International Rice Research Insitute,<ref>{{Rejea tovuti|title=September 2007 – Rice Today|url=https://ricetoday.irri.org/2007/09/|work=ricetoday.irri.org|accessdate=2025-10-07}}</ref>Kituo cha CGIAR, Kamati ya Ushauri ya Mradi wa HarvestPlus, na CGIAR Challenge Program inayotaka kuimarisha upatikanaji wa virutubisho kutoka kwa mazao ya chakula kwa kutumia njia ya kawaida. == Tuzo == Oniang'o ameshinda tuzo kadhaa kwa kazi yake katika kilimo na sera ya chakula, ikiwa ni pamoja na Distinguished Service Medal na Silver Star. Mnamo mwaka wa 2014, alitunukiwa Tuzo la International Food and Agribusiness Management Association IFAMA)Lifetime Award.<ref name=":3" /> Pia alishinda Tuzo la Africa Food Prize mwaka wa 2017 kwa kazi yake na Rural Outreach Program.<ref name=":4" /> Mnamo Juni 22, 2018, Oniang'o alitunukiwa shahada ya heshima ya Udaktari wa Sayansi kutoka Chuo Kikuu cha Aberdeen kwa kutambua mchango wake katika taaluma yake.<ref>{{Rejea tovuti|title=Woman who waged war on African hunger receives honorary degree from Aberdeen University|url=https://www.pressandjournal.co.uk/fp/education/higher-education/1504483/woman-who-waged-war-on-african-hunger-receives-honorary-degree-from-aberdeen-university/|work=Press and Journal|date=2018-06-23|accessdate=2025-10-07|language=en-GB|author=Kieran Beattie}}</ref> Mwaka 2017, jarida la New African lilimtaja Oniang’o miongoni mwa Waafrika 100 wenye ushawishi mkubwa zaidi.<ref>{{Rejea tovuti|title=100 Most Influential Africans: Ten Kenyans Including CJ David Maraga Listed|url=https://answersafrica.com/100-most-influential-africans-list.html|work=AnswersAfrica.com|date=2017-12-07|accessdate=2025-10-07|language=en-US|author=Fadamana U}}</ref> == Marejeleo == [[Jamii:Wanasiasa wa Kenya]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Waliozaliwa 1946]] gcqifqe14g0zbniee750uk3b3hobu58 0 215581 1607855 1461267 2026-10-14T03:17:13Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607855 wikitext text/x-wiki '''Koca Yusuf Pasha''' alikuwa mwanasiasa wa [[Milki ya Osmani]]. Alikuwa grand vizier kuanzia [[25 Januari]] [[1786]] hadi [[28 Mei]] [[1789]] (wakati wa utawala wa Abdul Hamid I), na Kapudan Pasha (Grand Admiral wa Ottoman Navy) baada ya [[19 Desemba]] [[1789]]. <ref name="Erkan">İsmail Hâmi Danişmend, ''Osmanlı Devlet Erkânı'', pp. 172 ff. Türkiye Yayınevi (Istanbul), 1971. {{tr}}</ref> Akawa grand vizier tena, wakati huo akihudumu kuanzia [[12 Februari]] [[1791]] hadi (katikati ya [[1792]] Seliduring). Anachukuliwa kuwa mmoja wa makamanda bora wa Ottoman wa kipindi chake, <ref>{{Rejea tovuti|date=2020-09-14|title=Şebeş Savaşı Kısaca Özeti: Tarihi, Sonuçları, Önemi, Nedenleri Ve Sonuçları|url=https://www.milliyet.com.tr/gundem/sebes-savasi-kisaca-ozeti-tarihi-sonuclari-onemi-nedenleri-ve-sonuclari-6266617|accessdate=2024-04-27|work=Milliyet|language=tr}}</ref> Alikuwa [[Georgia|Mgeorgia]] [[kusilimu|aliyesilimu]] na pia aliwahi kuwa [[Gavana]] wa Peloponnese. <ref>The decline and fall of the Ottoman Empire By Alan Palmer, pg. 52</ref> == Marejeo == [[Jamii:waliozaliwa karne ya 18]] [[Jamii:wanasiasa wa Georgia]] [[Jamii:wanasiasa wa Uturuki]] ny4nr4lfq2th1bs8elonn4aox46g86p 0 215749 1607783 1522301 2026-10-14T02:59:57Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607783 wikitext text/x-wiki '''Nnimo Bassey''' (alizaliwa Juni 11, mwaka 1958) ni mbunifu majengo, mwanaharakati wa kimazingira, [[Kibwagizo cha filamu|mtunzi]] na [[mshairi]] kutoka [[Nigeria|Naijeria]] ambae aliongoza shirika la kimataifa la ''Friends of the Earth,'' kuanzia mwaka 2008 hadi mwaka 2012 na alikua mkurugenzi mtendaji wa harakati za kutetea [[Haki ya mazingira|haki za mazingira]] kwa [[miongo]] miwili<ref>{{Rejea tovuti|title=Nnimmo Bassey elected chair of Friends of the Earth International|url=http://eraction.org/news/139-nnimmo-bassey-elected-chair-of-friends-of-the-earth-international-|work=eraction.org|accessdate=2025-10-12|language=en-gb|author=Administrator|archive-date=2010-11-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20101122075338/http://eraction.org/news/139-nnimmo-bassey-elected-chair-of-friends-of-the-earth-international-|url-status=dead}}</ref>. Mwaka 2009 alikua mmoja wa mashujaa wa mazingira katika jarida la ''Time''<ref>{{Citation|last=Faris|first=Stephan|title=Heroes of the Environment 2009 - TIME|date=2009-09-22|url=https://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1924149_1924153_1924211,00.html|work=Time|language=en-US|issn=0040-781X|access-date=2025-10-12}}</ref>. Mnamo mwaka 2010 Nnimo Bassey alitajwa mshindi wa ''Right Livelihood Awards''<ref>{{Rejea tovuti|title=Indigenous Rights Champions Win Right Livelihood Awards {{!}} Cultural Survival|url=https://www.culturalsurvival.org/news/indigenous-rights-champions-win-right-livelihood-awards|work=www.culturalsurvival.org|date=2010-09-30|accessdate=2025-10-12|language=en}}</ref> na mnamo mwaka 2012 alizawadiwa tuzo ya ''Rafto''<ref>{{Rejea tovuti|title=Nnimmo Bassey|url=https://www.rafto.no/en/the-rafto-prize/nnimmo-bassey|work=The Rafto Foundation|accessdate=2025-10-12|language=en}}</ref>. Na pia mwaka 2019 alitunukiwa [[Shahada ya uzamili|shahada]] ya heshima na [[Chuo Kikuu cha York|Chuo]] [[Chuo Kikuu cha York|Kikuu cha York]], mjini [[Uingereza]]. Kwa sasa anatumikia bodi ya ushauri na ni mkurugenzi wa asasi ya ''Shirika la Afya ya Mama Dunia'', linalo fanya utafiti na kutetea haki ya mazingira<ref>{{Rejea tovuti|title=Nnimmo Bassey|url=https://www.ihrb.org/people/nnimmo-bassey|work=IHRB|accessdate=2025-10-12|language=en-GB}}</ref>. == Maisha ya mwanzo na Elimu == '''Nnimmo Bassey''' alizaliwa tarehe Juni 11 mwaka 1958. Alisomea usanifu majengo na kufanya kazi kwa miaka 10 katika sekta ya umma na baadae akajiendeleza binafsi. Mwaka 1980 alifanya kazi katika bodi ya wakurugenzi ya shirika la [[Haki za kiraia na kisiasa|haki za kiraia]] nchini [[Nigeria|Naijeria]]  alijishughulisha na maswala ya haki za binadamu<ref>{{Rejea tovuti|title=Nnimmo Bassey|url=https://rwi.lu.se/news/nnimmo-bassey/|work=The Raoul Wallenberg Institute of Human Rights and Humanitarian Law|date=2024-04-23|accessdate=2025-10-12|language=en-US}}</ref>. Mwaka 1993 alishiriki katika kuanzisha shirika lisilo la kiserikali linalojulikana kama ''Environmental Rights Action'' kwa lengo la kutetea, kuelimisha na kutetea haki za binadamu za kimazingira nchini [[Nigeria|Naijeria]]</sup><ref>{{Rejea tovuti|title=Nnimmo Bassey|url=https://rightlivelihood.org/the-change-makers/find-a-laureate/nnimmo-bassey/|work=Right Livelihood|accessdate=2025-10-12|language=en-US}}</ref>. Toka mwaka 1995 Bassey na ''Environmental Rights Action'' waliongoza ''Oilwatch Africa'' na pia mwanzoni mwa mwaka 2006 waliongoza ''Global South Network'' na ''Oilwatch International'' wakipambana kuhamasisha jamii ipinge ongezeko la uchimbaji wa [[gesi asilia]].  Bassey aliongoza ''oilwatch International'' na ''Oilwatch Africa'' tokea kuanzishwa kwao<ref>{{Rejea tovuti|title=Nnimmo Bassey|url=https://rightlivelihood.org/the-change-makers/find-a-laureate/nnimmo-bassey/|work=Right Livelihood|accessdate=2025-10-12|language=en-US}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Nnimmo Bassey|url=https://rightlivelihood.org/the-change-makers/find-a-laureate/nnimmo-bassey/|work=Right Livelihood|accessdate=2025-10-12|language=en-US}}</ref>. Oilwatch Africa ina wanachama kama vile [[Nigeria|Naijeria]], [[Chad]], [[Kamerun]], [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|jamuhuri ya kidemokrasia ya Kongo]], [[Ghana]], [[Uganda]], [[Afrika Kusini|Africa kusini]], [[Togo]], [[Kenya]],[[Eswatini]], [[Malawi]], [[Mali]], [[Sudan|Sudani]], [[Sudan Kusini|sudani kusini]]</sup><ref>{{Rejea tovuti|title=About us {{!}} Oilwatch|url=https://www.oilwatch.org/about-us/|accessdate=2025-10-12|language=en-GB}}</ref> na nyinginezo. Wanachama wa Oilwatch International wamesambaa katika [[Amerika ya Kusini]], [[Asia ya Kusini-Mashariki]],[[Afrika]], [[Uingereza]] na [[Amerika ya Kaskazini|Amerika kaskazini]]. Mtandao huu unapinga shughuli za kuchimba [[mafuta]], [[gesi]] na [[makaa]] yenye uharibifu. Inadai mabadiliko ya  jamii kutegemea petroli kama chanzo kikuu cha [[nishati]]. Mnamo mwaka 2011 Bassey alianzisha shirika la kitaaluma la kimazingira ''Health of'' ''Mother Earth Foundation'' ikijikita katika kutetea [[Haki ya mazingira|haki ya kimazingira]] na uhuru wa chakula nchini [[Nigeria|Naijeria]] na [[Afrika]]. Mwaka 2009 katika mukutano wa mabadiliko ya [[Tabianchi]] wa [[Umoja wa Mataifa|umoja wa mataifa]] uliofanyika mjini [[kopenhagen]], licha ya Bassey kuwa na vigezo vya kuudhuria mkutano huo alizuiliwa kushiriki. == Marejeo == <references /> [[Jamii:Wiki4HumanRights 2025]] [[Jamii:Mazingira]] [[Jamii:Wanaharakati]] [[Jamii:Haki za binadamu]] 6xbz3mrhtwjztvzvbqytaw97dlwmvya 0 215965 1607828 1468042 2026-10-14T03:15:51Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607828 wikitext text/x-wiki '''Francisco Malabo Beosá''' au '''Mfalme Malabo II''' ([[23 Juni]] [[1896]]-[[Novemba]] [[2001]]) alikuwa [[mfalme]] wa Kiafrika, aliyezaliwa katika kisiwa cha Fernando Po katika [[Guinea]] ya Kihispania (sasa Bioko nchini Guinea ya Ikweta). Alikuwa mwana wa mfalme wa zamani wa Wabubi, Malabo Lopelo Melaka (Malabo I), na mrithi halali wa pili wa mwisho wa ufalme wa Wabubi. == Wasifu == Mfalme Malabo II alichukuliwa kuwa baba wa kiroho wa watu wa Bubi, akiongoza baraza la wazee waliokuwa washauri, ambao ibada zao za dini ya jadi zililenga bada ya Morim- kiumbe mkuu na muumba wa ulimwengu. mnamo mwaka [[1973]], Francisco Macias Nguema, katika sera yake ya Kuafrikisha majina ya maeneo ya kijiografia ncini Guinea ya Ikweta, alibadilisha jina la Santa isabel, ambayo ilikuwa mji mkuu wa Guinea ya Ikweta, na kuiita Malabo kwa heshima ya baba yake, Mfalme Malabo. Mfalme Malabo II alifariki akiwa na [[umri]] wa miaka 105 katika kijiji cha Moka, alikozaliwa, kilichopo katika sehemu ya kusini mwa kisiwa cha Bioko. Alikua miongoni mwa wanachama wa familia yeyote ya kifalme walioishi muda mrefu zaidi.<ref>{{cite web |last1=Coke |first1=Hope |title=The top 10 longest-living royals in history |url=https://www.tatler.com/article/longest-living-royals-top-10-oldest-royalty-in-history |website=Tatler |access-date=4 August 2021}}</ref> Aliacha familia kubwa yenye [[watoto]] tisa, [[wajukuu]] 62, [[Kitukuu|vitukuu]] 84 na [[Kilembwe|vilembwe]] 17. == Marejeo == {{reflist}} [[Jamii:Waliofariki 2001]] [[Jamii:Waliozaliwa 1896]] d2oe1osob2rysbnwrvgvwg5gsoa33uk 0 215988 1607913 1523400 2026-10-14T03:20:09Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607913 wikitext text/x-wiki [[File:Paulyeboah1.jpg|thumb|Paul Yeboah]] '''Paul Yeboah''' ([[1970]]- [[2021]]) alikuwa [[mwalimu]], [[mkulima]], mtaalamu wa kilimo, na [[mjasiriamali]] wa kijamii. Yeboah ndiye mwanzilishi na mratibu wa  Taasisi ya Mtandao wa Kilimo Endelevu(Ghana Permaculture Institute)  ulioko Techiman, Ghana, Afrika Magharibi.Taasisi hiyo ipo katika Mkoa wa Brong-Ahafo nchini Ghana. Madhumuni ya Taasisi ni kujenga na kudumisha mfumo thabiti wa chakula, kutunza mifumo ya  ikolojia ya mahali husika, na kuboresha hali ya maisha katika maeneo ya vijijini. <ref>{{Rejea tovuti|url=https://permacultureghana.wordpress.com/what-is-permaculture-2/|title=What is Permaculture?|date=2011-02-26|website=Ghana Permaculture Institute|language=en|access-date=2019-05-05|archive-date=2018-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180704093520/https://permacultureghana.wordpress.com/what-is-permaculture-2/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Rejea tovuti |url=http://edge5.com.au/permaculture-courses-fremantle/ |title=Permaculture Design Certificate Course |access-date=2016-10-27 |archive-date=2016-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161028021540/http://edge5.com.au/permaculture-courses-fremantle/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Rejea tovuti|url=https://uk.lush.com/article/paul-yeboah-and-gpi|title=Paul Yeboah and the GPI|last=web-services|date=2014-09-04|website=Lush Fresh Handmade Cosmetics UK|language=en|access-date=2019-05-05}}</ref>Taasisi hiyo (GPN) hutoa mafunzo kwa wanafunzi na jamii katika mbinu endelevu za kilimo cha  ikolojia.pia inaunga mkono  miradi mbalimbali nchini Ghana ikiwemo vikundi vya wanawake, miradi midogo ya fedha; ufundisha kilimo cha mlonge; uzalishaji wa uyoga; upandaji miti kwa njia ya kilimo, ukuzaji wa misitu ya chakula na Kilimo mseto. Permaculture ni mfumo wa kilimo unategemea usanifu wa kiasili unaolenga uendelevu wa mazingira. Ni aina ya  kilimo kinachotumia mbinu zinazolinda rutuba ya udingo, kuhakikisha  mazao na mifugo vinakuwa na afya. Mfumo huu unahimiza utunzaji wa mazingira na kuishi maisha rafiki kwa mazingira; ili kudumisha utulivu wa mazingira na kudumisha rasilimali za mazingira kwa siku zijazo. Pia, Kilimo Endelevu  husaidia kurejesha  ardhi iliyochakaa au iliyoharibiwa na mmomonyoko wa udongo au ukataji wa miti hovyo. Mtandao wa Permaculture unahimiza mazoezi ya kilimo cha kudumu nyumbani. Dhamira ya Mtandao wa Permaculture ni kuhimiza, kuelimisha, na kukuza matumizi ya [[kilimo]] cha kudumu kwa [[wakulima]] na watu nchini Ghana, ambayo itachangia uthabiti wa mazingira, na utulivu wa siku zijazo za nchi. Huwakaribisha wajitoleaji wa kimataifa, wahitimu, na wanafunzi. Ghana Permaculture Network ni mwanachama wa Ghana Ecovillage Network. Ambayo ni shirika linalojumuisha viongozi na miradi ya maendeleo endelevu. Paul Yeboah ni Makamu wa Rais wa GEN ambayo inafanya kazi katika kukuza Mipango ya Wenyeji na Uendelevu nchini Ghana. Permaculture inabadilisha jamii nchini Ghana kupitia elimu, uzalishaji wa chakula, mawasiliano, ukuzaji wa ujuzi, kujitosheleza, na kuunda biashara ndogo ndogo. <ref>{{Citation|title=Permaculture magazine|date=2016-09-02|url=https://www.permaculture.co.uk/how-permaculture-is-transforming-ghana|work=Permaculture magazine|language=en|access-date=2025-10-24|archive-date=2016-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20161006054341/https://www.permaculture.co.uk/how-permaculture-is-transforming-ghana|url-status=dead}}</ref> == Historia == Akiwa na umri wa miaka 22 Paul Yeboah alikuwa na wasiwasi  kuhusu umaskini unaoikumba jamii ya  vijijini na mijini. Alipata Cheti cha Kilimo kutoka Taasisi ya Shamba nchini Ghana. Baada ya hapo alianzisha mradi wa upandaji miti ya matunda katika maeneo ya vijijini na mijini kwa kutumia mbegu kutoka Taasisi ya Utafiti wa Michikichi cha Kade na Kituo cha Utafiti cha Kakao cha Bonsu. Mbegu na miche zilitolewa kwa wakulima kwa msingi wa mkopo. Mradi huo ulisaidia  kuanzisha viwanda vidogo vya uchakataji vijijini na kutoa kwa  watu maskini. Mwaka wa 2003 Paul Yeboah alikuwa msimamizi wa shamba katika Monasteri ya Wabedektini ya Kristo Buase  Benedictine Monasteri (Kristo Buase Benedictine Monastery) nchini Ghana. Wakati huo Greg Knibbs aliitwa  kuja kusaidia katika kuboresha mpangilio wa shamba hilo kwa kutumia mbinu za Permaculture ili kurejesha rutuba ya udongo ambayo ilikuwa imepotea kutokana na matumizi ya [[Kemikali]] bandia.  Hapo ndipo Yeboah alipokutana na Greg Knibbs na walifanya kazi pamoja na kuunda Mtandao wa Kilimo Endelevu (Ghana Permaculture Network) wa Ghana ambao baadaye ulikuja kuku ana  kuwa Taasisi ya Kilimo Endelevu ya Ghana (Ghana  Permaculture Institute). == Kazi == Mtandao wa Kilimo Endelevu  wa Ghana (GPN) ulianzishwa na kuratibiwa na Paul Yeboah mwaka wa 2003. GPN ilianza kama eneo dogo la maonyesho ya shamba ambalo baadaye lilikua Taasisi ya Kilimo ya Endelevu cha  Ghana (GPI). Mnamo 2007 kitalu cha Miti cha Ghana Permaculture Nwodua kiliundwa. Iliundwa ili kujenga mapato ya jamii, na kushughulikia masuala ya mazingira kama vile jangwa na mmomonyoko wa ardhi. Pia hufanya upandaji miti tena. Kazi hiyo ni juhudi shirikishi za jamii zinazohusisha wanawake, vijana na wanaume. Wanajamii wote ni sehemu ya faida na manufaa ya kufanya kazi ili kuimarisha mazingira yao. Mradi huu hujenga ufahamu wa mazingira. Paul Yeboah ni Makamu Mwenyekiti wa Ghana Ecovillage Network ambayo ilianzishwa mwaka wa 2012, na kusajiliwa rasmi mwaka 2013. Iliundwa na viongozi wa jamii na makundi yenye miradi endelevu ya kukuza mikakati ya Ecovillage kama mifano ya maendeleo endelevu nchini Ghana. <ref>{{Citation|title=GEN Ghana - Global Ecovillage Network|url=https://ecovillage.org/project/gen-ghana/|work=Global Ecovillage Network|language=en-US|access-date=2025-10-24}}</ref> Mtandao wa Ghana Permaculture Network ulianza kusaidia shule za mitaa, wakulima wa jamii katika kuanzisha vitalu vya miti, na miradi ya upandaji miti. Mtandao wa Ghana Permaculture sasa umepanuka katika sehemu mbalimbali za Ghana, hadi Togo, na Burkina Faso katika Afrika Magharibi.<ref>{{Rejea tovuti|title=Dr. Paul Yeboah: Region-wide Permaculture Economic Development {{!}} Network of Centers|url=https://networkofcenters.net/news/dr-paul-yeboah-region-wide-permaculture-economic-development|work=networkofcenters.net|accessdate=2025-10-24}}</ref> ==Marejeo== {{reflist}} {{mbegu-mtu}} [[jamii:waliozaliwa 1970]] [[jamii:waliofariki 2021]] [[jamii:watu wa Ghana]] [[jamii:Wiki4HumanRights 2025]] rivn0dvodhy76r298ujcjl0lfa765dw 0 218553 1607665 1475029 2026-10-14T02:46:59Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607665 wikitext text/x-wiki '''Nuno Gomes''' ni mzamiaji wa scuba anayeishi katika [[Jiji la New York]]. Alizaliwa [[Lisbon]], familia yake ilihamia [[Pretoria]] alipokuwa na umri wa miaka 14. <ref name="bio">{{Rejea tovuti|url=http://www.nunogomes.co.za/nuno.htm|archivedate=7 August 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170807155126/http://www.nunogomes.co.za/nuno.htm|title=Short biography of Nuno Gomes|author=Venter|first=Pieter|work=NunoGomes.co.za|accessdate=6 April 2015}}</ref> Alishikilia rekodi mbili za dunia katika kupiga mbizi kwa kina (zilizothibitishwa na kuidhinishwa na Guinness World Records), rekodi ya kupiga mbizi pangoni kuanzia 1996 hadi 2019 na rekodi ya maji ya baharini kuanzia [[2005]] hadi [[2014]]. ==Marejeo== {{reflist}} [[Jamii:wachezaji wa Afrika Kusini]] [[jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:WikiMonthly Edit-a-thon Kilimanjaro]] fk83ylvavfxyjwehaak3l5rclsk714d 0 219198 1608010 1601329 2026-10-14T03:42:10Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1608010 wikitext text/x-wiki '''Clinton Derricks-Carroll''' (aliyezaliwa [[15 Mei|Mei 15]], [[1953]] huko Knoxville, Tennessee) ni mwigizaji na mwanamuziki wa [[Marekani]] anayejulikana zaidi kwa ''Introducing Dorothy Dandridge'' ([[1999]]), ''Wally Brown'' ([[1979]]) na ''Sanford'' (1980-1981). == Maisha ya Awali == Derricks alizaliwa [[Knoxville, Tennessee]] kwa mama mpiga piano na mhubiri/mtunzi wa [[Baptisti|Kibaptisti]] Cleavant Derricks, Sr, maarufu kwa wimbo wake maarufu wa muziki wa injili wa Just a Little Talk with Jesus. Ndugu yake pacha ni Cleavant Derricks, ambaye pia ni mwigizaji. ==Marejeo== {{reflist}} [[Jamii:WikiMonthly Edit-a-thon Kilimanjaro]] nzlm5w79anjw48oynmu6giadkhp0ayu 0 219348 1607709 1478255 2026-10-14T02:56:06Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607709 wikitext text/x-wiki '''Eliezer Papo''' ([[1785]] – [[1828]]) alikuwa [[rabi]] wa jumuiya ya Silistra katika Milki ya Osmani ([[Bulgaria]] ya kisasa). Anajulikana kwa kuandika ''Pele Yoetz'', kazi ya fasihi ya musar (maadili) ambayo inatoa ushauri wa jinsi ya kuishi kama Myahudi katika nyanja nyingi za maisha. Alizaliwa [[Sarayevo]], [[Bosnia]] katika Bosnia Eyalet ya Milki ya Osmani. Alihamia Bulgaria akiwa na umri wa miaka 27. Aliandika ''Pele Yoetz'', kazi yake maarufu zaidi, pamoja na ''Eleph Hamagen'', ''Orot Eilim'', ''Chesed L'Alaphim'' (kwenye Orach Chaim), ''Yaalzu Chasidim'' (kwenye Sefer Chasidim), na ''Chodesh HaAviv''. <ref>According to an 1841 Thessaloniki edition of ''Chesed L'Alaphim''</ref> == Marejeo == {{marejeo}} [[Jamii:watu wa Bosnia na Herzegovina]] [[Jamii:Waliozaliwa 1785]] [[Jamii:Waliofariki 1828]] [[Jamii:Wayahudi]] [[Jamii:WikiMonthly Edit-a-thon Kilimanjaro]] a58jvi72f1o3yona8wrx2svqbublu2m 0 219356 1607763 1478264 2026-10-14T02:58:54Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607763 wikitext text/x-wiki '''Alexandru Dimitrie Ghica''' ([[1 Mei]] [[1796]] - [[Januari]] [[1862]]), mmoja wa wanafamilia wa Ghica, alikuwa Mkuu wa Wallachia kuanzia [[Aprili]] [[1834]] hadi [[7 Oktoba]] [[1842]] na baadaye caimacam (mtawala) kuanzia [[Julai]] [[1856]] hadi [[Oktoba]] [[1858]]. == Familia == Alikuwa mwana wa Demetriu Ghica na Eufrosine Caradja. Ndugu zake walikuwa Grigore IV Ghica na Michai Ghica, baba wa Elena Ghica (jina la kalamu Dora d'Istria). == Marejeo == {{marejeo}} {{mbegu-mwanasiasa}} {{BD|1796|1862}} [[Jamii:wanasiasa wa Romania]] [[Jamii:WikiMonthly Edit-a-thon Kilimanjaro]] b0c4m45wbzudqzvn45xnw7iyvqc8aw9 0 220182 1607764 1580700 2026-10-14T02:58:57Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607764 wikitext text/x-wiki '''Mo Abrrao''' (17 Oktoba 1963 - 12 machi 2016)<ref name=":0">{{Citation|title=Mo Abbaro|date=2025-01-07|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Mo_Abbaro&oldid=1267846612|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-01-10}}</ref> <ref name=":1">Abbaro, Halida and Besheer (2016), "Mohammed Ahmed Abdalla Abbaro 1933-2016", ''CPA News: The Craft Potters Association'', Number 167, pp. 8–9.</ref>pia anajulikana kitaaluma kama Mo Abdalla au Mohammed Ahmed Abdalla Abbaro, alikuwa mchapaji wa udongo na mbunifu wa vyombo wa Sudan aliyekaa London ambaye amewekwa katika hadhi ya moja ya wchoraji wa udongo bora zaidi duniani kama alivyo sema msanii Oliver Bloom. ==Maisha na kazi== Mohammed Ahmed Abdalla Abbaro alizaliwa Abu Jibayha [[Sudan]].<ref name=":0" />Alisoma na kuhitimu katika Sanaa za Ubora na Sanaa zilizotumika (Fine and Applied Arts) kutoka Taasisi ya Ufundi Khartoum mwaka 1958,<ref name=":0" />na mwaka uliofuata alipata ufadhili na kwenda london kusoma ufundi wa udongo katika Shule Kuu ya Sanaa.<ref name=":0" />Baadaye alisoma masomo ya juu ya maendeleo ya ubunifu wa vyombo vya udongo vilivyo pigwa moto katika chuo cha North Staffs College of Ceramic Technology. Alifundisha ceramics katika kituo cha sanaa cha Camden [[(Camden Arts Crnter)|(Camden Arts Crnter)]] kwa zaidi ya miongo miwili,<ref name=":1" />na alishiriki katika maonyesho mengi london pamoja na Barbican Center Whitechapel Gllery (katika kipengele chav afrika 95)<ref>{{Citation|title=Mo Abbaro|date=2025-01-07|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Mo_Abbaro&oldid=1267846612|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-01-10}}</ref>,Mall Galleries na Iraq Culural center na sehemu nyingine nchini uingereza ,pamoja na Marekani na Sweeden.baadae pia katika safari ya maisha yake aliangukia katika uandishi akichapisha vitabu kuhusu mbinu za kutengeneza vyombo vya udongo kama vile On the Interplay of Forms and Surfaces (2000), pamoja na historia ya familia yake ikiwa ni pamoja na The History of the Abbaros of Sudan since the 15th century (1997) Vifaa vyake vya ceramic viko katika makusanyo ya British Museum ,London, Institut du Monde Arabe Paris, na Smithsonian Museum Washington.<ref>{{Citation|title=Mo Abbaro|date=2025-01-07|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Mo_Abbaro&oldid=1267846612|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-01-10}}</ref>Kazi yake pia iliwekwa katika maonyesho ya Frederique Cifuents 2017 yalyoitwa Sudan ;Emergece of Singularities katika p21 gallery London. == Marejeo == {{Reflist|30em}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1963|2016}} [[Jamii:Wasanii wa Sudan]] bvevmw19joz5j7783wztgbc9ezivgvs 0 220364 1607612 1480935 2026-10-14T02:40:43Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607612 wikitext text/x-wiki '''Douglas J. Cohen''' ni [[mtunzi]] na [[Ushairi|mshairi]] ([[:en:Lyricist|lyricist]]) kutoka [[Marekani]]. Yeye ni mwanachama wa [[:en:ASCAP|ASCAP]], Warsha ya Maigizo ya Muziki ya BMI Lehman Engel, na mwanachama wa [[:en:Dramatists_Guild_of_America|Dramatists Guild of America]]. == Tuzo == * Ruzuku ya Maendeleo ya Richard Rodgers kutoka Chuo cha Marekani na Taasisi ya Sanaa na Barua - (No Way To Treat A Lady) * Ruzuku ya Maendeleo ya Richard Rodgers kutoka Chuo cha Marekani na Taasisi ya Sanaa na Barua - (The Gig) * Aliteuliwa kwa Tuzo 2 za Nje za Wakosoaji (Hakuna Njia ya Kumtendea Mwanamke) * Tuzo la Wakfu wa Ukumbi wa Maigizo wa Gilman &amp;amp; Gonzalez-Falla la 1998 - (Glimmerglass, No Way To Treat A Lady, The Big Time, The Gig) * Tuzo ya Jonathan Larson ya 2005 - (Barnstormer) * Uteuzi wa Tuzo ya Dawati la Tamthilia la 2005 kwa Mtunzi Bora wa Nyimbo - (Barua za Watoto kwa Mungu) * Tuzo ya Noël Coward ya 2009 - (The Gig) ==Tanbihi== {{marejeo}} {{mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:wanamuziki wa Marekani]] 1h370kxgiekrinrqib5120v7vwpzslt 0 220850 1607784 1482447 2026-10-14T03:00:00Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607784 wikitext text/x-wiki '''Natella Nurievna Akaba''' (aliyezaliwa [[14 Machi]] [[1945]]) ni mwanahistoria, [[mwanasiasa]], na kiongozi wa jamii ya kiraia kutoka [[Abkhazia]].<ref name="lakoba">{{cite web|last=Lakoba|first=Stanislav|authorlink=Stanislav Lakoba|title=Кто есть кто в Абхазии|url=http://apsnyteka.org/637-lakoba_abkhaziya_posle_dvuh_imperiy_kto_est_kto_v_abkhazii.html|accessdate=15 November 2015}}</ref> == Maisha ya awali na kazi katika taaluma == Akaba alizaliwa 14 Machi 1945 huko Moscow. Mwaka 1955, familia yake ilirudi Sukhumi. Mwaka 1962, Akaba alihitimu kutoka shule ya upili namba 10 (Nestor Lakoba) huko Sukhumi. Kutoka 1962 hadi 1967, alisoma ethnografia katika kitivo cha Historia cha Chuo Kikuu cha Moscow (Moscow State University). Baada ya hapo, alifanya kazi kama msaidizi wa fasihi katika gazeti la Soviet Abkhazia.<ref name="press_natella">{{cite news|last1=Jarsalia|first1=Said|title=Нателла Акаба избрана секретарем Общественной палаты четвертого созыва|url=http://apsnypress.info/news/natella-akaba-izbrana-sekretarem-obshchestvennoy-palaty-chetvertogo-sozyva-/|accessdate=2 November 2016|agency=[[Apsnypress]]|date=2 November 2016}}</ref> Mwaka 1976, Akaba alihitimu kutoka Institute of Oriental Studies ya USSR Academy of Sciences huko Moscow. Baadaye alihama Yerevan, ambapo mwaka 1979 alianza kufundisha Historia katika Yerevan State University na Yerevan Polytechnic Institute. Mwaka 1981, alilinda tasnifu yake (thesis) yenye kichwa cha “The Colonial Policy of English Imperialism in Qatar” katika Institute of Oriental Studies. Mwaka 1989, Akaba aliteuliwa kuwa profesa mshirika (associate professor) na kurudi Sukhumi, kufanya kazi katika idara ya Historia ya Jumla katika Abkhazian State University. == Marejeo == {{reflist}}{{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Waliozaliwa 1945]] [[Jamii:Watu walio hai]] 3sgyl0w4tgphkmt7mogj01s3cm2ithm 0 220856 1607683 1482459 2026-10-14T02:48:56Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607683 wikitext text/x-wiki '''Nargiz Akif gizi Gurbanova''' (aliyezaliwa mwaka [[1975]]) ni [[mwanadiplomasia]] wa [[Azerbaijan]]. Tangu mwaka 2021, anahudumu kama Balozi wa Jamhuri ya Azerbaijan nchini [[Polandi|Poland]] [[Faili:Nargiz_Gurbanova_(cropped).jpg|thumb|'''Nargiz Gurbanova''']] .<ref name="qafqaz">{{cite web|url=https://qafqazinfo.az/news/detail/nergiz-qurbanova-yeni-vezifeye-teyin-edildi-310861|title=Nərgiz Qurbanova yeni vəzifəyə təyin edildi|date=8 January 2021|publisher=Qafqaz Info|language=Azerbaijani|accessdate=9 January 2021}}</ref> == Elimu == Gurbanova alihitimu Shahada ya Uzamivu (PhD) katika Sayansi ya Siasa kutoka Chuo Kikuu cha Vienna. Aidha, alipata Shahada ya Kwanza na ya Uzamili (BA/MA) katika Mahusiano ya Kimataifa kutoka Chuo Kikuu cha Jimbo la Baku, pamoja na Shahada ya Uzamili (MSc) katika Usimamizi wa Kimataifa kutoka Western University nchini Azerbaijan. Mbali na hayo, Gurbanova alisomea Biashara ya Kimataifa katika Jönköping International Business School nchini Uswidi, na Sheria ya Kimataifa katika Chuo Kikuu cha Nice nchini Ufaransa.aliozaliwa 1975.<ref name="icdo">{{cite web|url=https://www.icdo.at/projects/tlni-2019/classical-concert-panel-discussion-female-leadership-inclusion-and-diversity/h-e-nargiz-gurbanova/|title=H.E. Nargiz Gurbanova|publisher=International Cultural Diversity Organization|accessdate=9 January 2021|archive-date=27 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127233948/https://www.icdo.at/projects/tlni-2019/classical-concert-panel-discussion-female-leadership-inclusion-and-diversity/h-e-nargiz-gurbanova/|url-status=dead}}</ref> == Marejeo == {{reflist}}{{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1975]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanawake wa Azerbaijan]] pa95q7sklaupf83cvtqmh1xjlawwjxq 0 220915 1607684 1482684 2026-10-14T02:49:03Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607684 wikitext text/x-wiki '''Joseph-Francis Sumégné'''(alizaliwa tarehe [[30 Julai]] [[1951]]) huko Bamenjou, [[Kamerun]]. [[Mchoraji]] na [[mchongaji]] sanamu tangu [[1976]], ni [[msanii]] aliyejifundisha mwenyewe. Anaishi na kufanya kazi [[Yaoundé]] (Kamerun).<ref>{{cite news|url= http://madeinmboa.net/joseph-francis-sumegne-simpose-a-galerie-dart-contemporain-de-yaounde/|title= Joseph Francis Sumégné s'impose à la galerie d'Art contemporain de Yaoundé|date= 5 June 2017|newspaper= Made in MBOA}}</ref> ==Marejeo== {{reflist}}{{Mbegu-mwanamuziki}} [[Jamii:Waliozaliwa 1992]] [[Jamii:wasanii wa Kamerun ]] [[Jamii:Watu walio hai ]] [[Jamii:Watu wa Kamerun ]] rjd9tig5v9m16cqa3hy2d6el3a0p9bb 0 221030 1607685 1521169 2026-10-14T02:49:10Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607685 wikitext text/x-wiki '''Daniella Ibinabo Daniel''' (alizaliwa tarehe [[13 Machi]] [[2004]]), anayejulikana kitaaluma kama Morravey, ni [[mwimbaji]] na [[mtunzi wa nyimbo]] kutoka [[Nigeria]].<ref>{{Rejea tovuti|author=Michelle Ejiro|date=November 30, 2023|title=Morravey's Journey To Long-Lasting Fame Is Just Beginning|url=https://themoveee.com/ravi-avouches-morraveys-versatility/|access-date=October 2, 2024}}</ref> Anajulikana zaidi kwa kushiriki katika wimbo wa Davido wa mwaka 2023 uitwao “In the Garden”, ambao uliingia kwenye chati ya TurnTable Top 100. Mwaka huohuo, alisaini mkataba na Sony Music Africa na kutoa EP yake ya kwanza iitwayo Ravi, ambayo ilifikia nafasi ya 33 kwenye chati ya TurnTable Top 50.<ref>{{Rejea tovuti|author=Michelle Ejiro|date=November 30, 2023|title=Morravey's Journey To Long-Lasting Fame Is Just Beginning|url=https://themoveee.com/ravi-avouches-morraveys-versatility/|access-date=October 2, 2024}}</ref> == Marejeo == {{reflist}}{{Mbegu-mwanamuziki}} [[Jamii:Waliozaliwa 2004]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanamuziki wa Nigeria]] a9alprnilfsyi6sdf7r9w34adfm5jzo 0 221138 1607856 1530753 2026-10-14T03:17:16Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607856 wikitext text/x-wiki [[Faili:Aïcha Chenna 2016.jpg|thumb|Aïcha Chenna mnamo 2016]] '''Aïcha Chenna''' (pia anajulikana kama '''Aïcha Ech-Chenna'''; [[14 Agosti]] [[1941]] – [[25 Septemba]] [[2022]]) alikuwa [[mwanaharakati]] wa kijamii, [[muuguzi]], na [[mwandishi]] kutoka nchini [[Moroko]]<ref>{{Citation|title=Aicha Ech-Chenna, grande militante des droits humains, tire sa révérence|date=2022-09-25|url=https://www.leconomiste.com/flash-infos/aicha-ech-chenna-grande-militante-des-droits-humains-tire-sa-reverence|work=L'Economiste|language=fr|access-date=2026-01-25}}</ref>. Alikuwa mwanzilishi na [[rais]] wa shirika la ''"Association Solidarité Féminine" (ASF)'', ambalo liliwasaidia akina mama wasio na waume na watoto waliotelekezwa, kazi iliyomfanya kuwa mmoja wa wanawake wenye ushawishi mkubwa zaidi katika historia ya kisasa ya Moroko<ref>{{Cite web|title=Discussions with Aicha Ech-Channa, Founder and President, Association Solidarité Féminine, Casablanca, Morocco|url=https://berkleycenter.georgetown.edu/interviews/discussions-with-aicha-ech-channa-founder-and-president-association-solidarite-feminine-casablanca-morocco|work=berkleycenter.georgetown.edu|accessdate=2026-01-25|language=en|author=Berkley Center for Religion, Peace and World Affairs}}</ref>. == Maisha ya awali == Aïcha alizaliwa mjini [[Casablanca]] wakati wa [[utawala]] wa kikoloni wa [[Ufaransa]]. Alikulia katika mazingira magumu; baba yake alifariki akiwa mdogo, na mama yake alimhimiza kusoma ili aweze kujitegemea. Alisoma uuguzi na kuanza kufanya kazi katika Wizara ya Afya, ambapo alishuhudia ubaguzi na mateso wanayopata wanawake wanaopata watoto nje ya ndoa. == Uandishi na vitabu == Aïcha Chenna alitumia uandishi kuelezea masikitiko yake na kutoa ukweli wa mambo kuhusu hali ya kijamii nchini Moroko. Kitabu chake maarufu zaidi ni: * ''Miséria'' (1996): Ambacho ni mkusanyiko wa hadithi za kweli zenye kuhuzunisha kuhusu wanawake na watumishi wa ndani (mousmiat) waliopitia manyanyaso. Kitabu hiki kiliitikisa jamii ya Moroko na kuanzisha mijadala ya mabadiliko ya sheria. == Utetezi wa haki za wanawake == Chenna alijielezea mwenyewe kuwa na "moyo wa Kiislamu wenye akili ya kidunia". <ref name="mwn">Flah, Loubna (8 April 2013). [https://www.moroccoworldnews.com/2013/04/85837/moroccos-aicha-chenna-a-dauntless-activist-in-defense-of-women/ "Morocco's Aicha Chenna, a Dauntless Activist in Defense of Women"], ''Morocco World News''. Retrieved 25 October 2016.</ref> Wakati alipokuwa mfanyakazi wa Wizara ya Afya, alijulikana kwa kazi yake katika maeneo yaliyo chini ya miiko ya kijamii na kidini, ikiwa ni pamoja na [[Uzazi wa mpango|upangaji wa familia]], hali ya akina mama wasio na waume, hali ya watoto haramu na watoto waliotelekezwa, na hali ya waathiriwa wa ngono. Alipokea ukosoaji mara kwa mara kutoka kwa wahafidhina wa kijamii, ambao walisema kwamba kazi yake ilihalalisha tabia mbaya. <ref name="dab">{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=39JMAgAAQBAJ|title=Dictionary of African Biography, Volume 6|last=Akyeampong|first=Emmanuel Kwaku|last2=Gates|first2=Henry Louis|date=2012|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0195382075|pages=63, 64}}</ref> Mnamo 2009, Chenna alipewa Tuzo ya Opus (yenye thamani ya [[Dola ya Marekani|dola milioni 1 za Marekani)]]<nowiki/>kwa kazi yake na wanawake wasiojiweza. Alikuwa Mwislamu wa kwanza kushinda tuzo hiyo, <ref>{{Rejea tovuti|title=Opus Prize|url=https://www.opusprize.org/|accessdate=2022-11-08|work=Opus Prize|language=en-US}}</ref> na akasema kwamba pesa za zawadi zitatumika kuhakikisha shirika lake linanedelea baada ya kifo chake. <ref>Sabra, Martina (23 November 2009). [https://en.qantara.de/content/opus-prize-for-aicha-chenna-secular-in-my-head-muslim-in-my-heart "Secular in My Head, Muslim in My Heart"], ''Qantara''. Retrieved 25 October 2016.</ref> Pia alipokea Tuzo ya Mwanamke Bora wa Mwaka ya Monte Carlo mnamo 2017 kwa kutambua juhudi za "kukuza haki za kiraia kwa jamii ya kijamii iliyo hatarini". == Tuzo na heshima == Kazi yake ilitambuliwa kimataifa, na alipokea tuzo nyingi, ikiwemo: * ''Tuzo ya Opus (2009)'' – Tuzo ya kibinadamu yenye thamani ya dola milioni moja. * ''Nishani ya Heshima ya Ufaransa'' (Legion of Honour) mnamo 2013. * ''Tuzo ya Kimataifa ya Uhuru wa Kidini (2015).'' == Kifo == Aïcha Chenna alifariki dunia 25 Septemba 2022, akiwa na umri wa miaka 81. Kifo chake kiliacha huzuni kubwa nchini Moroko, huku [[Mfalme]] [[Mohammed VI]] akimuelezea kama mwanamke aliyepigania hadhi ya mwanadamu kwa ujasiri mkubwa. == Marejeo == {{Reflist}} {{mbegu-mwandishi}} [[Jamii:Waliozaliwa 1941]] [[Jamii:Waliofariki 2022]] [[Jamii:Wanawake wa Moroko]] [[Jamii:Waandishi wa Moroko]] pqenid4x58i6tn7xv2tb4n845bs29aq 0 221408 1607686 1484716 2026-10-14T02:49:16Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607686 wikitext text/x-wiki '''Tunde Alabi-Hundeyin''' (alizaliwa [[6 Juni]], [[1953]]) ni mtayarishaji wa vipindi vya [[televisheni]] na [[filamu]], mwongozaji, na [[mwandishi]] wa filamu kutoka [[Nigeria]]. Pia ni mwanzilishi na Mkurugenzi Mtendaji (CEO) wa Dudu Productions, kampuni ya uzalishaji wa vipindi vya televisheni ambayo ilitengeneza video ya kwanza ya muziki ya kibiashara nchini Nigeria.<ref name=":1">Armes, R. (2006). ''African Filmmaking: North and South of the Sahara''. Bloomington and Indianapolis: Indiana University Press.</ref> Baadaye alizalisha kazi za wasanii kadhaa maarufu wa muziki wa Nigeria, wakiwemo Sir Shina Peters, Sonny Okosun, [[Majek Fashek]], [[Onyeka Onwenu]], na K1 De Ultimate. Pia alitayarisha na kuongoza filamu zilizofanikiwa sana kibiashara kama ''Iyawo Alhaji'' na ''Ami Orun,'' pamoja na ''Ireke Onibudo'', filamu iliyotengenezwa kabla ya kuibuka kwa tasnia ya [[Nollywood]] nchini Nigeria.<ref name=":2">[https://web.archive.org/web/20200708171230/https://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b72eed573 "IREKE ONIBUDO (1983)"], British Film Institute - Mbachu, Dulue, [http://www.ipsnews.net/1996/04/africa-film-look-what-theyre-watching-in-lagos/ "Africa-Film: Look What They’re Watching in Lagos"], ''Inter Press Service'', 2 April 1996</ref> == Marejeo == <references />{{Mbegu-mwandishi}} [[Jamii:Waliozaliwa 1953]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Waandaaji wa Filamu]] [[Jamii:Watu wa Nigeria]] jtjf5qx9n54z24k9qj2jlbdw1rk825p 0 221476 1607842 1496223 2026-10-14T03:16:32Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607842 wikitext text/x-wiki {{{{wikigapjwk2026}}}} '''Tarana Burke''' (alizaliwa [[12 Septemba|Septemba 12]], [[1973]]) ni [[Harakati|mwanaharakati]] wa nchini [[Marekani]] kutoka [[Jiji la New York]]. Mnamo mwaka 2006, Burke alianzisha harakati za ''Me Too'' kama programu ya vijana kwa wanafunzi wa shule za msingi na za upili kwa lengo la kushughulikia ukatili wa kijinsia ulioenea katika jamii. Zaidi ya muongo mmoja baadaye, mnamo 2017, #MeToo ikawa hashtag iliyoenea sana wakati Alyssa Milano alipowahimiza wanawake kutuma maneno kwenye Twitter ikiwa wamepitia unyanyasaji na unyanyasaji baada ya kesi za unyanyasaji wa kijinsia za Harvey Weinstein. Kifungu na hashtag vilikua haraka na kuwa harakati pana, na hatimaye ya kimataifa inayoenea zaidi. Burke, ni miongoni mwa kundi la wanaharakati wengine mashuhuri waliopewa jina la "wavunja ukimya", kama Mtu wa Mwaka wa ''Time'' kwa mwaka wa 2017. Burke alinianzisha MeToo. Kimataifa mwaka wa 2018, kama chombo cha harakati na anahudumu kama Afisa Mkuu wa Maono. Chuo Kikuu cha Harvard kilichapisha utafiti wa kesi kuhusu Burke.<ref>{{Rejea tovuti|title=Leading with Empathy: Tarana Burke and the Making of the Me Too Movement|url=https://case.hks.harvard.edu/leading-with-empathy-tarana-burke-and-the-making-of-the-me-too-movement/|accessdate=2023-11-21|work=HKS Case Program|language=en}}</ref> ==Marejeo== {{Marejeo}}{{Mbegu-mtu}} [[Jamii:WikiGap JWK 2026]] [[Jamii:Waliozaliwa 1973]] [[Jamii:Watu walio hai]] j4eumkrnkvbt2n4rviq2klsvez068aa 3 222111 1607554 1486862 2026-10-13T20:04:36Z JBW 7089 JBW alihamisha ukurasa wa [[Majadiliano ya mtumiaji:JulDer Wiki]] hadi [[Majadiliano ya mtumiaji:JulDer]]: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/JulDer Wiki|JulDer Wiki]]" to "[[Special:CentralAuth/JulDer|JulDer]]" 1486862 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:48, 4 Februari 2026 (UTC) 5iohnenme1dhfihu58rc7dp8n0jd2eg 0 222764 1607687 1509207 2026-10-14T02:49:23Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607687 wikitext text/x-wiki '''Wassila Alouache''' (alizaliwa [[11 Julai]] [[2000]]) ni mchezaji wa mpira wa miguu wa kulipwa kutoka [[Algeria]] anayekipiga katika nafasi ya beki. Anachezea klabu ya 1207 Antalya inayoshiriki Ligi Kuu ya Uturuki pamoja na timu ya taifa ya Algeria.<ref>{{cite web|url=https://www.dzfoot.com/equipes-nationales/en-u20-fem-laouadi-convoque-26-joueuses-141301.html|title=EN U20 Fem. : Laouadi convoque 26 joueuses|language=fr|date=21 December 2018|website=dzfoot.com|access-date=1 June 2024}}</ref> == Kazi ya klabu == Mwaka wa 2017, Allouche alianza kucheza mpira wa miguu na timu ya vijana ya Klabu ya NE Bouira, ambapo alicheza kwa misimu miwili.<ref name="Career">{{cite web|url=https://www.echabakasport.com/2022/03/%D9%88%D8%B3%D9%8A%D9%84%D8%A9-%D8%B9%D9%84%D9%88%D8%A7%D8%B4-%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A8%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B7%D9%86%D9%8A-%D9%88-%D9%86%D8%A7%D8%AF/|title=وسيلة علواش لاعبة المنتخب الوطني و نادي فتيات أقبو: من الصعب تجرع مرارة الإقصاء و بلماضي سيقود المحاربين إلى المونديال.|language=ar|trans-title=Wassila Allouache, a player for the national team and the Akbou Women's Club: It is difficult to swallow the bitterness of elimination, but Belmadi will lead the Warriors to the World Cup.|date=23 March 2022|website=echabakasport.com|access-date=1 June 2024|archive-date=2023-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20231205071236/https://www.echabakasport.com/2022/03/%d9%88%d8%b3%d9%8a%d9%84%d8%a9-%d8%b9%d9%84%d9%88%d8%a7%d8%b4-%d9%84%d8%a7%d8%b9%d8%a8%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%85%d9%86%d8%aa%d8%ae%d8%a8-%d8%a7%d9%84%d9%88%d8%b7%d9%86%d9%8a-%d9%88-%d9%86%d8%a7%d8%af/|url-status=dead}}</ref> Mwaka 2019, alijiunga na JF Khroub, ambapo alichezea timu ya vijana hadi alipojumuishwa katika kikosi cha wakubwa mwaka 2020.<ref name="Career"/> Mwaka 2020, alisaini mkataba wa kuichezea CF Akbou na kuichezea klabu hiyo kwa misimu miwili.<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/326060307845881/photos/a.326694797782432/1079779632473941/?type=3&eid=ARABOHQf3OW5nCUCUBZGmG-tVvbapHoa5tJSmCUFMtUlS_YmV7eCIjPimXF1BIlU8jcBOZA153G5Way6&paipv=0&eav=AfYKEvzPPyyKx0r2-Gz8uyme_JBI9KR4iPVr15P4_Q8NsoPIY01rYnEsH9sWg1pFGHg&_rdr|title=Le club kabyle d'Akbou réussit cette saison à signer avec la défenseure internationale Algérienne et ancienne joueuse de la JS Khroub, Wassila Allouache|language=ar|date=17 December 2020|via=[[Facebook]]|access-date=1 June 2024}}</ref> Kisha akahamia CS Constantine kwa msimu mmoja kabla ya kurudi Akbou mnamo 2023. <ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=629477832505258&set=a.325693959550315|title=Idara ya Constantine: The Solid Defense International huko Wassila Allouaches ziko salama|language=ar|date=21 Agosti 2023|via=Facebook|access-date=1 Juni 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://elbadilabc-ar.dz/2024/04/27/%D8%A8%D8%AE%D8%B7%D9%89-%D8%AB%D8%A7%D8%A8%D8%AA%D8%A9-%D9%86%D8%AD%D9%88-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%AA%D9%88%D9%8A%D8%AC-%D8%A8%D8%AB%D9%86%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B7%D9%88%D9%84/|title=Hatua Zisizobadilika Kuelekea Kushinda Mashindano Mara Mbili Na Kombe la Khroubettes.|accessdate=2026-03-27|archive-date=2024-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240601140927/https://elbadilabc-ar.dz/2024/04/27/%D8%A8%D8%AE%D8%B7%D9%89-%D8%AB%D8%A7%D8%A8%D8%AA%D8%A9-%D9%86%D8%AD%D9%88-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%AA%D9%88%D9%8A%D8%AC-%D8%A8%D8%AB%D9%86%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B7%D9%88%D9%84/|url-status=dead}}</ref> Katika Septemba 2025, alihamia Uturuki, na akasaini mkataba na 1207 Antalya kucheza katika Ligi Kuu. == Marejeo == [[Jamii:Waliozaliwa 2000]] [[Jamii:Watu walio hai]] <references /> {{Mbegu-cheza-mpira}} [[Jamii:Wanawake wa Algeria]] [[Jamii:Wachezaji mpira wa Algeria]] 7j525b1f85ofpak40ob1vyjzs8221d8 0 222766 1607999 1516764 2026-10-14T03:41:36Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607999 wikitext text/x-wiki '''Kelthoum Arbi Aouda''' (alizaliwa [[25 Septemba]] [[1987]]) ni mchezaji wa mpira wa miguu kutoka [[Algeria]] anayekipiga katika nafasi ya beki. Anachezea klabu ya Afak Relizane pamoja na timu ya taifa ya wanawake ya Algeria.<ref>{{Rejea habari|url=https://lagazettedufennec.com/eliminatoires-can-2020-feminine-22-joueuses-retenues-pour-un-stage-en-mars/|title=Éliminatoires CAN 2020 Féminine : 22 joueuses retenues pour un stage en mars|language=fr|date=3 March 2020|first=Said|last=Benhammadi|accessdate=11 September 2021}}</ref> == Kazi ya Klabu == Arbi Aouda amechezea Afak Relizane nchini Algeria.<ref>{{Rejea habari|url=https://lagazettedufennec.com/eliminatoires-can-2020-feminine-22-joueuses-retenues-pour-un-stage-en-mars/|title=2020 Wanawake Kufuzu AFCON: Wachezaji 22 waliochaguliwa kwa kambi ya mazoezi mwezi Machi|language=fr|date=3 Machi 2020|first=Said|last=Benhammadi|accessdate=11 Septemba 2021}}</ref> == Kazi ya Kimataifa == Arbi Aouda aliiwakilisha Algeria katika ngazi ya juu wakati wa Kombe la Wanawake la Kiarabu la 2021. == Maisha ya Kibinafsi == Arbi Aouda ni [[Mwislamu|Muislamu]] na huvaa [[hijab]]. hata wakati wa mechi zake za kimataifa za mpira wa miguu. == Marejeo == {{reflist}}{{Mbegu-cheza-mpira}} [[Jamii:Waliozaliwa 1987]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wachezaji mpira wa Algeria]] [[Jamii:Wanawake wa Algeria]] 2cepf7nl8psbs9bn5f02ye1v7gv0d97 0 222768 1607895 1499594 2026-10-14T03:19:14Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607895 wikitext text/x-wiki '''Kelthoum Arbi Aouda''' (alizaliwa [[25 Septemba]] [[1987]]) ni mchezaji wa mpira wa miguu kutoka [[Aljeria|Algeria]] anayecheza katika nafasi ya beki. Anachezea klabu ya Afak Relizane pamoja na timu ya taifa ya wanawake ya Algeria.<ref name="Soccerway">{{cite web|title=F. Bara|url=https://women.soccerway.com/players/fatima-bara/588998/|website=Soccerway|publisher=Perform Group|accessdate=16 June 2019}}</ref> == Kazi ya Klabu == Bara amechezea Kituo cha Alger nchini Algeria. == Kazi ya Kimataifa == Bara alishindania Algeria katika Kombe la Mataifa ya Wanawake la Afrika la 2018, akicheza katika mechi mbili. == Marejeo == {{reflist}}{{Mbegu-cheza-mpira}} [[Jamii:Waliozaliwa 1990]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanawake wa Algeria]] [[Jamii:Wachezaji mpira wa Algeria]] mmzgyx4ednpxf35metzp9oa3ex1awt1 0 222769 1607869 1501407 2026-10-14T03:17:56Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607869 wikitext text/x-wiki '''Shana Battouri''' (alizaliwa [[2 Julai]] [[2002]]) ni mchezaji wa mpira wa miguu wa kulipwa anayecheza katika nafasi ya mshambuliaji. Anachezea klabu ya Saint-Denis inayoshiriki Division 3 Féminine. Akiwa amezaliwa nchini [[Ufaransa]], anaiwakilisha [[Aljeria|Algeria]] katika ngazi ya kimataifa.<ref>{{cite web|url=https://newsouest.fr/brest/football/2021-02-05/shana-battouri-signe-sa-premiere-licence-pro-au-stade-brestois|title=Shana Battouri signe sa première licence professionnelle au Stade Brestois.|language=fr|date=5 February 2021|website=newsouest.fr|access-date=6 April 2024}}</ref> == Kazi ya Klabu == Battouri alianza mafunzo yake ya soka katika akademi ya [[Paris Saint-Germain F.C.|Paris Saint-Germain]] kwa muda wa mwaka mmoja, kabla ya kujiunga na Olympique Lyonnais, ambako alicheza kwa misimu mitatu katika timu ya chini ya miaka 19.<ref>{{cite web |url=https://www.charentelibre.fr/sport/football/l-attaquante-shana-battouri-septieme-recrue-de-l-asj-soyaux-5987198.php|title=L'attaquante Shana Battouri, septième recrue de l'ASJ Soyaux.|language=fr|date=21 July 2021|website=charentelibre.fr|access-date=6 April 2024}}</ref> Tarehe [[5 Februari]] [[2021]], alisaini mkataba wake wa kwanza wa kitaalamu na Stade Brestois 29 iliyokuwa ikishiriki Division 2 Féminine. Hata hivyo, aliondoka klabuni humo miezi mitano baadaye bila kucheza mechi yoyote rasmi.<ref>{{cite web|url=https://gpso92issy.fr/shana-battouri-nouvelle-recrue-du-gpso-92-issy|title=Shana Battouri, muajiriwa mpya wa GPSO 92 Issy|language=fr|date=20 Julai 2022|website=gpso92issy.fr|archive-url=https://web.archive.org/web/20230719232125/https://gpso92issy.fr/shana-battouri-nouvelle-recrue-du-gpso-92-issy#federation=archive.wikiwix.com&tab=url|archive-date=19 Julai 2023|access-date=6 Aprili 2024|url-status=bot: unknown}}</ref> Mnamo Julai 2021, alijiunga na ASJ Soyaux-Charente katika Division 1 Féminine. Tarehe [[20 Julai]] [[2022]], alihamia GPSO 92 Issy iliyokuwa ikishiriki Division 2 Féminine. Baada ya msimu mmoja, alijiunga na FC Metz.<ref>{{cite web|url=https://www.republicain-lorrain.fr/sport/2023/10/21/shana-battouri-le-nouvel-atout-offensif-du-fc-metz|title=Divisheni ya 2 ya Wanawake: Shana Battouri, mshambuliaji mpya wa FC Metz|language=fr|date=21 Oktoba 2023|website=republicain-lorrain.fr|access-date=6 Aprili 2024}}</ref> == Marejeo == {{reflist}}{{Mbegu-cheza-mpira}} [[Jamii:Waliozaliwa 2002]] [[Jamii:Watu walio hai]] nquto5yul34dqh4n4wpvvrmtcvbgram 0 222809 1607962 1518165 2026-10-14T03:22:41Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607962 wikitext text/x-wiki '''Lilia Boumrar''' (alizaliwa [[20 Oktoba]] [[1988]]) ni mchezaji wa zamani wa mpira wa miguu kutoka [[Aljeria|Algeria]] aliyekipiga katika nafasi ya mshambuliaji. Aliwahi kuwa mwanachama wa timu ya taifa ya wanawake ya Algeria.<ref name="FIFA">{{Rejea tovuti|archive-url=https://web.archive.org/web/20130701063740/http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=265868/index.html|title=FIFA Player Statistics: Lilia BOUMRAR|website=FIFA.com|url=http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=265868/index.html|archive-date=1 July 2013|accessdate=26 August 2021}}</ref> == Kazi ya Klabu == Boumrar amechezea Bagneux, FC Vendenheim na Saint-Maur nchini [[Ufaransa]].<ref>{{Rejea tovuti|url=http://www1.rfi.fr/actufr/articles/082/article_47109.asp|website=RFI|title=5e CAN féminine: la sélection algérienne|language=fr|date=30 Oktoba 2006|accessdate=26 Agosti 2021}}</ref> == Kazi ya Kimataifa == Boumrar alichezea Algeria katika ngazi ya juu wakati wa Mashindano ya Wanawake ya Afrika ya [[2006]]. == Marejeo == {{reflist}}{{Mbegu-cheza-mpira}} [[Jamii:Waliozaliwa 1988]] [[Jamii:Watu walio hai]] 16xtcl84ctp0jex58lzxabuicrizt7x 0 222857 1607613 1579856 2026-10-14T02:40:50Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607613 wikitext text/x-wiki '''Rosemund Dienye Green-Osahogulu''' (alizaliwa [[12 Aprili]] [[1956]] Falme ya Bonny) ni Makamu Mkuu wa Chuo Kikuu cha Elimu cha Ignatius Ajuru (IAUE) kilichopo Rumuolumeni, Port Harcourt, [[Jimbo la Rivers]] nchini Nigeria.<ref>[http://www.thetidenewsonline.com/2013/10/07/iaue-vcs-appointment-by-pure-merit-rsg/ IAUE VCx appointment by Pure Merit]{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, TheTideNewsOnline.com, Retrieved 8 February 2016</ref> ==Marejeo== {{reflist}} {{mbegu-mtu}} [[jamii:waliozaliwa 1956]] [[jamii:watu walio hai]] [[jamii:watu wa Nigeria]] lwf2aziu0fbxgg4fuyane3xn3w09wjj 0 223112 1607953 1489830 2026-10-14T03:22:14Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607953 wikitext text/x-wiki '''Eucharia Oluchi Nwaichi''' ni mtaalamu wa biokemia wa mazingira wa Nigeria, mwanasayansi wa udongo na mtaalamu wa sumu. Utafiti wake unalenga katika [[Udhibiti wa taka|usimamizi wa taka]], kuzuia uchafuzi wa mazingira na urekebishaji wa mimea, ambao unahusisha matibabu ya matatizo ya mazingira (urekebishaji wa kibiolojia) kupitia matumizi ya mimea ya ndani ambayo hupunguza tatizo la mazingira bila kuhitaji kuchimba nyenzo zenye uchafu na kuzitupa kwingineko. Ni mtaalamu wa kuondoa metali nzito zenye sumu kama vile [[Cadimi|kadimiamu]], [[shaba]], zebaki, [[Risasi (metali)|risasi]] na arseniki kutoka kwenye [[Uchafuzi wa ardhi|udongo uliochafuliwa]] <ref>{{Rejea tovuti|url=http://en.starafrica.com/education/eucharia-oluchi-nwaichi-port-harcourt-studies-how-to-remove-arsenic-and-copper-from-polluted-soil.html|title=Eucharia Oluchi Nwaichi Port harcourt studies how to remove arsenic and copper from polluted soil|work=Star Africa|accessdate=November 13, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150423072109/http://en.starafrica.com/education/eucharia-oluchi-nwaichi-port-harcourt-studies-how-to-remove-arsenic-and-copper-from-polluted-soil.html|archivedate=April 23, 2015}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-63416721|title=The Nigerian woman cleaning up a land soaked in oil|work=BBC|accessdate=February 21, 2024}}</ref> ==Elimu na Kazi== Nwaichi ana shahada ya kwanza, shahada ya Uzamili, na shahada ya Uzamivu(PhD) katika masuala ya Biokemia, shahada zote alizipata kutoka chuo kikuu cha Port Harcourt ambapo baadaye alikuja kuwa mhadhiri mwandamizi katika chuo hicho. Kabla ya kufanya Kazi katika chuo kikuu cha Port Harcourt, alishawahi kufanya Kazi katika Kampuni ya mafuta ya Shell kwa mwaka mmoja(2009-2010) ==Marejeo== {{Marejeo}} [[Jamii:wanasayansi wa Nigeria]] 423k33x3hmf97awrr39r450fcowp8l1 0 223474 1607688 1526308 2026-10-14T02:49:30Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607688 wikitext text/x-wiki '''Suman Pokhrel''' (alizaliwa [[21 Septemba]], [[1967]]) ni [[mshairi]], [[mtunzi wa nyimbo]], [[mwandishi]] wa tamthilia, mtafsiri na [[msanii]] wa [[Nepal]]. Vyuo vikuu nchini Nepal na India vimejumuisha ushairi wake katika silabi zao.<ref>{{cite web |url=http://www.foundationsaarcwriters.com/add_peot_table_des.php?table_id=8&poet_id=1&des_id=140 |title=Suman Pokhrel |publisher=Foundation of SAARC Writers and Literature |access-date=2017-08-04 |archive-date=2019-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190401182311/http://www.foundationsaarcwriters.com/add_peot_table_des.php?table_id=8&poet_id=1&des_id=140 |url-status=dead }}</ref><ref name="satchidanandna1">{{citation|title=The Songs We Share|editor=[[K. Satchidanandan]] & [[Ajeet Cour]]|publisher=Foundation of SAARC Writers and Literature|date=2011|pages=88, 179, 255|isbn=978-8188703210}}</ref><ref>Art of Being Human, An Anthology of International Poetry – Volume 9 p.144, 145, Canada Editors- Daniela Voicu & Brian Wrixon, {{ISBN|9781927682777}}</ref><ref name="tattoo">{{cite web|url=https://www.kantipurdaily.com/koseli/2018/05/26/152730500228431183.html |title=फ्रान्सेली पाखुरामा नेपाली कविता|trans-title=Nepali Poetry in French Arm |first=Madhav |last=Ghimire |website=kantipurdaily.com|date=26 May 2018|access-date=2018-07-06}}</ref> Pokhrel ndiye mwandishi pekee aliyepokea Tuzo ya Fasihi ya SAARC mara mbili. Alipokea tuzo hii mwaka wa [[2013]] na [[2015]]. Alipokea tuzo zingine kadhaa za kitaifa na kimataifa za fasihi ikiwa ni pamoja na Tuzo ya Fasihi ya Kimataifa ya Shaluk na Tuzo ya Mshairi Mwenye Msukumo wa [[Asia]].<ref name="ReferenceA">Hindustan Times, New Delhi, Saturday, 14 February 2015</ref><ref name=":0">{{Rejea tovuti|date=11 March 2013|title=Five writers honoured at SAARC Literature Festival|url=https://www.hindustantimes.com/books/five-writers-honoured-at-saarc-literature-festival/story-Il4rKRokFAD1IFGMzRapfI.html|access-date=2020-11-17|website=Hindustan Times|language=en}}</ref><ref name="grey3">{{cite magazine |author=<!--not stated--> |date=31 January 2024|title=Contributors > Suman Pokhrel|url=https://grey-sparrow-press.com/contributors-2/|work=|magazine= Grey Sparrow Journal|editor= Diane Smith|type=Periodical |location=Minnesota |publisher= Grey Sparrow Press |access-date=2024-05-01}}</ref><ref name="dhaka1">{{cite news |author=প্রবা প্রতিবেদক|date=10 March 2023 |title= শালুক সাহিত্য পুরস্কার পেলেন তিন দেশের কথাসাহিত্যিক ও কবি|trans-title= Writers and Poets from three Countries Received the Shaluk Literature Award|url= https://protidinerbangladesh.com/art-culture/30093/শালুক-সাহিত্য-পুরস্কার-পেলেন-তিন-দেশের-কথাসাহিত্যিক-ও-কবি|language=bn|url-status= |work= |location=Dhaka|access-date=2024-05-01}}</ref><ref name="AA1">{{cite news |author=<!--not stated-->|date=22 October 2023 |title= Suman Pokhrel has Bagged Asia's Inspiring Poet Award|url=https://www.asiaawards.org/news/suman-pokhrel-has-bagged-asia's-inspiring-poet-award |url-status= |work= |location=Trichy |archive-url= |archive-date= |access-date=2024-05-01}}</ref> ==Marejeo== {{reflist}} [[Jamii:Waliozaliwa 1967]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wasanii wa Nepal]] cbydg42631o4oo9er6gq0tfolbmvnfq 0 223481 1607829 1526087 2026-10-14T03:15:54Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607829 wikitext text/x-wiki '''Soraya French''' (alizaliwa [[1957]]) ni [[msanii]] wa [[Irani]] aliyejulikana kwa matumizi yake ya rangi katika media mbalimbali iliyotegemea akriliki na ametunga vitabu sita<ref>{{Rejea tovuti|url = http://www.harpercollins.co.uk/Authors/7769/soraya-french|title = Soraya French|last = Archipelago|first = World|website = HarperCollins UK|access-date = 2016-03-13|archive-date = 2012-03-20|archive-url = https://web.archive.org/web/20120320110431/http://www.harpercollins.co.uk/Authors/7769/soraya-french|url-status = dead}}</ref><ref>{{Rejea tovuti |date=2024-10-23 |title=Dynamic Landscapes In Italy With Soraya French |url=https://hotelleonemarche.com/en/dynamic-landscapes-with-soraya-french/ |access-date=2025-01-11 |website=hotelleonemarche.com |language=en-GB}}</ref> ''30 Minute Acrylics'',<ref>{{Rejea tovuti |last= |first= |date=2022-03-01 |title=Soraya French's Art Demonstration in Devizes |url=https://devizine.com/2022/03/01/soraya-frenchs-art-demonstration-in-devizes/ |access-date=2025-01-11 |website=devizine.com |language=en-GB}}</ref> na ''Dynamic Acrylics'' na DVD ya kufundishia.<ref>{{Rejea tovuti|url = http://www.townhousefilms.co.uk/index.php?cPath=5_6|title = Home page|website = Townhouse Films|access-date = 2016-03-13}}</ref> ==Marejeo== {{reflist}} [[Jamii:Waliozaliwa 1957]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wasanii wa Irani]] hrnmjs16lhdw3pa6wof8pqj6amdgvwh 0 224159 1607975 1492811 2026-10-14T03:23:20Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607975 wikitext text/x-wiki '''Rose Ausländer''' (alizaliwa [[11 Mei|Mei 11]], [[1901]] – alipofariki [[3 Januari|Januari 3]], [[1988]]) alikuwa mshairi wa Kiyahudi aliyeandika kwa Kijerumani na Kiingereza. Alizaliwa mjini Czernowitz katika Bukovina, na aliishi kupitia historia yake yenye mabadiliko makubwa ya kuwa chini ya Milki ya Austria-Hungary, Ufalme wa Romania, na hatimaye Umoja wa Kisovyeti. Rose Ausländer alitumia maisha yake katika nchi kadhaa: Austria-Hungary, Romania, Marekani, na Ujerumani Magharibi.<ref>''Rose Ausländers Leben und Dichtung'' (Rose Ausländer life and poetry). "''Ein denkendes Herz, das singt''" ("A thinking heart that sings")]</ref> == Marejeo == {{reflist}}{{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1901]] [[Jamii:Waliofariki 1988]] [[Jamii:Watu wa Ujerumani]] sfna33grs30puxfl8odhxeg1ngilpj1 0 224166 1607636 1492822 2026-10-14T02:43:34Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607636 wikitext text/x-wiki '''Anatoly Dmitriyevich Artamonov''' (alizaliwa [[1952]], Krasnoye, Mkoa wa Kaluga, USSR) ni [[mwanasiasa]] wa Kirusi na alikuwa gavana wa Mkoa wa [[Kaluga]].<ref>[http://russiaprofile.org/resources/whoiswho/alphabet/a/artamonov.wbp RAP] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081204102352/http://russiaprofile.org/resources/whoiswho/alphabet/a/artamonov.wbp|date=4 December 2008}}</ref> == Marejeo == {{reflist}}{{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Waliozaliwa 1952]] [[Jamii:Watu walio hai]] lvo9g1vcnzvbt982kkjvtgnfiwxyy1z 0 224167 1607896 1492823 2026-10-14T03:19:17Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607896 wikitext text/x-wiki '''Claudio Arrau León''' (alizaliwa [[6 Februari|Februari 6]], [[1903]] – [[9 Juni|Juni 9]], [[1991]]) alikuwa mpianisti wa Chile na [[Marekani]] anayejulikana kwa tafsiri zake za muziki wa aina mbalimbali kuanzia kipindi cha baroque hadi wa karne ya 20, hasa waandishi kama Bach, Mozart, Beethoven, Schubert, Chopin, Schumann, Liszt na Brahms. Anachukuliwa sana kama mmoja wa wapianisti wakubwa wa karne ya ishirini.<ref>[[Joseph Horowitz]], ''Arrau on Music and Performance'' Page 182 "Arrau was raised as a Catholic, but gave it up around the age of fifteen. 'I confessed only once, and thought it was absolutely ridiculous...(I) am not religious in any confessional sense. I think I have some mystical sensations. But I have no image of God as a person.'"</ref> [[Faili:BASA_80K_1_267_Claudio-Arrau_1929-11-27.jpg|left|thumb|Claudio Arrau, Novemba 1929]] == Marejeo == {{reflist}}{{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1903]] [[Jamii:Waliofariki 1991]] [[Jamii:Watu wa Marekani]] apgp0yy8tk8fd8ipdycjytvtpgc46we 0 224439 1607440 1493237 2026-10-13T12:58:39Z Riccardo Riccioni 452 1607440 wikitext text/x-wiki '''Marco Bode''' (alizaliwa [[23 Julai]] [[1969]]) ni mchezaji wa zamani wa soka wa kitaalamu kutoka [[Ujerumani]]. Bode alitumia maisha yake yote ya soka la kulipwa katika klabu moja, Werder Bremen, akicheza kama kiungo wa kushoto na mshambuliaji.<ref>{{cite web|url=http://www.werder.de/de/ueber-werder/historie/vereinsrekorde/bl_einsaetze.php|title=Werders Bundesliga-Spieler mit den meisten Einsätzen|publisher=SV Werder Bremen|access-date=30 December 2010|language=de|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111001204121/http://www.werder.de/de/ueber-werder/historie/vereinsrekorde/bl_einsaetze.php|archive-date=1 October 2011|df=dmy-all}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-cheza-mpira}} [[Jamii:Waliozaliwa 1969]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wachezaji mpira wa Ujerumani]] m25jnwq8eg8t662zea64r5i61iz9e4b 0 224512 1607689 1493336 2026-10-14T02:49:36Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607689 wikitext text/x-wiki '''Grigore Cugler''' (pia anajulikana kwa jina la utani '''Apunake''';Alizaliwa [[20 Aprili]] (Tarehe ya Kwanza [[7 Aprili]]) [[1903]] -Alifariki [[30 Septemba]], [[1972]]) alikuwa [[mwandishi]] wa hadithi fupi, mshairi na mcheshi kutoka [[Romania]]. Pia alijulikana kama msanii wa michoro, mtunzi na mpiga [[fidla]]<ref name="iaapunake">{{in lang|ro}} Ildico Achimescu, [https://web.archive.org/web/20110807193559/http://old.banateanul.ro/articol/ziar/timisoara/apunake/10627/ "Apunake"], in ''[[Bănățeanul]]'', May 23, 2006</ref>, ==Marejeo== {{reflist}} [[Jamii:Waliozaliwa 1903]] [[Jamii:Waliofariki 1972]] [[Jamii:Wasanii wa Romania]] [[Jamii:Watu wa Romania]] ngzi9xykzpv0a7zzc9nyo5eas81rqyc 0 224523 1607897 1493347 2026-10-14T03:19:21Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607897 wikitext text/x-wiki '''Thomas Brdarić''' (amezaliwa [[23 Januari]] [[1975]]) ni kocha wa mpira wa miguu wa kulipwa kutoka [[Ujerumani]] na mchezaji wa zamani aliyekuwa akicheza kama mshambuliaji. Kwa sasa ni meneja wa klabu ya Kosovo, Drenica.<ref>{{cite web|url=http://www.kicker.de/fussball/bundesliga/vereine/2006-07/1185/vereinsspieler_thomas-brdaric.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20121015195306/http://www.kicker.de/fussball/bundesliga/vereine/2006-07/1185/vereinsspieler_thomas-brdaric.html|url-status=dead|archive-date=15 October 2012|title=Brdaric, Thomas|language=de|publisher=[[Kicker (magazine)|Kicker]]|access-date=29 January 2011}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}}{{Mbegu-cheza-mpira}} [[Jamii:Waliozaliwa 1975]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wachezaji mpira wa Ujerumani]] 7nrmi3pyf8iwpn1qtu2993e9p57qqdo 0 224623 1607870 1493481 2026-10-14T03:17:59Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607870 wikitext text/x-wiki '''Stefan Effenberg''' (alizaliwa [[2 Agosti]] [[1968]]) ni mchambuzi wa mpira wa miguu kutoka [[Ujerumani]] na mchezaji wa zamani wa kulipwa. Akiwa kiungo, alijulikana kwa uongozi wake, uwezo wa kupiga pasi za mbali, uwezo wa kufunga, na nguvu za mwili, lakini pia alikuwa mtu mwenye hasira na aliyejihusisha na migogoro mara kwa mara.<ref>{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/sport/football/news-and-comment/dream-teams-bayern-munich-1653067.html?action=Popup&ino=7|title=Dream Teams: Bayern Munich|work=[[The Independent]]|location=UK|access-date=2 April 2011|first=Matthew|last=Fearon|date=25 March 2009}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}}{{Mbegu-cheza-mpira}} [[Jamii:Waliozaliwa 1968]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wachezaji mpira wa Ujerumani]] hr60y0vdvangt5y2nyl7fc2xiazybhr 0 224645 1607637 1493523 2026-10-14T02:43:41Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607637 wikitext text/x-wiki [[File:Prof. C.K. Poon.png|thumb|Poon Chung-kwong]] '''Profesa Poon Chung-kwong''', (alizaliwa mwaka [[1940]], [[Hong Kong]]) alikuwa Rais wa Chuo Kikuu cha Hong Kong Polytechnic (PolyU) kuanzia mwaka 1991 hadi 2008. ==Marejeo== {{reflist}} {{mbegu-mtu}} [[jamii:waliozaliwa 1940]] [[jamii:watu walio hai]] [[jamii:watu wa Asia]] ob0yn0caetvw8n7pof4kmvno011p0my 0 224718 1607638 1493636 2026-10-14T02:43:48Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607638 wikitext text/x-wiki '''Paul Breitner''' (alizaliwa tarehe [[5 Septemba]] [[1951]]) ni mchezaji wa zamani wa kulipwa wa mpira wa miguu kutoka [[Ujerumani]] aliyekuwa akicheza kama kiungo na beki wa kushoto. Anachukuliwa kuwa miongoni mwa mabeki wa pembeni na viungo bora zaidi kuwahi kutokea, pamoja na kuwa mmoja wa wachezaji bora wa kizazi chake. Breitner alitajwa katika kikosi cha muda wote cha Kombe la Dunia cha FIFA (FIFA World Cup All-Time Team). Mwaka 2004, alitajwa kuwa mmoja wa wachezaji 125 bora walio hai duniani katika maadhimisho ya miaka 100 ya FIFA (FIFA 100).<ref>{{cite web|date=4 March 2004|title=Pele's list of the greatest|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/3533891.stm|access-date=15 June 2013|publisher=BBC Sport}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.sportskeeda.com/football/10-greatest-midfielders-in-football-history/10|title=10 greatest midfielders in football history: #1 Lothar Matthaus|website=sportskeeda.com|publisher=[[Sportskeeda]]|first=Ashwin|last=Hanagudu|date=17 September 2016|access-date=6 November 2018}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}}{{Mbegu-cheza-mpira}} [[Jamii:Waliozaliwa 1951]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wachezaji mpira wa Ujerumani]] 0gjd79pqud6aj4j2xcqo4trzigas9bu 0 224757 1607871 1493679 2026-10-14T03:18:02Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607871 wikitext text/x-wiki '''Ermin Bičakčić''' (alizaliwa [[24 Januari]] [[1990]]) ni mchezaji wa kulipwa wa mpira wa miguu kutoka [[Bosnia na Herzegovina|Bosnia]] anayechangia kama beki wa kati (centre-back) kwa klabu ya Željezničar na pia kwa timu ya taifa ya Bosnia na Herzegovina. Bičakčić alianza taaluma yake ya kitaalamu na VfB Stuttgart, akicheza hasa katika timu ya akiba. Mwaka 2012 alijiunga na Eintracht Braunschweig, na baada ya miaka miwili alihamia TSG Hoffenheim. Mwaka 2023 alirudi Eintracht Braunschweig, na miaka mitatu baadaye alisaini na Željezničar.<ref>{{cite news|url=https://klix.ba/sport/nogomet/damir-vrancic-sjajno-pogodio-i-vratio-nekadasnjeg-prvaka-njemacke-u-elitu/130427015|title=Damir Vrančić sjajno pogodio i vratio nekadašnjeg prvaka Njemačke u elitu|website=klix.ba|date=27 April 2013|access-date=28 April 2013|language=bs}}</ref> == Marejeo == {{reflist}}{{Mbegu-cheza-mpira}} [[Jamii:Waliozaliwa 1990]] [[Jamii:Watu walio hai]] gpmqclqvhji10yezf8isj66o1wy3kfv 0 224758 1607872 1493680 2026-10-14T03:18:05Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607872 wikitext text/x-wiki '''Oliver Bias''' (alizaliwa [[15 Juni]] [[2001]]) ni mchezaji wa mpira wa miguu anayechangia kama winger kwa klabu ya One Taguig inayoshiriki katika Philippines Football League. Alizaliwa Ujerumani na kuwa mchezaji wa vijana wa taifa la Ujerumani (German youth international), lakini sasa anaichezea timu ya taifa ya Philippines.<ref>{{cite web|url=https://pff.org.ph/2022/05/05/philippines-under-23-squad-for-the-31st-southeast-asian-games/|title=Philippines Under-23 Squad For The 31st Southeast Asian Games|website=Philippine Football Federation|date=5 May 2022|accessdate=6 May 2022|author1=Admin|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405194905/https://pff.org.ph/2022/05/05/philippines-under-23-squad-for-the-31st-southeast-asian-games/|url-status=dead}}</ref> == Marejeo == {{reflist}}{{Mbegu-cheza-mpira}} [[Jamii:Waliozaliwa 2001]] [[Jamii:Watu walio hai]] 01idwlat4bvhgoaw8d3uk1c9khdicc6 0 224976 1607916 1494208 2026-10-14T03:20:18Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607916 wikitext text/x-wiki '''Wolfgang Felix Magath''' (alizaliwa [[26 Julai]] [[1953]]) ni kocha wa mpira wa miguu kutoka [[Ujerumani]] na mchezaji wa zamani wa kulipwa. Kipindi chake mashuhuri zaidi kama mchezaji kilikuwa katika klabu ya Hamburger SV, ambako alishinda mataji matatu ya Bundesliga. Akiwa na klabu hiyo pia alitwaa Kombe la Washindi wa Vikombe Ulaya mwaka 1977 na Kombe la Ulaya mwaka 1983, na alifunga mabao katika fainali zote mbili — jambo lililomfanya akumbukwe sana katika historia ya klabu..<ref>{{cite web|url=https://bleacherreport.com/articles/1781626-20-greatest-bundesliga-midfielders-of-all-time|title=20 Greatest Bundesliga Midfielders of All Time|publisher=Bleacher Report|last1=Whitney|first1=Clark|date=23 September 2013|access-date=25 September 2023}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}}{{Mbegu-cheza-mpira}} [[Jamii:Waliozaliwa 1953]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wachezaji mpira wa Ujerumani]] evlyn2f4nh0w8z4qpxf7oidz01ctb9h 0 226259 1608011 1508342 2026-10-14T03:42:13Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1608011 wikitext text/x-wiki '''Wilma Johanna Stockenström''' (alizaliwa Agosti 7, 1933) ni mwandishi, mtafsiri, na mwigizaji wa Afrika Kusini. Anaandika kwa lugha ya [[Kiafrikana]], pamoja na [[Sheila Cussons]], [[Elisabeth Eybers]], [[Antjie Krog]] na [[Ina Rousseau]], yeye ni mmoja wa waandishi wanawake wanaoongoza katika lugha hiyo.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20140407074852/http://www.poetryinternationalweb.net/pi/site/poet/item/19011/10/Wilma-Stockenstrom Profile]}}</ref> == Wasifu == Alizaliwa Napier katika wilaya ya Overberg nchini Afrika Kusini. Baada ya kumaliza shule ya sekondari, alisoma katika [[Chuo Kikuu cha Stellenbosch]], ambapo alipata shahada ya kwanza katika tamthilia mwaka wa 1952. Alihamia [[Pretoria]] mwaka wa 1954, na aliolewa na mtaalamu wa lugha wa Kiestonia [[Ants Kirsipuu]]. Stockenström ameishi [[Cape Town]] tangu 1993. Yeye ni mmoja wa waandishi wachache walioshinda tuzo ya Hertzog katika vipengele viwili tofauti. Alishinda kwa mara ya kwanza kama mshahiri mnamo 1977 na kisha mara ya pili kama mwandishi wa hadithi za kubuni mnamo 1991. Riwaya yake ya 1981 ''Die kremetartekspedisie'' ilitafsiriwa kwa Kiingereza na mshindi wa [[Tuzo ya Nobel]] [[J. M. Coetzee|JM Coetzee]] chini ya kichwa ''The Expedition to the Baobab Tree''. Kazi yake pia imetafsiriwa kwa Kiholanzi, Kifaransa, Kijerumani, Kiebrania, Kiitaliano, Kituruki na Kiswidi. == Kazi == === Ushairi === * ''Vir die bysiende leser'', Cape Town: Reijger, 1970 * ''Spieel van water'', Cape Town: [[Human & Rousseau]], 1973 * ''Van vergetelheid en van glans'', Cape Town: Human & Rousseau, 1976 * ''Monsterverse'', Cape Town: Human & Rousseau, 1984 * ''Die heengaanrefrein'', Cape Town: Human & Rousseau, 1988 * ''Aan die Kaap geskryf'', Cape Town: Human & Rousseau, 1994 * ''Spesmase'', Cape Town: Human & Rousseau, 1999 * ''Die Stomme Aarde: 'n Keur'', Cape Town: Human & Rousseau, 2007 * ''Hekima ya Maji: Uteuzi'' (imetafsiriwa na Johann de Lange), Cape Town: Human & Rousseau, 2007 * ''Skoelapperheuwel, skoelappervrou'', New York & Pretoria: Ombondi, 1988/2011 * ''Hierdie mens'', Cape Town: Human & Rousseau, 2013 == Tuzo == * 1977 Tuzo la Hertzog la Ushairi kwa ''Van vergetelheid en van glans'' * Zawadi za CNA, Louis Luyt na Ou Mutual za 1984 kwa ''Monsterverse'' * 1988 Grinzane Cavour Tuzo ya ''Spedizione al Baobab'' * 1991 WA Hofmeyr na Hertzog Tuzo za ''Abjater wat so lag'' * Tuzo ya Maisha ya Fasihi ya SALA ya 2008 == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mwandishi-Afrika}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Waliozaliwa 1933]] [[Jamii:Waandishi wa Afrika Kusini]] eff0r2307ki9b2qry5rybftdihgqgv2 0 226262 1607765 1499229 2026-10-14T02:59:00Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607765 wikitext text/x-wiki '''Amelia Blossom Pegram''' (3 Oktoba 1935 - 11 Mei 2022) <ref name="Conversations">{{Rejea kitabu|title=Conversations with Kentucky Writers II|date=2015|publisher=University Press of Kentucky|isbn=9780813159089|editor-last=Beattie|editor-first=L. Elisabeth|pages=155–156|chapter=Amelia Blossom Pegram|chapter-url=https://books.google.com/books?id=hKkfBgAAQBAJ&q=%22amelia+blossom+house%22&pg=PA155}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.adporters.com/obituaries/Amelia-Pegram/#!/Obituary|title=Obituary for Amelia Blossom Pegram|accessdate=30 July 2022}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|url=https://business.facebook.com/pg/AfricanLit/posts/?ref=page_internal|title=Amelia Blossom Pegram (1935-2022)|publisher=African Literature Association|date=9 June 2022|accessdate=30 July 2022}}</ref> pia anajulikana kama '''Amelia Blossom House''', alikuwa mwandishi na mwigizaji wa Afrika Kusini, ambaye alianza kazi kama mwalimu na pia alikuwa mwigizaji na mwanamitindo. <ref>{{Rejea tovuti|url=http://pages.interlog.com/~saww/1999Amelia.html|title=Amelia Blossom Pegram|work=1999 • Arts and Literature Award|accessdate=14 August 2020}}</ref> == Wasifu == Alizaliwa Wynberg, Cape Town, Afrika Kusini, <ref name="AAA">{{Rejea tovuti|url=http://africanactivist.msu.edu/document_metadata.php?objectid=32-130-183E|title=AMELIA BLOSSOM HOUSE - DELIVERANCE: sisterhood is universal|author=Seattle Coalition Against Apartheid|publisher=African Activist Archive|date=June 1985|accessdate=14 August 2020}}</ref> na Henry Bowman-Pegram pamoja na Evelyn Minnie West mnamo tarehe 3 Oktoba, lakini kulikuwa na tofauti kuhusu mwaka wake wa kuzaliwa. Pegram alielezea: "Nilizaliwa wakati wa masika, na ndiyo maana jina langu ni Blossom. Msumu wa masika nchini Afrika Kusini ni Oktoba. Baada ya kuhitimu mwaka wa 1961 [[Chuo Kikuu cha Cape Town]] <ref>{{Rejea tovuti|url=http://africanactivist.msu.edu/document_metadata.php?objectid=32-130-183E|title=AMELIA BLOSSOM HOUSE - DELIVERANCE: sisterhood is universal|author=Seattle Coalition Against Apartheid|publisher=African Activist Archive|date=June 1985|accessdate=14 August 2020}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSeattle_Coalition_Against_Apartheid1985">Seattle Coalition Against Apartheid (June 1985). [http://africanactivist.msu.edu/document_metadata.php?objectid=32-130-183E "AMELIA BLOSSOM HOUSE - DELIVERANCE: sisterhood is universal"]. [[Seattle, Washington]]: African Activist Archive<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 August</span> 2020</span>.</cite></ref> nakupata shahada ya BA katika historia na Kiingereza, alianza kazi ya ualimu lakini ilipofika mwaka 1963 aliondoka Afrika Kusini kwa sababu za kisiasa, hatimaye akahamia [[London|London, Uingereza]], ambapo alisoma maswala ya tamthilia katika Shule ya Muziki na Tamthilia ya Guildhall, <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.poetryfoundation.org/poets/amelia-blossom-pegram|title=Amelia Blossom Pegram|publisher=[[Poetry Foundation]]|accessdate=14 August 2020}}</ref> baadaye aliigiza jukwaani, kwenye televisheni, redio na katika filamu. <ref>{{Rejea kitabu|title=Daughters of Africa|date=1992|publisher=Jonathan Cape|location=London|pages=630−631|chapter=Amelia Blossom House}}</ref> Mnamo 1972, alihamia Marekani, akiishi alifundisha huko Fort Knox, <ref>{{Rejea tovuti|url=https://kentuckyoralhistory.org/ark:/16417/xt7ht727d65d|title=Interview with Amelia Blossom Pegram, June 5, 1992|work=Project: Kentucky Writers Oral History Project|publisher=Louie B. Nunn Center for Oral History, University of Kentucky Libraries|accessdate=14 August 2020}}</ref> na alipata shahada ya uzamili kutoka Chuo Kikuu cha Louisville mnamo 1977, akiandika tasnifu yake kuhusu [[Dennis Brutus]]. <ref>{{Rejea tovuti|url=http://africanactivist.msu.edu/document_metadata.php?objectid=32-130-183E|title=AMELIA BLOSSOM HOUSE - DELIVERANCE: sisterhood is universal|author=Seattle Coalition Against Apartheid|publisher=African Activist Archive|date=June 1985|accessdate=14 August 2020}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSeattle_Coalition_Against_Apartheid1985">Seattle Coalition Against Apartheid (June 1985). [http://africanactivist.msu.edu/document_metadata.php?objectid=32-130-183E "AMELIA BLOSSOM HOUSE - DELIVERANCE: sisterhood is universal"]. [[Seattle, Washington]]: African Activist Archive<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 August</span> 2020</span>.</cite></ref> Hadithi zake fupi, mashairi na insha zimechapishwa katika majarida mengi, miongoni mwao ''Staffrider'', ''Présence Africaine'', ''Callalloo'', ''The Gar'', na ''Essence'', na aliyasoma na kutumbuiza mashairi yake kimataifa. <ref name="Busby">{{Rejea kitabu|title=Daughters of Africa|date=1992|publisher=Jonathan Cape|location=London|pages=630−631|chapter=Amelia Blossom House}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="">"Amelia Blossom House". ''Daughters of Africa''. London: Jonathan Cape. 1992. pp.&nbsp;630−631.</cite></ref> Aliandika vitabu kadhaa, ikiwa ni pamoja na ''Our Sun Will Rise: Poems from South Africa'' (1989), na maandishi yake yamejumuishwa kwenye vitabu kama ''Daughters of Africa'', uliohaririwa na [[Margaret Busby]] (1992), na ''Conversations with Kentucky Writers II'' (2015). <ref>{{Rejea tovuti|url=https://nkaa.uky.edu/nkaa/items/show/88#:~:text=Born%20in%20Cape%20Town%2C%20South,England%20and%20the%20United%20States.|title=Pegram, Amelia Blossom|work=NKAA, Notable Kentucky African Americans Database|accessdate=14 August 2020}}</ref> == Heshima == Alipata Utambuzi wa heshima wa kwanza kutoka [[:en:Kentucky_Foundation_for_Women|Kentucky Foundation for Women]], kuorodheshwa katika Orodha ya Heshima ya Kwanzaa, kutunukiwa tuzo ya Mwanamke wa Mwaka, Tuzo ya Fasihi kutoka Baraza la Wazee wa Louisville (Louisville Board of Alderman), kuingizwa katika Chama cha Waandishi wa Kiafrika (Pan African Writers Association), na Tuzo ya Wasanii na Waandishi Wanawake wa Afrika Kusini (SAWW – South African Women for Women) katika sekta ya Sanaa na Fasih. <ref>{{Rejea tovuti|url=http://pages.interlog.com/~saww/awards1999.html|title=1999 • 3rd Annual SAWW Awards|work=SAWW ANNUAL AWARDS|accessdate=14 August 2020}}</ref> == Kazi zake == * ''Checklist of Black South African Women Writers in English, 1980'' * ''Deliverance, 1986'' * ''Our Sun Will Rise: Poems for South Africa, 1989''. * ''Nelson Mandelamandla'' (with Cosmo Pieterse), 1989. * ''Echoes Across a Thousand Hills, 1994.''. * ''Beneath the Baobab, 2005''. == Marejeo == {{Mbegu-mwandishi}} {{Reflist|30em}} [[Jamii:Waliofariki 2022]] [[Jamii:Waliozaliwa 1935]] [[Jamii:Wanawake wa Afrika Kusini]] [[Jamii:Waandishi wa Afrika Kusini]] 9ef8r03nfpg5yea2bznjepu1kkizbs2 0 226686 1607898 1539964 2026-10-14T03:19:24Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607898 wikitext text/x-wiki '''Margaret Wild''' (alizaliwa 1948) ni mwandishi wa vitabu vya watoto wa Australia. <ref name="austlit">{{Rejea tovuti|title=Austlit — Margaret Wild|publisher=Austlit|url=https://www.austlit.edu.au/austlit/page/A29397|accessdate=24 April 2024|archive-date=2017-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170420131510/https://www.austlit.edu.au/austlit/page/A29397|url-status=dead}}</ref> Ameandika vitabu zaidi ya 40 kwa ajili ya watoto. Kazi yake imechapishwa kote ulimwenguni na imeshinda tuzo kadhaa. Alipewa Tuzo ya Mafanikio ya Maisha yote na Baraza la Vitabu vya Watoto la Australia mnamo mwaka 2022. == Maisha == Wild alizaliwa Eshowe, Afrika Kusini, makazi ya mapema ya Wazungu. Familia ya baba yake aliyekuwa meneja wa benki ilihamia mara kwa mara na alijifunza katika shule za serikali jijini Johannesburg. Alifika Australia mwaka 1972, alifanya kazi kama mwandishi wa makala ya majarida, na alimaliza masomo yake katika Chuo Kikuu cha Taifa cha Australia mjini Canberra. Huko Sydney alilea familia, alifanya kazi kama mwandishi wa kujitegemea, alifanya kazi kwa miaka kumi na sita kama mhariri wa vitabu katika uchapishaji wa vitabu vya watoto — 1984 hadi 2000, hatimaye katika ABC Books, Shirika la Utangazaji la Australia.Sonnet 4.6 == Mwandishi == Vitabu vya Wild vinaangalia mada mbalimbali lakini anajulikana sana kwa kuchunguza masuala ya utambulisho, uaminifu, na kifo. ''Let the Celebrations Begin'' (mwaka 1991) ililenga kuachiliwa huru kwa wafungwa wa Kiyahudi kutoka [[Kambi za KZ|kambi ya mateso ya Nazi]], <ref name="austlit"/> huku katika ''The Very Best of Friends'' (mwaka 1989) kifo cha mkulima kilimsukuma mkewe mjane kupata upendo wa kuwatunza wanyama wao wa kipenzi, paka na mbwa, kwa usawa. ''Fox'' (2000), iliyoonyeshwa na Ron Brooks kwa kutumia rangi za mandhari ya Australia, ni hadithi yenye nguvu kuhusu uaminifu na usaliti. === Riwaya === * Tuzo ya Won – Nan Chauncy (2008) <ref>{{Rejea tovuti|title="CBCA Nan Chauncy Award"|publisher=CBCA|url=https://cbca.org.au/NanChauncyAward|accessdate=24 April 2024|archive-date=2023-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230303172108/https://cbca.org.au/NanChauncyAward|url-status=dead}}</ref> * Tuzo ya Won – Mafanikio ya Maisha Yote, Baraza la Vitabu vya Watoto la Australia (2022) === Kwa vitabu === ; ''The Midnight GangKuna Bahari Chumbani Mwangu'' * Imeorodheshwa - Tuzo la Kitabu cha Mwaka cha Watoto cha CBCA : Kitabu cha Picha (1985) * Waliochaguliwa - Tuzo la Kate Greenaway (Uingereza) (1985) ; ''Marafiki Bora Zaidi'' * Tuzo la Won – Kitabu Bora cha Mwaka cha Watoto cha CBCA : Kitabu cha Picha (1990) <ref name="austlit"/> ; * Won – Vitabu Ninavyopenda Zaidi Kila Mwaka: Tuzo la Wasomaji wa Mapema (1998) <ref name="austlit"/> ; ''Boa ya Nzuri ya Manyoya ya Pinki ya Miss Lily'' * Waliochaguliwa - Tuzo ya Kitabu Bora cha Vijana wa Australia: Kitabu cha Picha (mwaka 1999) ; ''Jenny Angel'' * Imeorodheshwa - Tuzo la Familia kwa Vitabu vya Watoto: Kitabu cha Picha (1999) * Walioorodheshwa - Chama cha Wachapishaji cha Australia: Ubunifu (1999) * Waliochaguliwa - Tuzo la Fasihi la Jimbo la New South Wales: Msomaji Mdogo (2000) * Tuzo la Won – Kitabu Bora cha Mwaka cha Watoto cha CBCA : Kitabu cha Picha (2000) <ref name="austlit"/> * Waliochaguliwa - Tuzo la Kitabu Bora cha Vijana wa Australia: Kitabu cha Picha (2001) ; ''Mbwa wa Mfukoni'' * Waliochaguliwa - Tuzo ya Kitabu cha Mwaka cha Watoto cha CBCA : Utotoni wa Mapema (2001) * Waliochaguliwa - Tuzo la Kitabu Bora cha Vijana wa Australia: Kitabu cha Picha (2003) * Walioorodheshwa - Tuzo ya BILBY#Tuzo ya Wasomaji wa Mapema#Vitabu Ninavyopenda Zaidi Kila Mwaka: Tuzo ya Wasomaji wa Mapema (2003) ; ''Mbweha'' * Tuzo la Won – Kitabu Bora cha Mwaka cha Watoto cha CBCA : Kitabu cha Picha (2001) <ref name="austlit"/> * Won – Tuzo za Fasihi za Waziri Mkuu wa Queensland : Tuzo la Kitabu cha Watoto (2001) <ref>{{Rejea tovuti|url=http://premiers.qld.gov.au/awardsevents/awards/Queensland_Premiers_Literary_awards/Past_Winners|title="Past Winners (Previous Literary Award winners)"|accessdate=2014-07-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071013193342/http://premiers.qld.gov.au/awardsevents/awards/Queensland_Premiers_Literary_awards/Past_Winners|archivedate=13 October 2007}}. Queensland Premier's Literary Awards. 26 June 2007. Archived 31 October 2007. Retrieved 2014-07-19.</ref> * Won – Deutscher Jugendliteraturpreis (2004) <ref>{{Rejea tovuti|title="Deutscher Jugendliteraturpreis"|publisher=Deutscher Jugendliteraturpreis|url=https://www.jugendliteratur.org/buch/fuchs-818|accessdate=24 April 2024}}</ref> ; ''Vijiti vya Watoto wachanga'' * Won – Vitabu Ninavyopenda Zaidi Kila Mwaka: Tuzo la Wasomaji wa Mapema (2006) <ref name="austlit"/> ; ''Woolvs katika Tovuti'' * Alishinda - Tuzo ya Aurealis kwa Hadithi Bora za Watoto (2006) * Waliochaguliwa - Tuzo ya Kitabu Bora cha Mwaka cha Watoto cha CBCA : Kitabu cha Picha (2007) * Waliochaguliwa - Tuzo za Ubunifu wa Vitabu za ABPA: Kitabu cha Picha (2007) ; ''Kisanduku cha mazungumzo'' == Marejeo == {{marejeo}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Waliozaliwa 1948]] [[Jamii:Waandishi wa Afrika Kusini]] [[Jamii:Waandishi wa Australia]] 3d4pxs9g4sbxk97kqf260nwv1lz2cj3 0 226887 1607690 1502382 2026-10-14T02:49:43Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607690 wikitext text/x-wiki '''Die Antwoord''' ni kundi la [[Muziki wa hip hop|hip hop]] la nchini Afrika Kusini lililoanzishwa huko [[Cape Town]] mwaka wa 2008. Wawili hao wanajumuisha rapa Ninja na [[Yolandi Visser]] (pia huandikwa Yo-Landi Visser na kuandikwa kama ¥o-Landi Vi$$er). Muziki wao, ulikuwa ni mchanganyiko wa hip hop na [[Muziki wa dansi wa kielektroniki|muziki wa rave]], mara nyingi huandaliwa na mtayarishaji DJ Hi-Tek, na inachezwa kwa lugha Kiingereza na lugha ya Kiafrikana. Antwoord ilipata umaarufu wa kimataifa mwaka wa 2010 kutokana na kusambaa kwa video ya wimbo wao "Enter the Ninja" kwenye mitandao ya kijamii na kupitia machapisho ya blogu, na hivi karibuni wakasaini mkataba mpya na [[Interscope Records]] ili kutoa tena albamu yao ya kwanza ya studio, ''SOS'', baadaye mwaka huo. Waliachana na Interscope mwaka wa 2011 na walitoa albamu yao ya pili katika studio ya, ''Tension'', mwaka wa 2012 kwa uhuru. Albamu zao zilizofuata, ''Donker Mag'' (ya mwaka 2014) iliathiriwa na teknolojia na ''Mount Ninji na da Nice Time Kid'' (mwaka 2016) yenye makao yake katika trap, zilikuwa albamu zao zilizofanikiwa zaidi kibiashara nchini Marekani, kila moja ikiwa juu ya chati ya Top Dance/Electronic Albums ' ''[[Billboard]]''. Albamu yao ya tano ya studio, ''House of Zef'', ilitolewa mwaka wa 2020. Katika filamu, Die Antwoord aliigiza kama matoleo ya kubuniwa katika filamu fupi ya Harmony Korine, ''Umshini Wam'' (mwaka 2011) na filamu ya hadithi za kisayansi ya Neill Blomkamp, ''Chappie'' (mwaka 2015), huku makala kuhusu wao, ''Zef: The Story of Die Antwoord'', ikitolewa mwaka wa 2024. Mtindo wa Die Antwoord unazunguka harakati za ''zef za'' Afrika Kusini, ambazo kwa kiasi kikubwa zinategemea Waafrikana wa tabaka la wafanyakazi na msingi wa " takataka nyeupe ". Wanajulikana kwa video zao za muziki za picha na za ajabu, maonyesho ya moja kwa moja yenye nguvu hasa katika matamasha za muziki na picha ya umma yenye kuchochea ugomvi. Wamekabiliwa na mashtaka tangu kuanzishwa kwao kwa kile ambacho wakosoaji wamekikosoa kama unyang'anyi wa kitamaduni wa vikundi vingi vya nchini Afrika Kusini, matumizi ya uso mweusi katika video zao za muziki, chuki dhidi ya watu wa jinsia moja, madai ya unyanyasaji wa kijinsia dhidi ya Ninja, na madai ya unyanyasaji kutoka kwa mtoto wao wa kulelewa. Wamechukuliwa kama moja ya vitendo vilivyofanikiwa zaidi kimataifa kutoka Afrika Kusini. === Thamani ya mshtuko na utata === Wakosoaji wamekuwa wakikosoa utegemezi wa Die Antwoord kwenye thamani ya mshtuko na mbinu tangu mwanzo wa kazi yao. <ref name="AVDonker">{{Rejea tovuti|author=Fowle|first=Kyle|title=Die Antwoord still hostile, compelling on latest LP|url=http://www.avclub.com/review/die-antwoord-still-hostile-compelling-latest-lp-205510|work=The A.V. Club|accessdate=30 January 2025|date=14 July 2014}}</ref> <ref name="MatMag">{{Rejea tovuti|author=Finley|first=Adam|title=Die Antwoord: Donker Mag|url=https://www.popmatters.com/185520-die-antwoord-donker-mag-2495618709.html|work=PopMatters|accessdate=30 January 2025|date=17 September 2014}}</ref> Jordan Darville na Raphael Helfand wa ''The Fader'' waliandika kwamba Die Antwoord "wamekuwa wakitofautisha wasanii, walikosolewa kama wasanii wa mshtuko uliokuwepo tangu mwanzo wa kazi yao ya ushirikiano kama Die Antwoord mnamo mwaka wa 2008". <ref name="FadeDanny">{{Rejea tovuti|author=Darville|first=Jordan|title=Danny Brown accuses Die Antwoord's Ninja of sexual assault|url=https://www.thefader.com/2022/06/29/danny-brown-accuses-die-antwoords-ninja-of-sexual-assault|work=[[The Fader]]|accessdate=12 January 2025|date=29 June 2022}}</ref> Muziki wao umetajwa na wakosoaji kuwa kama "shock-rap", <ref name="SgumDropped">{{Rejea tovuti|author=Helman|first=Peter|title=Die Antwoord Dropped From Another Festival After Artists Speak Out|url=https://www.stereogum.com/2146985/die-antwoord-dropped-from-another-festival-after-artists-speak-out/news/|work=[[Stereogum]]|accessdate=12 January 2025|date=8 May 2021}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|author=Britton|first=Luke Morgan|title=Watch Die Antwoord's Ninja talk about playing basketball with Drake and watching anal sex porn with Kanye|url=https://www.nme.com/news/music/die-antwoord-ninja-drake-basketball-kanye-anal-sex-porn-2089611|work=NME|accessdate=25 January 2025|date=16 June 2017}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|author=Haithcoat|first=Rebecca|title=Die Antwoord: Suck on This|url=https://pitchfork.com/reviews/albums/21976-suck-on-this/|work=Pitchfork|accessdate=14 January 2025|date=2 June 2016}}</ref> huku ''Chicago Tribune'' iliandika mnamo mwaka wa 2012 kuwa "walikuwa wakilenga wazi kuwaudhi watu". <ref name="ChicTrib">{{Rejea tovuti|title=Controversial Die Antwoord disturbs, provokes|url=https://www.chicagotribune.com/2012/10/25/controversial-die-antwoord-disturbs-provokes/|work=[[Chicago Tribune]]|accessdate=14 January 2025|date=25 October 2012}}</ref> Doug Freeman wa ''[[The Austin Chronicle|Austin Chronicle]]'' aliandika kuhusu onyesho lao la mwaka 2016 katika Austin City Limits—ambapo, kulingana na yeye, walikuwa "kitendo chenye utata zaidi" kutumbuiza katika tamasha hilo—kwamba "hawakuwa na nguvu ya makabiliano bali mzaha wa mshtuko zaidi". <ref name="AChron">{{Rejea tovuti|author=Freeman|first=Doug|title=ACL Review: Die Antwoord|url=https://www.austinchronicle.com/daily/music/2016-10-01/acl-review-die-antwoord/|work=[[Austin Chronicle]]|accessdate=27 January 2025|date=1 October 2016}}</ref> Wawili hao wamekosolewa katika vyombo vya habari kwa tabia ya chuki dhidi ya watu wa jinsia moja, <ref>{{Rejea tovuti|author=Saint|first=Lily|title=Anton Kannemeyer's Africa|url=https://www.africasacountry.com/2011/11/anton-kannemeyers-africa|work=Africa is a Country|accessdate=12 February 2025|date=11 February 2025}}</ref> hasa kwa matumizi yao ya neno " faggot ", kama vile katika mashairi ya wimbo wao "Fok Julle Naaiers" na katika chapisho la [[Instagram]] la 2015 kutoka kwa Visser, ambapo alimtaja rapa [[Drake]] wa Kanada kama "faggot mkubwa". Pia walimjumuisha kashfa ya chuki dhidi ya watu wa jinsia moja wa Afrika Kusini " [[wiktionary:moffie|moffie]] " katika video ya wimbo wao "Fok Julle Naaiers" na, kujibu mapitio hasi ya ''SOS'' na mwandishi wa habari wa Afrika Kusini Chris Roper, walijumuisha nambari yake ya simu ya kibinafsi yenye maneno "4 Hot Bum Sex Call". <ref name="ControN24">{{Rejea tovuti|author=Roper|first=Chris|title=Marred by controversy and soaked in scandal: Is Die Antwoord's House of Zef collapsing?|url=https://www.news24.com/life/arts-and-entertainment/music/opinion-marred-by-controversy-and-soaked-in-scandal-is-die-antwoords-house-of-zef-collapsing-20200815-2|work=News24|accessdate=23 January 2025|date=15 August 2020}}</ref> Ninja alisema katika mahojiano ya video ya 2011 yenye kichwa "Faggot" kufuatia kutolewa kwa "Fok Julle Naaiers" kwamba wawili hao walikuwa na haki ya kutumia neno hilo kwani mtayarishaji wao, DJ Hi-Tek, ni mwanaume shoga, na kwamba hawakuwa chuki dhidi ya watu wa jinsia moja. <ref>{{Rejea tovuti|author=Emami|first=Gazelle|title=Viral Rappers Die Antwoord Drop A New Grotesque Video|url=https://www.huffpost.com/entry/die-antwoord-fok-julle-naaiers_n_1080599|work=[[HuffPost]]|accessdate=19 January 2025|date=7 November 2011}}</ref> Pia wamekabiliwa na utata kuhusu kuonekana mara kwa mara kwa blackface katika video zao za muziki, ikiwa ni pamoja na "Fatty Boom Boom", "Ugly Boy", na "Banana Brain". <ref>{{Rejea tovuti|author=Manders|first=Hayden|title=Die Antwoord's 'Banana Brain' Video Shows The Group Using Blackface Again|url=https://www.nylon.com/articles/die-antwoord-banana-brain-music-video|work=[[Nylon (magazine)|Nylon]]|accessdate=18 January 2025|date=31 August 2016}}</ref> == Diski == * ''SOS'' (2009) * ''Mvutano'' (2012) * ''Donker Mag'' (2014) * ''Mount Ninji na da Nice Time Kid'' (2016) * ''Nyumba ya Zef'' (2020) == Wanachama == * Ninja – sauti <small>(2008–sasa)</small> * [[Yolandi Visser]] – sauti <small>(2008–sasa)</small> * DJ Hi-Tek – uzalishaji <small>(2008–sasa)</small> == Ziara == '''Kichwa cha habari''' * Ziara ya SOS <ref>{{Rejea tovuti|author=Carson|first=Philippa|title=Die Antwoord to young America's prayers|url=https://mg.co.za/article/2010-12-03-die-antwoord-to-young-americas-prayers/|work=The Mail & Guardian|accessdate=23 January 2025|date=3 December 2010}}</ref> (2010) * Sonar kwenye Ziara <ref>{{Rejea tovuti|author=Chester|first=Britt|title=Sonar on Tour with Die Antwoord, 11/7/12|url=https://www.westword.com/music/sonar-on-tour-with-die-antwoord-11-7-12-5709382|work=[[Westword]]|accessdate=23 January 2025|date=8 November 2012}}</ref> (2012) * Ziara ya Blonde All Over (2013) * Ziara ya Kid ya Mount Ninji na Da Nice Time (2016) * Ziara ya Ulimwengu wa Dawa za Kulevya (2017) * Ziara ya House of Zef (2020, imefutwa) * Ziara Iliyohuishwa Tena (2024) * Ziara ya Flame On Muddafucka (2024) * Ziara ya Zef ya Ajabu ya Majira ya Baridi (2024) '''Kuunga mkono''' * Hifadhi ya Linkin - Mapinduzi ya Mradi (2011) * Uraibu wa Jane - Ziara ya 2012 * Pilipili Hoho Nyekundu – Niko na Wewe Duniani Ziara (2013) == Marejeo == {{marejeo}} [[Jamii:wanamuziki wa Afrika Kusini]] [[Jamii:Wasanii wa Interscope Records]] g6mmxr1hnfymwz0zal6yh6969pfu6xy 0 226943 1607813 1503247 2026-10-14T03:15:04Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607813 wikitext text/x-wiki '''Helen Rees''' OBE GCOB D.Sc. Medicine (''honoris causa'') LLD (''honoris causa'') <ref>{{Rejea tovuti|date=13 September 2023|url=https://www.ru.ac.za/givingtorhodes/latestnews/rhodesuniversityhonoursglobalhealthresearcherprofessorhelenrees-1.html|accessdate=13 September 2023|work=www.ru.ac.za|title=Rhodes University honours global health researcher Professor Helen Rees}}</ref> ni daktari, pia ni mwanzilishi na mkurugenzi mtendaji wa Wits RHI, Taasisi kubwa zaidi inayojihusisha na utafiti katika [[Chuo Kikuu cha Witwatersrand]] huko [[Johannesburg]], [[Afrika Kusini]]. Yeye ni Profesa Binafsi katika na ni mtaalamu wa maswala ya Uzazi na Magonjwa ya Wanawake ya Chuo Kikuu cha Witwatersrand, mkurugenzi mwenza na mwanzilishi mwenza wa Uongozi wa Afrika katika Utaalamu wa Chanjo ya Wits (ALIVE <ref>{{Rejea tovuti|date=13 September 2023|title=Wits ALIVE Consortium Members|url=https://www.witsalive.co.za/Consortium-Members|work=www.witsalive.co.za}}</ref>), Profesa wa Heshima katika Idara ya Utafiti wa Kliniki katika Shule ya Usafi na Tiba ya Kitropiki ya London na Mwanachama wa Heshima katika Chuo cha Murray Edwards cha Chuo Kikuu cha Cambridge, nchini Uingereza. == Maisha ya awali na elimu == Rees alisoma Shahada yake ya Kimatibabu na Shahada yake ya Uzamili katika Sayansi ya Kijamii na Siasa kutoka Chuo Kikuu cha New Hall (sasa Chuo cha Murray Edwards) katika [[Chuo Kikuu cha Cambridge]], na sasa ni Mwanachama katika chuo hicho. Kwa shahada yake ya uzamili, Rees alichanganya sayansi ya kijamii na sayansi ya matibabu kwa kuelezea athari mbaya ambayo inatokana na uanzishaji mbaya wa uchungu wakati wa kujifungua ulikuwa nayo kwenye matokeo ya uzazi na uzoefu wa wanawake wakiwa na uchungu wa kujifungua. Rees ni mhitimu wa Shule ya Biashara ya Harvard baada ya kumaliza Programu yake Watendaji Wakuu wa HBS Kusini mwa Afrika. == Kazi == Rees anatambuliwa kimataifa kama mtaalamu wa afya duniani alishinda tuzo ambaye amejitolea taaluma yake katika kuboresha afya ya umma barani Afrika, akizingatia maambukizi ya ugonjwa wa zinaa kama VVU, magonjwa yanayoweza kuzuilika kwa chanjo, afya ya wanawake na udhibiti wa dawa. Mnamo mwaka 2018, alihudumu kama mpelelezi mkuu wa FACTS 001, utafiti wa ufuatiliaji wa Kiafrika kwa jaribio dogo la mwaka wa 2010, ambalo lilionyesha kuwa wanawake wa Afrika Kusini waliotumia jeli ya uke iliyo na tenofovir kabla na baada ya ngono walikuwa salama zaidi dhidi ya VVU kuliko wanawake ambao hawakutumia. Rees pia ameongoza zaidi ya kamati 100 za kisayansi na sera za kitaifa na za kimataifa, ana zaidi ya machapisho 250 aliyoyaandika <ref>{{Rejea tovuti|date=13 September 2023|title=Research Gate: Helen Rees|url=https://www.researchgate.net/profile/Helen-Rees-5|accessdate=13 September 2023|work=ResearchGate}}</ref> ya taaluma ya kisayansi, <ref>{{Rejea tovuti|date=13 September 2023|title=Google Scholar Helen Rees Citations|url=https://scholar.google.com/citations?hl=en&user=Zoi9JkkAAAAJ&view_op=list_works&sortby=pubdate|accessdate=13 September 2023|work=Google Scholar Helen Rees}}</ref> ametoa zaidi ya hotuba 400 za kikao cha jumla na hotuba kuu zilizokaribishwa na kuchangia katika uandaaji wa mikutano zaidi ya 100. == Shughuli nyingine == === Mashirika ya serikali === * Mamlaka ya Udhibiti wa Bidhaa za Afya ya Afrika Kusini (SAHPRA), Mwenyekiti wa Bodi <ref>{{Rejea tovuti|date=13 September 2023|title=SAHPRA Board|url=https://www.sahpra.org.za/the-sahpra-board/|accessdate=13 September 2023|work=South African Health Products Regulatory Authority}}</ref> === Mashirika yasiyo ya faida === * MedAccess, Mwenyekiti wa Bodi (tangu 2022) <ref>{{Rejea tovuti|date=13 September 2023|title=MedAccess Board|url=https://medaccess.org/governance/|accessdate=13 September 2023|work=MedAccess}}</ref> * Muungano wa Utafiti wa Usawa katika Mazingira ya Rasilimali za Chini (CERCLE), Mjumbe wa Kamati ya Uongozi === Shahada za heshima === Rees ana shahada ya uzamili ya Sayansi (Tiba) kutoka katika [[Chuo Kikuu cha London]] na shahada ya uzamili ya sheria kutoka [[Chuo Kikuu cha Rhodes]], Afrika Kusini. == Marejeo == {{marejeo}} == Viungo vya nje == * Schultz, Debbi. [http://mg.co.za/article/2015-07-10-00-the-activist-changing-health-policy-on-global-scale The activist changing health policy on global scale]. ''Mail &amp;amp; Guardian''. 10 July 2015. [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanawake wa Afrika Kusini]] [[Jamii:Wanabiolojia wa Afrika Kusini]] qeohnuxo8j9t9r1oh908nihx0asa3n1 0 227090 1607691 1502946 2026-10-14T02:49:50Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607691 wikitext text/x-wiki '''Eunice Njeri Sahle''' <ref>{{Rejea jarida |last=Jennings |first=Michael |date=2006 |title=Review of The Legacies of Julius Nyerere: Influences on Development Discourse and Practice in Africa |journal=African Affairs |volume=105 |issue=419 |pages=299–300 |issn=0001-9909 |jstor=3876792}}</ref> ni mchumi na pia mwanasayansi wa siasa [[Orodha ya makabila ya Kenya|wa Kenya]]. Alikuwa mtaalamu wa maendeleo ya kiuchumi na kisiasa ya Afrika, amechapisha vitabu kadhaa vilivyohaririwa, ikiwa ni pamoja na ''[[The Legacies of Julius Nyerere]]'' (mwaka wa 2002), na yeye ni Mwanachama wa Chuo cha Sayansi cha Afrika cha mnamo mwaka wa 2016. Yeye ni [[profesa]] katika Chuo Kikuu cha North Carolina huko Chapel Hill na ndiye mwenyekiti wa Idara yao ya Masomo ya Afrika na Afrika-Amerika (miaka ya 2012-2016, 2017-2021). == Wasifu == Sahle alizaliwa na James K. Mugo, pia ni mfanyakazi wa umma aliyeishi Nairobi, na mkewe Esther. Familia yake ya Anglikana ilikuwa tajiri na "ilikuwa na uwezo wa kuwapeleka watoto wao sita katika shule za kulala". <ref>{{Rejea tovuti|author=Moss|first=Gary|date=2013-09-10|title=A live-changing moment|url=https://www.unc.edu/discover/a-live-changing-moment/|accessdate=2025-07-01|work=University Gazette}}</ref> Alishawishiwa na hadithi ya mama yake kuhusu mwanafunzi wa kwanza Mweusi Mkenya aliyesoma katika Shule ya Wasichana ya Limuru; Sahle baadaye alikutana na mwanafunzi huyo akiwa chuoni. <ref name="UNC 2013" /> Alisoma katika Chuo Kikuu cha Toronto, ambapo alipata Shahada ya Kwanza katika Sayansi ya Siasa na Maendeleo ya Kimataifa na Shahada ya Uzamili katika Sayansi ya Siasa, na katika Chuo Kikuu cha Malkia huko Kingston, ambapo alisoma Shahada ya Uzamivu katika Masomo ya Siasa. <ref name="UNC aaad">{{Rejea tovuti|title=Eunice Sahle|url=https://aaad.unc.edu/faculty-staff/eunice-sahle/|accessdate=2025-07-01|work=University of North Carolina at Chapel Hill}}</ref> Tasnifu yake ya udaktari ''ya Demokrasia nchini Malawi: Jimbo, Muundo wa Uchumi na Utawala wa Neo-Liberal'' ilisimamiwa na Colin Leys. Sahle alikuwa sehemu ya Chuo Kikuu cha North Carolina huko Chapel Hill, na kuteuliwa kuwa profesa msaidizi katika Idara yao ya Masomo ya Waafrika, Waamerika Weusi na Diaspora. <ref name="UNC 2013">{{Rejea tovuti|author=Moss|first=Gary|date=2013-09-10|title=A live-changing moment|url=https://www.unc.edu/discover/a-live-changing-moment/|accessdate=2025-07-01|work=University Gazette}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMoss2013">Moss, Gary (10 September 2013). [https://www.unc.edu/discover/a-live-changing-moment/ "A live-changing moment"]. ''University Gazette''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 July</span> 2025</span> &#x2013; via University of North Carolina at Chapel Hill.</cite></ref> Mnamo tarehe 1Januari, katika mwaka wa 2012, akawa mwenyekiti wa idara hiyo baada ya Julius Nyang'oro kujiuzulu kutokana na kashfa ya kitaaluma na riadha ya Chuo Kikuu cha North Carolina. Baadaye alifanya kazi hadi mwaka wa 2016, na pia muhula mwingine kuanzia mwaka wa 2017 hadi mwaka wa 2021. <ref name="UNC aaad">{{Rejea tovuti|title=Eunice Sahle|url=https://aaad.unc.edu/faculty-staff/eunice-sahle/|accessdate=2025-07-01|work=University of North Carolina at Chapel Hill}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://aaad.unc.edu/faculty-staff/eunice-sahle/ "Eunice Sahle"]. ''University of North Carolina at Chapel Hill''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 July</span> 2025</span>.</cite></ref> Pia ni mwenyekiti wa Kituo cha Masomo ya Waafrika cha UNC Chapel Hill. <ref name="UNC aaad" /> Sahle alikuwa mtaalamu katika maendeleo ya kiuchumi na kisiasa ya Afrika. <ref name="UNC 2013">{{Rejea tovuti|author=Moss|first=Gary|date=2013-09-10|title=A live-changing moment|url=https://www.unc.edu/discover/a-live-changing-moment/|accessdate=2025-07-01|work=University Gazette}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMoss2013">Moss, Gary (10 September 2013). [https://www.unc.edu/discover/a-live-changing-moment/ "A live-changing moment"]. ''University Gazette''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 July</span> 2025</span> &#x2013; via University of North Carolina at Chapel Hill.</cite></ref> Mnamo mwaka wa 2002, yeye na [[David McDonald (political scientist)|David McDonald]] walishiriki kuhariri ''[[The Legacies of Julius Nyerere]]'', juzuu ya majarida ya mkutano kuhusu [[Julius Nyerere|mwanasiasa huyo wa Tanzania]]. <ref name="Jennings 2006">{{Rejea jarida |last=Jennings |first=Michael |date=2006 |title=Review of The Legacies of Julius Nyerere: Influences on Development Discourse and Practice in Africa |journal=African Affairs |volume=105 |issue=419 |pages=299–300 |issn=0001-9909 |jstor=3876792}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFJennings2006">Jennings, Michael (2006). "Review of The Legacies of Julius Nyerere: Influences on Development Discourse and Practice in Africa". ''African Affairs''. '''105''' (419): <span class="nowrap">299–</span>300. [[International Standard Serial Number|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0001-9909 0001-9909]. [[JSTOR (identifier)|JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/3876792 3876792].</cite></ref> Mnamo mwaka wa 2004, yeye na [[Ngũgĩ wa Thiong'o]] walishirikiana katika kuandika makala ya Diogenes kuhusu [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegelianism]] katika kazi ya [[Chinua Achebe]]. <ref>{{Rejea jarida |last=Thiong'o |first=Ngugi Wa |last2=Sahle |first2=Eunice Njeri |date=2004 |title=Hegel in African Literature: Achebe's Answer |journal=Diogenes |volume=51 |issue=2 |pages=63–67 |doi=10.1177/0392192104044274 |issn=0392-1921}}</ref> Mnamo mwaka wa 2010, alichapisha ''World Orders, Development and Transformation'', kitabu hicho kuhusu utaratibu wa kimataifa wa baada ya Vita vya Pili vya Dunia. <ref>{{Rejea tovuti|title=World Orders, Development and Transformation|url=https://link.springer.com/book/10.1057/9780230274860|accessdate=2025-07-01|work=SpringerLink}}</ref> Baadaye alihariri juzuu tatu kuhusu masomo ya Kiafrika: ''Utandawazi na Michakato ya Kijamii na Kitamaduni katika Afrika ya Kisasa'' (2015); ''Demokrasia, Katiba, na Siasa katika Afrika'' (ya mwaka 2017); na ''Haki za Binadamu katika Afrika: Mijadala na Mapambano ya Kisasa'' (ya mwaka 2019). <ref>{{Rejea tovuti|title=Globalization and Socio-Cultural Processes in Contemporary Africa|url=https://link.springer.com/book/10.1057/9781137519146|accessdate=2025-07-01|work=SpringerLink}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|title=Democracy, Constitutionalism, and Politics in Africa|url=https://link.springer.com/book/10.1057/978-1-137-55592-2|accessdate=2025-07-01|work=SpringerLink}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|title=Human Rights in Africa: Contemporary Debates and Struggles|url=https://link.springer.com/book/10.1057/978-1-137-51915-3|accessdate=2025-07-01|work=SpringerLink}}</ref> Sahle alichaguliwa kuwa Mwanachama wa Chuo cha Sayansi cha Afrika mnamo mwaka wa 2016. <ref>{{Rejea tovuti|title=Sahle Eunice|url=https://aasciences.africa/fellows/sahle-eunice|accessdate=2025-06-30|work=African Academy of Sciences}}</ref> Yeye ni Mwanglikana, na huwa anafanya ziara za kila siku kwenye Kanisa la Msalaba, ambalo alisema lilisaidia "Chapel Hill [kuanza] kuhisi kama nyumbani". <ref name="UNC 2013">{{Rejea tovuti|author=Moss|first=Gary|date=2013-09-10|title=A live-changing moment|url=https://www.unc.edu/discover/a-live-changing-moment/|accessdate=2025-07-01|work=University Gazette}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMoss2013">Moss, Gary (10 September 2013). [https://www.unc.edu/discover/a-live-changing-moment/ "A live-changing moment"]. ''University Gazette''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 July</span> 2025</span> &#x2013; via University of North Carolina at Chapel Hill.</cite></ref> == Marejeo == [[Jamii:wanawake wa Kenya]] [[Jamii:wanauchumi wa Kenya]] [[Jamii:Watu walio hai]] jyop41oaqc2ojr0wndeguktc68mh372 0 227098 1607981 1601153 2026-10-14T03:40:40Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607981 wikitext text/x-wiki '''Esi Awuah''' ni Balozi wa kutokea nchini [[Ghana]] kwa nchi ya [[Uswisi]], msomi na makamu mkuu wa zamani wa Chuo Kikuu cha Nishati na Maliasili huko [[Sunyani]], Ghana. <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Prof-Esi-Awuah-calls-for-a-shift-from-grades-oriented-curricula-547300|title=Prof Esi Awuah calls for a shift from grades-oriented curricula|date=12 June 2017}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|title=Energy & Natural Resources University, blessing for Ghana-VC|url=http://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/artikel.php?ID=237888|work=GhanaWeb|accessdate=4 January 2013|date=4 May 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120526053731/http://ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/artikel.php?ID=237888|archivedate=26 May 2012}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|title=Ghana inducts second female University Vice Chancellor|url=http://www.ghanatoghana.com/Ghanahomepage/ghana-inducts-second-female-university-vice-chancellor|work=GhanaToGhana|date=18 November 2012|accessdate=4 January 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170427062708/http://www.ghanatoghana.com/Ghanahomepage/ghana-inducts-second-female-university-vice-chancellor|archivedate=27 April 2017}}</ref> == Maisha ya awali na elimu == Awuah ni mtoto wa kwanza wa Emmanuel Broni Asare na Margaret Annan. Baba yake anatokea [[Akim Oda]] kwenye [[Mkoa wa Mashariki, Ghana|Mkoa wa Mashariki wa Ghana]], na alishika nafasi ya Naibu Mhifadhi Mkuu wa Misitu kwenye maeneo ya [[Mkoa wa Ashanti|Ashanti]] na [[Mkoa wa Brong-Ahafo|Brong-Ahafo]]. Mama yake, Margaret Annan, ni msaidizi muuguzi mstaafu anatokea kijiji cha Gomoa Dago nchini Ghana. Awuah alipokea elimu yake ya kawaida ndani ya Akim Oda mnamo 1973 na kukamilisha elimu yake ya juu kwenye Shule ya Sekondari ya Wasichana ya Aburi mnamo 1975. Alipata elimu ya Shahada ya Sayansi kwenye Sayansi ya Biolojia kutoka Chuo Kikuu cha Sayansi na Teknolojia cha Kwame Nkrumah (KNUST), Shahada ya Uzamili kwenye Sayansi ya Mazingira katika SUNY ESF Syracuse nchi ya [[Marekani]] na Shahada ya Uzamivu kwenye Matibabu ya Maji Taka katika Chuo Kikuu cha Wageningen /UNESCO-IHE Delft [[Uholanzi]]. Hapo baadae alipohitimisha huduma yake ya kitaifa kwenye Taasisi ya Utafiti wa Bidhaa za Misitu huko Kumasi (sasa Taasisi ya Utafiti wa Misitu ya Ghana). Awuah alipata nafasi ya kazi kama msaidizi wa utafiti kwenye Idara ya Uhandisi wa Kiraia. Mwaka 1981, alipata udhamini wa [[Shirika la Afya Duniani]] ili kusoma sayansi ya mazingira nchi ya Marekani kwenye Chuo Kikuu cha Jimbo la New York cha Sayansi ya Mazingira na Misitu huko eneo la [[Syracuse, New York]]. Mwaka 1998, alipewa ufadhili kutoka serikalini ya Uholanzi ili kufuatilia Shahada ya Uzamivu katika matibabu ya maji machafu katika Taasisi ya Uhandisi wa Miundombinu, Maji, na Mazingira (sasa [[UNESCO-IHE]]) huko [[Delft]] nchini Uholanzi. == Kazi == Awuah alianza kazi yake ya kitaaluma kwenye KNUST mwaka 1986 kwenye Idara ya Uhandisi wa Ujenzi. Alishika nafasi ya mhadhiri mkuu mwaka wa 1996, profesa msaidizi mwaka 2002, na akaomba uprofesa kamili mwaka 2008 na kumaliza mwaka 2014. Awuah amefundisha kozi kwenye KNUST, [[Chuo Kikuu cha Cape Coast]], na Chuo Kikuu cha Elimu, Winneba, kwa sekta zote mbili za shahada ya kwanza na ya uzamili. Pamoja na hayo ameandaa mitaala juu ya taaluma kadhaa zinazotumika kuanzisha programu za kitaaluma nchini Ghana na [[Liberia]]. <ref name="UENR">{{Rejea tovuti|url=http://www.uenr.edu.gh/index.php/staff/17.xhtml|title=Mrs. Esi Awuah, Prof. (Senior Member)|publisher=University of Energy and Natural Resources|accessdate=31 July 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140808051501/http://www.uenr.edu.gh/index.php/staff/17.xhtml|archivedate=8 August 2014}}</ref> Akiwa mtafiti mwenye malengo maalum kwenye usambazaji wa maji, usafi wa maeneo, matibabu ya maji taka, usafi, na [[EIA|tathmini ya hatari ya mazingira]], Awuah aliongoza miradi kadhaa ya ufafanuajii wa ubora wa maji ili kuongeza uelewa kuhusu uchafuzi wa mazingira kwenye vijito vya mijini na uchafuzi wa maji ya ardhini kutoka kwa mifumo ya usafi wa mazingira ya ndani. Maendeleo yake ya utafiti ni ujumuishaji na mifumo ya kupima uzito kwa ajili ya tathmini ya athari za maendeleo ya maji nchini Ghana na kuondolewa kwa arseniki kutolewa kwa maji ya ardhini kwa kutumia vifaa vya ndani. Maeneo mengine yanayoangaziwa ni jumla na mifumo mikubwa ya kutoa vimelea kwenye mabwawa ya utulivu wa taka, jukumu la arseniki kwenye vidonda vya Buruli jumla na desturi za mazingira na sababu za hatari zinazohusiana na ugonjwa huo, sababu za hatari zinazohusiana na matumizi ya maji machafu kwenye kilimo, nafasi ya arseniki na athari za kiafya zinazohusianishwa na uzalishaji wa mkaa na usafi wa muuzaji wa chakula. Awuah ana machapisho zaidi ya 100 yanayozunguka kwenye majarida yaliyorejelewa, karatasi za mikutano, ripoti za maeneo, na sura za vitabu. <ref name="UENR">{{Rejea tovuti|url=http://www.uenr.edu.gh/index.php/staff/17.xhtml|title=Mrs. Esi Awuah, Prof. (Senior Member)|publisher=University of Energy and Natural Resources|accessdate=31 July 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140808051501/http://www.uenr.edu.gh/index.php/staff/17.xhtml|archivedate=8 August 2014}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20140808051501/http://www.uenr.edu.gh/index.php/staff/17.xhtml "Mrs. Esi Awuah, Prof. (Senior Member)"]. University of Energy and Natural Resources. Archived from [http://www.uenr.edu.gh/index.php/staff/17.xhtml the original] on 8 August 2014<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">31 July</span> 2014</span>.</cite></ref> Amekua mwangalizi wa zaidi ya wanafunzi 200 wa shahada ya kwanza na zaidi ya wanafunzi 50 wa shahada ya kwanza na kusimamia ushirikiano kadhaa wa utafiti wa kimataifa kwenye utoaji wa maji, afya ya mazingira, na usafi wa mazingira. Miongoni mwao ni mradi wa SWITCH unaoungwa mkono kiuchumi na EU juu ya usimamizi wa maji mijini na mradi wa CapWa juu ya ukusanyaji wa mvuke wa maji ili kuhifadhi maji na nishati kwenye viwanda, mradi wa African SNOWS kuhusu ujenzi wa uwezo wa utafiti kwa lengo la usambazaji wa maji, afya ya mazingira, na usafi wa mazingira, na mradi wa usafi wa mazingira wa SMART ili kuendeleza teknolojia za vyoo maalumu kwa maskini wa mijini. Miradi hii imezalisha mamilioni ya dola kwa shirika zinazohusika na zimemfanya Awuah kuwa mtaalamu wa kimataifa. <ref name="UENR" /> Pamoja na kazi yake ya ualimu ya miaka 32, Awuah amehudumu kwenye nafasi kadhaa za uongozi kwenye KNUST. Alikuwa mkuu wa Idara ya Mazingira na Teknolojia katika Taasisi yake ya Sayansi na Teknolojia ya Afrika kutoka mwaka 2004 hadi mwaka 2006, mkuu wa idara ya Uhandisi wa Kiraia kuanzia 2006 hadi 2008, na mkuu wa Kitivo cha Uhandisi wa Kiraia na Jiosumaku kuanzia mwaka 2008 hadi mwaka 2010. Zaidi ya hayo, alishika nafasi katika Kamati ya Uteuzi na Utangazaji ya Chuo cha Uhandisi, Kamati ya Miundombinu ya Chuo, na Kamati ya Maktaba ya Chuo cha Uhandisi. Pamoja na hayo alikuwa mjumbe wa Kamati ya Nidhamu, na kama mshirika wa Bodi ya Kitivo cha Sayansi ya Jamii, ni mhadhiri anayehusika na Uhandisi wa Ubora wa Mazingira. Yeye ni mjumbe kiongozi wa bodi ya utendaji, anayewakilisha eneo la Afrika, la Shirika la Wanawake katika Sayansi kwenye Nchi za uchumi wa chini, na anatumika kwenye bodi zingine kadhaa za ndani na ulimwenguni, ikiwa ni pamoja na Baraza la Ushirikiano la Ugavi wa Maji na Usafi wa Mazingira Duniani, Wakfu wa Kimataifa wa Sayansi, SPLASH, Bodi ya EU ya Ugavi wa Maji na Usafi wa Mazingira, Water Aid Ghana, na Zoom-lion Ghana Limited. Mwishoni mwa mnamo 1980 na mwanzoni mwa miaka ya 1990, Awuah alibobea kwenye kushughulikia suala la VVU/UKIMWI. Pamoja na hayo aliongoza timu ya wanafunzi wa Chuo Kikuu cha Cornell kuandaa warsha juu ya elimu ya usafi huko Bimbilla. Kikundi hicho pia kilinunua na kuweka pampu za maji kwenye jamii. Miongoni mwa heshima zake za kitaaluma, Awuah alitunukiwa Tuzo ya UNESCO Mondialogo mwaka wa 2007 kwa utafiti bunifu juu ya uhandisi. <ref name="UENR">{{Rejea tovuti|url=http://www.uenr.edu.gh/index.php/staff/17.xhtml|title=Mrs. Esi Awuah, Prof. (Senior Member)|publisher=University of Energy and Natural Resources|accessdate=31 July 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140808051501/http://www.uenr.edu.gh/index.php/staff/17.xhtml|archivedate=8 August 2014}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20140808051501/http://www.uenr.edu.gh/index.php/staff/17.xhtml "Mrs. Esi Awuah, Prof. (Senior Member)"]. University of Energy and Natural Resources. Archived from [http://www.uenr.edu.gh/index.php/staff/17.xhtml the original] on 8 August 2014<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">31 July</span> 2014</span>.</cite></ref> <ref>{{Rejea tovuti|url=http://leversinheels.tumblr.com/post/87694083177/environmental-sanitation-is-a-way-of-life-professor|title=Environmental Sanitation is a way of life|publisher=Levers in Heels|accessdate=31 July 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140812101128/http://leversinheels.tumblr.com/post/87694083177/environmental-sanitation-is-a-way-of-life-professor|archivedate=12 August 2014}}</ref> Pamoja na hayo alitambuliwa mwaka wa 2008 na Wizara ya Serikali za Mitaa na Maendeleo Vijijini nchini Ghana kipindi cha mwaka wa kimataifa wa usafi wa mazingira. Mwaka 2011, alipokea tuzo ya fedha kwa utafiti bora kwenye eneo la mazingira, maji, na usafi wa mazingira, wakati wa Kongamano la kwanza la Sayansi ya Kitaifa nchini Ghana. == Maisha ya kibinafsi == Awuah mshirika wa Kanisa la Methodisti la Mount Zion huko Kotei, Kumasi, ambapo yeye ni mpiga kinanda na mwimba kwaya. Ameolewa na RT Awuah, mtaalamu wa magonjwa ya mimea na Kiongozi wa zamani wa Chuo cha Kilimo kwenye Chuo Kikuu cha Elimu, [[Winneba]] (Kampasi ya Ashanti Mampong), pamoja na kua mkuu wa zamani wa Kitivo cha Kilimo huko KNUST. Wanandoa hao wana watoto wawili, Ato na Kobbina. == Marejeo == {{Reflist}} == Vyungo vya nje == * [https://archive.today/20140806181403/http://gh.linkedin.com/pub/esi-awuah/8a/234/617/ Esi Awuah] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanawake wa Ghana]] [[Jamii:Pages with unreviewed translations]] eh67xehvv3zym4gl01emooni1j8g67i 0 227099 1607766 1599639 2026-10-14T02:59:03Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607766 wikitext text/x-wiki '''Isabella Akyinbah Quakyi''' ni [[Akademia|msomi]] kutoka nchini Ghana. Yeye alikuwa [[profesa]] wa Immunology na Parasitology katika Chuo Kikuu cha Ghana na Mkuu wa Wakfu wa Shule ya Afya ya Umma katika Chuo Kikuu cha Ghana. <ref>{{Rejea tovuti|author=Ekans|first=Blessing|date=2021-03-20|title=Professor Quakyi was recognized on Women's day|url=https://zambiastudies.com/professor-emerita-was-recognized-on-womens-day/|accessdate=2022-02-28|work=Zambia Studies|language=en-US|archivedate=2022-02-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220228182611/https://zambiastudies.com/professor-emerita-was-recognized-on-womens-day/}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|author=Admin|date=2019-12-09|title=Emerita Prof. Isabella Akyinbah QUAKYI|url=https://nasaconline.org/index.php/2019/12/09/emerita-prof-isabella-akyinbah-quakyi/|accessdate=2022-02-28|language=en-US|archivedate=2022-02-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220228182612/https://nasaconline.org/index.php/2019/12/09/emerita-prof-isabella-akyinbah-quakyi/}}</ref> Yeye pia ni [[Utafiti|mtafiti]] katika eneo la [[Tiba|dawa]] na mtaalamu wa afya. <ref name=":0">{{Rejea tovuti|title=Emerita Professor Isabella Akyinbah Quakyi Awarded The 2019 Clara Southmayd Ludlow Medal {{!}} University of Ghana|url=https://www.ug.edu.gh/news/emerita-professor-isabella-akyinbah-quakyi-awarded-2019-clara-southmayd-ludlow-medal|accessdate=2021-03-01|work=www.ug.edu.gh|archivedate=2020-09-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200930230743/http://www.ug.edu.gh/news/emerita-professor-isabella-akyinbah-quakyi-awarded-2019-clara-southmayd-ludlow-medal}}</ref> Yeye ni mshiriki katika cha Chuo cha Sanaa na Sayansi cha Ghana, na mshiriki wa Chuo cha Sayansi cha Afrika. <ref>{{Rejea tovuti|title=Quakyi Isabella Akyinbah {{!}} The AAS|url=https://www.aasciences.africa/fellow/quakyi-isabella-akyinbah|accessdate=2021-03-04|work=www.aasciences.africa|archivedate=2022-04-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220401092244/https://www.aasciences.africa/fellow/quakyi-isabella-akyinbah}}</ref> Profesa Quakyi alitambuliwa na jarida la Newsweek kama mmoja wa "wanasayansi saba wa kike waliopinga uwezekano na kubadilisha sayansi milele". <ref>{{Rejea tovuti|author=G|first=Kashmira|date=2021-03-08|title=7 women scientists who defied the odds and changed science forever|url=https://www.newsweek.com/women-scientists-defied-odds-changed-science-forever-international-womens-day-1573764|accessdate=2021-04-21|work=Newsweek|language=en}}</ref> == Elimu == Quakyi alisoma shahada yake ya Shahada ya Sayansi kutoka Chuo Kikuu cha Surrey, Guildford, na [[Uzamili|shahada yake ya uzamili]] kutoka katika Chuo Kikuu cha Brunel London. Alisoma Shahada yake ya Uzamivu katika Immunoparasitolojia kutoka katika Shule ya Usafi na Tiba ya Tropiki ya London mnamo mwaka wa 2001. <ref name=":2">{{Rejea tovuti|title=Editorial Team|url=https://hsijournal.org/en/editorial-team.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201027172155/https://hsijournal.org/en/editorial-team.html|archivedate=October 27, 2020|accessdate=2021-03-01|work=Journal of Health Sciences Investigations|language=en-gb}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|title=Prof. Quakyi Isabella A. {{!}} Department of Biological, Environmental and Occupational Health|url=http://www.ug.edu.gh/beohs/staff/prof-quakyi-isabella|accessdate=2021-03-04|work=www.ug.edu.gh|language=en|archivedate=2020-02-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200220023718/http://www.ug.edu.gh/beohs/staff/prof-quakyi-isabella}}</ref> == Kazi == Amechapisha zaidi ya makala 80 <ref>{{Rejea tovuti|title=Isabella. Quakyi|url=https://scholar.google.com/citations?user=9csuOUAAAAAJ&hl=en&oi=sra|accessdate=2021-04-21|work=scholar.google.com}}</ref> na katika majarida 100. Pia amewahi kuwa na wadhifa wa kuwa Mwenyekiti wa [[UNESCO]] wa Wanawake katika Sayansi na Teknolojia katika Kanda ya Afrika Magharibi na bodi na kamati zingine za kitaifa na kimataifa. Miongoni mwa mafanikio yake mengi, katika machapisho yake ya kisayansi ya Quakyi ni pamoja na kazi yake kuhusu jeni za ''Plasmodium falciparum'' na uundaji wa jeni la CSP (circusporozoite protein) kutoka kwa ''P. falciparum,'' <ref name=":2">{{Rejea tovuti|title=Editorial Team|url=https://hsijournal.org/en/editorial-team.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201027172155/https://hsijournal.org/en/editorial-team.html|archivedate=October 27, 2020|accessdate=2021-03-01|work=Journal of Health Sciences Investigations|language=en-gb}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-unfit" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20201027172155/https://hsijournal.org/en/editorial-team.html "Editorial Team"]. ''Journal of Health Sciences Investigations''. Archived from the original on October 27, 2020<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2021-03-01</span></span>.</cite> [[Category:CS1: unfit URL]]</ref> juhudi zilizochangia katika maendeleo na ya chanjo za peptidi na upimaji wa chanjo ya kwanza ya malaria kwa binadamu. <ref>{{Rejea tovuti|title=African Union regional awards for scientific women "Kwame N'krumah " {{!}} Economic Community of West African States(ECOWAS)|url=https://www.ecowas.int/african-union-regional-awards-for-scientific-women-kwame-nkrumah/|accessdate=2021-04-21|language=en-US|archivedate=2021-04-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210421223501/https://www.ecowas.int/african-union-regional-awards-for-scientific-women-kwame-nkrumah/}}</ref> == Tuzo == Quakyi alipewa Nishani ya Clara Southmayd Ludlow ya mwaka wa 2019 na Jumuiya ya Madawa ya Kitropiki na Usafi wa chini Marekani kwa kazi yake katika dawa za kitropiki. <ref name=":0">{{Rejea tovuti|title=Emerita Professor Isabella Akyinbah Quakyi Awarded The 2019 Clara Southmayd Ludlow Medal {{!}} University of Ghana|url=https://www.ug.edu.gh/news/emerita-professor-isabella-akyinbah-quakyi-awarded-2019-clara-southmayd-ludlow-medal|accessdate=2021-03-01|work=www.ug.edu.gh|archivedate=2020-09-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200930230743/http://www.ug.edu.gh/news/emerita-professor-isabella-akyinbah-quakyi-awarded-2019-clara-southmayd-ludlow-medal}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20200930230743/http://www.ug.edu.gh/news/emerita-professor-isabella-akyinbah-quakyi-awarded-2019-clara-southmayd-ludlow-medal "Emerita Professor Isabella Akyinbah Quakyi Awarded The 2019 Clara Southmayd Ludlow Medal | University of Ghana"]. ''www.ug.edu.gh''. Archived from [https://www.ug.edu.gh/news/emerita-professor-isabella-akyinbah-quakyi-awarded-2019-clara-southmayd-ludlow-medal the original] on 2020-09-30<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2021-03-01</span></span>.</cite></ref> Mnamo mwaka wa 2014 Quakyi alipokea Tuzo ya Kwame Nkrumah ya Umoja wa Afrika kwa Wanawake na katika Sayansi. <ref>{{Rejea tovuti|title=African Union regional awards for scientific women "Kwame N'krumah " {{!}} Economic Community of West African States(ECOWAS)|url=https://ecowas.int/african-union-regional-awards-for-scientific-women-kwame-nkrumah/|accessdate=2022-02-28|work=ecowas.int|archivedate=2022-02-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220228182614/https://ecowas.int/african-union-regional-awards-for-scientific-women-kwame-nkrumah/}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|date=2015-11-09|title=Isabella Quakyi, MSc, PhD|url=https://www.malariavaccine.org/about-us/governance/vaccine-science-portfolio-advisory-council-vspac/isabella-quakyi-msc-phd|accessdate=2022-02-28|work=PATH's Malaria Vaccine Initiative|language=en|archivedate=2022-02-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220228183449/https://www.malariavaccine.org/about-us/governance/vaccine-science-portfolio-advisory-council-vspac/isabella-quakyi-msc-phd}}</ref> == Machapisho yaliyochaguliwa == ** DNA Cloning of ''Plasmodium falciparum'' Circumsporozoite Gene: Amino Acid Sequence of Repetitive Epitope. V Enea, J Ellis, F Zavala, DE Arnot, A Asavanich, A Masuda, I Quakyi, ... ''Science'' 225 (4662), 628-630. 1984 ** Rationale for development of a synthetic vaccine against Plasmodium falciparum malaria. F Zavala, JP Tam, MR Hollingdale, AH Cochrane, I Quakyi, ... ''Science'' 228 (4706), 1436-1440. 1985 ** Genetic analysis of the human malaria parasite Plasmodium falciparum, D Walliker, IA Quakyi, TE Wellems, TF McCutchan, A Szarfman, ... ''Science'' 236 (4809), 1661-1666. 1987 ** A vaccine candidate from the sexual stage of human malaria that contains EGF-like domains. DC Kaslow, IA Quakyi, C Syin, MG Raum, DB Keister, JE Coligan, ... ''Nature'' 333 (6168), 74-76. 1988 ** Human T-cell recognition of the circumsporozoite protein of Plasmodium falciparum: immunodominant T-cell domains map to the polymorphic regions of the molecule. MF Good, D Pombo, IA Quakyi, EM Riley, RA Houghten, A Menon, ... ''Proceedings of the National Academy of Sciences'' 85 (4), 1199-1203. 1988 ** Recombinant Pfs25 protein of Plasmodium falciparum elicits malaria transmission-blocking immunity in experimental animals. PJ Barr, KM Green, HL Gibson, IC Bathurst, IA Quakyi, DC Kaslow. The ''Journal of experimental medicine'' 174 (5), 1203-1208. 1991 [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:wanabiolojia wa Ghana]] 58g7l0a0x5shzelwpahtt10r069xbwr 0 227100 1607986 1601247 2026-10-14T03:40:55Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607986 wikitext text/x-wiki '''Babalola Chinedum Peace''' (née '''Anyabuike''') {{Small|[[List of fellows of the Nigerian Academy of Science|FAS]]}}, {{Small|[[African Academy of Sciences|FAAS]]}} ni [[Profesa]] wa Kemia ya Dawa na Pharmacokinetics kutoka Nigeria. Anafundisha ufamasia kwenye [[Chuo Kikuu cha Ibadan]], FAS, na FAAS <ref>{{Rejea tovuti|title=Babalola Peace Chinedum {{!}} The AAS|url=https://www.aasciences.africa/fellow/babalola-peace-chinedum|work=www.aasciences.africa|accessdate=2020-05-25|archivedate=2021-05-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210520084559/https://www.aasciences.africa/fellow/babalola-peace-chinedum}}</ref> na awali alikuwa naibu-chansela wa Chuo Kikuu cha Chrisland mnamo 2017 hadi mnamo 2024. == Mandharinyuma == === Elimu === Babalola alipata elimu yake ya Shahada ya Kwanza ya Famasia (B.Pharm.) mwaka wa 1983, Shahada ya Uzamili ya Sayansi kwenye Kemia ya Famasia mwaka 1987 na [[Uzamivu|Shahada ya Uzamili ya Falsafa]] kwenye Kemia ya Famasia (chaguo la Famakonetiki) mwaka 1997 ndani ya Chuo Kikuu cha Ife, ambacho kwasasa ni Chuo Kikuu cha Obafemi Awolowo. Alishinda kushikwa mkono kiuchumi na Benki ya Dunia/NUC kwa lengo la mafunzo ya wafanyakazi na akahitimisha ushirika wake wa kabla ya udaktari kwenye Chuo Kikuu cha British Columbia kati ya mwaka 1994 na mwaka 1995. <ref name=":1">{{Rejea tovuti|title=Professor Chinedum Peace Babalola is our Personality of the Month|url=https://www.pharmanewsonline.com/professor-chinedum-peace-babalola-is-our-personality-of-the-month/|author=admin|date=2017-11-27|work=Pharmanewsonline|language=en-GB|accessdate=2020-05-25}}</ref> <ref name=":0">{{Rejea tovuti|author=Nigerian Universities Commission|date=2017|title=Directory of Full Professors in the Nigerian University System 2017|url=https://nuc.edu.ng/wp-content/uploads/2019/02/Directory-of-Full-Professors-in-the-Nigerian-University-System.pdf|work=NUC}}</ref> Kwenye mwaka wa 2012, Babalola alipata elimu ya Stashahada ya Uzamili juu ya Mafunzo ya Kina ya Famasi ya Viwandani (IPAT) iliyotolewa kwa ujumla na Shule ya Famasi ya Kilimanjaro, [[Tanzania]] na Chuo Kikuu cha Purdue, [[Marekani]]. <ref name="babalola">{{Rejea tovuti|title=Professor Chinedum Peace Babalola is our Personality of the Month 2003 while in 2006 she was confirmed full professor.|url=https://www.pharmanewsonline.com/professor-chinedum-peace-babalola-is-our-personality-of-the-month/|author=Admin|date=27 November 2017|publisher=Pharmacy Heath cast|accessdate=15 June 2018}}</ref> === Kazi === Babalola alianza kazi yake ya kitaaluma kama Mkufunzi Msaidizi wa Uzamili kwenye Chuo Kikuu cha Obafemi Awolowo mwaka wa 1985. <ref name=":2">{{Rejea tovuti|title=Long Profile of Prof Mrs Chinedum 2024 (2) (1).pdf|url=https://drive.google.com/file/d/1G2wkZpapMQvogVZtVM0KmROY59L6jvSX/view?usp=sharing|accessdate=2025-03-19|work=Nigerian Female Vice Chancellors}}</ref> Mwaka wa 1994, alihamia Chuo Kikuu cha British Columbia ili kuhitimisha masomo ya awali ya udaktari. Alipandishwa cheo hadi Mhadhiri daraja la kwanza kwenye Idara ya Kemia ya Dawa Chuo Kikuu cha Obafemi Awolowo kabla ya kujiunga na Chuo Kikuu cha Ibadan kama Mhadhiri Mkuu mwaka 1998. Babalola akawa Profesa wa kwanza wa kike wa Famasia wa Chuo Kikuu cha Ibadan mwaka wa Oktoba 2006. <ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.swankpharm.com/2014/12/18/drugs-are-poisons-prof-babalola-dean-faculty-of-pharmacy-ui/|title='Drugs are poisons' ~ Prof. Babalola, Dean Faculty Of Pharmacy UI|work=swankpharm.com|accessdate=12 October 2015|archivedate=4 May 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160504085159/http://www.swankpharm.com/2014/12/18/drugs-are-poisons-prof-babalola-dean-faculty-of-pharmacy-ui/}}</ref> Tangu mwaka 2002, <ref>{{Rejea tovuti|author=<!--Not stated-->|date=|title=Chinedum Babalola|url=https://orcid.org/0000-0001-9173-8032|accessdate=12 December 2024|work=ORCID|publisher=|quote=}}</ref> amekuwa Mtafiti msaidizi kwenye Taasisi ya Utafiti na Mafunzo ya Kimatibabu ya Juu <ref>{{Rejea tovuti|author=<!--Not stated-->|date=2020-10-30|title=Chinedum Babalola|url=http://com.ui.edu.ng/institute-detail/1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201030154511/http://com.ui.edu.ng/institute-detail/1|archivedate=2020-10-30|accessdate=12 December 2024|work=College Of Medicine, University Of Ibadan}}</ref> (IAMRAT) ndani ya Kitengo cha Utafiti wa Jenetiki na Maadili ya Kibiolojia; Chuo cha Tiba, Chuo Kikuu cha Ibadan. Kitengo hicho pia alikisimamia kuanzia mwaka 2010 hadi mwaka 2012. <ref>{{Rejea tovuti|title=Adebola Babatunde Ekanola|url=https://nalonline.org.ng/adebola-babatunde-ekanola/|accessdate=2026-04-07|archive-date=2026-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20260412112826/https://nalonline.org.ng/adebola-babatunde-ekanola/|url-status=dead}}</ref> Hapo kabla ya kuteuliwa kuwa Makamu Mkuu wa Chuo Kikuu cha Chrisland, alishika nafasi kama Mkuu wa kwanza wa kike wa Kitivo cha Famasia Chuo Kikuu cha Ibadan (kwa mwaka 2013 hadi mwaka 2017), <ref name=":0"/> na kama Profesa msaidizi juu ya Idara ya Kemia ya Dawa, Kitivo cha Famasia, Chuo Kikuu cha Olabisi Onabanjo. <ref name=":2"/> Alikuwa Mkurugenzi wa Mafunzo ya Jumla kwa vipindi viwili (mwaka wa 2005 hadi mwaka 2010) <ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.pharmanewsonline.com/ui-pharmacy-faculty-marks-white-coat-ceremony/|title=UI pharmacy faculty marks White Coat Ceremony|work=Pharmanews|date=July 2015|accessdate=12 October 2015}}</ref> Chuo Kikuu cha Ibadan. Yeye ndiye mfamasia wa kwanza kutechaguliwa kama mshauri na mshauri maalum katika hospitali ya Nigeria— Hospitali ya Chuo Kikuu (UCH), Ibadan. <ref name="PNO">{{Rejea tovuti|url=https://pharmanewsonline.com/chinedum-babalola-first-nigerian-lady-pharmacist-to-emerge-vice-chancellor/|title=Chinedum Babalola: First Nigerian Lady Pharmacist to Emerge Vice-Chancellor|author=Obayendo|first=Temitope|date=30 April 2023|work=Pharma News Online|publisher=|accessdate=12 December 2024|quote=}}</ref> Kuanzia mwaka 2018 hadi mwaka 2019, alitumia miezi kumi na tatu kama Daktari wa Famasia kwenye [[Chuo Kikuu cha Benin]]. <ref name="O">{{Rejea tovuti|url=https://orcid.org/0000-0001-9173-8032|title=Chinedum Babalola|author=<!--Not stated-->|date=|work=ORCID|publisher=|accessdate=12 December 2024|quote=}}</ref> Mwaka wa 2024 alihitimisha jukumu lake kama Mchunguzi Mkuu, kwenye mradi wa USAID unaofadhiliwa na USP PQM+ juu ya kukuza Ubora wa Dawa katika LMIC katika CDDDP, UI core-flex (makubaliano ya ushirikiano - $160M Global). <ref name="O" /> Kuanzia mwaka 2017 hadi mwaka 2024, Babalola alishika nafasi naibu chansela wa Chuo Kikuu cha Chrisland, Abeokuta kwenye Jimbo la Ogun. <ref name="PNO"/> Hapo tangu alipokuwa profesa, ameongoza mamia ya wanafunzi wa shahada ya kwanza na zaidi ya wanafunzi 30 wa shahada ya kwanza (PGD, MSc, M.Phil. & PhD). Ana makala zaidi ya 150 za kitaaluma kwenye majarida ya kitaaluma jumla na vitabu, sura za vitabu, muhtasari wa mikutano na monografu. <ref>{{Rejea tovuti|title=Breaking the Yoke of Patriarchy: Nigerian Women in Governance (1914-2014)|url=http://bioreports.net/news/breaking-the-yoke-of-patriarchy-nigerian-women-in-the-various-professions-politics-and-governance-1914-2014-by-siyan-oyeweso/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150825061907/http://bioreports.net/news/breaking-the-yoke-of-patriarchy-nigerian-women-in-the-various-professions-politics-and-governance-1914-2014-by-siyan-oyeweso/|archivedate=25 August 2015|accessdate=12 October 2015|work=Bioreport.com}}</ref> Mwaka wa 2024, kiashiria chake cha h kilikuwa 22. <ref>{{Rejea tovuti|author=<!--Not stated-->|date=|title=Chinedum Babalola|url=https://scholar.google.com/citations?user=Lvw32FsAAAAJ&hl=en|accessdate=12 December 2024|work=Google Scholar|publisher=|quote=}}</ref> == Michango ya kitaaluma == Utafiti wa Babalola umebobea juu ya maadili ya utafiti wa binadamu, pharmacogenetics, majaribio ya kimatibabu, mwingiliano wa dawa PK/PD, pamoja na magonjwa yasiyoambukiza (ugonjwa wa seli mundu na [[saratani]]). Aliunda mbinu ya chromatografia ya kioevu yenye utendaji wa hali ya juu kwa lengo la ufafanuaji wa [[kwinini]] kwenye biometriki. Njia hii ya ufafanuaji wa kwinini ilisababisha ufafanuzi wa pharmacokinetics ya kwinini. Utafiti wake wa uwezekano kuhusu mwingiliano wa dawa na [[Metaboli|kimetaboli]] unadhihirisha kupungua kwa upatikanaji wa kibiolojia na shughuli za bakteria za [[Antibiotiki|viuavijasumu]] fulani vinapojumuishwa na baadhi ya dawa za kushindana na malaria. <ref>{{Rejea tovuti|title=Professor Babalola Chinedum Peace|url=http://www.aasciences.org/index.php/nigeria/288-babalola-chinedum-peace-prof-ms|work=African Academy of Science|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304064807/http://www.aasciences.org/index.php/nigeria/288-babalola-chinedum-peace-prof-ms|archivedate=4 March 2016|accessdate=12 October 2015}}</ref> Ripoti yake inahusu matumizi ya proguanil ilipendekeza kua baadhi ya Wanigeria ni wabebaji wa jeni za CYP2C19 zilizobadilishwa na vibadilishaji duni vya dawa. == Ushirika na uanachama == Babalola ni mshirika wa masomo kadhaa na mwanachama wa mashirika mengi ya kitaaluma: * Mwanakikundi, Chuo cha Famasia cha Nigeria (NAPharm), 2015 <ref>{{Rejea tovuti|title=Nigeria Academy of Pharmacy(NAPharm) Annual General Meeting/ Investiture of New Fellows and Award Night|url=https://medicalworldnigeria.com/post/nigeria-academy-of-pharmacy-napharm-annual-general-meeting-investiture-of-new-fellows-and-award-night?pid=11595|accessdate=2020-05-30|work=Medical World Nigeria|language=en}}</ref> * Mwanachama, Chuo cha Sayansi cha Afrika, 2012 * Mwanakikundi, Chama cha Madawa cha Nigeria (F PSN), 2012 * Mwanachama, Taasisi ya Mchambuzi wa Umma ya Nigeria (MIPAN) <ref>{{Rejea tovuti|title=Profile|url=http://www.ipan.gov.ng/|accessdate=30 May 2020|work=ipan.gov.ng|archive-date=2021-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210613224611/http://www.ipan.gov.ng/|url-status=dead}}</ref> == Tuzo na heshima == * Tuzo la Kwame Nkrumah la Umoja wa Afrika kwa Ubora wa Kisayansi (Kikanda) kwenye [[Umoja wa Afrika]] Addis Ababa, Ethiopia ($20,000), 2019. <ref>{{Rejea tovuti|title=Africa's Top Scientists Awarded the Prestigious African Union Kwame Nkrumah Awards for Scientific Excellence (AUKNASE) 2019 Edition {{!}} African Union|url=https://au.int/en/pressreleases/20200209/africas-top-scientists-awarded-prestigious-african-union-kwame-nkrumah-awards|work=au.int|accessdate=2020-05-03|archive-date=2020-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200704063506/https://au.int/en/pressreleases/20200209/africas-top-scientists-awarded-prestigious-african-union-kwame-nkrumah-awards|url-status=dead}}</ref> * Mwaka wa 2011, alishinda Ruzuku ya Wakfu wa MacArthur yenye uthamani wa $950,000 (2012) kwa nafasi ya Elimu ya Juu ya Elimu, ambayo aliitumia kuanzisha Kituo cha Maendeleo na Uzalishaji wa Ugunduzi wa Dawa za Kulevya (CDDDP), katika Chuo Kikuu cha Ibadan. <ref>{{Rejea tovuti|title=Centres of Excellence(Chinedum Peace BABALOLA )|url=http://macarthur.ui.edu.ng/chinedumpeaceba|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304041246/http://macarthur.ui.edu.ng/chinedumpeaceba|archivedate=2016-03-04|accessdate=12 October 2015|work=macarthur.ui.edu.ng}}</ref> * Mwaka wa 2022, alichaguliwa kuwa Makamu Mkuu wa Chansela bora kwenye Jimbo la Ogun kwa mnamo wa 2022 na Gateway News. == Machapisho == Zifuatazo ni machapisho yaliyochaguliwa ya kitaaluma yaliyopitiwa na rika na Profesa Chinedum. * Adehin A, Igbinoba SI, Soyinka JO, Onyeji CO, Babalola CP (2019) "Famakokinetiki ya kwinini kwa watu wenye afya njema wa Nigeria na kwa wagonjwa walio na malaria rahisi: uchambuzi wa data kwa kutumia mbinu ya idadi ya watu" Utafiti wa Tiba wa Sasa 91, 33–38 * Oluwasanu MM, Atara N, Balogun W, Awolude O, Kotila O, Aniagwu T, Adejumo P, Oyedele OO, Ogun M, Arinola G, Babalola CP, Olopade CS, Olopade OI na Ojengbede O (2019) Sababu na tiba za watafiti wa taaluma ya chini na wasio na tija wa kitaaluma katika Nigeria wasio na tija wa kitaaluma. Madokezo ya Utafiti wa BMC 12:403, 2019 doi:10.1186/s13104-019-4458-y * Nwogu JN, Babalola CP, Ngene SO, Taiwo BO, Berzins B, Gandhi M (2019) Utayari wa Kuchangia Sampuli za Nywele kwa ajili ya Utafiti Miongoni mwa Watu Wanaoishi na VVU/UKIMWI Wanaohudhuria Kituo cha Afya cha Juu huko Ibadan, Nigeria. Utafiti wa Ukimwi na Virusi vya Retrovirusi vya Binadamu 35 (7) Imechapishwa Mtandaoni: 26 Juni 2019 doi:10.1089/aid.2018.0242 * Kotila OA, Fawole OI, Olopade OI, Ayede AI, Falusi AG, Babalola CP (2019) Utofauti wa kimeng'enya cha N-asetilitransferasi 2 cha jenotipu-fenotipu katika Wanigeria wasio na VVU na walio na VVU Pharmacogenetics and Genomics, 29 (5), 106–113, 2019 DOI:doi:10.1097/FPC.00000000000000373 * Adejumo OE, Kotila TR, Falusi AG, Silva BO, Nwogu JN, Fasinu PS, Babalola CP (2016) Uchambuzi wa jeni na uainishaji wa CYP2C19 kwa kutumia metaboli linganishi ya proguanil kwa wagonjwa wa ugonjwa wa seli mundu na vidhibiti vyenye afya nchini Nigeria. Utafiti wa Famasia na Mitazamo, 4(5): e00252. doi:10.1002/prp2.252 * Ong CT; et al. (2005). Kupenya, mkusanyiko wa ndani ya seli na kutokwa kwa tigecycline katika neutrofili za polimofonuklea za binadamu (PMNs). ''Jarida la Tiba ya Kemotherapia ya Antimicrobial'' 56:498-501. * Babalola CP; et al. (2013) Athari ya Sumu ya Dawa ya Halofantrine Hydrochloride ya Chini ya Tiba, Tiba na Overdose kwa Panya Albino wa Kiume. ''Pharmacologia'' 4 (3): 180–185, 2013 * Babalola, CP.; et al. (2010). Jenotipu za saitokromu P450 CYP2C19 kwa wagonjwa wa ugonjwa wa seli mundu na udhibiti wa kawaida. ''Jarida la Dawa ya Kliniki na Tiba''. 35:471-477 * Babalola CP; et al. (2009) Athari ya fluconazole kwenye pharmacokinetics ya halofantrine kwa watu wenye afya njema. ''Jarida la Kliniki ya Dawa na Tiba''. 34:677-682 * Maglio D et al. (2005). Wasifu wa kifamasia wa ertapenem dhidi ya ''Klebsiella pneumoniae'' na ''Escherichia coli'' katika mfumo wa paja la paja. ''Jarida la Wakala wa Antimicrobial na Chemotherapy'' 49(1):276-280. * Babalola CP; et al. (2002). Athari ya mwingiliano wa proguanil kwenye upatikanaji wa bioavailability wa cloxacillin. ''Jarida la Kliniki la Dawa na Tiba'', 27: 461–464 * Babalola CP; et al. (2004) Shughuli ya pamoja ya vancomycin na teicoplanin pekee na pamoja na streptomycin dhidi ya Enterococci faecalis pamoja na uwezekano mbalimbali wa vancomycin. ''Jarida la Kimataifa la Wakala wa Antimicrobial'' 23: 343–348 * Babalola CP; et al. (2004). Utafiti wa ulinganisho wa upatikanaji wa kibiolojia wa suppository mpya ya kwinini na kwinini ya mdomo kwa watu waliojitolea wenye afya njema. ''Jarida la Tropical la Utafiti wa Dawa''. 3(1): 291–297 * Babalola CP; et al. (2004) Ufanisi wa ziada wa G-CSF katika matibabu ya nimonia ya Pseudomonas aeruginosa katika wenyeji wa neutropenia na wasio neutropenia. ''Jarida la Tiba ya Kemotherapi ya Antimicrobial'' 53(6):1098-1100. * Babalola CP; et al. (2004) Tathmini ya upatikanaji wa kibiolojia na usawa wa kibiolojia (BA/BE). ''Kuelekea Uhakikisho Bora wa Ubora wa Dawa katika ..., 2004 Uk. 79'' * Babalola CP; et al. (2006) Uchambuzi wa halofantrine ya dawa ya malaria na kimetaboliki yake kuu ya N-desbutyl halofantrine katika plasma ya binadamu kwa kutumia kromatografia ya kioevu yenye utendaji wa juu- Jarida la uchambuzi wa dawa na matibabu, 2006 Imetajwa na Makala 10 Zinazohusiana Matoleo yote 6 * Babalola CP; et al. (2012) Majaribio ya kimatibabu ya mitishamba - maendeleo ya kihistoria na matumizi katika Karne ya 21- Pharmacologia, 2012 yaliyonukuliwa na makala 10 zinazohusiana * Babalola CP; et al.(2003) Uamuzi wa kromatografia ya kioevu ya pyranadine katika plasma ya binadamu na umbo la kipimo cha mdomo - Jarida la Kromatografia B, lililonukuliwa na makala 16 zinazohusiana matoleo yote 6 * Babalola CP; et al. (2011) Utafiti wa Mimea ya Kimatibabu na Kimatibabu cha Mimea: Mtazamo wa Kimataifa. * Babalola CP; et al. (2002) Umetaboli wa oksidi wa polima ya proguanil katika idadi ya watu wa Nigeria - Jarida la Ulaya la Famasia ya Kliniki, lililonukuliwa na makala 19 zinazohusiana matoleo yote 9 * Babalola CP; et al. (2011) Tathmini ya muundo wa dawa katika jimbo la Osun (Kusini Magharibi) Nigeria - Jarida la Afya ya Umma na Epidemiolojia, lililonukuliwa na makala 39 zinazohusiana matoleo yote 4 == Maisha binafsi == Babalola ni Mkristo mcha Mungu na ameolewa na Askofu Collins Olufemi Babalola. Wana wana watatu. <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.ssiinitiative.org/chinedum.html|title=Prof. Mrs Chinedum Peace Babalola|author=<!--Not stated-->|date=|work=SSI Initiative|publisher=|accessdate=12 December 2024|quote=}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|url=https://anglican-nig.org/bishop-elect-for-ajayi-crowther-diocese/|title=The Profile of Ven. Collins Olumfemi Babalola, Bishop-Elect for Ajayi-Crowther Diocese|author=Korede Akintunde|date=31 July 2023|work=Church of Nigeria, Anglican Communion|publisher=|accessdate=12 December 2024|quote=}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanakemia wa Nigeria]] [[Jamii:Wanawake wa Nigeria]] [[Jamii:Pages with unreviewed translations]] awelt2sbi1utbqitgbrbovz86e3ynp3 0 227113 1607692 1502971 2026-10-14T02:49:57Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607692 wikitext text/x-wiki '''Aida Seif el-Dawla''' (alizaliwa [[1954]]) ni mwanaharakati wa haki za binadamu kutoka [[Misri]]. Anajulikana kwa utetezi wake kwa waathirika wa mateso, pamoja na harakati zake dhidi ya ukeketaji na ukatili dhidi ya wanawake. Kutokana na shughuli zake, amekumbana na mateso kutoka kwa mamlaka za Misri, ikiwa ni pamoja na kushtakiwa mwaka [[2026]] kwa kosa la kusambaza habari za uongo. == Maisha ya awali na elimu == El-Dawla alizaliwa mwaka 1954 katika familia yenye msimamo wa kisiasa mjini [[Cairo]]. Baba yake alikuwa mwanasheria aliyewatetea wafungwa wa kisiasa, baadhi yao wakiwa ndugu zake mwenyewe.<ref name=":0">{{Cite news |title=Aida Seif El Dawla |url=https://whoisshe.wmf.org.eg/expert/aida-seif-el-dawla/ |archive-date=14 December 2024 |access-date=1 March 2026 |work=Women and Memory Forum }}</ref><ref name=":1">{{Cite news |date=23 November 2016 |url=https://www.frontlinedefenders.org/ar/profile/aida-seif-el-dawla |archive-date=8 November 2025 |access-date=1 March 2026 |work=Front Line Defenders |}}</ref> Alisoma tiba na upasuaji katika Ain Shams University na kuhitimu mwaka [[1978]]. Baadaye alipata shahada ya uzamili katika saikatria, kisha [[Uzamivu|shahada ya uzamivu]] (PhD) mwaka [[1991]]. Pia aliwahi kufanya kazi kama profesa wa tiba katika chuo hicho.<ref name=":0" /> == Uanaharakati == Baada ya kushuhudia ukiukwaji wa haki za binadamu wakati wa masomo yake katika miaka ya [[1970]], ikiwa ni pamoja na marafiki zake kukamatwa na kuteswa, el-Dawla alianza kujihusisha kisiasa. Alikuwa mmoja wa waanzilishi wa New Woman Research Centre, ambayo ilipinga ukeketaji na ukatili dhidi ya wanawake. Pia alijitolea katika Egyptian Organization for Human Rights kati ya mwaka [[1989]] na [[1994]].<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Ni mjumbe wa bodi za ushauri za Women's Mental Health Magazine, Kituo cha Ulaya cha [[Afya ya akili|Afya ya Akili]] na [[Haki za binadamu|Haki za Binadamu]], pamoja na idara ya athari za ukatili na ufuatiliaji wa wahanga katika World Psychiatric Association.<ref name=":0" /> Mwaka [[1993]], alianzisha kwa pamoja Kituo cha El Nadeem kwa ajili ya urekebishaji wa waathirika wa ukatili na mateso, shirika lisilo la kiserikali linalotoa msaada wa vitendo na matibabu kwa waliowahi kushikiliwa.<ref name=":3">{{Cite news |date=17 February 2026 |title=Egypt: Charges and heavy bail against Aida Seif El-Dawla amid increasing pressure on human rights defenders in Egypt |url=https://www.frontlinedefenders.org/en/case/egypt-charges-and-heavy-bail-against-aida-seif-el-dawla-amid-increasing-pressure-human-rights |access-date=1 March 2026 |work=Front Line Defenders}}</ref> Shirika hilo pia hupinga matumizi ya mateso katika vituo vya polisi na magereza nchini Misri, na kuchapisha ripoti za mara kwa mara kuhusu visa vya mateso, vifo na uzembe wa kimatibabu kwa wafungwa. Pia hutoa msaada kwa wakimbizi na waathirika wa ukatili wa majumbani.<ref name=":3" /> El-Dawla anaendelea kuwa mwenyekiti wa kituo hicho kufikia mwaka 2026.<ref name=":3" /> Alikuwa mkosoaji wa wazi wa utawala wa [[Hosni Mubarak]], rais wa zamani wa Misri. Mwaka [[1999]] alishiriki katika mgomo wa njaa uliodumu wiki moja kupinga serikali yake, na pia alishiriki katika 2011 Egyptian revolution. Wakati wa mapinduzi hayo, alirekodi ukiukwaji wa haki za binadamu uliofanywa na polisi na jeshi.<ref name=":1" /> Mwaka [[2010]] alipendekezwa kuwa mwakilishi maalum wa [[United Nations]] kuhusu mateso, na aliorodheshwa miongoni mwa wagombea wa mwisho kabla ya kushika nafasi ya pili nyuma ya Juan E. Méndez. Ameendelea kuikosoa serikali ya Misri hata baada ya mapinduzi ya [[2011]] kwa kukandamiza uhuru wa kujieleza na kujumuika, pamoja na kuwanyanyasa wanaharakati wa haki za binadamu. Pia amekosoa uhusiano wa kidiplomasia wa Misri na [[Israel]] na hatua zake wakati wa vita vya [[Gaza]], pamoja na kukamatwa kwa wanaharakati waliokuwa wanaunga mkono [[Palestina]]. == Mateso na changamoto == Mwaka [[2016]], mali za Kituo cha El Nadeem zilifungiwa na mwaka [[2017]] ikaamriwa kufungwa. El-Dawla alipinga uamuzi huo mahakamani, na mwaka [[2021]] mahakama ilifuta uamuzi huo baada ya miaka minne ya kesi.<ref name=":4">{{Cite news |date=16 February 2026 |title=Seven Human Rights Organizations: The Summoning of Aida Seif El-Dawla Is Another Episode of the Crackdown on Human Rights Work and Freedom of Opinion and Expression |url=https://www.cfjustice.org |access-date=1 March 2026 |work=Committee for Justice }}</ref> Mnamo tarehe 23 [[Novemba]] [[2016]], alizuiwa kusafiri nje ya nchi, uamuzi uliokosolewa na mashirika ya haki za binadamu kama World Organisation Against Torture.<ref name=":5">{{Cite news |date=24 November 2016 |title=Travel ban against Aida Seif El-Dawla, Director of El Nadeem Center |url=https://www.omct.org |access-date=1 March 2026 |work=World Organisation Against Torture }}</ref> Mwaka [[2019]] na [[2020]] aliitwa kwa mahojiano na waendesha mashtaka mjini [[Kairo]] bila kufahamishwa sababu rasmi. Mnamo tarehe 11 Februari [[2026]], aliitwa tena kufika mbele ya Ofisi ya Mashtaka ya Usalama wa Taifa huko Dokki bila maelezo ya awali. Tarehe 15 Februari, baada ya kuhojiwa, alishtakiwa kwa kusambaza habari za uongo ndani na nje ya Misri kwa lengo la kuvuruga usalama wa umma. Aliachiliwa kwa dhamana ya pauni 100,000 za Misri.<ref name=":3" /> Mashtaka hayo yalikosolewa vikali na mashirika ya haki za binadamu. Mashirika 18, yakiwemo Egyptian Initiative for Personal Rights na Egyptian Commission for Rights and Freedoms, yalitoa tamko la pamoja yakieleza wasiwasi mkubwa na kuyaita hatua hizo kuwa ni jaribio la kumtisha yeye na wanaharakati wengine.<ref name=":4" /> ==Marejeo== {{reflist}} saw746ngt67jhnxcfyq1wb0sgqgb9xf 0 227125 1607736 1599522 2026-10-14T02:57:29Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607736 wikitext text/x-wiki '''Amel Hadjadj''' (alizaliwa 1986) ni mwanaharakati wa haki za binadamu kutoka [[Algeria]]. Yeye ni mwanzilishi wa jarida la ''Le Journal Féministe Algérien'', ambalo huripoti habari na matukio yanayohusu harakati za kifeministi na mipango ya kijamii inayohusiana na haki za wanawake. Hadjadj pia ameandika kwa vyombo vya habari vya kitaifa na kikanda kuhusu [[ufeministi]] na haki za makundi ya wachache.<ref name="frontline2026">{{Cite news |title=Amel Hadjadj |url=https://www.frontlinedefenders.org/ar/profile/amel-hadjadj |work=Front Line Defenders |access-date=11 Januari 2026}}</ref> == Maisha ya awali == Hadjadj alizaliwa mwaka 1986 katika Constantine, Algeria. Awali alifanya kazi katika ushauri wa masoko na biashara kabla ya kujiunga na mashirika yasiyo ya kiserikali yanayojihusisha na masuala ya kijinsia na ufeministi.<ref name="untold2024">{{Cite web |last=Hadjadj |first=Amel |title=The bitterness of death, the loneliness of separation: On the right to grieve |url=https://untoldmag.org/the-bitterness-of-death-the-loneliness-of-separation-on-the-right-to-grieve/ |work=Untold Mag |access-date=11 Januari 2026}}</ref> == Harakati na kazi == Hadjadj ni mwanachama wa Chama cha Ufeministi cha Algeria, pamoja na harakati ya Kif Kif nchini Algeria.<ref name="frontline2019">{{Cite news |title=Arbitrary detention of woman human rights defender Amel Hadjadj |url=https://www.frontlinedefenders.org/ar/node/5466 |work=Front Line Defenders |access-date=11 Januari 2026}}</ref> Yeye ndiye mwanzilishi wa ''Le Journal Féministe Algérien'', jarida lililolenga kusambaza taarifa kuhusu harakati za wanawake na mipango ya kijamii inayohusu haki za wanawake nchini Algeria.<ref name="untold2024" /> == Uonevu na changamoto za uharakati == Kama matokeo ya uharakati wake, Hadjadj amekuwa chini ya ufuatiliaji wa vyombo vya usalama vya Algeria, ikiwa ni pamoja na kuhojiwa katika uwanja wa ndege na uvamizi wa nyumba yake. Mnamo 21 Novemba 2019, alikamatwa kiholela na kupigwa na polisi nje ya mahakama mjini [[Algiers]]. Pia alizuiliwa kwa muda wa saa mbili bila kuruhusiwa kuwasiliana na familia yake au wakili wake kabla ya kuachiliwa.<ref name="frontline2019" /> == Mitazamo ya kisiasa na kijamii == Mwaka 2020, Hadjadj alikosoa uamuzi wa serikali ya Algeria kufuta sheria ya mwaka 2012 iliyoweka mfumo wa uwakilishi wa wanawake katika siasa. Alisema kuwa kupunguzwa kwa uwakilishi wa wanawake kutoka takribani 31.6% hadi 8% ni ishara ya ubaguzi dhidi ya wanawake. Ameendelea kutetea marekebisho ya sheria mbalimbali, hasa Algerian Family Code, akisema kuwa baadhi ya vifungu vyake vinawanyima wanawake haki sawa na wanaume, hususan katika masuala ya talaka, malezi ya watoto na urithi.<ref name="iwnss2025">{{Cite news |last=Zouine |first=Majda |title=Gender-Based Discrimination: How Algerian Women Are Denied Promotion and Excluded From Leadership Positions |url=https://iwnss.arij.net/gender-discrimination-algerian-women-promotion-leadership/ |work=I Will Not Stay Silent |access-date=11 Januari 2026}}</ref> Pia amesisitiza kuwa mitazamo ya kijamii inayowachukulia wanawake kama “watu wa chini” inachangia wanawake wengi kujikosa kujiamini katika uongozi. Ameomba mageuzi ya sheria za familia ili kuhakikisha usawa wa kijinsia, ikiwa ni pamoja na haki za urithi kwa wanawake bila masharti ya ndoa au watoto wa kiume.<ref name="hounna2024">{{Cite news |last=Zouin |first=Majda |url=https://hounna.net |work=Hounna |access-date=11 Januari 2026}}</ref> == Kazi za uandishi == Mwaka 2024, Hadjadj alichapisha hadithi fupi ''The Bitterness of Death, the Loneliness of Separation'', simulizi ya kubuni inayohusu mwanamke wa Algeria anayepitia majonzi. Kazi hiyo ilichapishwa katika jarida la ''Untold Mag''.<ref name="untold2024" /> Pia ameandika makala katika majukwaa mbalimbali ya kimataifa kama ''Syria Untold'', ambapo amejadili masuala ya haki za binadamu na ulinzi wa makundi ya pembezoni.<ref>{{Cite web |title=Amel Hadjadj |url=https://syriauntold.com/writer/amel-hadjadj/ |work=Syria Untold |access-date=11 Januari 2026}}</ref> == Uanaharakati wa kimataifa == Mwaka 2025, Hadjadj alishiriki katika *Global March to Gaza* kutoka Algeria hadi mpaka wa Rafah kati ya Misri na Palestina, akishirikiana na wanaharakati wengine kuunga mkono haki za Wapalestina.<ref>{{Cite news |title=Algerian feminists at the frontiers of solidarity |url=https://internationalviewpoint.org/spip.php?article9232 |work=International Viewpoint |access-date=11 Januari 2026}}</ref> ==Marejeo== {{reflist}} nkrnuq4s1jfphictdqpgvn9iq699m6j 0 227201 1607614 1503251 2026-10-14T02:40:56Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607614 wikitext text/x-wiki '''Catherine Falade''' (née '''Falodun''') ni profesa wa famasia na tiba pamoja na mkurugenzi wa Taasisi ya Utafiti na Mafunzo ya Kimatibabu ya Juu kwenye Chuo cha Tiba katika [[Chuo Kikuu cha Ibadan]] kwenye nchi ya [[Nigeria]]. <ref>{{Rejea tovuti|url=http://aasciences.ac.ke/aas/en/recognising-excellence/aas-fellows-in-nigeria-nigeria/|title=AAS Fellows in Nigeria|work=African Academy of Sciences|accessdate=2018-03-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181119084922/https://aasciences.ac.ke/aas/en/recognising-excellence/aas-fellows-in-nigeria-nigeria/|archivedate=2018-11-19}}</ref> Pamoja na hayo ni mtaalamu wa afya aliyebobea kama mtaalamu wa famasi kwenye Hospitali ya Chuo Kikuu, Ibadan. <ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.medpages.co.za/sf/index.php?page=person&personcode=271032|title=Prof Catherine Olufunke Falade (Falade) • Pharmacologist • Ibadan, Ibadan}}</ref> Shauku yake ya utafiti unalenga [[malaria]] kwa watoto. Anashirikiana na Vitengo vya Kudhibiti Malaria vya Wizara za Afya za Serikali na Shirikisho. <ref>{{Rejea tovuti|title=Falade Catherine {{!}} The AAS|url=https://www.aasciences.africa/fellow/falade-catherine|accessdate=2022-08-11|work=www.aasciences.africa|archivedate=2022-08-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220811102701/https://www.aasciences.africa/fellow/falade-catherine}}</ref> == Mandharinyuma == === Elimu === Falade alipata elimu yake ya shahada ya BS (yenye ubora kwa Daktari wa Watoto) kutoka kwenye [[Chuo Kikuu cha Ibadan]], [[Ibadan]], [[Jimbo la Oyo]], [[Nigeria]] kuanzia kipindi cha mwaka1969 hadi mwaka Juni, 1975 na shahada ya uzamili katika famasia na tiba kuanzia mnamo 1999 hadi mnamo Februari 2001 kutoka taasisi hiyo hiyo. <ref>{{Rejea tovuti|url=https://com.ui.edu.ng/index.php/en/prof-olufunke-c-falade?id=1369|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180613160421/https://com.ui.edu.ng/index.php/en/prof-olufunke-c-falade?id=1369|archivedate=June 13, 2018|title=Prof. Falade C. Olufunke CV|work=com.ui.edu.ng}}</ref> === Kazi === Falade alipata nafasi yake ya kwanza wa uteuzi wa kitaaluma kwenye [[Chuo Kikuu cha Ibadan]] kwenye tarehe ya 28 Mei 1994 na alikua anapanda kiwango hadi kiwango cha cheo hadi akakamata nafasi ya mhadhiri mkuu kwenye tarehe ya 1 Oktoba 1997. Alishika nafasi ya Kaimu Mkuu wa Idara kwenye idara ya famasi na tiba kuanzia kipindi cha Machi 2004 hadi Agosti 2006 na alitoa huduma kama Mkuu wa Idara kuanzia mnamo Agosti 2010 hadi mnamo Juni 2013. Ametoa elimu ya famasia na kozi za matibabu kwenye ngazi za shahada ya kwanza na shahada ya uzamili katika Chuo Kikuu cha Ibadan na amehudumu kama mtahini wa nje katika vyuo vikuu tofauti ambavyo ni pamoja na; Chuo Kikuu cha Lagos, Chuo Kikuu cha Obafemi Awolowo, Chuo Kikuu cha Teknolojia cha Ladoke Akintola, Chuo Kikuu cha Olabisi Onabanjo, Chuo Kikuu cha Ambrose Alli, Chuo Kikuu cha Ahmadu Bello, [[Chuo Kikuu cha Ilorin]], na taasisi zingine. Alipata ushindi wa Ushirika wa Catherine & Frank D MacArthur mwaka 1997. Alikuwa mwanachama wa Kamati Huru ya Usimamizi wa Data na Usalama ya CDA kuanzia mnamo Oktoba 2006 hadi mnamo 2009; mwanachama, Kamati ya Ushauri ya ACT ya Tiba ya Malaria kwa Watoto (MMV) kuanzia kipindi cha Septemba 2007 hadi sasa; mtahini, Chuo cha Kitaifa cha Madaktari wa Uzamili kuanzia mwaka 2006 hadi sasa; Mtaalamu, Chuo cha Madaktari wa Afrika Magharibi kuanzia mwaka wa 2000 hadi sasa; mtahini, Chuo cha Madaktari wa Upasuaji cha Afrika Magharibi kuanzia mwaka wa 2006 hadi sasa. Kazi zake za utafiti zimefadhiliwa na mashirika kama SmithKline Beecham, Programu Maalum ya [[Shirika la Afya Duniani]] ya Utafiti na Mafunzo katika Magonjwa ya Kitropiki (WHO/TDR), Glaxo Wellcome, GlaxoSmithKline, [[Wakala wa Kimarekani kwa Maendeleo ya Kimataifa|USAID]]. <ref>{{Rejea tovuti|url=https://com.ui.edu.ng/index.php/en/prof-olufunke-c-falade?id=1370|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180613160400/https://com.ui.edu.ng/index.php/en/prof-olufunke-c-falade?id=1370|archivedate=June 13, 2018|title=Prof. Falade C. Olufunke Research|work=com.ui.edu.ng}}</ref> Aliteuliwa kuwa Mwanachama wa Chuo cha Sayansi cha Nigeria mnamo 2016. <ref>{{Rejea tovuti|url=http://nas.org.ng/all-fellows/|title=Current Fellows of the Academy – The Nigerian Academy of Science|work=nas.org.ng|date=2 June 2022|accessdate=29 March 2018|archivedate=18 May 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220518153102/https://nas.org.ng/all-fellows/}}</ref> == Kazi zake == Amefanya usimamizi juu ya wanafunzi wa shahada ya kwanza na shahada ya uzamili kwa pamoja na wakazi juu ya famasia ya kimatibabu na pia ametoa huduma kama mtu wa rasilimali kwa majarida ya mapitio ya rika. Pamoja na hayo ameshirikiana na watafiti wengine pamoja na kufanya tafiti huru. <ref>{{Rejea tovuti|author=Olaginju|first=Michael|title=Prof. Catherine O. FALADE|url=https://www.com.ui.edu.ng/index.php/prof-catherine-o-falade|accessdate=2024-07-14|work=www.com.ui.edu.ng|language=en-GB}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} [[Jamii:Waliozaliwa 1952]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanabiolojia wa Nigeria]] [[Jamii:Wanawake wa Nigeria]] lp3csl9io86ier7xz5rkm4w21r8fws1 0 227640 1608003 1601154 2026-10-14T03:41:48Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1608003 wikitext text/x-wiki {{tafsiri kompyuta}} '''Janice Limson''' ni Profesa wa [[Biotekinolojia|Bioteknolojia]] wa [[Afrika Kusini]], Mwenyekiti wa awali wa Shule ya Bioteknolojia kwenye [[Chuo Kikuu cha Rhodes]] na Mwenyekiti wa SARChI kwenye Ubunifu na Ushiriki wa Bioteknolojia kwenye Chuo Kikuu cha Rhodes. Amefanyika kuwa mwanzilishi na mhariri mkuu wa jarida la ''Science in Africa'', jarida la kwanza maarufu la sayansi mtandaoni kwa bara la [[Afrika]]. Utafiti wake unajikita kwenye mada kuanzia maendeleo ya vihisi bioteknolojia [[Teknolojia ya nano|vya nanoteknolojia]] kwa lengo la kufayna uchunguzi wa [[saratani]], utoaji wa dawa, kubainisha [[Pathojeni|vimelea]] kwenye chakula hadi muundo wa teknolojia ya seli za mafuta. [[Faili:Rhodes_University_Clock_Tower_2018.jpg|thumb|Mnara wa saa wa Chuo Kikuu cha Rhodes, 2018]] Limson alikulia [[Port Elizabeth]], Afrika Kusini. Hapo aadaye alihamisha makazi [[Grahamstown]], na alipata elimu kwenye [[Chuo Kikuu cha Rhodes]] mahali ambapo alihitimisha Shahada yake ya Sayansi ya Sanaa (Honours) mwaka wa 1994. Mwaka wa 1997 alipewa Shahada ya Uzamivu (PhD) katika Kemia kwenye Chuo Kikuu cha Rhodes. Alihitimisha Stashahada ya Uzamili katika Elimu ya Juu kuanzia mnmo 2006 hadi mnamo 2008. Kipindi cha mwaka 1999 Limson alipata nafasi ya kuwa mtafiti wa baada ya udaktari kwenye Kituo cha Sayansi ya Afya cha Chuo Kikuu cha Texas huko San Antonio. Mwaka wa mbele alianzisha jarida la mtandaoni ''la Sayansi barani Afrika'' na kuwa mhariri mkuu wake. Jarida hilo lina lengo la kutumika "kama jukwaa la wanasayansi kwenye nyanja mbalimbali barani Afrika kuripoti utafiti wao, kutoa maoni yao ya kitaalamu juu ya masuala ya sayansi na kutoa taarifa sahihi kwa umma wa Kiafrika unaotafuta uelewa wa kina wa sayansi na jukumu lake kwenye maisha ya kila mtu." Mwaka wa 2003 Limson alianzisha Kikundi cha Utafiti cha BioSENS (Vihisi, Nishati na Nanomaterials) huko maeneo ya Rhodes kwa lengo la maendeleo ya vihisi bioteknolojia vya nanoteknolojia kwa lengo la utambuzi wa saratani na utoaji wa dawa. Kuanzishwa mwaka wa 2007 kwa Kituo cha Ubunifu cha Nanoteknolojia kinachofadhiliwa na DST /Mintek katika [[Chuo Kikuu cha Western Cape]], [[Chuo Kikuu cha Johannesburg]] na Chuo Kikuu cha Rhodes kuliipa msaada sana utafiti huu. Kuanzia mwaka 2003 hadi mwaka 2009 Limson alikuwa mhadhiri kwenye chuo kikuu cha Rhodes, na mwaka wa 2010 alichaguliwa kuwa Profesa Mshiriki kwenye Rhodes. Pia alipokea Tuzo ya Utafiti Iliyotukuka ya Makamu wa Chansela mwaka huo kwa "kiasi na athari ya matokeo yake ya utafiti". Mwaka wa 2011 akawa Mwenyekiti wa Shule ya Bioteknolojia ya Chuo Kikuu cha Rhodes. Mwaka wa 2014 alitunukiwaa tuzo ya Profesa wa Bioteknolojia na alichaguliwa kuwa Mkurugenzi wa Kituo cha Ubunifu cha Bioteknolojia cha Chuo Kikuu cha Rhodes. Kwanzia wakati huo Kituo kimezindua bidhaa zake za kwanza, vichocheo vya vitambuzi, na kinafanya kazi kwenye vitambuzi vya CD4 na [[malaria]] kwa ushirikiano na [[UNICEF]] na Baraza la Utafiti wa Matibabu la Afrika Kusini. Kwenye mwaka wa 2015 alichaguliwa kuwa Mwenyekiti wa Mpango wa Viti vya Utafiti wa DSI/NRF Kusini mwa Afrika (SARChI) kwenye Ubunifu na Ushiriki wa Bioteknolojia huko Rhodes. Mwaka wa Machi 2019 alitoa mchango kwenye mfululizo wa mihadhara ya umma juu ya "Ukweli na Uaminifu kwenye Sayansi" iliyoratibiwa na ASSAf na Ubalozi Mkuu wa Uingereza nchi ya Afrika Kusini. Mjadala aliohusika nao ulikuwa na kichwa cha habari: "Kutokuelewana na Matumizi Mabaya: Uandishi wa Habari za Sayansi". Limson ni mhariri wa jarida la Programu ya Ushirikishwaji wa Umma ya Shirika la Sayansi na Teknolojia Kusini mwa Afrika (SAASTA), lenye jina la ''Ushirikishwaji wa Umma wa Nanotech'', na ni mshiriki wa Chuo cha Sayansi cha Afrika. == Tuzo na utambuzi == Limson amepokea tuzo nyingi, ikiwa ni pamoja na: * Tuzo za Wanawake katika Sayansi katika Sayansi ya Maisha za Idara ya Sayansi na Teknolojia ya 2011. Mshindi wa Pili wa Kwanza * Nishani ya Utafiti Bora ya Makamu wa Chansela wa 2010, Chuo Kikuu cha Rhodes * M<nowiki>&</nowiki>amp;G 2010 Vijana Bora wa Afrika Kusini Kuchukua Chakula cha Mchana! * M&G 2009 Vijana Bora wa Afrika Kusini Kuchukua Chakula cha Mchana! * Tuzo za NSTF za 2002 kwa Mchango Bora kwa Sayansi, Uhandisi na Teknolojia, Afrika Kusini * Tuzo ya Uandishi wa Habari ya Highway Africa ya 2001 "Matumizi bunifu ya Vyombo vya Habari Vipya Barani Afrika". == Machapisho yaliyochaguliwa == === Majarida === * {{Rejea jarida |last=Fogel |first=Ronen |last2=Limson |first2=Janice |date=2 February 2016 |title=Developing Biosensors in Developing Countries: South Africa as a Case Study |journal=Biosensors |publisher=MDPI AG |volume=6 |issue=1 |page=5 |doi=10.3390/bios6010005 |issn=2079-6374 |pmc=4810397 |pmid=26848700 |doi-access=free}} * {{Rejea jarida |last=Limson |first=Janice |date=15 December 2018 |title=Putting responsible research and innovation into practice: a case study for biotechnology research, exploring impacts and RRI learning outcomes of public engagement for science students |journal=Synthese |publisher=Springer Science and Business Media LLC |volume=198 |pages=4685–4710 |doi=10.1007/s11229-018-02063-y |issn=0039-7857 |s2cid=255067039}} * {{Rejea jarida |last=Fogel |first=R. |last2=Limson |first2=J.L. |year=2011 |title=Probing fundamental film parameters of immobilized enzymes—Towards enhanced biosensor performance. Part I—QCM-D mass and rheological measurements |journal=Enzyme and Microbial Technology |publisher=Elsevier BV |volume=49 |issue=2 |pages=146–152 |doi=10.1016/j.enzmictec.2011.05.011 |issn=0141-0229 |pmid=22112401}} * {{Rejea jarida |last=Ho |first=Lance St. John |last2=Limson |first2=Janice L. |last3=Fogel |first3=Ronen |date=26 March 2019 |title=Certain Methods of Electrode Pretreatment Create Misleading Responses in Impedimetric Aptamer Biosensors |journal=ACS Omega |publisher=American Chemical Society (ACS) |volume=4 |issue=3 |pages=5839–5847 |doi=10.1021/acsomega.9b00075 |issn=2470-1343 |doi-access=free}} * {{Rejea jarida |last=Kruid |first=Jan |last2=Fogel |first2=Ronen |last3=Limson |first3=Janice |date=18 September 2018 |title=Unsubstituted metallophthalocyanine catalysts for the removal of endocrine disrupting compounds using H2O2 as oxidant |journal=Environmental Science and Pollution Research |publisher=Springer Science and Business Media LLC |volume=25 |issue=32 |pages=32346–32357 |bibcode=2018ESPR...2532346K |doi=10.1007/s11356-018-3215-4 |issn=0944-1344 |pmid=30229492 |s2cid=52297638}} === Vitabu === * {{Rejea kitabu|url=http://www.africanminds.co.za/wp-content/uploads/2019/11/Science-Communication-in-South-Africa-WEB.pdf|title=SCIENCE COMMUNICATION IN SOUTH AFRICA: Reflections on Current Issues|last=Limson|first=Janice|date=2019|publisher=African Minds|isbn=978-1-928502-04-3|editor-last=Weingart|editor-first=Peter|location=Somerset West|pages=19–44|chapter=Engaging the public in scientific research: Models, prospects and challenges from the perspective of scientists|editor-last2=Joubert|editor-first2=Marina|editor-last3=Falade|editor-first3=Bankole}} == Marejeo == </references> == Viungo vya nje == * [http://www.scienceinafrica.com/ ''Science in Africa'' website] {{Wayback|url=http://www.scienceinafrica.com/ |date=20200623185852 }} Archived 23 June 2020 at the Wayback Machine [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanasayansi wa Afrika Kusini]] [[Jamii:Wanawake wa Afrika Kusini]] [[Jamii:Pages with unreviewed translations]] knvzvcftbi8xkp8xh3nl2064wlexe70 0 227643 1607814 1599524 2026-10-14T03:15:07Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607814 wikitext text/x-wiki '''Anusuya Chinsamy-Turan''' (alizaliwa [[27 Agosti]] [[1962]]) <ref>{{Rejea tovuti|title=Anusuya Chinsamy-Turan – Introductions Necessary|url=https://introductionsnecessary.com/podcast/anusuya-chinsamy-turan/|accessdate=2025-09-22|language=en-US|archive-date=2026-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20260426081148/https://introductionsnecessary.com/podcast/anusuya-chinsamy-turan/|url-status=dead}}</ref> ni mtaalamu wa [[palantolojia]] ya wanyama wenye uti wa mgongo wa Afrika Kusini anayetambulika kwa utaalamu wake na maendeleo yake kwenye utafiti wa muundo mdogo wa meno na mifupa ya visukuku vya wanyama wenye uti wa mgongo waliotoweka na walio hai. <ref>{{Rejea tovuti|title=Professor Anusuya Chinsamy-Turan|url=http://www.botany.uct.ac.za/bio/staff/academic/chinsamyturan|work=Biological Sciences - UCT|accessdate=25 December 2014|archivedate=15 April 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160415070821/http://www.botany.uct.ac.za/bio/staff/academic/chinsamyturan}}</ref> Alikuwa kiongozi wa Idara ya Sayansi ya Biolojia (hapo kabla ilikuwa na jina la Idara ya Wanyama), kwenye [[Chuo Kikuu cha Cape Town]] kuanzia 2012 hadi 2015. <ref>{{Rejea tovuti|title=Professor Anusuya Chinsamy-Turan {{!}} Department of Biological Sciences|url=http://www.botany.uct.ac.za/bio/staff/academic/chinsamyturan|work=www.botany.uct.ac.za|accessdate=8 April 2018|language=en|archivedate=15 April 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160415070821/http://www.botany.uct.ac.za/bio/staff/academic/chinsamyturan}}</ref> == Elimu na kazi == Chinsamy-Turan alipata elimu yake ya Shahada ya Kwanza ya Sayansi (BSc.) kwenye [[Chuo Kikuu cha Witwatersrand]] mwaka wa 1983 na Shahada ya Kwanza ya Sayansi (BSc.) mwaka wa 1984, Shahada ya Uzamivu (HDE) kwenye Chuo Kikuu cha Durban-Westville (kwa sasa lina jina Chuo Kikuu cha Kwazulu-Natal) mwaka 1985, na Shahada ya Uzamivu (Ph.D.) (1991) kutoka Witwatersrand. Baada ya hapo aliendelea kufanya shahada ya uzamivu kwenye Chuo Kikuu cha Pennsylvania (1992–1994). Yeye ni mwandishi wa vitabu sita; kazi mbili za kitaaluma, ''The Microstructure of Dinosaur Bone - Deciphering Biology Through Fine Scale Techniques'', iliyochapishwa mnamo 2005, na Johns Hopkins University Press na ''Forerunners of Mamalia - Radiation.'' ''Biolojia'' iliyochapishwa na Indiana University Press mnamo 2012; kitabu cha watoto, ''Famous dinosaur of Africa'', kilichochapishwa mnamo 2008, na kitabu maarufu cha ngazi, ''Fossils For Africa'', kilichochapishwa mnamo 2014 na Cambridge University Press. Vitabu vyake viwili vya hivi karibuni (2021) ni vya watoto na vinaitwa "Dinosaurs and other Prehistoric life" na "African Dinosaurs". == Tuzo == Chinsamy-Turan alipatiwa kwa ushindi "Tuzo ya Wanasayansi Wanawake Waliotukuka" kutoka Idara ya Sayansi na Teknolojia ya Afrika Kusini mwaka wa 2002, na akashinda "Tuzo ya Mwanamke Bora wa Mwaka wa Afrika Kusini" mwaka wa 2005. Wakfu wa Kitaifa wa Utafiti wa Afrika Kusini ulimpa "Tuzo ya Rais" mwaka wa 1995 na "Tuzo ya Mabadiliko" mwaka wa 2012. <ref name="cv">{{Rejea tovuti|url=http://www.botany.uct.ac.za/bio/staff/academic/chinsamyturan|title=Professor Anusuya Chinsamy-Turan|publisher=[[University of Cape Town]]|accessdate=25 December 2014|archivedate=15 April 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160415070821/http://www.botany.uct.ac.za/bio/staff/academic/chinsamyturan}}</ref> Mwaka wa 2013, alipata ushindi wa Tuzo la Chuo cha Sayansi Duniani (TWAS) Kusini mwa Jangwa la Sahara kwa Uelewa wa Umma na Uenezaji wa Sayansi. <ref>{{Rejea tovuti|url=http://ctsc.org.za/dinosaurs-how-we-know-what-we-know-prof-anusuya-chinsamy-turan/|title=Dinosaurs: How we know what we know – Anusuya Chinsamy-Turan|publisher=[[Cape Town Science Centre]]|accessdate=2026-04-10|archive-date=2016-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20160419005337/http://ctsc.org.za/dinosaurs-how-we-know-what-we-know-prof-anusuya-chinsamy-turan/|url-status=dead}}</ref> ''Lokotunjailurus chinsamyae'' sasa ana aina ya paka aina ya sabre-tooth aliyepewa jina lake. <ref>{{Rejea jarida |last=Brits |first=Elsabé |date=2023-09-07 |title=Sabre-tooth cat named after renowned scientist |url=https://www.nature.com/articles/d44148-023-00231-y |journal=Nature Africa |language=en |doi=10.1038/d44148-023-00231-y |url-access=subscription}}</ref> == Machapisho yaliyochaguliwa == * Chinsamy, A, Buffetaut, E, Angst, D., Canoville, A. 2014. Insight into the growth dynamics and systematic affinities of the Late Cretaceous Gargantuavis from bone microstructure. ''Naturwissenschaften'' 101:447-452 * Chinsamy, A., Chiappe, L., Marugán-Lobón, J., Chunling, G. and Fengjiao, Z. 2013. Gender Identification of the Mesozoic bird ''Confuciusornis sanctus''. ''Nature Communications''. * Chinsamy, A. Thomas, D. B., Tumarkin-Deratzian, A. & A. Fiorillo. 2012. Hadrosaurs were perennial polar residents. ''Anatomical Record'', 295 (4): 551–714. * Jasinoski, S.C. and A. Chinsamy. 2012. Mandibular histology and growth of the non-mammaliaform cynodont Tritylodon. ''Journal of Anatomy'', 220 (6): 564–579. * Cerda, I. A. & Chinsamy. 2012. Biological Implications of the bone microstructure of the Late Cretaceous ornithopod dinosaur ''Gasparinisaura cincosaltensis''. ''Journal of Vertebrate Paleontology''. 32(2):355-368. * Chinsamy, A., Codorniu, L. and L. Chiappe. 2009 The Bone Microstructure of Pterodaustro guinazui. ''Anatomical Record'' 292: 1462–1477. * Chinsamy, A., and Tumarkin-Deratzian, A. 2009. Pathological bone tissue in a turkey vulture and a nonavian dinosaur. ''Anatomical Record'' 292: 1478-1484 == Viungo vya nje == * [http://www.botany.uct.ac.za/bio/staff/academic/chinsamyturan Tovuti katika Chuo Kikuu cha Cape Town] Archived == Marejeo == {{Reflist|2}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Waliozaliwa 1962]] [[Jamii:Wanawake wa Afrika Kusini]] [[Jamii:Wanasayansi wa Afrika Kusini]] [[Jamii:Pages with unreviewed translations]] l91f3uhmo0f02u43er7v8m1238latzn 0 228016 1607815 1505166 2026-10-14T03:15:10Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607815 wikitext text/x-wiki '''Rabia Salihu Sa'id''' (pia: Said,<ref name="World Academy" /<ref>{{cite news | url=https://www.highbeam.com/doc/1G1-401630063.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20170922050525/https://www.highbeam.com/doc/1G1-401630063.html | url-status=dead | archive-date=September 22, 2017 | title=Early-Career Women Scientists from Developing Countries Honored at Aaas Annual Meeting|publisher=State News Service|via=HighBeam Research|date= February 14, 2015|access-date=December 14, 2016}}</ref> na Saeed; alizaliwa 21 Aprili 1963) ni mwanafizikia kutoka nchini Nigeria, profesa wa fizikia ya anga na anga, na mtafiti kutoka katika [[Chuo Kikuu cha Bayero Kano]]. Anafanya utafiti katika fizikia ya anga na anga, fizikia ya chembe, na vifaa vya elektroniki. Salihu ni mtetezi na mshauri wa wanawake vijana katika sayansi na Wakfu wa Visiola na [[Peace Corps]]; alianzisha Chama cha Wanafizikia cha Wanawake cha Nigeria. Yeye ni mtetezi na mshauri wa elimu ya Sayansi, teknolojia, uhandisi, na hisabati (STEM) na ni mwezeshaji wa Programu ya Raia Amilifu ya Baraza la Uingereza. Sai'd amesoma masomo ya ufadhili kutoka katikaTaasisi ya Fizikia Inayotumika huko [[Bern|Bern, Uswizi]] na Wakfu wa Ford na akajiunga na Taasisi ya Sayansi ya Afrika (ASI). Mnamo mwaka wa 2015, alipokea Tuzo ya Wakfu wa Elsevier ya Wanasayansi Wanawake katika Ulimwengu Unaoendelea. Pia alitambuliwa mnamo mwaka wa 2015 na Baraza la Uingereza kwa kazi yake ya kijamii, na [[BBC]] kama sehemu ya mfululizo wao wa ''Wanawake 100''. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (August 2022)">nukuu inahitajika</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> == Maisha binafsi == Rabia Sa'id alizaliwa mwaka wa 1963 huko Wangara, mji ulioko katika eneo la serikali ya mtaa ya Gezawa katika [[Kano (jimbo)|Jimbo la Kano]], Kaskazini mwa nchi ya [[Nigeria]], ambapo wasichana hawajapewa kipaumbele katika elimu,Vijamna wengi wanoa wakiwa umri mdogo,na wanawake wanatarajiwa kubaki nyumbani. <ref name="Nature Developing world">{{Rejea jarida |last=Moskvitch |first=Katia |date=5 March 2015 |title=Developing world: The minority minority |journal=Nature |volume=519 |issue=7541 |pages=20–23 |bibcode=2015Natur.519...20M |doi=10.1038/519020a |pmid=25739613 |doi-access=free}}</ref> {{Efn|According to the [[Organisation for Economic Co-operation and Development]], Nigeria ranks very low in its treatment of women. The government, though, is working to improve opportunities for women.<ref name="Nature Developing world" />}} Hata hivyo, baba yake alitaka awe daktari. Bba yake alikuwa afisa katika Jeshi la Nigeria <ref name="Nature Developing world" /> ambaye alikuwa na wake wawili na alikuwa na watoto kumi. <ref>{{Rejea tovuti|author=Bert|first=Alison|title=5 women scientists tell their stories of hard-earned success|work=Elsevier Connect|publisher=Elsevier|date=23 February 2015|url=https://www.elsevier.com/connect/5-women-scientists-tell-their-stories-of-hard-earned-success|accessdate=11 December 2016}}</ref> Sa'id alisoma shule ya Jeshi iliyokuwa bora zaidi darasani mwake. <ref name="Bert">{{Rejea tovuti|author=Bert|first=Alison|title=5 women scientists tell their stories of hard-earned success|work=Elsevier Connect|publisher=Elsevier|date=23 February 2015|url=https://www.elsevier.com/connect/5-women-scientists-tell-their-stories-of-hard-earned-success|accessdate=11 December 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBert2015">Bert, Alison (23 February 2015). </cite></ref> Alichagua kuolewa akiwa na umri wa miaka 18, mara tu alipohitimu kutoka shule ya Sekondari. <ref name="Nature Developing world" /> Yeye ni mama ana watoto sita. <ref name="NPR">{{Rejea tovuti|author=Venton|first=Danielle|title=Tough As Nails: Female Scientists Rise Up In Nigeria|date=17 February 2015|url=https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2015/02/17/386549295/tough-as-nails-women-scientists-rise-up-in-nigeria|work=NPR|accessdate=14 December 2016}}</ref> Wawili kati ya watoto wake walihitaji huduma ya matibabu (mmoja wao alizaliwa na kifundo cha mguu na mwingine na anemia ya seli mundu), jambo ambalo liliongeza changamoto katika safari yake binafsi ya kupata shahada za elimu ya juu. <ref name="Nature Developing world">{{Rejea jarida |last=Moskvitch |first=Katia |date=5 March 2015 |title=Developing world: The minority minority |journal=Nature |volume=519 |issue=7541 |pages=20–23 |bibcode=2015Natur.519...20M |doi=10.1038/519020a |pmid=25739613 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMoskvitch2015">Moskvitch, Katia (5 March 2015). </cite></ref> == Kazi == === Elimu na kazi ya awali === Sa'id alianza masomo yake ya chuo kikuu akiwa na umri wa miaka 29 na aliendesha shule ya chekechea ili kulipa ada ya masomo yake. <ref name="Nature Developing world">{{Rejea jarida |last=Moskvitch |first=Katia |date=5 March 2015 |title=Developing world: The minority minority |journal=Nature |volume=519 |issue=7541 |pages=20–23 |bibcode=2015Natur.519...20M |doi=10.1038/519020a |pmid=25739613 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMoskvitch2015">Moskvitch, Katia (5 March 2015). </cite></ref> Ana Shahada ya Sayansi, Shahada ya Uzamili ya Sayansi na Shahada ya Uzamivu katika [[Fizikia]] kutoka [[Chuo Kikuu cha Bayero Kano]]. <ref>{{Rejea tovuti|author=Schemm|first=Ylann|title=Here are the winners of the Women in Science Elsevier Foundation Awards|date=10 February 2015|work=Elsevier Connect|publisher=Elsevier|url=https://www.elsevier.com/connect/women-in-physics-and-math-to-receive-elsevier-foundation-awards-at-aaas-meeting|accessdate=11 December 2016}}</ref> {{Efn|UNESCO finds that about 24% of doctoral students in the science fields are women. In 2013, Sa'id co-authored a report that found that 5–20% of Nigerian university students enrolled in physics were women.<ref name="Nature Developing world" /> Women are about 14% of the Nigerian academics.<ref name="NPR" />}} Mnamo Septemba mwaka wa 1999, alianza kazi kama Msaidizi wa Uzamili katika Chuo Kikuu cha Bayero. Mnamo mwaka wa 2002, katika Programu ya Ushirika wa Kimataifa (IFP) ya Wakfu wa Ford, alisomea shahada ya M.Sc katika Mazingira na Maendeleo kutoka katikaChuo Kikuu cha Reading, nchini Uingereza. <ref name="FF">{{Rejea tovuti|title=Getting Ahead Through Higher Education - Ford Foundation Fellowships - 2003-11-07|publisher=Voice of America|date=30 October 2009|url=https://www.voanews.com/a/a-13-a-2003-11-07-44-getting/297631.html|accessdate=12 December 2016}}</ref> === Mwalimu === Alianza kufanya kazi mwaka wa 1999 katika Chuo Kikuu cha Bayero na sasa ni profesa wa kozi za shahada ya kwanza na ya uzamili katika fizikia ya anga na hali ya hewa ya anga. <ref name="Nature Developing world">{{Rejea jarida |last=Moskvitch |first=Katia |date=5 March 2015 |title=Developing world: The minority minority |journal=Nature |volume=519 |issue=7541 |pages=20–23 |bibcode=2015Natur.519...20M |doi=10.1038/519020a |pmid=25739613 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMoskvitch2015">Moskvitch, Katia (5 March 2015). </cite></ref> <ref name="Schemm">{{Rejea tovuti|author=Schemm|first=Ylann|title=Here are the winners of the Women in Science Elsevier Foundation Awards|date=10 February 2015|work=Elsevier Connect|publisher=Elsevier|url=https://www.elsevier.com/connect/women-in-physics-and-math-to-receive-elsevier-foundation-awards-at-aaas-meeting|accessdate=11 December 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSchemm2015">Schemm, Ylann (10 February 2015). </cite></ref> {{Efn|In April 2012, militants of the Islamist group [[Boko Haram]] killed 16 people and wounded many more at a church on the university campus, as part of a campaign to eliminate Western education and establish an Islamic State. Sa'id knew two of the people who died that day; She was home with her children. Security has been built up at the university since the attack.<ref name="Nature Developing world" />}} Kufikia mwaka wa 2015, alikuwa ameshikilia nafasi ya Naibu Mkuu katika Kitengo cha Masuala ya Wanafunzi wa chuo kikuu. == Maandishi yake == * "Active Citizens". British Council. Comment: Describes the Active Citizens programme * "Getting More Girls Into Science, Technology, Engineering Courses". Leadership. Nigeria. 12 October 2015. * "How to encourage girls in Nigeria to study science and maths". The British Council. 9 October 2015. The article is to mark International Day of the Girl Child. ==Tanbihi== {{tanbihi}} ==Marejeo== {{marejeo}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Waliozaliwa 1963]] [[Jamii:Wanafizikia wa Nigeria]] [[Jamii:Pages with unreviewed translations]] 74vufr2e71q6iquwhgped0jmgno2mce 0 228239 1607976 1596424 2026-10-14T03:23:23Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607976 wikitext text/x-wiki '''Leonid Vasilyevich Baratov''' (alizaliwa [[1 Aprili|Aprili 1]] [[1895]], Moscow – [[Julai 22]], [[1964]], Moscow) alikuwa mwongozaji wa opera wa Kisovieti na Msanii wa Watu wa RSFSR (1958). <ref>{{cite web|title=Leonid Baratov|url=http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?ID=7954|publisher=biografija.ru|language=Russian|accessdate=October 16, 2009}}{{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Marejeo== {{mbegu-mtu}} {{reflist}} [[jamii:waliozaliwa 1895]] [[jamii:waliofariki 1964]] [[jamii:watu wa Urusi]] 0da4a47m8pb3pdq8fkuxbcu47ksxkq2 0 228328 1607785 1505462 2026-10-14T03:00:03Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607785 wikitext text/x-wiki '''Ivan Fyodorov''' (alifariki takriban mwaka [[1733]]) alikuwa mwanasafari wa baharini wa Urusi na ofisa mkuu wa msafara kuelekea kaskazini mwa Alaska mnamo mwaka 1732.<ref>{{cite web |author=Igor V. Kapustin |url=http://www.ivki.ru/kapustin/person/fedorov/fedorov.htm |title=Иван Федоров и Михаил Гвоздев - ivki.ru/kapustin/ - Арктика Антарктика Филателия |publisher=Ivki.ru |access-date=2013-05-11 |archive-date=18 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170618211020/http://www.ivki.ru/kapustin/person/fedorov/fedorov.htm |url-status=dead }}</ref> ==Marejeo== {{mbegu-mtu}} {{reflist}} [[jamii:waliofariki 1733]] [[jamii:watu wa Urusi]] gracox3pphyighkmuq7ilox5ju4ix5q 0 228347 1607710 1505590 2026-10-14T02:56:09Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607710 wikitext text/x-wiki '''Jumoke Oduwole''', MFR, (alizaliwa Jimbo la Lagos, Nigeria) alisomea masuala ya sheria katika Chuo Kikuu cha Lagos, na kuhitimu mwaka wa 1998. Oduwole aliitwa katika jopo la Wanasheria wa Nigeria mwaka uliofuata. Baadaye alienda kusoma masomo ya uzamili nje ya nchi, alisomea shahada ya uzamili katika sheria za kibiashara kutoka [[Chuo Kikuu cha Cambridge|katika Chuo Kikuu cha Cambridge]] mwaka wa 2000 kwa udhamini wa DFID–Cambridge Commonwealth Trust. Mnamo mwaka wa 2007, alikamilisha shahada ya uzamili katika masomo ya sheria za kimataifa katika [[Chuo Kikuu cha Stanford]], ambapo pia alifanya ushirika wa wahitimu katika Kituo cha Migogoro ya Kimataifa na Majadiliano. Kuanzia mwaka wa 2008 hadi mwaka wa 2010, alifanya kama msomi mgeni katika Kituo cha Sheria cha Chuo Kikuu cha Houston, [[Houston, Texas|Houston]], [[Texas]], nchini Marekani na akapata udaktari wake wa biashara ya kimataifa na maendeleo kutoka Shule ya Sheria ya Stanford. <ref name=":0">{{Rejea tovuti|author=Ademola|first=Cyrus|date=2023-09-20|title=Profile of Dr. Jumoke Oduwole, newly appointed SA to President Tinubu|url=https://nairametrics.com/2023/09/20/profile-of-dr-jumoke-oduwole-newly-appointed-sa-to-president-tinubu/|accessdate=2025-09-23|work=Nairametrics|language=en-US}}</ref> Hapo mwanzoni Oduwole aliwahi kuwa rais mwenza wa Klabu ya Wahitimu wa Stanford ya Nigeria na alikuwa mjumbe wa kamati ya utendaji ya Klabu ya [[Oxford]] na [[Cambridge]] (Oxbridge) ya Nigeria. <ref name=":0" /> Mnamo mwaka wa 2023, aliteuliwa kama mwanafunzi mwandamizi katika Shule ya Serikali ya Kennedy [[Chuo Kikuu cha Harvard|ya Chuo Kikuu cha Harvard]] huko [[Massachusetts|Massachusetts, Marekani]]. Oduwole amefanya maonyesho mawili ya upigaji picha mitaani nchini [[Uholanzi]] na moja huko [[Lagos]]. Ameoa na amejaliwa kuzaa watoto wawili. == Tuzo na heshima == Mnamo mwaka wa 2023, Oduwole alipewa tuzo ya kitaifa ya Afisa wa Agizo la Niger (OON), tuzo ya pili kwa ukubwa kitaifa nchini Niger, na Rais [[Muhammadu Buhari]]. == Marejeo == * {{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=aQNcAm-U5rAC|title=Realigning International Trade Negotiation Asymmetry: Developing Country Coalition Strategy in the WTO Doha Round Agriculture Negotiations|last=Mrs. Olajumoke Omoniyi Oduwole|publisher=Stanford University|year=2011|id=STANFORD:ps629hb2783}}  [[Jamii:Waliozaliwa karne ya 20]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanasheria wa Nigeria]] [[Jamii:Pages with unreviewed translations]] tvpzjidj6ouflln3fw0u3n6qp9pwdii 0 228928 1607917 1506660 2026-10-14T03:20:21Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607917 wikitext text/x-wiki '''Cornelia Carol September''' (alizaliwa [[26 Juni]] [[1959]] Cape Town) ni [[mwanaharakati]] wa zamani wa vyama vya wafanyakazi na mwanasiasa wa Afrika Kusini. Aliwahi kuhudumu kama Waziri wa Makazi ya Binadamu kuanzia Julai 2013 hadi Mei 2014 chini ya Rais Jacob Zuma. Mwezi Julai 2023, alichaguliwa kuwa Naibu Katibu Mkuu wa African National Congress Veterans' League. Kwa sasa, anahudumu pia kama Mwenyekiti wa CCMA.Cornelia Carol September (anayejulikana pia kama Connie September, alizaliwa 26 Juni 1959 Cape Town) ni mwanaharakati wa zamani wa vyama vya wafanyakazi na mwanasiasa wa Afrika Kusini. Aliwahi kuhudumu kama Waziri wa Makazi ya Binadamu kuanzia Julai 2013 hadi Mei 2014 chini ya Rais Jacob Zuma.<ref name="ANC Veterans League">{{cite news|title=ANC Veterans League Holds Successful Conference|url=https://www.ancvl.org.za/anc-veterans-league-holds-successful-conference/|access-date=26 July 2025|work=ANC Veterans League|date=31 July 2023}}</ref> Mwezi Julai 2023, alichaguliwa kuwa Naibu Katibu Mkuu wa African National Congress Veterans' League. Kwa sasa, anahudumu pia kama Mwenyekiti wa CCMA. == Marejeo == {{reflist}}{{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Waliozaliwa 1956]] [[Jamii:Wanasiasa wa Afrika Kusini]] [[Jamii:Wanawake wa Afrika Kusini]] sbzz3og415xm1trt85e770xm6is6rx2 0 228960 1607737 1518835 2026-10-14T02:57:32Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607737 wikitext text/x-wiki '''Makhotso Magdeline Sotyu''' (alizaliwa [[28 Mei]] 1957) ni [[mwanasiasa]] wa [[Afrika Kusini]] ambaye kwa sasa anahudumu kama Naibu Waziri wa Mazingira, Misitu na Uvuvi tangu Mei 2019. Amekuwa Naibu Waziri tangu mwaka 2010, akiwahi kushika nyadhifa kama Naibu Waziri wa Sanaa na Utamaduni na pia Naibu Waziri wa Polisi. Ameiwakilisha chama cha African National Congress (ANC) katika Bunge la Taifa la Afrika Kusini tangu Juni 1999.<ref>{{Rejea tovuti|last=Thamm|first=Marianne|date=2017-03-30|title=The axeman strikes: Gordhan sidelined in Zuma's late-night cabinet reshuffle gamble|url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2017-03-31-the-axeman-strikes-gordhan-sidelined-in-zumas-late-night-cabinet-reshuffle-gamble/|access-date=2023-07-30|website=Daily Maverick|language=en}}</ref> == Marejeo == {{reflist}}{{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Waliozaliwa 1957]] [[Jamii:Wanasiasa wa Afrika Kusini]] [[Jamii:Wanawake wa Afrika Kusini]] 1flzilk1kx1vii1mppha55yu4fkfmm6 0 229034 1607639 1507003 2026-10-14T02:43:55Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607639 wikitext text/x-wiki '''Johanna Fredrika Terblanche''' (alizaliwa [[14 Desemba]] [[1970]]), anayejulikana pia kama Juanita Terblanche, ni [[mwanasiasa]] wa [[Afrika Kusini]]. Kabla ya mwaka 2017, alikuwa Mbunge wa Bunge la Taifa kwa tiketi ya chama cha Democratic Alliance (DA) na Naibu Waziri Kivuli wa Sayansi na Teknolojia. Baada ya kurejea kwenye siasa mwaka 2022, alichaguliwa kuwa mwenyekiti wa tawi la chama chake. Kwa sasa anahudumu kama diwani katika Manispaa ya JB Marks Local Municipality.,<ref>{{cite web|url=https://m.facebook.com/story.php?story_fbid=pfbid04NXaZC7WnsQE2baDvQdmnRW1Rg1oV5s4wWeZyQ8LgfLxnjdsdNhp5w55WqJyuhEjl&id=194981094533773&mibextid=Nif5oz|title=African Royal Families|website=[[Facebook]]|accessdate=November 25, 2023}}</ref> == Marejeo == {{reflist}}{{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Waliozaliwa 1970]] [[Jamii:Wanasiasa wa Afrika Kusini]] [[Jamii:Wanawake wa Afrika Kusini]] sqnks31j74vitalzh4nikle33u4kvyy 0 229292 1607666 1509457 2026-10-14T02:47:06Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607666 wikitext text/x-wiki '''Chinelo''' (alizaliwa 1981) ni mwandishi wa riwaya na mwandishi wa [[Hekaya|hadithi fupi]] kutoka Nigeria na Marekani. <ref>Mythili Rao, [https://www.thedailybeast.com/articles/2013/08/19/chinelo-okparanta-champion-of-the-stifled.html "Chinelo Okparanta: Champion of the Stifled"]. ''[[The Daily Beast]]'', August 19, 2013.</ref> Alizaliwa [[Port Harcourt]], [[Nigeria]], ambapo alilelewa <ref name="iowa">Rae Winkelstein-Duveneck, [http://www.iowareview.org/blog/religion-bible-and-personal-morality-interview-chinelo-okparanta "Religion, The Bible, and Personal Morality: An Interview with Chinelo Okparanta"] {{Wayback|url=http://www.iowareview.org/blog/religion-bible-and-personal-morality-interview-chinelo-okparanta |date=20160107005931 }}, ''[[The Iowa Review]]'', March 19, 2013.</ref> hadi alipokuwa na umri wa miaka 10, alipohamia [[Marekani]] na familia yake. <ref>Ligaya Mishan, [https://www.nytimes.com/2013/09/15/books/review/happiness-like-water-by-chinelo-okparanta.html "How She Left: 'Happiness, Like Water,' by Chinelo Okparanta"] (review), ''[[The New York Times Book Review]]'', September 15, 2013.</ref> Alikua kama Shahidi wa Yehova, na mwaka wa 2012 aliangaziwa kama mmoja wa ''Granta'' ’s New Voices. <ref>{{Rejea tovuti|title=Chinelo Okparanta {{!}} Bookreporter.com|url=https://www.bookreporter.com/authors/chinelo-okparanta|accessdate=2025-12-30|work=www.bookreporter.com|language=en}}</ref> == Maisha ya awali == Chinelo Okparanta alizaliwa Port Harcourt, Nigeria, na akiwa na umri wa miaka 10 alihamia Marekani na familia yake. Alisoma katika Chuo Kikuu cha Jimbo la Pennsylvania (Chuo cha Schreyer Honors), Chuo Kikuu cha Rutgers na Warsha ya Waandishi ya Iowa. <ref name="iowa2">Rae Winkelstein-Duveneck, [http://www.iowareview.org/blog/religion-bible-and-personal-morality-interview-chinelo-okparanta "Religion, The Bible, and Personal Morality: An Interview with Chinelo Okparanta"] {{Wayback|url=http://www.iowareview.org/blog/religion-bible-and-personal-morality-interview-chinelo-okparanta |date=20160107005931 }}, ''[[The Iowa Review]]'', March 19, 2013.</ref> Okparanta amechapisha hadithi fupi katika machapisho ikiwa ni pamoja na ''Granta'', <ref>{{Rejea tovuti|title=Chinelo Okparanta|url=https://granta.com/contributor/chinelo-okparanta/|work=Granta|language=en-US|accessdate=2020-05-28}}</ref> ''The New Yorker'', ''Tin House'', ''The Kenyon Review'', ''The Southern Review'', ''TriQuarterly'', ''Conjunctions'', ''Subtropics'' na ''The Coffin Factory''. Insha zake zimeonekana katika ''Harper's Bazaar, Literary Hub, AGNI'', The Story Prize blog, na blogu ya Programu ya Uandishi ya Kimataifa ya Chuo Kikuu cha Iowa. <ref>{{Rejea tovuti|title=Books to read and see. Under the Udala Trees by Chinelo Okparanta.⁠|url=https://www.coachabilityfoundation.org/post/books-to-read-and-see-under-the-udala-trees-by-chinelo-okparantae281a0|author=Munllonch|first=Montse Domínguez i|date=2019-07-11|work=misitio|language=en|accessdate=2020-05-28}}</ref> Okparanta amefanya masomo ya ushirika au uprofesa wa kutembelea katika Chuo Kikuu cha Iowa, Chuo Kikuu cha Colgate, Chuo Kikuu cha Purdue, Chuo cha Jiji cha New York, na [[Chuo Kikuu cha Columbia]]. <ref>{{Rejea tovuti|title=New Voices in Fiction Reading by Chinelo Okparanta {{!}} UChicago Arts {{!}} The University of Chicago|url=https://arts.uchicago.edu/event/new-voices-fiction-reading-chinelo-okparanta|work=arts.uchicago.edu|accessdate=2020-05-28}}</ref> Alikuwa profesa msaidizi wa Uandishi wa Kiingereza na Ubunifu (Hadithi) katika Chuo Kikuu cha Bucknell, ambapo pia alikuwa Mtafiti wa Kitivo cha C. Graydon & Mary E. Rogers pamoja na Profesa Margaret Hollinshead Ley katika Ushairi na Uandishi wa Ubunifu hadi 2021. Kwa sasa ni profesa msaidizi wa Kiingereza na Mkurugenzi wa Programu katika Uandishi wa Ubunifu katika Chuo cha Swarthmore. <ref>{{Rejea tovuti|title=Swarthmore College Bulletin - Course Catalog. English Literature.|url=https://catalog.swarthmore.edu/preview_program.php?catoid=7&poid=263|accessdate=2021-07-07}}</ref> Mkusanyiko wake wa kwanza wa hadithi fupi, ''Happiness, Like Water'' (Granta Books na Houghton Mifflin Harcourt), uliorodheshwa kwa muda mrefu kwa Tuzo ya Hadithi Fupi ya Kimataifa ya Frank O'Connor ya 2013, <ref>{{Rejea tovuti|title=Chinelo Okparanta: Interview|url=https://mosaicmagazine.org/chinelo-okparanta-interview/|authorlink=Nicole Dennis-Benn|first=Nicole Y.|author=Dennis-Benn|date=2014-07-22|work=Mosaic Literary Magazine|language=en-US|accessdate=2020-05-29}}</ref> ikiwa imefika fainali kwa Tuzo ya Hadithi Fupi ya Vijana wa Lions ya Maktaba ya Umma ya New York ya 2014, <ref>{{Rejea tovuti|title=Poetry and Prose February 20 {{!}} University of Houston Libraries|url=https://libraries.uh.edu/about/news/poetry-and-prose-february-20/|author=Services|first=UH Libraries Web|date=February 13, 2019|language=en|accessdate=2020-05-29|archive-date=2020-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20201024061257/https://libraries.uh.edu/about/news/poetry-and-prose-february-20/|url-status=dead}}</ref> na ilishinda Tuzo ya Fasihi ya Lambda ya 2014 kwa Hadithi za Wasagaji. Ameteuliwa kwa Ushirika wa Wasanii wa Marekani <ref>{{Rejea tovuti|title=Chinelo Okparanta|url=https://pen.org/user/chinelookparanta/|date=2014-03-07|work=PEN America|language=en|accessdate=2020-05-29}}</ref> na alikuwa amefika fainali kwa Tuzo ya Rolex Mentor na Protégé Arts Initiative in Fasihi ya 2014. <ref>{{Rejea tovuti|title=Lambda Literary Leadership Archives {{!}} Lambda Literary|date=July 17, 2018|url=https://www.lambdaliterary.org/team_member_position/lambda-literary-leadership/|language=en|accessdate=2020-05-29}}</ref> Heshima zingine ni pamoja na Tuzo ya Waandishi wa Jumuiya ya Midland ya 2013 (iliyofika fainali), <ref>{{Rejea tovuti|title=Celebrated young author to speak at PSU|url=https://pittstate.edu/news/2014/10/celebrated-young-author-to-speak-at-psu.html|work=pittstate|language=en|date=October 7, 2014|accessdate=2020-05-29}}</ref> Tuzo ya Caine ya 2013 kwa Uandishi wa Kiafrika (iliyofika fainali), na zaidi. <ref>{{Rejea tovuti|author=Brown, Keira|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130821121727/http://forbookssake.net/2013/07/16/the-missing-women-of-the-caine-prize/|url=http://forbookssake.net/2013/07/16/the-missing-women-of-the-caine-prize/|title=The Missing Women of the Caine Prize|work=For Books' Sake|date=July 16, 2013|archivedate=August 21, 2013}}</ref> Hadithi yake fupi "Fairness" ilijumuishwa mwaka wa 2014 katika The PEN/O. Hadithi za Tuzo za Henry, miongoni mwa hadithi fupi 20 za mwaka huu. <ref>[https://www.randomhouse.com/anchor/ohenry/spotlight/okparanta.html "The O. Henry Prize Stories {{!}} Chinelo Okparanto"], ''Author Spotlight'', Random House.</ref> ''Under the Udala Trees'' pia ilishinda Tuzo ya Kitabu cha Jessie Redmon Fauset cha 2016 katika Hadithi za Kubuni <ref>{{Rejea tovuti|title=Clarke's Books|url=http://www.clarkesbooks.co.za/books/browse/6|work=www.clarkesbooks.co.za|accessdate=2020-05-30|archivedate=February 24, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200224075024/http://www.clarkesbooks.co.za/books/browse/6}}</ref> na ilikuwa Uteuzi wa Mradi wa Amelia Bloomer wa 2017 wa Chama cha Maktaba ya Marekani. <ref>{{Rejea tovuti|title=2018 Permafrost Book Prize in Fiction – Permafrost Magazine|url=https://permafrostmag.uaf.edu/2018-permafrost-book-prize-in-fiction/|language=en-US|accessdate=2020-05-30}}</ref> Pia iliorodheshwa kwa Tuzo ya Fasihi ya Kimataifa ya Dublin ya 2017. <ref>{{Rejea tovuti|title=Under the Udala Trees {{!}} 2017 shortlist!|date=September 3, 2019|publisher=International Dublin Literary Award|url=https://dublinliteraryaward.ie/books/under-the-udala-trees/|language=en-US|accessdate=2020-05-30}}</ref> == Marejeo == [[Jamii:Waliozaliwa 1981]] [[Jamii:Wanawake wa Nigeria]] [[Jamii:Waandishi]] l74fal4za9arphxdw62py78kmfiz14c 0 229856 1607857 1601060 2026-10-14T03:17:19Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607857 wikitext text/x-wiki '''Oluremi Comfort Sonaiya''' (alizaliwa Machi 2, 1955) ni mwanasiasa wa Nigeria, msomi na mwandishi. <ref>"Nigeria's first female presidential candidate done with 'cheerleading'". ''Vanguard''. Lagos, Nigeria. March 18, 2015. Retrieved July 17, 2016.</ref> Alikuwa mgombea pekee wa kike wa urais wa [[Nigeria]] katika uchaguzi mkuu wa 2015 chini ya jukwaa la Chama cha KOWA. Lakini hivi majuzi alipoteza azma yake kwa Dkt. Adesina Fagbenro Byron katika kukiwakilisha chama tena katika uchaguzi wa 2019. <ref>"Fagbenro Byron Emerges as (KOWA) partys President candidate". ''Pulse.ng''. Archived from the original on October 2, 2018. Retrieved February 11, 2020.</ref> <ref>Sanni, Kunle (September 30, 2018). "2019: KOWA Party announces presidential candidate". ''Premium Times''. Retrieved March 11, 2019.</ref> == Maisha ya awali na elimu == Sonaiya alizaliwa [[Ibadan]], mji mkuu wa [[Jimbo la Oyo]], ambapo alikamilisha elimu yake ya msingi na sekondari katika Shule ya Maandamano ya St. Luke, Ibadan na Shule ya St. Anne, Ibadan. Mnamo 1977, alihitimu kutoka Chuo Kikuu cha Ife (sasa Chuo Kikuu cha Obafemi Awolowo), ambapo alisoma Kifaransa. <ref name="remi">{{Rejea tovuti|title=Biography|work=remisonaiya.com|date=14 February 2015|url=http://www.remisonaiya.com/biography/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150109142701/http://www.remisonaiya.com/biography/|archivedate=9 January 2015|accessdate=22 March 2025}}</ref> Baadaye alipata shahada ya Uzamili ya Sanaa katika Fasihi ya Kifaransa kutoka Chuo Kikuu cha Cornell nchini Marekani, na shahada nyingine ya uzamili katika isimu kutoka chuo kikuu nchini Nigeria mnamo 1984. Alirudi Cornell mnamo 1988 ili kufuatilia programu ya PhD katika Isimu. <ref name="ibtimes">Varghese, Johnlee (March 12, 2015). "Nigeria Elections 2015: Who is Comfort Remi Sonaiya, the Only Female Presidential Candidate?". ''International Business Times''. Retrieved July 17, 2016.</ref> == Kazi == Mnamo 1982, aliajiriwa kama Mhadhiri Msaidizi katika Idara ya Lugha za Kigeni, Chuo Kikuu cha Obafemi Awolowo kabla ya kupanda cheo cha Profesa wa Lugha ya Kifaransa na Isimu Inayotumika mnamo 2004. <ref>Agbonkhese, Josephine (February 8, 2015). "I'm rebuilding Nigeria into a nation that works— Remi Sonaiya, presidential candidate". ''Vanguard''. Lagos, Nigeria. Retrieved July 17, 2016.</ref> Yeye ni mshiriki wa Wakfu wa Alexander von Humboldt ambapo aliendelea kuteuliwa kuwa Balozi wa Mwanasayansi wa shirika hilo kuanzia 2008 hadi 2014. <ref name="ibtimes2">Varghese, Johnlee (March 12, 2015). "Nigeria Elections 2015: Who is Comfort Remi Sonaiya, the Only Female Presidential Candidate?". ''International Business Times''. Retrieved July 17, 2016.</ref> Mnamo 2010, alistaafu kutoka wadhifa wake katika Chuo Kikuu cha Obafemi Awolowo na akawa mshiriki wa kisiasa, akijiunga na Chama cha KOWA ambapo alipigiwa kura kuwa Afisa wa Uhusiano wa Umma wa Kitaifa, na akaendelea kuwa mgombea wa chama hicho kwa uchaguzi wa Rais wa 2015. <ref>"Ordinary Citiziens&nbsp;&#x5B;''sic''&#x5D; Like Me Can Be President Too&nbsp;– Sonaiya". ''Channels TV''. January 7, 2015. Retrieved July 17, 2016.</ref> <ref>"Soyinka receives Presidential Candidate, Remi Sonaiya, in Lagos". ''Premium Times''. March 26, 2015. Retrieved July 17, 2016.</ref> Katika uchaguzi huo, Sonaiya alipata kura 13,076 na kumaliza katika nafasi ya 12. <ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.inecnigeria.org/wp-content/uploads/2015/04/summary-of-results.pdf|title=Summary of Results|publisher=Independent National Electoral Commission|accessdate=July 18, 2016|format=PDF|archivedate=March 29, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170329051326/http://www.inecnigeria.org/wp-content/uploads/2015/04/summary-of-results.pdf}}</ref> Sonaiya ni mwandishi wa safu za ''The Niche'', <ref>{{Rejea tovuti|url=https://africa.rizing.org/professor-remi-sonaiya-breaking-down-barriers-for-nigerian-women|title=Professor Remi Sonaiya, breaking down barriers for Nigerian women|first=Laila|author=Johnson-Salami|work=rizing.org|accessdate=July 19, 2016|archivedate=August 6, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160806234214/https://africa.rizing.org/professor-remi-sonaiya-breaking-down-barriers-for-nigerian-women}}</ref> <ref name="Olisa19Jul16">{{Rejea tovuti|url=http://www.olisa.tv/2015/04/25/worked-jonathan-kowa-partys-remi-sonaiya/|title=There was no way I could have worked with Jonathan – KOWA Party's Remi Sonaiya – Olisa.tv|work=olisa.tv|accessdate=July 19, 2016|archive-date=2016-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160623214332/http://www.olisa.tv/2015/04/25/worked-jonathan-kowa-partys-remi-sonaiya/|url-status=dead}}</ref> gazeti la mtandaoni la Nigeria, Sonaiya amechapisha vitabu kadhaa vikiwemo: == Maisha binafsi == Ameolewa na Babafunso Sonaiya, profesa wa sayansi ya wanyama, na wana mtoto mmoja wa kiume, binti mmoja na mjukuu. <ref name="remi2">{{Rejea tovuti|title=Biography|work=remisonaiya.com|date=14 February 2015|url=http://www.remisonaiya.com/biography/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150109142701/http://www.remisonaiya.com/biography/|archivedate=9 January 2015|accessdate=22 March 2025}}</ref> == Marejeo == [[Jamii:Waliozaliwa 1955]] [[Jamii:Wanasiasa wa Nigeria]] [[Jamii:Wanawake wa Nigeria]] t5qv4y0zhb0ztwhyl0x3lews5knc3r2 0 230810 1607830 1544478 2026-10-14T03:15:57Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607830 wikitext text/x-wiki '''Xu Yi''' (alizaliwa 1963) ni mtunzi wa muziki na mwalimu wa muziki mwenye asili ya China ambaye anafanya kazi nchini [[France|Ufaransa]].<ref name=":0">{{Rejea tovuti |title=Xu Yi |url=[https://brahms.ircam.fr/en/yi-xu](https://brahms.ircam.fr/en/yi-xu) |access-date=2024-05-08 |website=brahms.ircam.fr}}</ref> == Maisha ya awali == Mnamo mwaka 1963, Xu Yi alizaliwa katika [[Nanjing]], China. Alianza kupiga ala ya jadi ya Kichina, erhu, akiwa na umri mdogo sana. == Elimu == Xu Yi alikuwa mwanafunzi katika Shanghai Conservatory of Music, ambapo aliendelea na masomo ya fidla, na baadaye akaingia katika darasa la utunzi wa muziki.<ref name=":0" /> Baada ya kuwasili Ufaransa mwaka 1988, alisoma programu ya utunzi wa muziki na muziki wa kompyuta katika IRCAM (1990/1991).<ref>{{Rejea tovuti |date=2010-03-03 |title=XU Yi (1963) |url=[https://www.cdmc.asso.fr/en/ressources/compositeurs/biographies/xu-yi-1963](https://www.cdmc.asso.fr/en/ressources/compositeurs/biographies/xu-yi-1963) |access-date=2024-05-08 |website=Centre de documentation de la musique contemporaine |language=en |archive-date=8 May 2024 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20240508122508/https://www.cdmc.asso.fr/en/ressources/compositeurs/biographies/xu-yi-1963](https://web.archive.org/web/20240508122508/https://www.cdmc.asso.fr/en/ressources/compositeurs/biographies/xu-yi-1963) |url-status=dead }}</ref> Aliingia katika Chuo cha Muziki cha Paris, ambapo alisoma chini ya Gérard Grisey na Ivo Malec.<ref>{{cite web |url=[http://xuyi.fr/biographie](http://xuyi.fr/biographie) |title=Xu Yi |publisher=xuyi.fr |language=fr |access-date=24 October 2018 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1963|}} [[Jamii:Wanawake wa Ufaransa]] q9fc69yya065nk3fzgi647pkwy0qa4v 0 231156 1607831 1520976 2026-10-14T03:16:00Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607831 wikitext text/x-wiki '''James W. Rane''' (alizaliwa [[1947]]) ni [[mfanyabiashara]] nchini [[Marekani]].Ni mwanzilishi, mwenyekiti, na afisa mkuu mtendaji (CEO) wa Great Southern Wood Preserving, moja ya wazalishaji wakubwa wa mbao duniani.<ref>{{Rejea tovuti |last=Suess |first=Tyler |date=2023-10-10 |title=Jimmy Rane: The Philanthropic Pioneer and Richest Person in Alabama |url=https://medium.com/@tysuess/jimmy-rane-the-philanthropic-pioneer-and-richest-person-in-alabama-5582f3c27d69 |access-date=2023-11-07 |website=Medium |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Rejea tovuti |last=Durot |first=Matt |title=How A Crime Fighting Cowboy Became Alabama's Only Billionaire |url=https://www.forbes.com/sites/mattdurot/2023/04/05/how-a-crime-fighting-cowboy-became-alabamas-only-billionaire/ |access-date=2023-11-07 |website=Forbes |language=en}}</ref>Utajiri wake unakadiriwa kuwa dola bilioni 1.2, Rane ndiye mtu tajiri zaidi nchini [[Alabama]].<ref>{{cite web |title=Jimmy Rane |url=https://www.forbes.com/profile/jimmy-rane/ |website=Forbes |access-date=2026-04-29}}</ref> == Marejeo == {{reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Wafanyabiashara wa Marekani]] [[Jamii:Waliozaliwa 1947]] [[Jamii:Watu walio hai]] hipyvam341qxprvy4pefn72arb8pkpl 0 231174 1607858 1540739 2026-10-14T03:17:22Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607858 wikitext text/x-wiki [[File:Saudi_Culture_-_സൗദി_സംസ്കാരം_51.JPG|thumb|Wanaume wa Saudi Arabia wakiwa wamevaa na kujiandaa kwa ajili ya ngoma ya kitaifa. Pia inajumuisha mapanga, mashairi na uimbaji.]] '''Utamaduni wa Saudia''' unaathiriwa sana na mazingira ya Kiarabu na ya Kiislamu. Jamii, kwa ujumla, ina dini, ina msimamo [[Ushikiliaji Ukale|wa kihafidhina]], kitamaduni, na inazingatia familia. Mitazamo na mila nyingi zimekuwepo kwa karne nyingi, zikitokana na ustaarabu wa Kiarabu na urithi wa Kiislamu. Hata hivyo, utamaduni wake pia umeathiriwa na mabadiliko ya haraka, kwani nchi hiyo ilibadilishwa kutoka jamii maskini ya Wabedouin hadi kuwa mzalishaji tajiri wa bidhaa katika miaka michache tu katika miaka ya 1970. Mabadiliko haya pia yameathiriwa na matokeo ya mambo kadhaa ikiwa ni pamoja na mapinduzi ya mawasiliano na ufadhili wa nje. Mtawala wa sasa wa Saudi Arabia ni [[Salman bin Abdulaziz|Mfalme Salman]]. Harakati ya Wahhabi, ambayo iliibuka katika karne ya 18 na wakati mwingine huelezewa kama ya kipuritania, sasa imetawala nchini humo. Kwa kufuata kanuni ya " kuamrisha mema na kukataza maovu ", kuna vikwazo na makatazo mengi kuhusu tabia na mavazi ambayo yanatekelezwa kisheria na kijamii, mara nyingi zaidi kuliko katika nchi zingine za Kiislamu. Hata hivyo, vikwazo vingi vya kitamaduni vimeondolewa hivi karibuni na serikali ikiwa ni pamoja na kuwaruhusu wanawake kuendesha gari na [[Haki za wanawake nchini Saudi Arabia|masuala mengine mengi yanayohusiana na wanawake]], <ref>{{Rejea jarida |last=Shafi |first=Aadil |date=2021-09-21 |title=The Changing Contours of Saudi Arabia: Mohammed bin Salman and the Paradox of Saudi Reforms |url=https://www.insightturkey.com/review-article/the-changing-contours-of-saudi-arabia-mohammed-bin-salman-and-the-paradox-of-saudi-reforms |journal=Insight Turkey |language=tr |volume=23 |pages=253–261 |doi=10.25253/99.2021233.13 |s2cid=244248052 |url-access=subscription |article-number=https://www.insightturkey.com/}}</ref> pamoja na kuanza kuondoa marufuku kali ya pombe ambayo hapo awali ilikuwa kali na kuruhusu uuzaji wa pombe kwa baadhi ya wahamiaji wa zamani na wanadiplomasia. Maisha ya kila siku yanatawaliwa na uzingatiaji wa Kiislamu. Mara tano kila siku, Waislamu huitwa kusali kutoka kwenye minara ya misikiti iliyotawanyika kote nchini. Kwa sababu Ijumaa ndiyo siku takatifu zaidi kwa Waislamu, wikendi huwa ni Ijumaa hadi Jumamosi. <ref>"Weekend shift: A welcome change", SaudiGazette.com.sa, June 24, 2013 {{Rejea tovuti|url=http://www.saudigazette.com.sa/index.cfm?method%3Dhome.regcon%26contentid%3D20130624171030|title=Weekend shift: A welcome change &#124; Front Page &#124; Saudi Gazette|accessdate=October 28, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141029175552/http://www.saudigazette.com.sa/index.cfm?method=home.regcon&contentid=20130624171030|archivedate=October 29, 2014}}</ref> Kwa mujibu wa mafundisho ya Kiislamu, ni sikukuu mbili tu za kidini, ''[[Idd el Fitr|Eid al-Fitr]]'' na ''[[Idd el Hajj|Eid al-Adha]]'', <ref>{{Rejea tovuti|title=What Holidays Do Muslims Celebrate?|url=https://www.learnreligions.com/what-holidays-do-muslims-celebrate-2004366|accessdate=2025-02-15|work=Learn Religions|language=en}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> zilizotambuliwa hadharani, hadi 2006 wakati sikukuu isiyo ya kidini, sikukuu ya kitaifa ya [[Siku ya Kitaifa ya Saudia|Septemba 23]] (ambayo inaadhimisha umoja wa ufalme) ilipoanzishwa tena. <ref name="lacey-267">{{Rejea kitabu|url=https://archive.org/details/insidekingdomkin00lace_0|title=Inside the Kingdom: Kings, Clerics, Modernists, Terrorists, and the Struggle for Saudi Arabia|last=Lacey|first=Robert|date=2009|publisher=Viking|isbn=978-0-670-02118-5|page=[https://archive.org/details/insidekingdomkin00lace_0/page/267 267]|quote="... for decades the sheikhs successfully resisted attempts to add September 23 to the shortlist of official holidays. But with the accession of [King] Abdullah, the battlefield changed. If the king wanted a holiday, the king could grant it, and whatever the clerics might mutter, the people approved. Since 2006 the night of September 23 has become an occasion for national mayhem in Saudi Arabia, the streets blocked with green-flag-waving cars, many of them sprayed with green foam for the night.|url-access=registration}}</ref> Kuhusu mahusiano ya kijinsia, kanuni za Saudi Arabia zilikuwa zikizuia mchanganyiko huru usio wa kifamilia kati ya jinsia tofauti. Ingawa harusi na matukio mengine mengi hutenganishwa na jinsia, ni kawaida kuona mchanganyiko usio wa kifamilia kati ya jinsia ukitokea hadharani katika matukio ya kazini, karamu za chakula cha jioni, migahawa na mengineyo. ==Historia== Eneo la Saudi Arabia ya kisasa hapo awali lilikuwa na maeneo manne tofauti ya kihistoria: Hejaz, Najd na sehemu za Arabia ya Mashariki (Al-Ahsa), na Kusini mwa Arabia ('Asir). Ilianzishwa mwaka [[1932]] na Abdulaziz bin Abdul Rahman, anayejulikana pia kama Ibn Saud katika nchi za Magharibi. Abdulaziz aliunganisha maeneo hayo manne kuwa jimbo moja kupitia mfululizo wa ushindi ulioanza mwaka [[1902]] na kutekwa kwa Riyadh, makao ya mababu ya familia yake. Saudi Arabia imekuwa utawala wa kifalme uliotawaliwa kwa misingi ya Kiislamu tangu wakati huo. Saudi Arabia wakati mwingine huitwa "Nchi ya Misikiti Miwili Mitakatifu", ikirejelea Al-Masjid al-Haram (huko Makka) na Al-Masjid an-Nabawi (huko Madina), sehemu mbili takatifu zaidi katika [[Uislamu]]. ==Marejeo== {{Marejeo}} [[Jamii:Saudia]] [[Jamii:utamaduni nchi kwa nchi|S]] [[Jamii:Africa Film Cinema Tanzania 2026]] s66pqwzmio5lvjwt9ufaz03gsl7tx58 0 231248 1607873 1524261 2026-10-14T03:18:08Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607873 wikitext text/x-wiki '''Lynda Rae Resnick''' (alizaliwa [[1943]]) ni [[mjasiriamali]] nchini [[Marekani]].Yeye ni makamu mwenyekiti wa ''The Wonderful Company''<ref>[http://www.legacy.com/obituaries/latimes/obituary.aspx?pid=149201879 Los Angeles Times: "Muriel Harris Obituary"] March 13, 2011</ref> . == Marejeo == {{reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Wajasiriamali wa Marekani]] [[Jamii:Waliozaliwa 1943]] [[Jamii:Watu walio hai]] c2lvtqminid00davb39o73b2vxdj21c 0 231629 1607832 1543324 2026-10-14T03:16:03Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607832 wikitext text/x-wiki '''Salima Ikram''' (amezaliwa 17 Mei 1965) ni profesa wa [[Misriolojia]] kutoka [[Pakistani|Pakistan]] anayefundisha katika [[American University in Cairo]]. Amehusika katika miradi mingi ya akiolojia nchini Misri, ameandika vitabu kadhaa kuhusu akiolojia ya Misri, na pia amechangia katika majarida mbalimbali na kushiriki katika vipindi vya televisheni vinavyohusiana na taaluma yake. ==Maisha ya awali na elimu== Ikram alizaliwa katika mji wa [[Lahore]], Pakistan, mwaka 1965. Alianza kuvutiwa na akiolojia akiwa na umri wa miaka minane baada ya kupata vitabu vya [[Nathaniel Hawthorne]] ''[[Tanglewood Tales]]'' na ''Ancient Egypt'' kilichoandaliwa na wahariri wa Time Life Books.<ref name="Salima Ikram {{!}} Trowelblazers">{{Rejea tovuti|date=1 Agosti 2021|title=Salima Ikram |url=[https://trowelblazers.com/2021/08/01/salima-ikram/|access-date=20](https://trowelblazers.com/2021/08/01/salima-ikram/|access-date=20) Januari 2022|language=en-GB}}</ref> Ziara yake nchini Misri alipokuwa na umri wa miaka tisa iliongeza zaidi shauku yake katika Misriolojia.<ref name="Theban page">{{Rejea tovuti|url=[http://www.thebanmappingproject.com/about/staff_11.html|title=Dr](http://www.thebanmappingproject.com/about/staff_11.html|title=Dr). Salima Ikram, Faunal Analyst - Theban Mapping Project|work=thebanmappingproject.com|accessdate=19 Aprili 2010|archive-date=12 Machi 2014|archive-url=[https://web.archive.org/web/20140312213402/http://www.thebanmappingproject.com/about/staff_11.html|url-status=dead}}](https://web.archive.org/web/20140312213402/http://www.thebanmappingproject.com/about/staff_11.html|url-status=dead}})</ref><ref name=":0">{{Rejea tovuti|url=[https://www.aucegypt.edu/index.php/news/stories/salima-ikram-elected-american-academy-arts-and-sciences-visiting-professor-yale|title=Salima](https://www.aucegypt.edu/index.php/news/stories/salima-ikram-elected-american-academy-arts-and-sciences-visiting-professor-yale|title=Salima) Ikram Elected to American Academy of Arts and Sciences, Visiting Professor at Yale |website=The American University in Cairo|access-date=2 Septemba 2019}}</ref> Ikram alisomea Misriolojia na [[akiolojia]] katika [[Bryn Mawr College]], ambapo alipata shahada ya kwanza (BA) katika akiolojia ya kale (Classical and Near Eastern Archaeology) na historia.<ref name=":1" /> Aliendelea na masomo yake katika [[University of Cambridge]], ambako alipata shahada za M.Phil. na PhD katika Misriolojia na masomo ya makumbusho (Museum Studies).<ref name=":1">{{Rejea tovuti|url=[https://www.aucegypt.edu/fac/salimaikram|title=Salima](https://www.aucegypt.edu/fac/salimaikram|title=Salima)|website=The American University in Cairo|access-date=2 Septemba 2019}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Tasnifu yake ya uzamivu ilikuwa na kichwa "Choice cuts: meat production in Ancient Egypt".<ref>{{Cite thesis|title=Choice cuts: meat production in Ancient Egypt.|publisher=University of Cambridge|date=1992|language=en|first=Salima|last=Ikram|oclc=60255819}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1965|}} [[Jamii:Watu wa Pakistan]] 6yyaul8pxt3289dwqg7gutn7fth02fh 0 232133 1607786 1533891 2026-10-14T03:00:06Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607786 wikitext text/x-wiki '''Dorothy Burnham''' (alizaliwa 22 Machi 1915) ni mwanaharakati wa [[Marekani]] wa haki za kiraia, mwalimu, na mtu mwenye umri wa zaidi ya miaka 110 (supercentenarian). Yeye ni mjane wa mwanaharakati na mwandishi wa habari Louis E. Burnham. == Maisha ya awali na kazi == Burnham alizaliwa tarehe 22 Machi 1915 huko [[Brooklyn]], akiwa mtoto wa wahamiaji kutoka Barbados, Aletha Dowridge na Frederick Challenor.<ref>{{Rejea tovuti |last=Boyd |first=Herb|author-link=Herb Boyd |date=March 10, 2022 |title=On March 22, the indomitable Dorothy Burnham turns 107 years young |url=https://amsterdamnews.com/news/2022/03/10/on-march-22-the-indomitable-dorothy-burnham-turns-107-years-young/ |access-date=September 28, 2025 |website=[[New York Amsterdam News]] |language=en-US}}</ref> Dada yake alikuwa Elise Challenor Rollock, mmoja wa wakuu wa kwanza Weusi wa shule mjini New York. Alisoma katika Girls' High School (Brooklyn), kisha Brooklyn College kuanzia mwaka 1932 hadi 1936 au 1937, ambapo alihitimu shahada ya kwanza katika elimu ya mikrobiolojia. Alipanga kuwa daktari, lakini alijihusisha na uanaharakati kutokana na changamoto za kifedha, jambo ambalo alihimizwa kufanya na Jessie Campbell, mmoja wa maprofesa wake. Akiwa chuoni, alikuwa mwanachama wa Southern Negro Youth Congress (SNYC), ambako alikutana na Louis E. Burnham. Wawili hao walifunga ndoa mwaka 1941<ref>{{Rejea kitabu |last=Gellman |first=Erik S. |url=https://books.google.com/books?id=-kvqCQAAQBAJ&dq=dorothy+burnham+activist&pg=PA186 |title=Death Blow to Jim Crow: The National Negro Congress and the Rise of Militant Civil Rights |date=February 1, 2012 |publisher=Univ of North Carolina Press |isbn=978-0-8078-6993-2 |pages=186 |language=en}}</ref> na kuhamia [[Birmingham, Alabama]] kwa shughuli za SNYC.<ref name=":0">{{Rejea habari |title=A civil rights activist turns 110 in Boston and reflects on a life of love, service, and education - The Boston Globe|first=Sarah|last=Mesdijan |url=https://www.bostonglobe.com/2025/03/22/metro/jamaica-plain-celebrates-110th-birthday/|date=March 22, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250409082339/https://www.bostonglobe.com/2025/03/22/metro/jamaica-plain-celebrates-110th-birthday/ |archive-date=April 9, 2025 |access-date=September 28, 2025 |work=[[BostonGlobe.com]] |language=en-US}}</ref> Mwaka 1936, alijiunga na Communist Party USA]] kwa ushawishi wa Claudia Jones.<ref>{{Rejea kitabu |last=Blain |first=Keisha N. |author-link=Keisha N. Blain |url=https://books.google.com/books?id=LZpDEQAAQBAJ&dq=dorothy+burnham+activist&pg=PT130 |title=Without Fear: Black Women and the Making of Human Rights |date=September 16, 2025 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0-393-88230-8 |language=en}}</ref> Kama mwanachama wa chama hicho, alimshawishi Mildred McAdory kujiunga pia.<ref>{{Rejea kitabu |last1=Lieberman |first1=Robbie |url=https://books.google.com/books?id=9e7GAAAAQBAJ&dq=Mildred+McAdory+activist&pg=PA86 |title=Anticommunism and the African American Freedom Movement: Another Side of the Story |last2=Lang |first2=Clarence |date=April 27, 2009 |publisher=Springer |isbn=978-0-230-62074-2 |pages=86 |language=en}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1915|}} [[Jamii:Wanawake wa Marekani]] [[Jamii:Watu wa Marekani]] 9lefds99r5ry8ec8rxsayy65585d7z7 0 232714 1607833 1538653 2026-10-14T03:16:06Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607833 wikitext text/x-wiki '''Mohamed M. Abou El Enein''' (alizaliwa tarehe 5 Septemba 1951) ni mfanyabiashara, mwekezaji, mtu maarufu wa umma na mwanasiasa kutoka [[Misri]]. Yeye ni mwenyekiti na mwanzilishi wa Cleopatra Group<ref>{{Rejea tovuti |url=[http://www.cleopatraceramics.com/Content/AboutUS?lang=en](http://www.cleopatraceramics.com/Content/AboutUS?lang=en) |title=Abou El Enein's statement on the Company website |website=cleopatraceramics.com |access-date=2016-08-22 |url-status=dead |archive-url=[https://web.archive.org/web/20160909142545/http://cleopatraceramics.com/Content/AboutUS?lang=en](https://web.archive.org/web/20160909142545/http://cleopatraceramics.com/Content/AboutUS?lang=en) |archivedate=2016-09-09}}</ref> na pia mwenyekiti wa klabu ya [[Ceramica Cleopatra FC]].<ref>{{cite web |title=Ceramica Cleopatra – About |url=[https://cleopatrafc.com/about/](https://cleopatrafc.com/about/) |website=cleopatrafc.com |language=ar-EG |access-date=2020-10-11 |url-status=dead |archive-url=[https://web.archive.org/web/20200403181032/https://cleopatrafc.com/about/](https://web.archive.org/web/20200403181032/https://cleopatrafc.com/about/) |archive-date=2020-04-03}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1951|}} [[Jamii:Watu wa Misri]] [[Jamii:Wanasiasa wa Misri]] jh1f9o3ytv0j60globa0eud0itycfgk 0 232775 1607787 1547943 2026-10-14T03:00:09Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607787 wikitext text/x-wiki '''Ziad Ahmed Bahaa-Eldin''' (alizaliwa tarehe 30 Agosti 1964) ni mchumi, mwanasheria wa masuala ya biashara na mwanasiasa kutoka [[Misri]].<ref>{{cite web |title=Profile: Ziad Bahaa-Eldin |url=[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-25861873](https://www.bbc.com/news/world-middle-east-25861873) |website=BBC News |access-date=8 Mei 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1964|}} [[Jamii:Wanasheria wa Misri]] [[Jamii:Wanasiasa wa Misri]] [[Jamii:Waliozaliwa 1964]] 8jc4frmwhmgz0ilphxqop4a1ib78ryc 0 233520 1607640 1539977 2026-10-14T02:44:02Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607640 wikitext text/x-wiki '''Ron Ben-Israel''' (amezaliwa 1957) ni [[Israel|Mwisraeli]]-[[Marekani|Mmarekani]] mpishi wa vitindamlo (pastry chef). Yeye ni mpishi mkuu na mmiliki wa Ron Ben-Israel Cakes iliyopo [[Jiji la New York]]. Anajulikana kwa kutengeneza keki za harusi na hafla maalumu, pamoja na ustadi wake wa kutengeneza maua ya sukari kwa kutumia sugar paste. Kuanzia mwaka 2011 hadi 2013 alikuwa mtangazaji wa kipindi cha mashindano ya upishi cha televisheni kiitwacho Sweet Genius. Ben-Israel pia amekuwa jaji katika vipindi mbalimbali vya Food Network, ikiwa ni pamoja na Cake Wars, Chopped, Guy's Grocery Games na Worst Cooks in America.<ref name=fnbio>{{cite web |title=Ron Ben Israel Bio |website=[[Food Network]] |url=[https://www.foodnetwork.com/profiles/talent/ron-ben-israel/bio}}](https://www.foodnetwork.com/profiles/talent/ron-ben-israel/bio}})</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1957|}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] [[Jamii:Watu wa Israeli]] 3zbifuh24ztobfz65n5e1kvujnbkpbt 0 233580 1607641 1548396 2026-10-14T02:44:09Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607641 wikitext text/x-wiki '''Carine Goren''' (alizaliwa mwaka 1974) ni Mpishi wa vitindamlo (pastry chef) kutoka [[Israeli]], mwandishi wa vitabu vya mapishi vilivyouza sana, na mtu wa televisheni. Alianza kazi yake ya upishi akiwa na umri wa miaka 26 kama mwandishi na mhariri wa mapishi katika jarida la chakula la Israel liitwalo ''Al Hashulchan'' (yaani “Kwenye Meza”). Mwaka 2006 alichapisha kitabu chake cha kwanza cha mapishi ya vitamu kiitwacho ''Sweet Secrets''. Kufikia mwaka 2016 alikuwa amechapisha jumla ya vitabu vitano vya mapishi, likiwemo moja la watoto. Pia ana kipindi chake cha televisheni cha upishi cha kuoka keki kinachoitwa ''Sweet Secrets''. Mwaka 2016 alikua jaji katika kipindi kipya cha uhalisia cha Israel kiitwacho ''Bake-Off Israel''. Alikuwa mtu aliyesomewa zaidi kwenye Google nchini Israel mwaka 2015.<ref>{{cite web|url=[https://labs.time.com/story/see-the-most-googled-person-in-each-country-in-2015/|title=See](https://labs.time.com/story/see-the-most-googled-person-in-each-country-in-2015/|title=See) the Most Googled Person in Each Country in 2015|publisher=[[Time (magazine)|Time]]|first=Megan|last=McCluskey|date=30 Desemba 2015|access-date=22 Novemba 2016}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1974|}} [[Jamii:Watu wa Israeli]] c6patl0awjoxvbixsg92w8ejc0g9p28 0 233879 1607642 1547641 2026-10-14T02:44:16Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607642 wikitext text/x-wiki '''Tala Bashmi''' (amezaliwa 1988 au 1989) ni mpishi na mmiliki wa mgahawa kutoka [[Bahrain]]. Tangu mwaka 2017 amekuwa mpishi mlezi wa Fusions by Tala, mgahawa ulio ndani ya Gulf Hotel Bahrain Convention & Spa mjini [[Manama]]. Pia amejitokeza katika vipindi vya televisheni vya upishi, hususan katika kipindi cha mwaka 2019 cha ''Top Chef Middle East''. == Wasifu == Bashmi alizaliwa Bahrain<ref name="theworlds50best.com">{{cite web |last1=Drew |first1=William |title=Get to know Tala Bashmi – the first-ever holder of the Middle East & North Africa's Best Female Chef title |url=[https://www.theworlds50best.com/stories/News/mena-tala-bashmi-best-female-chef.html](https://www.theworlds50best.com/stories/News/mena-tala-bashmi-best-female-chef.html) |website=[[The World's 50 Best Restaurants]] |access-date=6 September 2022 |date=15 December 2021 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> mwaka 1988 au 1989.<ref name="Arab News">{{cite news |last1=Khan |first1=Shaistha |title=Award-winning Bahraini chef Tala Bashmi looks to reinvent Gulf cuisine |url=[https://www.arabnews.com/node/2141231/lifestyle](https://www.arabnews.com/node/2141231/lifestyle) |access-date=24 August 2022 |work=[[Arab News]] |date=12 August 2022}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Bahrain]] [[Jamii:Watu walio hai]] 8cvmebkmnw3jnu5it9je785mz5r9xio 0 233948 1607788 1540773 2026-10-14T03:00:12Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607788 wikitext text/x-wiki '''Fatéma Hal''' (alizaliwa 5 Februari 1952) ni mpishi na mwandishi kutoka [[Moroko]]. Yeye ni mmiliki wa mgahawa maarufu wa ''Mansouria'' uliopo mjini [[Paris]], [[Ufaransa]]. == Maisha ya awali == Hal alizaliwa tarehe 5 Februari 1952 mjini [[Oujda]], [[Morocco]].<ref name="madame">{{cite news |title=Fatéma Hal |url=[https://madame.lefigaro.fr/tag/fatema-hal](https://madame.lefigaro.fr/tag/fatema-hal) |access-date=7 Desemba 2025 |work=[[Madame Figaro]] |publisher=[[Le Figaro]]|language=fr}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1952|}} [[Jamii:Watu wa Moroko]] ju5ie5mwdjys49s23uo0vi1mjdr4xfi 0 233953 1607963 1540889 2026-10-14T03:22:44Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607963 wikitext text/x-wiki '''Deema Hijjawi''' (amezaliwa mwaka 1977) ni [[Yordani]]ia ambaye ni [[mpishi]], mwandishi na mtangazaji wa televisheni. Yeye ni mwanzilishi wa klabu ya upishi ya ''Deema Hijjawi Cooking Club'', na ni mmoja wa wapishi Waarabu wanaofuatiliwa zaidi kwenye mitandao ya kijamii. == Wasifu == Hijjawi ni mpishi na mtangazaji wa televisheni.<ref>{{Rejea tovuti |date=2019-05-25 |title=إكسترا في أسبوع مع الشيف ديما حجاوي |url=https://www.bbc.com/arabic/tv-and-radio-48410890 |access-date=2023-01-18 |website=BBC News عربي |language=ar}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{DEFAULTSORT:Hijjawi, Deema}} [[Jamii:Watu wa Yordani]] qhhkztbejcb66kop7dnl6hyu9zv6a7q 0 233995 1607789 1540993 2026-10-14T03:00:15Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607789 wikitext text/x-wiki '''Tara Khattar''' (alizaliwa 1992)<ref name=":1">{{Rejea habari |last=Kufer |first=Katrina |date=10 Desemba 2018 |title=The Food Hustle: Chef Tara Khattar Rethinks Lebanese Cuisine |newspaper=Harper's Bazaar Arabia |url=[https://www.harpersbazaararabia.com/culture/dining/chef-tara-khattar-lebanese-cuisine}}](https://www.harpersbazaararabia.com/culture/dining/chef-tara-khattar-lebanese-cuisine}})</ref> ni mpishi kutoka [[Lebanoni]]. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1992|}} [[Jamii:Watu wa Lebanoni]] [[Jamii:Watu walio hai]] hntqwa4sbsnai5uz8p13qytvxu3598u 0 233998 1607899 1540841 2026-10-14T03:19:27Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607899 wikitext text/x-wiki '''Pol Kimsan''' (amezaliwa 1984 katika Kampot Province, [[Kamboja|Cambodia]]), pia anajulikana kitaaluma kama '''Kimsan Pol''', ni mpishi na mmiliki wa migahawa kutoka Cambodia. Yeye ni Mpishi Mkuu Mtendaji (Executive Chef) na mshirika wa Restaurant Collection Siem Reap, ambapo husimamia migahawa kadhaa katika miji ya Siem Reap na [[Phnom Penh]]. Pia ni Rais wa Chama cha Wapishi wa Cambodia kwa kipindi cha 2024 hadi 2027.<ref name="facebook">Chef Kimsan Pol Facebook page. ''Culinary Director of Embassy Khmer Gastronomy (SR) & Sombok (PP), President of Cambodia Chef's Association (2024–2027)''. Retrieved 2025. https://www.facebook.com/chefkimsanpol/</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{DEFAULTSORT:Pol, Kimsan}} [[Jamii:Watu wa Kamboja]] dwuvd8x22t9shy93rlk10dmwnp3xttx 0 234122 1607711 1599149 2026-10-14T02:56:12Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607711 wikitext text/x-wiki {{Infobox_Person | jina = Daniela Romina Bermúdez | picha = | ukubwawapicha = | maelezo_ya_picha = | jina_halisi = | jina_la_utani = La Bonita | tarehe_ya_kuzaliwa = {{Birth date and age|df=y|1989|7|7}} | mahala_pa_kuzaliwa = Villa Gobernador Gálvez, Santa Fe Province, Argentina | utaifa = Argentina | uzito = {{plainlist| *Uzani wa Nzi Mwepesi *Uzani wa Nzi *Uzani wa Nzi Mkubwa *Uzani wa Nzi *Uzani wa Nzi Mkubwa *Uzani wa Manyoya }} | urefu = futi 5 inchi 5 | mikono = inchi 67 | mtindo = Mtindo wa kawaida | boxrec = 531832 | jumla = 40 | ushindi = 32 | KO = 12 | kupoteza = 5 | sare = 3 | hakuna mashindano = | tovuti = }} '''Daniela Romina Bermúdez''' (amezaliwa 7 Julai 1989) ni bondia wa ngumi za kulipwa kutoka nchini [[Argentina]]. Yeye ni bingwa wa zamani wa dunia katika '''daraja la uzito wa aina tatu tofauti'''. Alishikilia taji la WBO katika '''daraja la uzito wa kuku''' (''bantamweight'') kati ya mwaka 2013 na 2020, taji la WBO katika '''daraja la uzito wa nzi zaidi''' (''super-flyweight'') kuanzia 2014 hadi 2017, na taji la IBF katika '''daraja la uzito wa kuku zaidi''' (Super-bantamweight) kati ya 2018 na 2020.<ref>{{Rejea tovuti|url=https://boxrec.com/en/proboxer/531832|title=BoxRec: Daniela Romina Bermudez|website=boxrec.com|access-date=2019-12-11|archive-date=2020-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023032616/https://boxrec.com/en/proboxer/531832|url-status=dead}}</ref> Daniela ni dada mkubwa wa bingwa mwingine wa dunia wa ndondi, [[Evelyn Nazarena Bermúdez]]. == Maisha ya awali == Daniela Romina Bermúdez alizaliwa tarehe 7 Julai 1989 mjini [[Rosario, Santa Fe|Rosario]], nchini Argentina. Anatoka katika familia ya wapiganaji ambapo ndugu zake watatu kati ya watano pia ni mabondia; Roxana, Gustavo, na Evelyn ambaye ni bingwa wa dunia.<ref name="fightful.com">{{Rejea tovuti|url=https://www.fightful.com/boxing/pair-argentine-boxers-win-world-title-fights|title=Pair Of Argentinian Boxers Win World Title Fights {{!}} Fightful Boxing|last1=Toro|first1=Carlos|date=December 31, 2018|website=www.fightful.com|language=en|access-date=2019-12-12}}</ref> Familia yao inamiliki kituo cha mazoezi ya ngumi kinachoitwa Bermúdez Boxing Club katika jiji la Santa Fe nchini Argentina.<ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.womenboxing.com/biog/dbermudez.htm|title=Women's Boxing: Daniela Bermudez Biography|website=www.womenboxing.com|access-date=2019-12-12}}</ref> == Marejeo == {{reflist}} {{BD|1989}} [[Jamii:Mabondia wa Argentina]] 93nd8dp026vfzxxcjchiev7266vh6p8 0 234177 1607643 1572211 2026-10-14T02:44:23Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607643 wikitext text/x-wiki '''Adisa''' ni jina la ukoo. Watu mashuhuri walio na jina hilo la ukoo ni: * Abdulkareem Adisa (alifariki 2005), [[jenerali]] wa [[Nigeria]] * [[Alao Fatai Adisa]] (aliyezaliwa 1986), [[mwanasoka]] wa [[Nigeria]] * Lawrence Adisa (aliyezaliwa 1968), [[mwigizaji]], [[mtayarishaji]] na mwandishi wa [[Marekani]] * Opal Palmer Adisa (aliyezaliwa 1954), [[mshairi]] na msomi wa Marekani mzaliwa wa [[Jamaika]] * Tunde Adisa, mchezaji wa tenisi ya mezani wa Nigeria == Tazama pia == * Adisa Andwele, mshairi wa Barbadia * Adisa Isaac (alizaliwa 2001), [[mchezaji]] wa [[mpira wa miguu]] wa Marekani [[Jamii:Majina ya ukoo]] [[Jamii:Africa Film Cinema Tanzania 2026]] g284f5pgec8qz78z70o6ik0zwzxwyqc 0 234198 1607738 1575859 2026-10-14T02:57:35Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607738 wikitext text/x-wiki '''Maki Miyamae''' (alizaliwa 16 Januari 1973) ni mwimbaji wa pop kutoka [[Japani]] na mwanachama wa zamani na mzee zaidi wa kundi la Coco. Alizaliwa katika Tōkamachi, Niigata, lakini alikulia Tokyo. Miyamae alikuwa mwanachama wa Coco kuanzia Septemba 1989 hadi kundi hilo lilipovunjika mwaka 1994. Baadaye alifanya kazi kama msanii wa solo, lakini aliacha tasnia ya burudani mwaka 2004 ili kujiunga na Le Cordon Bleu. Sasa ni mpishi wa kitaalamu na mkufunzi wa elimu ya chakula, na anaendesha mgahawa wake unaoitwa "CAFE RESTAURANT M.NATURE" katika Aoyama, Tokyo.<ref>[http://kirei.biglobe.ne.jp/around40/marche/11/ Article] {{Wayback|url=http://kirei.biglobe.ne.jp/around40/marche/11/ |date=20130710114417 }} on [[BIGLOBE]]</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{DEFAULTSORT:Miyamae, Maki}} [[Jamii:Watu wa Japani]] 90b910toei5oiaaonczsa6a7x5rz6ll 0 234199 1607644 1541312 2026-10-14T02:44:30Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607644 wikitext text/x-wiki '''Saiphin Moore''' (alizaliwa takriban mwaka 1968/1969) ni mpishi, mmiliki wa migahawa na mwandishi kutoka [[Uthai]]. Anajulikana zaidi kwa kuanzisha minyororo ya migahawa ya ''Rosa's Thai Cafe'' na ''Lao Cafe''. == Kazi == Saiphin Moore alizaliwa na kukulia katika eneo la milima ya kaskazini ya Khao Kho District katika mkoa wa Phetchabun Province, Uthai. Alifundishwa upishi na mama yake pamoja na shangazi zake. Alikulia katika shamba la mboga ambalo halikuwa na umeme hadi alipofikisha umri wa miaka 13.<ref name="soul">{{cite news|last1=Moore|first1=Saiphin|title=Soul Food: Saiphin Moore on the papaya salads of her childhood|url=[https://www.telegraph.co.uk/lifestyle/stella-magazine/11466913/Soul-Food-Saiphin-Moore-on-the-papaya-salads-of-her-childhood.html|accessdate=14](https://www.telegraph.co.uk/lifestyle/stella-magazine/11466913/Soul-Food-Saiphin-Moore-on-the-papaya-salads-of-her-childhood.html|accessdate=14) Novemba 2017|work=Daily Telegraph|date=13 Machi 2015}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Uthai]] [[Jamii:Watu walio hai]] pwvek59zt70ktiipznpt6r6hnu6lzur 0 234202 1607645 1541315 2026-10-14T02:44:37Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607645 wikitext text/x-wiki '''Sibahle Mtongana''' (alizaliwa 10 Desemba 1984) ni mpishi mashuhuri, mmiliki wa mgahawa, mtangazaji wa televisheni, na mwandishi kutoka [[Afrika Kusini]].<ref name=":0">{{cite web |url=http://www.goodfoodandwineshow.co.za/siba/ |title=Food personality, cook and presenter of food network's Siba's table – SIBA MTONGANA |publisher=Good Food and Wine Show |accessdate=27 Julai 2014}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{DEFAULTSORT:Mtongana, Sibahle}} [[Jamii:Watu wa Afrika Kusini]] cpa0scyrjrkpvfmok3tsxlzo8m8dtqk 0 234296 1607954 1541469 2026-10-14T03:22:17Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607954 wikitext text/x-wiki '''Rotanak Ros''' (alizaliwa 24 Mei 1985 huko [[Phnom Penh]], [[Cambodia]]) anayejulikana kwa jina la kitaaluma '''Chef Nak''', ni mpishi mashuhuri, mwandishi wa masuala ya upishi, na [[mjasiriamali]] kutoka Cambodia. == Wasifu == Rotanak alianza kupika akiwa na umri wa miaka mitano, akisaidiwa na dada yake mkubwa pamoja na majirani, ili kuwahudumia ndugu zake wakati wazazi wao wote wawili walikuwa hospitalini wakipona baada ya ajali ya barabarani. Alipokuwa akikua, Rotanak na dada yake waliendelea kupika kwa ajili ya ndugu zao huku wazazi wao wakifanya kazi kwa saa nyingi.<ref>{{cite web |last=Casswell |first=Richard |date=8 September 2021 |title=An Interview with Cambodia's Chef Nak |url=https://kouprey-adventures.com/blog/interview-with-chef-nak-cambodia/ |publisher=Kouprey Adventures |access-date=17 September 2021}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{DEFAULTSORT:Ros, Rotanak}} [[Jamii:Watu wa Kamboja]] bsjk3t741p19i2lav9kzgwqmj5a7i4j 0 234609 1607739 1542235 2026-10-14T02:57:38Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607739 wikitext text/x-wiki '''Anthony Sinisuka Ginting''' (alizaliwa 20 Oktoba 1996) ni mchezaji wa badminton kutoka [[Indonesia]]. Alianza kujitokeza kimataifa aliposhinda medali ya shaba katika Michezo ya Asia 2018, akiwa pia alikuwa ameshinda medali ya shaba ya Olympics za Vijana 2014. Katika Olympics za Majira ya Joto za 2020, alishinda medali ya shaba katika mchezo wa single za wanaume.<ref name="og20">{{cite web |title=Indonesia's Anthony Ginting wins in straight sets to secure men's badminton singles bronze |url=https://olympics.com/tokyo-2020/en/news/indonesia-s-anthony-ginting-wins-men-s-badminton-singles-bronze|date=2 August 2021|accessdate=20 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210802161219/https://olympics.com/tokyo-2020/en/news/indonesia-s-anthony-ginting-wins-men-s-badminton-singles-bronze|archive-date=2 August 2021|url-status=live|publisher=[[Kamati ya Maandalizi ya Tokyo ya Olimpiki na Paralimpiki]]}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{DEFAULTSORT:Ginting, Anthony Sinisuka}} [[Jamii:Watu wa Indonesia]] [[Jamii:Watu walio hai]] ctpxhf8f681g1ekf1mvlfp5ozv2q7ab 0 234615 1607987 1542245 2026-10-14T03:40:59Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607987 wikitext text/x-wiki '''Christian Hadinata''' (alizaliwa 11 Desemba 1949) ni mchezaji wa zamani wa badminton kutoka [[Indonesia]] mwenye asili ya Kichina-Indonesian.<ref>{{Citation |last =Suryadinata |first=Leo |title=Prominent Indonesian Chinese: Biographical Sketches |edition=3rd |publisher=Institute of Southeast Asian Studies |place=Singapore |year=1995 |isbn=978-981-3055-04-9 |postscript=. |page=31}}</ref> ==Marejeo== {{Mbegu-mtu}} {{DEFAULTSORT:Hadinata, Christian}} [[Jamii:Watu wa Indonesia]] [[Jamii:Watu walio hai]] 76eccauj3647s3zs91ppk48tyq8br1q 0 234664 1607918 1542369 2026-10-14T03:20:24Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607918 wikitext text/x-wiki '''Liem Swie King''' (alizaliwa 28 Februari 1956) ni mchezaji wa badminton wa [[Indonesia]] aliyekuwa mahiri kuanzia mwishoni mwa miaka ya 1970 hadi katikati ya miaka ya 1980. Alishinda mashindano ya All England mwaka 1978, 1979 na 1981. Alikuwa mmoja wa wachezaji bora wa dunia katika mchezo wa singles wa wakati wake. Akiwa pia mchezaji wa kiwango cha juu katika doubles na singles, alijulikana kwa nguvu ya smash yake ya kuruka angani.<ref>{{YouTube|94p10aoMNiA|The King Smash}}</ref> ==Marejeo== {{Mbegu-mtu}} {{DEFAULTSORT:King, Liem Swie}} [[Jamii:Watu wa Indonesia]] [[Jamii:Watu walio hai]] pjzzxpjkf56faa2wy9d064vwwrq3lrw 0 234770 1608047 1542517 2026-10-14T08:25:37Z Score Beethoven 26647 Wikification: infobox, picha, marejeo, viungo vya nje, Authority control, DEFAULTSORT; upanuzi na kifo (2026) 1608047 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = Colette Sénami Agossou Houeto | office = Waziri wa Elimu ya Msingi na Sekondari wa Benin | term_start = Aprili 2006 | term_end = Agosti 2006 | president = [[Yayi Boni|Boni Yayi]] | successor = Evelyne Sossouhounto-Kaneho | birth_date = {{Birth date|1939|3|6}} | birth_place = [[Porto Novo]], [[Benin|Dahomey]] | death_date = {{Death date and age|2026|9|29|1939|3|6}} | nationality = Mbenin | alma_mater = Chuo Kikuu cha [[Strasbourg]] | occupation = Mwalimu, mshairi, mwanasiasa }} '''Colette Sénami Agossou Houeto''' (6 Machi 1939 – 29 Septemba 2026) alikuwa [[mwalimu]], [[Ushairi|mshairi]] wa [[ufeministi]] na [[Siasa|mwanasiasa]] wa [[Benin]]. Alikuwa Waziri wa Elimu ya Msingi na Sekondari katika serikali ya kwanza ya Rais [[Yayi Boni|Boni Yayi]] mwaka 2006. == Maisha na kazi == [[Picha:Porto-Novo vue.jpg|thumb|left|[[Porto Novo]], mji alikozaliwa na ambako alikuwa naibu meya.]] Alizaliwa huko [[Porto Novo]] na alisoma [[Cotonou]], kisha [[Strasbourg]], [[München]] na [[Aix-en-Provence]] kabla ya kuwa mwalimu wa [[Kijerumani]].<ref name="aflit" /><ref name="bwt" /> Aliongoza Taasisi ya Taifa ya Mafunzo na Utafiti wa Elimu (INFRE) kuanzia 1977 hadi 1981, kisha akafanya kazi katika Benki ya Maendeleo ya Afrika (1986–1991) na [[UNICEF]].<ref name="aflit" /><ref name="bwt" /> Kuanzia Aprili hadi Agosti 2006 alikuwa waziri wa elimu, na kuanzia 2008 hadi 2015 naibu meya wa kwanza wa Porto Novo.<ref name="tribune" /><ref name="bwt" /> Diwani yake ya mashairi ''L'Aube sur les cactus'' (1981) inasherehekea mapambano dhidi ya [[ukoloni]] na kutetea haki za wanawake.<ref name="tribune" /> Alifariki dunia tarehe 29 Septemba 2026 akiwa na umri wa miaka 87.<ref name="bwt" /> == Marejeo == {{Reflist|refs= <ref name="aflit">{{Cite web|title=Colette Senami Agossou Houeto|url=https://aflit.arts.uwa.edu.au/AgossouHouetoEng.html|work=Francophone African Women Writers|publisher=University of Western Australia|accessdate=2026-10-14|language=en}}</ref> <ref name="bwt">{{Cite news|title=Benin: Former Minister Colette Houeto dies at 87|url=https://beninwebtv.bj/en/benin-former-minister-colette-houeto-dies-at-87/|author=André Kouagou Assane|work=Benin Web TV|date=2026-10-02|accessdate=2026-10-14|language=en}}</ref> <ref name="tribune">{{Cite news|title=Bénin : décès de Colette Houeto, ancienne ministre sous Boni Yayi, à 87 ans|url=https://lanouvelletribune.info/2026/10/benin-deces-de-colette-houeto-ancienne-ministre-sous-boni-yayi-a-87-ans/|work=La Nouvelle Tribune|date=2026-10-02|accessdate=2026-10-14|language=fr}}</ref> }} == Viungo vya nje == * [https://aflit.arts.uwa.edu.au/AgossouHoueto.html Colette Senami Agossou Houeto] – ''Francophone African Women Writers'' (kwa Kifaransa) {{Authority control}} {{Mbegu-mwanasiasa}} {{DEFAULTSORT:Houeto, Colette Senami Agossou}} [[Jamii:Waliozaliwa 1939]] [[Jamii:Waliofariki 2026]] [[Jamii:Wanasiasa wa Benin]] [[Jamii:Waandishi wa Benin]] [[Jamii:Wanawake wa Benin]] 2goor1fl2yr1cf5rv9g896q4mmf7vuz 1608068 1608047 2026-10-14T09:11:18Z Riccardo Riccioni 452 1608068 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = Colette Sénami Agossou Houeto | office = Waziri wa Elimu ya Msingi na Sekondari wa Benin | term_start = Aprili 2006 | term_end = Agosti 2006 | president = [[Yayi Boni|Boni Yayi]] | successor = Evelyne Sossouhounto-Kaneho | birth_date = {{Birth date|1939|3|6}} | birth_place = [[Porto Novo]], [[Benin|Dahomey]] | death_date = {{Death date and age|2026|9|29|1939|3|6}} | nationality = Mbenin | alma_mater = Chuo Kikuu cha [[Strasbourg]] | occupation = Mwalimu, mshairi, mwanasiasa }} '''Colette Sénami Agossou Houeto''' (6 Machi 1939 – 29 Septemba 2026) alikuwa [[mwalimu]], [[Ushairi|mshairi]] wa [[ufeministi]] na [[Siasa|mwanasiasa]] wa [[Benin]]. Alikuwa Waziri wa Elimu ya Msingi na Sekondari katika serikali ya kwanza ya Rais [[Yayi Boni|Boni Yayi]] mwaka 2006. == Maisha na kazi == [[Picha:Porto-Novo vue.jpg|thumb|left|[[Porto Novo]], mji alikozaliwa na ambako alikuwa naibu meya.]] Alizaliwa huko [[Porto Novo]] na alisoma [[Cotonou]], kisha [[Strasbourg]], [[München]] na [[Aix-en-Provence]] kabla ya kuwa mwalimu wa [[Kijerumani]].<ref name="aflit" /><ref name="bwt" /> Aliongoza Taasisi ya Taifa ya Mafunzo na Utafiti wa Elimu (INFRE) kuanzia 1977 hadi 1981, kisha akafanya kazi katika Benki ya Maendeleo ya Afrika (1986–1991) na [[UNICEF]].<ref name="aflit" /><ref name="bwt" /> Kuanzia Aprili hadi Agosti 2006 alikuwa waziri wa elimu, na kuanzia 2008 hadi 2015 naibu meya wa kwanza wa Porto Novo.<ref name="tribune" /><ref name="bwt" /> Diwani yake ya mashairi ''L'Aube sur les cactus'' (1981) inasherehekea mapambano dhidi ya [[ukoloni]] na kutetea haki za wanawake.<ref name="tribune" /> Alifariki dunia tarehe 29 Septemba 2026 akiwa na umri wa miaka 87.<ref name="bwt" /> == Marejeo == {{Reflist|refs= <ref name="aflit">{{Cite web|title=Colette Senami Agossou Houeto|url=https://aflit.arts.uwa.edu.au/AgossouHouetoEng.html|work=Francophone African Women Writers|publisher=University of Western Australia|accessdate=2026-10-14|language=en}}</ref> <ref name="bwt">{{Cite news|title=Benin: Former Minister Colette Houeto dies at 87|url=https://beninwebtv.bj/en/benin-former-minister-colette-houeto-dies-at-87/|author=André Kouagou Assane|work=Benin Web TV|date=2026-10-02|accessdate=2026-10-14|language=en}}</ref> <ref name="tribune">{{Cite news|title=Bénin : décès de Colette Houeto, ancienne ministre sous Boni Yayi, à 87 ans|url=https://lanouvelletribune.info/2026/10/benin-deces-de-colette-houeto-ancienne-ministre-sous-boni-yayi-a-87-ans/|work=La Nouvelle Tribune|date=2026-10-02|accessdate=2026-10-14|language=fr}}</ref> }} == Viungo vya nje == * [https://aflit.arts.uwa.edu.au/AgossouHoueto.html Colette Senami Agossou Houeto] – ''Francophone African Women Writers'' (kwa Kifaransa) {{Authority control}} {{Mbegu-mwanasiasa}} {{DEFAULTSORT:Houeto, Colette Senami Agossou}} [[Jamii:Waliozaliwa 1939]] [[Jamii:Waliofariki 2026]] [[Jamii:Wanasiasa wa Benin]] [[Jamii:Waandishi wa Benin]] [[Jamii:Wanawake wa Benin]] 3umlf99eaj86tifqf86zy8jq1e2qtiv 0 234811 1607646 1542563 2026-10-14T02:44:44Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607646 wikitext text/x-wiki '''Greysia Polii''' (amezaliwa 11 Agosti 1987) ni mchezaji wa badminton kutoka [[Indonesia]] aliyebobea katika mchezo wa wawili wawili (doubles). Alishinda medali ya dhahabu katika mashindano ya wanawake wawili wawili katika Michezo ya Asia ya 2014, katika Michezo ya SEA ya 2019, na katika Olimpiki ya 2020.<ref name="20to">{{cite web |title=Indonesia take shock gold in women's doubles badminton, People's Republic of China claim silver |url=[https://olympics.com/tokyo-2020/en/news/indonesia-take-shock-gold-in-women-s-doubles-badminton-people-s-republic-of-chin](https://olympics.com/tokyo-2020/en/news/indonesia-take-shock-gold-in-women-s-doubles-badminton-people-s-republic-of-chin) |publisher=The Tokyo Organising Committee of the Olympic and Paralympic Games |date=2 Agosti 2021 |access-date=2 Agosti 2021 |url-status=live |archive-url=[https://web.archive.org/web/20210802131042/https://olympics.com/tokyo-2020/en/news/indonesia-take-shock-gold-in-women-s-doubles-badminton-people-s-republic-of-chin](https://web.archive.org/web/20210802131042/https://olympics.com/tokyo-2020/en/news/indonesia-take-shock-gold-in-women-s-doubles-badminton-people-s-republic-of-chin) |archive-date=2 Agosti 2021}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} [[Jamii:Watu wa Indonesia]] njgtkpbwwydu5n5vpkfv4s6807bg1yy 0 234818 1607874 1549502 2026-10-14T03:18:11Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607874 wikitext text/x-wiki '''Mochtar Riady''', alizaliwa kama '''Lie Mo Tie''' (alizaliwa 12 Mei 1929)'''<ref name="Suryadinata 136">{{Harvnb|Suryadinata|1995|p=136}}</ref>'''<ref>{{cite news|last1=Mydans|first1=Seth|title=Family Tied to Democratic Party Funds Built an Indonesian Empire|url=[https://www.nytimes.com/1996/10/20/world/family-tied-to-democratic-party-funds-built-an-indonesian-empire.html?pagewanted=all|access-date=31](https://www.nytimes.com/1996/10/20/world/family-tied-to-democratic-party-funds-built-an-indonesian-empire.html?pagewanted=all|access-date=31) July 2016|work=The New York Times|date=Oct 20, 1996}}</ref> ni mtaalamu na tajiri mkubwa wa masuala ya fedha kutoka [[Indonesia]], na ndiye mwanzilishi pamoja na mwenyekiti wa heshima wa kundi la makampuni la Lippo Group. Alizaliwa mjini Malang katika familia ya Kichina-Indonesian. Akiwa na umri wa miezi mitano tu, wazazi wake walimpeleka katika kijiji cha asili cha baba yake kilichopo [[Fujian]] nchini China, ambako aliishi hadi alipofikia umri wa miaka sita.<ref>[[https://asia.nikkei.com/Spotlight/My-Personal-History/My-early-years-in-a-turbulent-China-Mochtar-Riady-s-story-2](https://asia.nikkei.com/Spotlight/My-Personal-History/My-early-years-in-a-turbulent-China-Mochtar-Riady-s-story-2){{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} My early years in a turbulent China: Mochtar Riady's story (2)]</ref><ref>[[https://asia.nikkei.com/Spotlight/My-Personal-History/The-deep-affection-and-profound-wisdom-of-my-grandmother-Mochtar-Riady-s-story-3](https://asia.nikkei.com/Spotlight/My-Personal-History/The-deep-affection-and-profound-wisdom-of-my-grandmother-Mochtar-Riady-s-story-3){{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} The deep affection and profound wisdom of my grandmother: Mochtar Riady's story (3)]</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1929|}} [[Jamii:Watu wa Indonesia]] [[Jamii:Watu walio hai]] 61gk5vhoiim3z93a5h97n7namzryany 0 235101 1607712 1543127 2026-10-14T02:56:14Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607712 wikitext text/x-wiki Mchungaji '''Andrew Amos''' MA (20 Septemba 1863 – 2 Oktoba 1931) alikuwa mchezaji wa soka la amatua kutoka [[Uingereza]] ambaye alichezea Cambridge University, Old Carthusians, Corinthian na Hitchin Town, pamoja na kuichezea timu ya taifa ya England (England) katika mechi mbili. Baadaye alikuja kuwa mhudumu aliyepadrishwa katika Kanisa la England. == Kazi == === Elimu === Amos alizaliwa Southwark, [[London]], na alipata elimu katika Charterhouse School, ambako alikuwa mwanachama wa timu ya soka ya shule hiyo mwaka 1882. Baadaye alijiunga na Clare College, Cambridge, na mwaka 1884 alitunukiwa blue ya Chuo Kikuu cha Cambridge.<ref>{{acad|id=AMS882A|name=Amos, Andrew}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1863|1931}} [[Jamii:Watu wa Uingereza]] c4dabklxvssh310k1quinxes3l4aw78 0 235130 1607713 1543230 2026-10-14T02:56:17Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607713 wikitext text/x-wiki '''Vivian Alexander Anderson''' (amezaliwa 29 Julai 1956) ni mchezaji wa zamani wa mpira wa miguu wa kulipwa kutoka [[Uingereza]] ambaye alicheza kama beki wa kulia. Anajulikana zaidi kwa kipindi chake cha miaka kumi akiwa na Nottingham Forest, ambako alishinda taji la First Division mwaka 1978, pamoja na mwaka 1979 na 1980. Mwaka 1978, alikua mchezaji wa kwanza mweusi kuchezea timu ya taifa ya wanaume ya England (England), na kuanzia mwaka 1980 hadi 1988 alichaguliwa katika kikosi cha England kwa mashindano makubwa manne.<ref>{{cite news |title=England's first black international footballer |url=[https://news.bbc.co.uk/local/nottingham/hi/people_and_places/history/newsid_8649000/8649243.stm](https://news.bbc.co.uk/local/nottingham/hi/people_and_places/history/newsid_8649000/8649243.stm) |website=BBC News |date=11 Mei 2010 |access-date=29 Juni 2021 }}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1956|}} [[Jamii:Watu wa Uingereza]] 79if45o9n655v5ww134l1czcebm5ltr 0 235144 1607968 1543264 2026-10-14T03:22:59Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607968 wikitext text/x-wiki '''Jeffrey Astle''' (13 Mei 1942 – 19 Januari 2002) alikuwa mchezaji wa mpira wa miguu wa kulipwa kutoka [[Uingereza]] (soka), ambaye alicheza sehemu kubwa ya maisha yake ya soka kama mshambuliaji wa kati akiwa na klabu ya West Bromwich Albion. Alijulikana kwa mashabiki wa klabu hiyo kwa jina la utani “the King”, na alicheza mechi 361 kwa klabu hiyo, akifunga mabao 174. Pia aliichezea timu ya taifa ya England (England) mara tano bila kufunga bao. == Kazi ya soka == Alizaliwa Eastwood, Nottinghamshire,<ref>{{cite news | url=[https://www.independent.co.uk/news/obituaries/jeff-astle-9256856.html](https://www.independent.co.uk/news/obituaries/jeff-astle-9256856.html) | title=Jeff Astle | newspaper=The Independent | date=21 Januari 2002 | accessdate=16 Julai 2021 }}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1942|2002}} [[Jamii:Watu wa Uingereza]] hm80vu3ybpf015x4gd2xxsvhswdi4qs 0 235495 1607790 1543983 2026-10-14T03:00:18Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607790 wikitext text/x-wiki '''Kaiane Loise Aldorino Lopez''' (alizaliwa [[Julai 8]], [[1986]]<ref name="birth">{{cite web |url=https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSNH-6SFL-R |title=Film # 008072651 Image Film # 008072651; ark:/61903/3:1:3Q9M-CSNH-6SFL-R — FamilySearch.org |website=[[FamilySearch]] |access-date=3 January 2018}}</ref>) ni [[mwanamitindo]] mshikilia taji la urembo wa [[Gibraltar]] aliyetwaa taji la [[Miss World]] mwaka [[2009]] na Meya wa zamani. Kuanzia [[2017]] hadi [[2019]], alishikilia nafasi ya kidini ya Meya wa Gibraltar, baada ya hapo awali kuhudumu kama Naibu Meya tangu [[2014]]. Alitawazwa na mtangulizi wake Miss World [[2008]], [[Ksenia Sukhinova]].<ref>{{cite web|url=http://giblive.com/1127/advertising/|title=Gibraltar News|work=GibLive!|access-date=10 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160129225730/http://giblive.com/1127/advertising/|archive-date=29 January 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{Rejea tovuti |url=https://www.euroweeklynews.com/3.0.15/news/on-euro-weekly-news/gibraltar-news/143822-former-miss-world-to-become-mayor-of-gibraltar |title=Former Miss World to become mayor of Gibraltar |access-date=2017-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170317143139/https://www.euroweeklynews.com/3.0.15/news/on-euro-weekly-news/gibraltar-news/143822-former-miss-world-to-become-mayor-of-gibraltar |archive-date=2017-03-17 |url-status=dead }}</ref> == Marejeo == {{reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Wanamitindo wa Gibraltar]] [[Jamii:Waliozaliwa 1986]] [[Jamii:Watu walio hai]] adarjnk1r2ijsci9qg8htuy0i4elg57 0 235500 1607667 1544152 2026-10-14T02:47:13Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607667 wikitext text/x-wiki '''George Fredrick Blackburn''' (3 Agosti 1899 – 7 Machi 1957) alikuwa mchezaji wa mpira wa miguu katika miaka ya mwanzo ya soka la kulipwa nchini [[Uingereza]]. Alicheza nafasi ya left-half na alicheza zaidi ya mechi 250 katika Ligi ya mpira wakati wa maisha yake ya soka, pamoja na kuichezea timu ya taifa ya England (England) mara moja mwezi Mei 1924. == Maisha ya awali == Blackburn alizaliwa Willesden na aliishi Sandringham Road akiwa mtoto, akisoma katika shule ya Pound Lane School. Alikuwa mmoja wa watoto sita katika familia yao. Baba yake alikuwa fundi wa kumalizia bidhaa za shaba. == Kazi ya klabu == Blackburn alianza maisha yake ya soka katika Hampstead Town, ambayo sasa inajulikana kama Hendon. Alisajiliwa na Aston Villa kama mchezaji wa amateur mwezi Desemba 1920 na akaendelea kucheza zaidi ya mechi 100, ikiwemo fainali ya[1924 FA Cup Final]ambapo Aston Villa ilifungwa 2–0 na Newcastle United. Aliondoka Aston Villa mwezi Juni 1926 katika makubaliano ya kubadilishana wachezaji yaliyompeleka Joe Nicholson Aston Villa huku Blackburn akijiunga na Cardiff City.<ref>{{cite web |url=[http://www.astonvillaplayerdatabase.com/124.html](http://www.astonvillaplayerdatabase.com/124.html) |title=George Blackburn |publisher=Aston Villa Player Database |access-date=19 Juni 2016}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1899|1957}} [[Jamii:Watu wa Uingereza]] 9vtst0ehvqq0g8vd0zavwvrqrq5yjpt 0 235882 1607834 1553756 2026-10-14T03:16:09Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607834 wikitext text/x-wiki '''Masaaki Yamada''' (alizaliwa 9 Agosti 1942 nchini Japani) ni mwanafizikia wa plasma kutoka [[Japani]] anayejulikana kwa utafiti wake kuhusu muunganiko wa sumaku (magnetic reconnection). Anajulikana kwa mchango wake mkubwa katika kuelewa mchakato wa muunganiko wa mistari ya uwanja wa sumaku katika plasma, jambo ambalo ni muhimu katika fizikia ya anga na maabara.<ref>{{Rejea jarida|last1=Yamada|first1=Masaaki|last2=Kulsrud|first2=Russell|last3=Ji|first3=Hantao|date=2010|title=Magnetic reconnection|journal=Reviews of Modern Physics|volume=82|issue=1|pages=603–664|doi=10.1103/RevModPhys.82.603|bibcode=2010RvMP...82..603Y}}</ref><ref>{{Rejea jarida|last1=Zweibel|first1=Ellen G.|last2=Yamada|first2=Masaaki|date=2009|title=Magnetic Reconnection in Astrophysical and Laboratory Plasmas|journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics|volume=47|issue=1|pages=291–332|doi=10.1146/annurev-astro-082708-101726|bibcode=2009ARA&A..47..291Z}}</ref><ref>{{Rejea jarida|last1=Yamada|first1=Masaaki|last2=Ji|first2=Hantao|last3=Hsu|first3=Scott|last4=Carter|first4=Troy|last5=Kulsrud|first5=Russell|last6=Bretz|first6=Norton|last7=Jobes|first7=Forrest|last8=Ono|first8=Yasushi|last9=Perkins|first9=Francis|date=1997|title=Study of driven magnetic reconnection in a laboratory plasma|journal=Physics of Plasmas|volume=4|issue=5|pages=1936–1944|doi=10.1063/1.872336|bibcode=1997PhPl....4.1936Y|issn=1070-664X|url=[https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc679550/}}](https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc679550/}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }})</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1942|}} [[Jamii:Watu wa Japani]] 87118469tp8a7rloouu16bylpetxfrx 0 236014 1607943 1544913 2026-10-14T03:21:43Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607943 wikitext text/x-wiki '''Sir Charles William Dunstone''' (alizaliwa [[Novemba 21]], [[1964]]) ni mwanzilishi mwenza na mwenyekiti wa zamani wa kampuni ya simu za rununu Carphone Warehouse nchini [[Uingereza]].Pia mwenyekiti wa zamani wa kampuni ya uuzaji wa vifaa vya umeme na mawasiliano ya kimataifa Dixons Carphone, na mwenyekiti mtendaji wa ''TalkTalk Group''. Alianza biashara mwaka [[1989]] katika nyumba yake huko Marylebone pamoja na marafiki zake [[David Ross (mfanyabiashara)|David Ross]] na [[Guy Johnson (mfanyabiashara)|Guy Johnson]], wakiwa na mtaji wa [[pauni]] 6,000.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=i4dapFQWfpY|title=Apps for Good Founder Talks - Charles Dunstone, Carphone Warehouse and TalkTalk|work=YouTube|date=August 23, 2013|accessdate=2 November 2023}}</ref><ref name="pederson2007">{{ cite book | url=https://archive.org/details/internationaldir0000unse_o0s2/page/55/mode/1up | title=International Directory of Company Histories | publisher=Thomson Gale | last1=Pederson | first1=Jay P. | volume=83 | date=2007 | access-date=28 February 2024 | isbn=978-1-55862-587-7 | pages=55 }}</ref> == Marejeo == {{reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Wafanyabiashara wa Uingereza]] [[Jamii:Waliozaliwa 1964]] [[Jamii:Watu walio hai]] as9cdzz6b5jf238gycs3bkeqe28rx4x 0 236434 1608000 1555328 2026-10-14T03:41:39Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1608000 wikitext text/x-wiki '''Somaly Mam''' (alizaliwa 1970/71) ni mwanaharakati wa [[Kamboja]] anayepinga biashara haramu ya binadamu, hasa ukatili wa utumwa wa kingono na usafirishaji wa watu kwa ajili ya unyanyasaji wa kingono.<ref name="Marie Claire">Pesta, Abigail [[http://www.marieclaire.com/culture/news/a6620/somalys-story/](http://www.marieclaire.com/culture/news/a6620/somalys-story/){{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} "Somaly Mam's Story: 'I Didn't Lie.{{'"}}], ''Marie Claire'', September 16, 2014. Accessed September 16, 2017.</ref> Kuanzia mwaka 1996 hadi 2014, Mam alijihusisha kwa kiwango kikubwa katika kampeni za kupambana na usafirishaji wa watu kwa ajili ya ukahaba. Alianzisha Somaly Mam Foundation, alikusanya fedha, alijitokeza kwenye vipindi vikubwa vya televisheni, na alizungumza katika matukio mbalimbali ya kimataifa. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1970|}} [[Jamii:Watu wa Kamboja]] b634et5g5nvbzgyjikckt76arj3ufnf 0 236498 1607740 1550951 2026-10-14T02:57:41Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607740 wikitext text/x-wiki '''Hiromi Amada''' (amezaliwa 10 Mei 1973) ni mpiganaji mstaafu wa kickboxing wa uzani wa juu (heavyweight) na pia bondia wa [[boxing]] kutoka Gunma, [[Japani|Japan]]. Alikuwa miongoni mwa wapiganaji wakuu wa uzani wa juu katika ligi ya K-1 kati ya mwaka 1999 hadi 2007, ambapo kampuni hiyo ilimchukulia kama mmoja wa wapiganaji wake bora wa Kijapani, akifuata Musashi kwa kiwango.<ref>{{cite web|url=[http://www.k-1.co.jp/en/fighter/player.php?SO=h&country=Japan&weight=&weight2=&index=amada|title=Rekodi](http://www.k-1.co.jp/en/fighter/player.php?SO=h&country=Japan&weight=&weight2=&index=amada|title=Rekodi) za mpiganaji wa K-1|publisher=K-1.co.jp}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Pia alikuwa bingwa wa kwanza wa uzani wa juu wa HEAT Heavyweight Kickboxing Champion, na alishinda wapiganaji mashuhuri kama Freddy Kemayo, Makoto Uehara, na Rene Rooze.<ref>[[https://web.archive.org/web/20080412023957/http://www.k-1.co.jp/profile/a_amada.html](https://web.archive.org/web/20080412023957/http://www.k-1.co.jp/profile/a_amada.html) K-1 Profile]</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mwanamichezo}} {{BD|1973|}} [[Jamii:Watu wa Japani]] [[Jamii:Watu walio hai]] 9tomg8un4mg0fqd7jbeqk47ehp2zjoy 0 236554 1607964 1546265 2026-10-14T03:22:47Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607964 wikitext text/x-wiki '''Joy St Clair Hester''' (21 Agosti 1920 – 4 Desemba 1960) alikuwa msanii kutoka nchi ya [[Australia]]. Alikuwa mwanachama wa vuguvugu la [[Angry Penguins]] na kikundi cha [[Heide Circle]] ambao walichangia kwa kiasi kikubwa katika maendeleo ya mtindo wa Ukisasa (nchini Australia.<ref name=":1">{{Rejea kitabu|title=Joy Hester|last=Burke, Janine|date=1983|publisher=Greenhouse Publications|isbn=0909104603|location=Richmond, Victoria, Australia|oclc=11370322}}</ref> Hester anafahamika zaidi kwa michoro yake ya wino yenye ujasiri na ya kuelezea hisia zilizopo moyoni.<ref name=":1"/> Kazi zake zilitawaliwa na mtazamo wa hali ya juu kuhusu kifo kutokana na kumpoteza baba yake mzazi wakati wa utotoni, tishio la vita, na uzoefu wake binafsi wa kusumbuliwa na ugonjwa wa [[Ugonjwa wa Hodgkin|Hodgkin]]. Hester anajulikana zaidi kwa mfululizo wa michoro ya ''Face'', ''Sleep'', na ''Love'' (1948–49)<ref name="AuDB">{{Cite Australian Dictionary of Biography|last=Burke|first=Janine|title=Hester, Joy St Clair (1920–1960)|id2=hester-joy-st-clair-10493|volume=14|year=1996}}</ref> pamoja na kazi zake za baadaye za ''The Lovers'' (1956–58).<ref name=":1"/> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1920|1960}} [[Jamii:Wasanii wa Australia]] [[Jamii:Wachoraji wa Australia]] r4f5f281edsyb84386eb4nfo4hexdtq 0 236643 1607988 1546230 2026-10-14T03:41:02Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607988 wikitext text/x-wiki '''Christos Charilaos Papadimitriou''' (alizaliwa [[Agosti 16]], [[1949]]) ni [[mwanasayansi]] wa kompyuta wa kinadharia mwenye asili ya [[Ugiriki]] na uraia wa [[Marekani]] na Profesa wa Sayansi ya Kompyuta katika [[Chuo Kikuu cha Columbia]].<ref>{{cite web | url=https://www.cs.columbia.edu/people/faculty/ | title=Columbia Faculty | access-date=2017-08-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://engineering.columbia.edu/faculty/christos-papadimitriou|title=Christos Papadimitriou|date=24 May 2018}}</ref> == Marejeo == {{reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Wanasayansi wa Marekani]] [[Jamii:Waliozaliwa 1949]] [[Jamii:Watu walio hai]] lsft7jeize38h7imhjohywdzws9t15v 0 236727 1607835 1558867 2026-10-14T03:16:12Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607835 wikitext text/x-wiki '''Choi Hong-man''' (amezaliwa 30 Oktoba 1980),<ref>{{Rejea tovuti|url=[http://www.sherdog.com/fighter/Hong-Man-Choi-20693|title=Hong-man}}](http://www.sherdog.com/fighter/Hong-Man-Choi-20693|title=Hong-man}})</ref> anayejulikana pia kwa tahajia ya Kiingereza kama '''Hongman Choi''', ni mpiganaji wa kickboxing, michezo mchanganyiko ya mapigano (MMA), na mwanamieleka wa zamani wa ssireum kutoka [[Korea Kusini]]. Barani Asia anajulikana kwa majina ya utani kama “Che Man”, “Techno Goliath”, “Korean Monster” na “Korean Colossus”. Alishinda mashindano ya K-1 Seoul Grand Prix mwaka 2005 baada ya kumshinda Kaoklai Kaennorsing katika pambano la fainali. Ana urefu wa mita {{convert|2.18|m|ftin|abbr=on}} na uzito wa kilogramu {{convert|160|kg|lb stlb|abbr=on}}.<ref>{{cite web | url=[http://star.ohmynews.com/NWS_Web/OhmyStar/at_pg_m.aspx?CNTN_CD=A0000384185](http://star.ohmynews.com/NWS_Web/OhmyStar/at_pg_m.aspx?CNTN_CD=A0000384185) | script-title=ko:최홍만, 히어로스 '전업' 고려해 볼만하다 | date=4 Januari 2007 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>{{Unreliable source?|reason=See reliable sources list on [[WP:KO/RS]]|date=Agosti 2025}}<ref name=KOW>{{cite web|url=[http://search.naver.com/search.naver?where=nexearch&query=%EC%B5%9C%ED%99%8D%EB%A7%8C&sm=top_hty&fbm=0&ie=utf8|script-title=ko:최홍만](http://search.naver.com/search.naver?where=nexearch&query=%EC%B5%9C%ED%99%8D%EB%A7%8C&sm=top_hty&fbm=0&ie=utf8|script-title=ko:최홍만) : 네이버 통합검색|language=ko}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1980|}} [[Jamii:Watu wa Korea Kusini]] ps18mhhr0bj93nnjazl61gf4kc30n8g 0 236736 1607647 1553929 2026-10-14T02:44:51Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607647 wikitext text/x-wiki '''Mirko Filipović''' (amezaliwa 10 Septemba 1974), anayejulikana zaidi kwa jina lake la ulingoni '''Mirko Cro Cop''', ni mtaalamu wa zamani wa [[Kroatia]] wa MMA, kickboxing na pia [[boxing]] ya amateur. == Kazi == Cro Cop anajulikana zaidi kwa kipindi chake katika Pride Fighting Championships. Pia amepigana katika mashindano makubwa kama UFC, K-1, RIZIN na Bellator. Anachukuliwa sana kuwa miongoni mwa wapiganaji wakubwa kabisa wa uzani wa juu katika historia ya MMA na kickboxing, na anatajwa mara kwa mara kama mmoja wa wapiganaji bora wa knockout waliowahi kuwepo.<ref>{{cite web |title=The Top 10 Heavyweights of All Time .He is considered the best KO martial artist ever existed. |url=[https://mmasucka.com/2020/05/24/the-top-10-heavyweights-of-all-time/](https://mmasucka.com/2020/05/24/the-top-10-heavyweights-of-all-time/) |website=mmasucka.com |date=24 Mei 2020 |access-date=6 Januari 2021 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |title=Left leg; cemetery: Revisiting the legendary career of Mirko Cro Cop |url=[https://thebodylockmma.com/mma/revisiting-the-legendary-career-of-mirko-cro-cop/](https://thebodylockmma.com/mma/revisiting-the-legendary-career-of-mirko-cro-cop/) |website=thebodylockmma.com |date=8 Machi 2019 |access-date=6 Januari 2021}}</ref><ref>{{cite web |title=Frank Mir, Mirko Cro Cop, and MMA's 15 Greatest Heavyweights of All Time |url=[https://bleacherreport.com/articles/470779-frank-mir-mirko-cro-cop-and-the-15-greatest-heavyweights-of-all-time](https://bleacherreport.com/articles/470779-frank-mir-mirko-cro-cop-and-the-15-greatest-heavyweights-of-all-time) |website=bleacherreport.com |access-date=6 Januari 2021}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1974|}} [[Jamii:Watu wa Kroatia]] [[Jamii:Watu walio hai]] odvx4gjstjf8hilb61n9lrvg1c9tgtd 0 236751 1607989 1546525 2026-10-14T03:41:05Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607989 wikitext text/x-wiki '''Yusuke Fujimoto''' (amezaliwa 22 Julai 1975) ni mpiganaji wa zamani wa [[Kijapani]] wa kickboxing katika uzani wa heavyweight, aliyeshiriki mashindano ya K-1. Alikuwa bingwa wa mashindano ya K-1 World GP 2007 yaliyofanyika Hong Kong.<ref name=YuFu>{{cite web |url=[http://www.k-1.co.jp/k-1gp/dtop.htm](http://www.k-1.co.jp/k-1gp/dtop.htm) |title=Fujimoto Defends K-1 Asia GP Title in Hong Kong |access-date=2008-05-24 |publisher=K-1 grand Prix Website |url-status=dead |archive-url=[https://web.archive.org/web/20070823184505/http://www.k-1.co.jp/k-1gp/dtop.htm](https://web.archive.org/web/20070823184505/http://www.k-1.co.jp/k-1gp/dtop.htm) |archive-date=August 23, 2007 }}</ref> Anajulikana kwa jina la utani '''"Bun Bun Maru"''' kutokana na tabia yake ya kurusha makonde makubwa yenye mizunguko. Pia alitambulika kwa kichwa chake cha upara na kutokuwa na nyusi. Fujimoto alipata ushindi muhimu dhidi ya wapiganaji kama Musashi, Dewey Cooper na Francois Botha. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1975|}} [[Jamii:Watu wa Japani]] [[Jamii:Watu walio hai]] 2rjd8v5x35ouwfhow9k1pfos2sgiwqi 0 236753 1607648 1546840 2026-10-14T02:44:58Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607648 wikitext text/x-wiki '''Daniel Ghiță''' (amezaliwa 22 Aprili 1981) ni mwanasiasa wa [[Romania]] na mpiganaji wa zamani wa kickboxing. Tangu Desemba 2020 amekuwa mwanachama wa Bunge la Manaibu la Romania.<ref>{{Rejea tovuti|url=[https://www.prosport.ro/fotbal-intern/diverse/rezultate-partiale-alegeri-parlamentare-2020-daniel-ghita-a-ajuns-deputat-dorinel-munteanu-tremura-19159120|title=Rezultate](https://www.prosport.ro/fotbal-intern/diverse/rezultate-partiale-alegeri-parlamentare-2020-daniel-ghita-a-ajuns-deputat-dorinel-munteanu-tremura-19159120|title=Rezultate) parțiale alegeri parlamentare 2020. Luptătorul K1 Daniel Ghiță a ajuns deputat, Dorinel Munteanu tremură pentru postul de senator, Rică Neaga a pierdut categoric|date=December 7, 2020}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1981|}} [[Jamii:Watu wa Romania]] [[Jamii:Watu walio hai]] gofk5j0ay06gwfsuxxqdul3e0n6wcr3 0 236755 1607944 1546530 2026-10-14T03:21:46Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607944 wikitext text/x-wiki '''Konstantin Gluhov''' (amezaliwa 17 Januari 1980) ni mpiganaji wa kickboxing wa uzani wa juu (heavyweight) na MMA kutoka [[Latvia]], mwenye asili ya [[Kirusi]]. Ni bingwa wa zamani wa dunia wa WPKA katika Muaythai na kwa sasa alishiriki mashindano ya K-1. Alifanya pambano lake la kwanza katika K-1 mwaka 2006 kwenye mashindano ya K-1 Fighting Network Riga 2006 dhidi ya Denis Sobolyev.<ref name="www.bushido.lt">{{cite web|url=[http://www.bushido.lt/doc/K-1_RIGA.pdf/](http://www.bushido.lt/doc/K-1_RIGA.pdf/) |title=Archived copy |accessdate=October 19, 2009 |url-status=dead |archiveurl=[https://web.archive.org/web/20071014110034/http://www.bushido.lt/doc/K-1_RIGA.pdf](https://web.archive.org/web/20071014110034/http://www.bushido.lt/doc/K-1_RIGA.pdf) |archivedate=October 14, 2007 }}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1980|}} [[Jamii:Watu wa Urusi]] [[Jamii:Watu walio hai]] mrezd2k0q52wgz8k1n8kzo5uqrnij56 0 236760 1607649 1558759 2026-10-14T02:45:05Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607649 wikitext text/x-wiki '''Dzianis Hancharonak''' (alizaliwa tarehe 21 Juni 1988), wakati mwingine huandikwa kama '''Denis Goncheronok''', ni mpiganaji wa kickboxing wa Muay Thai kutoka [[Belarus]] anayeshindana katika uzani wa heavyweight. Anapigania klabu ya Patriot Gym iliyoko Minsk. Ni bingwa wa dunia mara tano katika mashindano ya Muay Thai ya wapiganaji wasio wa kulipwa chini ya I.F.M.A, na pia ana hadhi ya kitaifa ya “master wa michezo mwenye heshima” katika Muay Thai chini ya mfumo wa Unified Sports Classification System of the USSR and Russia.<ref>[[http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=P31200394&p1=1](http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=P31200394&p1=1){{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}Указ Президента РБ № 394 от 30.10.2012] {{in lang|be}}</ref> Katika ngazi ya mashindano ya amatua, amewahi kuwashinda wapiganaji mashuhuri kama vile Nenad Pagonis, Franci Grajš, Simon Marcus na Vladimir Mineev. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1988|}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Watu wa Belarus]] 0c65x981r3p3lfzrr2ytvmeua762kw3 0 236761 1607919 1546539 2026-10-14T03:20:27Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607919 wikitext text/x-wiki '''Nobu Hayashi''' (alizaliwa tarehe 27 Aprili 1978) ni mpiganaji wa [[Kijapani]] wa karate na kickboxing wa uzani wa heavyweight. Amewahi kuwa mshindi wa pili mara mbili katika mashindano ya K-1 Japan, na ana ushindi muhimu dhidi ya wapiganaji kama Ben Edwards, Sander Thonhauser na Faisal Zakaria. Hayashi hupigana akiwa anawakilisha Dojo Chakuriki Japan jijini Tokyo, Japan.<ref>{{cite web | url=[http://www.k-1.co.jp/k-1gp/fighter/nobu_hayashi.htm](http://www.k-1.co.jp/k-1gp/fighter/nobu_hayashi.htm) | title=Nobu Hayashi K-1 profile | accessdate=27 Aprili 2011 | publisher=K-1 Grand Prix Website | url-status=dead | archive-url=[https://web.archive.org/web/20090915181929/http://www.k-1.co.jp/k-1gp/fighter/nobu_hayashi.htm](https://web.archive.org/web/20090915181929/http://www.k-1.co.jp/k-1gp/fighter/nobu_hayashi.htm) | archive-date=15 Septemba 2009 }}</ref> Hayashi pia aliwahi kugundulika kuwa na ugonjwa wa leukemia, lakini alifanikiwa kupona na kwa sasa hana saratani. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1978|}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Watu wa Japani]] fmq8be68epttb13rs3vtk1i6kgosgbc 0 236763 1607741 1546541 2026-10-14T02:57:44Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607741 wikitext text/x-wiki '''Satoshi Honma''' (alizaliwa 19 Mei 1968) ni mpambanaji wa zamani wa [[Japani]] wa mixed martial arts (MMA) aliyepigana katika uzito wa Light Heavyweight. Ameshindana katika mashirika mbalimbali ya MMA ikiwemo Shooto, Fighting Network RINGS, K-1, Pride Fighting Championships na UFC.<ref>{{cite web|url=[http://www.sherdog.com/fighter/Satoshi-Honma-251|title=Satoshi](http://www.sherdog.com/fighter/Satoshi-Honma-251|title=Satoshi) Honma|work=Sherdog}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1968|}} [[Jamii:Watu wa Japani]] 0i35zfqq5elgna39a3zjwo9iubeniul 0 236872 1607742 1546717 2026-10-14T02:57:47Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607742 wikitext text/x-wiki '''Alexey Ignashov''' (alizaliwa tarehe 18 Januari 1978) ni mpiganaji wa zamani wa kickboxing wa uzani wa Heavyweight kutoka [[Belarus]]. Ameshinda ubingwa wa dunia wa Muay Thai mara nne, na pia alikuwa bingwa wa mashindano ya K-1 World GP 2003 yaliyofanyika Paris pamoja na K-1 World GP 2001 yaliyofanyika Nagoya.<ref>{{cite web|url=[http://www.k-1.co.jp/k-1gp/fighter/alexey_ignashov.htm](http://www.k-1.co.jp/k-1gp/fighter/alexey_ignashov.htm) |title=Fighter profile |url-status=dead |archiveurl=[https://web.archive.org/web/20100608110805/http://www.k-1.co.jp/k-1gp/fighter/alexey_ignashov.htm](https://web.archive.org/web/20100608110805/http://www.k-1.co.jp/k-1gp/fighter/alexey_ignashov.htm) |archivedate=8 Juni 2010 }}</ref> Kufikia mwaka 2011 alikuwa akiishi [[Auckland]], [[New Zealand]], na kufanya mazoezi katika ukumbi wa Balmoral Lee Gar Gym chini ya mkufunzi Lollo Heimuli.<ref>{{cite web|url=[http://www.fansofk1.com/article?aID=978&Category=1|title=Alexey](http://www.fansofk1.com/article?aID=978&Category=1|title=Alexey) Ignashov Interview|website=Fansofk1.com|access-date=22 Machi 2011|archive-url=[https://web.archive.org/web/20111001010659/http://www.fansofk1.com/article?aID=978&Category=1|archive-date=1](https://web.archive.org/web/20111001010659/http://www.fansofk1.com/article?aID=978&Category=1|archive-date=1) Oktoba 2011|url-status=dead}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1978|}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Watu wa Belarus]] rbxky4cr9ecrlerhfwit7rmt8v3nvnj 0 236886 1607650 1546732 2026-10-14T02:45:12Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607650 wikitext text/x-wiki '''Ruslan Savelyevich Karaev (Karayev)''' (alizaliwa 19 Mei 1983) ni mchezaji wa kickboxing kutoka [[Urusi]]. Ameshinda mashindano ya K-1 World Grand Prix 2005 yaliyofanyika Las Vegas pamoja na K-1 World Grand Prix 2008 ya Taipei, akiwa bingwa wa mashindano hayo.<ref name="Karaev captures K-1 Asia GP; Bonjasky, Samedov also win in Taiwan">{{cite web | url=[http://www.k-1.co.jp/k-1gp/btop.htm](http://www.k-1.co.jp/k-1gp/btop.htm) | title=Karaev captures K-1 Asia GP; Bonjasky, Samedov also win in Taiwan | last=DiPietro | first=Monty | accessdate=2007-07-14 | publisher=K-1 grand Prix Website | archive-date=2007-08-15 | archive-url=[https://web.archive.org/web/20070815220159/http://www.k-1.co.jp/k-1gp/btop.htm](https://web.archive.org/web/20070815220159/http://www.k-1.co.jp/k-1gp/btop.htm) | url-status=dead }}</ref> Baadaye alijiunga na timu ya K-1 ya Golden Glory, ambako alifundishwa chini ya mkufunzi Cor Hemmers. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1983|}} [[Jamii:Watu wa Urusi]] 7o6wl7f9ykelvr0lfjmebjx6pjvkbdr 0 236896 1607836 1546746 2026-10-14T03:16:14Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607836 wikitext text/x-wiki '''Sergei Valerievich Kharitonov''' (alizaliwa 18 Agosti 1980) ni mchezaji wa [[Urusi]] wa boxing ya kitaalamu, mixed martial arts (MMA), na pia ni mcheza kickboxing wa zamani. Mwanariadha wa MMA tangu mwaka 2000, Kharitonov amewahi kushindana katika mashirika mbalimbali ya MMA nchini Japani kama PRIDE Fighting Championships na DREAM, pamoja na mashirika mengine ya kimataifa kama Bellator MMA, M-1 Global, Strikeforce, na pia GLORY (kickboxing).<ref name="she">{{cite web |url=[http://www.sherdog.com/fightfinder/fightfinder.asp?fighterID=4184](http://www.sherdog.com/fightfinder/fightfinder.asp?fighterID=4184) |title=Fight Finder: Sergei Kharitonov |year=2007 |access-date=2007-08-16 |publisher=[[Sherdog]] |archive-date=2007-08-07 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20070807074917/http://www.sherdog.com/fightfinder/fightfinder.asp?fighterid=4184](https://web.archive.org/web/20070807074917/http://www.sherdog.com/fightfinder/fightfinder.asp?fighterid=4184) |url-status=live }}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1980|}} [[Jamii:Watu wa Urusi]] fyqmcmth9sdbbm55w1n3273clco74eg 0 236984 1607875 1546930 2026-10-14T03:18:14Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607875 wikitext text/x-wiki '''Somchai Ropkwaen''' (alizaliwa 13 Oktoba 1966), anayejulikana kitaaluma kama '''Changpuek Kiatsongrit''', ni mcheza zamani wa Muay Thai na kickboxing kutoka [[Uthai]].<ref>{{cite web | url=[http://k-1sport.de/en/database/show_fighter.php?id=291](http://k-1sport.de/en/database/show_fighter.php?id=291) | title=Fighter's Profile - Changpuek Kiatsongrit (DOB, height, weight etc) | accessdate=2011-06-06 | publisher=k-1sport.de | archive-url=[https://web.archive.org/web/20081219074133/http://www.k-1sport.de/en/database/show_fighter.php?id=291](https://web.archive.org/web/20081219074133/http://www.k-1sport.de/en/database/show_fighter.php?id=291) | archive-date=2008-12-19 | url-status=dead}}</ref> Anachukuliwa kama mmoja wa wapiganaji wa kwanza wa Muay Thai kwenda nje ya Thailand na kushindana na wapiganaji wa mitindo mingine ya mapigano, mara nyingi akiwa na wapinzani wenye uzito na nguvu kubwa zaidi yake. Hii ilisaidia kuonyesha ufanisi wa Muay Thai katika ngazi ya kimataifa. Changpuek ni bingwa wa dunia mara saba, na katika kipindi cha kazi yake alishinda wapiganaji wa kiwango cha juu kama vile Rob Kaman (mara 3), Rick Roufus, Peter Smit na Tosca Petridis. Baada ya kumaliza kazi yake ya ushindani kama mpiganaji wa kulipwa, aliendelea kufanya kazi katika gym ya Sitpholek iliyopo Pattaya, Thailand, kama mkufunzi wa Muay Thai. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1966|}} [[Jamii:Watu wa Uthai]] d7at98o4vres1wtn32al4zrcpzfzle7 0 237001 1607791 1546985 2026-10-14T03:00:21Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607791 wikitext text/x-wiki '''Alexei Kudin''' (alizaliwa 20 Desemba 1984) ni mchezaji wa zamani wa kickboxing na MMA kutoka [[Belarus]]. Yeye ni bingwa wa dunia na pia bingwa wa Ulaya kupitia mashindano ya WBKF, pamoja na kufika fainali ya mashindano ya Grand Prix ya K-1 ya King of Kings iliyofanyika 16 Desemba 2010 huko Odintsovo. Mbali na kickboxing, Kudin amepigana pia katika mapambano mengi ya kitaalamu ya mixed martial arts (MMA).<ref>{{Cite web |url=[http://www.bloodyelbow.com/2012/1/27/2749956/alexei-kudin-mma-world-mma-heavyweight-scouting-report](http://www.bloodyelbow.com/2012/1/27/2749956/alexei-kudin-mma-world-mma-heavyweight-scouting-report) |title=2012 World MMA Heavyweight Scouting Report: #3 - Alexei Kudin |access-date=2013-11-11 |archive-date=2023-04-08 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20230408050806/https://bloodyelbow.com/2012/1/27/2749956/alexei-kudin-mma-world-mma-heavyweight-scouting-report](https://web.archive.org/web/20230408050806/https://bloodyelbow.com/2012/1/27/2749956/alexei-kudin-mma-world-mma-heavyweight-scouting-report) |url-status=dead }}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1984|}} [[Jamii:Watu wa Belarus]] 1nr7q5mv33zq2rz6zljyoznq9wubdr4 0 237152 1607914 1547763 2026-10-14T03:20:12Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607914 wikitext text/x-wiki '''Selina Rauf Chowdhury''' ni mwanasiasa wa [[Bangladesh]] kutoka chama cha [[Chama cha Kitaifa cha Bangladesh]] (Bangladesh Nationalist Party) na alikuwa mbunge kupitia viti maalum vilivyotengwa kwa ajili ya wanawake. == Kazi == Chowdhury alichaguliwa kuwa mbunge kupitia viti maalum vya wanawake kama mgombea wa Chama cha Kitaifa cha Bangladesh mnamo Februari 1996.<ref>{{Rejea tovuti|title=List of 6th Jatiya Sangshad members|url=http://www.parliament.gov.bd/images/pdf/formermp-bangla/6th%20Parliament%20.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915084544/http://www.parliament.gov.bd/images/pdf/formermp-bangla/6th%20Parliament%20.pdf|archive-date=15 September 2018|access-date=15 November 2020|website=Jatiya Sangshad|publisher=Government of Bangladesh}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mwanasiasa}} {{BD|1950||Chowdhury, Selina Rauf}} [[Jamii:Wanasiasa wa Bangladesh]] [[Jamii:Watu wa Bangladesh]] 6jem5xl6wcwum146k23pxhmicvwbhiy 0 237350 1607743 1559162 2026-10-14T02:57:50Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607743 wikitext text/x-wiki '''Mehdi Mirdavoudi''' (amezaliwa [[11 Septemba]] [[1977]]) ni [[Mchezo wa ngumi|mpiganaji wa kickboxing]] wa uzito wa heavyweight kutoka [[Irani|Iran]]<ref>[[http://www.mmauniverse.com/fighters/SS25208](http://www.mmauniverse.com/fighters/SS25208){{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}Fighter Profile: Mehdi Mirdavoudi]</ref><ref>[[http://www.k-1.co.jp/en/fighter/player.php?index=mehdi_mirdavoudi](http://www.k-1.co.jp/en/fighter/player.php?index=mehdi_mirdavoudi) Mehdi Mirdavoudi]{{dead link|date=January 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[[http://k-1sport.de/en/database/show_fighter.php?id=1116](http://k-1sport.de/en/database/show_fighter.php?id=1116) Mehdi Mirdavoudi]</ref> na pia mwanamichezo wa mashindano ya nguvu (strongman) wa kitaaluma.<ref>[[http://asiastrongmen.com/Mehdi%20Mirdawoodi.htm](http://asiastrongmen.com/Mehdi%20Mirdawoodi.htm){{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}Medi Mirdawoodi]</ref> Amekuwa akiwakilisha Irani katika mashindano mbalimbali ya kimataifa ya kickboxing na strongman. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1977|}} [[Jamii:Watu wa Iran]] atm46arorhgj0dm6gg5kqklbxrp9xel 0 237376 1607905 1547925 2026-10-14T03:19:45Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607905 wikitext text/x-wiki '''Stephen Beck''' (alizaliwa [[1950]]) ni [[msanii]], [[mwandishi]], mbunifu wa vifaa vya kuchezea, na mvumbuzi nchini [[Marekani]] aliyekuwa mwanzilishi katika usanisi wa video na sanaa ya video shirikishi. Mifano ya kazi yake ilionekana katika makusanyo ikiwemo jumba la makumbusho ya sanaa ya kisasa la [[San Francisco]], jumba la makumbusho ya sanaa ya kisasa la [[New York]], na jumba la makumbusho ya sanaa ya kisasa la Whitney. == Marejeo == {{reflist}} * [http://www.stevebeck.tv Official Site] {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Wavumbuzi wa Marekani]] [[Jamii:Wasanii wa Marekani]] [[Jamii:Waliozaliwa 1950]] [[Jamii:Watu walio hai]] jthiu8hii56iq68wpy73s3g5pgsrx55 0 237572 1607837 1548558 2026-10-14T03:16:17Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607837 wikitext text/x-wiki '''Ernő Rubik''' (alizaliwa 13 Julai 1944) ni mbunifu wa majengo na mvumbuzi kutoka [[Hungaria]], anayejulikana sana kwa kuvumbua Rubik's Cube (1974), Rubik's Magic na Rubik's Snake.<ref name="sporting">{{Rejea kitabu |author=William Fotheringham |title=Fotheringham's Sporting Pastimes |publisher=Anova Books |year=2007 |page=[[https://archive.org/details/fotheringhamsext0000foth/page/50](https://archive.org/details/fotheringhamsext0000foth/page/50) 50] |isbn=978-1-86105-953-6 |url=[https://archive.org/details/fotheringhamsext0000foth/page/50](https://archive.org/details/fotheringhamsext0000foth/page/50) }}</ref> Ernő Rubik ni miongoni mwa wavumbuzi mashuhuri wa michezo ya mafumbo duniani, hasa kupitia uvumbuzi wake wa Rubik's Cube, pamoja na Rubik's Magic na Rubik's Snake. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1944|}} [[Jamii:Watu wa Hungaria]] ntzxdqb5wzgonf1fvkm2tsemngsc59d 0 237651 1607965 1548439 2026-10-14T03:22:50Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607965 wikitext text/x-wiki '''Ali Alilu''' (alizaliwa mwaka 1961) alikuwa mwanasiasa wa [[Irani|Iran.]] Alilu alizaliwa mjini [[Tehran]] katika familia ya [[Waazeri]] (Azerbaijanis) inayotokea [[Shabestar]] katika [[Mkoa wa Azerbaijan Mashariki]].<ref>{{cite news|url=http://www.alilou.ir/index.php/zendeghi.html|title=زندگینامه علی علیلو|access-date=14 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814174948/http://www.alilou.ir/index.php/zendeghi.html|archive-date=2014-08-14|url-status=dead}}</ref> Alikuwa mjumbe wa [[Bunge la Iran]] (Islamic Consultative Assembly) kutoka jimbo la [[Shabestar]].<ref>{{cite news|url=http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=13910330000536|title=جدول مدارک تحصیلی و سوابق اجرایی اعضای 14 کمیسیون‌ مجلس نهم|publisher=[[Farsnews Agency]]|access-date=27 July 2014|archive-date=30 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171230100403/http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=13910330000536|url-status=dead}}</ref> Alilu alishinda kiti hicho kwa kupata kura 16,214 (asilimia 27.30%).<ref>{{cite news|url=http://rc.majlis.ir/fa/parliament_member/show/811907|title=علی علیلو |publisher=Tovuti ya [[Bunge la Iran]]|access-date=14 August 2014}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1961|}} [[Jamii:Watu wa Iran]] [[Jamii:Historia ya Iran]] gd4p2mp54vu7wmediiqhtcg2otrfp6r 0 238058 1607920 1549213 2026-10-14T03:20:30Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607920 wikitext text/x-wiki '''Mohammad Montazeri''' (mnamo {{Circa|1944}} – 28 Juni 1981) alikuwa [[viongozi wa kidini wa Iran|kiongozi wa kidini]] na mwanajeshi wa [[Iran]] ambaye alikuwa mtoto mkubwa wa kiume wa aliyekuwa [[Naibu Kiongozi Mkuu wa Iran]] [[Hussein-Ali Montazeri]]. Alikuwa mmoja wa wanachama waanzilishi na wakuu wa mapema wa [[Jeshi la Walinzi wa Mapinduzi ya Kiislamu]] (IRGC). Montazeri aliuawa katika [[Mlipuko wa bomu wa Hafte Tir|mlipuko wa bomu mjini Tehran mnamo tarehe 28 Juni 1981]]. == Maisha ya mapema na elimu == Alizaliwa mjini [[Najafabad]] mnamo mwaka 1944, Montazeri alikuwa mtoto wa kwanza wa kiume wa [[Ayatollah|Ayatollah Mkuu]] [[Hussein-Ali Montazeri|Hossein Ali Montazeri]].<ref name=mehdi2012>{{cite web |author=Khalaji, Mehdi |title=Supreme Succession. Who Will Lead Post-Khamenei Iran |location=Washington DC |format=Policy Focus (No. 117) |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/supreme-succession-who-will-lead-post-khamenei-iran-0 |work=The Washington Institute |date=February 2012}}</ref><ref name=Hern2012>{{cite book |author=O'Hern, Steven |title=Iran's Revolutionary Guard: The Threat that Grows While America Sleeps |url=https://books.google.com/books?id=F9cJ1q-uFrcC&pg=PA216 |year=2012 |publisher=Potomac Books, Inc. |isbn=978-1-59797-701-2 |page=216 |location=Washington, DC}}</ref><ref name=avon2012>{{cite book|author1=Avon, Dominique |author2=Khatchadourian, Anaïs-Trissa |author3=Todd, Jane Marie |title=Hezbollah: A History of the "Party of God" |url=https://books.google.com/books?id=xOC6v4-XCHgC&pg=PA207 |year=2012 |isbn=978-0-674-06752-3 |publisher=[[Harvard University Press]] |page=207 |location=Cambridge, MA; London |author1-link=Dominique Avon }}</ref> Alikuwa na kaka wawili na dada wawili.<ref>{{cite encyclopedia |title=Montazeri, Hossein Ali (1922–) |year=2000 |encyclopedia=Biographical Encyclopedia of the Modern Middle East and North Africa |editor=Fischbach, Michael R. |publisher=Thomson Gale |isbn=978-1-4144-1889-6 |url=https://google.com/books?id=GXcxngEACAAJ}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1944|1981}} [[Jamii:Watu wa Iran]] [[Jamii:Historia ya Iran]] t0p9xrlhnb88tmq145szxp3g252wvfd 0 238149 1607838 1549421 2026-10-14T03:16:20Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607838 wikitext text/x-wiki '''Ernest Borgnine''' (alizaliwa kama '''Ermes Effron Borgnino'''; 24 Januari 1917 – 8 Julai 2012) alikuwa muigizaji wa [[Marekani]] ambaye kazi yake ilidumu kwa zaidi ya miongo sita. Alijulikana kwa sauti yake nzito lakini tulivu na tabasamu lake lenye meno yaliyopishana (gap-toothed grin) lililofanana na la “Cheshire Cat”.<ref>{{cite web|url=[https://www.tcm.com/this-month/article/161124|title=Ernest](https://www.tcm.com/this-month/article/161124|title=Ernest) Borgnine Biography|access-date=4 Oktoba 2016}}</ref> Ernest Borgnine alikuwa msanii maarufu ambaye alionekana mara nyingi katika vipindi vya mahojiano (talk shows) na pia kama mjumbe/jaji katika michezo mbalimbali ya televisheni (game shows). == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1917|2012}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] c9tjd3tgo2fqrlf9spfmgrg7z71f1g4 0 238217 1607651 1549538 2026-10-14T02:45:19Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607651 wikitext text/x-wiki '''Hadi Ghaffari''' (alizaliwa 25 Juni 1950 huko Azarshahr) ni mwanachama wa baraza kuu la (Imam's Line) na rais wa Taasisi ya Al-Hadi nchini [[Iran]]. Alishutumiwa kuhusika na mauaji ya aliyekuwa Waziri Mkuu wa zamani Amir-Abbas Hoveyda wakati wa kesi za mapinduzi zilizoendeshwa na Sadeq Khalkhal] tarehe 7 Aprili 1979.<ref>Abbas Milani, ''The Persian Sphinx: Amir Abbas Hoveyda and the Riddle of the Iranian Revolution'' (Mage Publishers, 2000)</ref> Pia alitajwa kuwa na jukumu katika usimamizi wa kundi la Hezbollah ya Iran.<ref>Moin, ''Khomeini'' (2000), p.211</ref><ref>Habib Ladjevardi, ''Iranian Oral History Project'' (Harvard University, 2001)</ref> Alikuwa mbunge katika Majlis ya Kiislamu ya Iran kwa vipindi vitatu vya kwanza baada ya mapinduzi ya Iran. Yeye ni mtoto wa Hossein Ghaffari, kiongozi wa kidini (mullah) aliyeteswa na kufariki gerezani kabla ya [[Mapinduzi ya Iran]] (Iranian Revolution). == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1950|}} [[Jamii:Watu wa Iran]] 6d119relzschbjikowxeajnp2aja8s9 0 238311 1607744 1574097 2026-10-14T02:57:52Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607744 wikitext text/x-wiki '''Mohsen Sadr''' (pia anajulikana kwa jina la cheo chake: '''Sadr ol-Ashraf''' [II]; 1871 – 19 Oktoba 1962)<ref>[http://www.aftabir.com/lifestyle/view/114566/%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D8%B5%D8%AF%D8%B1 aftabir.com]</ref> alikuwa jaji na mwanasiasa, aliyekuwa [[Waziri Mkuu wa Iran]] na rais wa [[Baraza la Seneti la Iran]]. Wakati wa serikali yake, [[Iran]] ilikuwa miongoni mwa mataifa yaliyoanzisha [[Umoja wa Mataifa]] kwa kutia saini [[Mkataba wa Umoja wa Mataifa]].<ref>[https://www.irna.ir/news/84295132/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%B5%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B4%D8%B1%D8%A7%D9%81 درباره صدرالاشراف] Irna. (in Persian). Retrieved 9 March 2023</ref><ref name=":0">[http://iichs.org/index.asp?id=172&doc_cat=7 آسيه آل احمد] {{Wayback|url=http://iichs.org/index.asp?id=172&doc_cat=7 |date=20170312200044 }} iichs.org (in Persian). Retrieved 9 March 2023</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1871|1962}} [[Jamii:Watu wa Iran]] [[Jamii:Historia ya Iran]] cqpxq3jpbq7jd5v9sun3zufqq9uk34g 0 238559 1607652 1550341 2026-10-14T02:45:26Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607652 wikitext text/x-wiki '''Gennady Vladimirovich Konyakhin''' (alizaliwa 25 Aprili 1959)<ref>[https://opko42.ru/gkonyahin/ Konyakhin Gennady Vladimirovich]</ref> ni mfanyabiashara na mwanasiasa wa zamani wa [[Urusi]]. Alichaguliwa kuwa meya wa mji wa wachimbaji madini wa [[Leninsk-Kuznetsky (mji)|Leninsk-Kuznetsky]] uliopo katika [[Ukanda wa Kiuchumi wa Siberia Magharibi]] mnamo Aprili 1997. Alipata umaarufu nchini kote Urusi baada ya machapisho katika gazeti la [[Izvestia]], ambapo alihusishwa na makundi ya wahalifu.<ref>{{cite web|url=https://www.city-n.ru/view/201931.html|title=Konyakhin defends his thesis|language=ru|date=2011-11-17}}</ref> Rais wa Urusi [[Boris Yeltsin]] alitolea mfano wa kuchaguliwa kwa Konyakhin kama kielelezo cha "juhudi za majambazi kutafuta madaraka."<ref>{{cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/184776|title=President wants to change the law to remove mayor of Leninsk-Kuznetsky|language=ru|website=[[Kommersant]]|date=1997-09-30}}</ref> Konyakhin alikamatwa tarehe 8 Oktoba 1997 mjini Moscow na kushtakiwa kwa ubadhirifu wa fedha za serikali.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&tx_ttnews&#91;tt_news&#93;=20247&tx_ttnews&#91;backPid&#93;=211 |title=SIBERIAN MAYOR ARRESTED |date=October 9, 1997}}</ref> Mnamo tarehe 18 Novemba 1998, alipewa hukumu ya kifungo cha nje cha miaka minne (suspended sentence).<ref>{{Rejea tovuti |url=http://dlib.eastview.com/browse/doc/13567298 |title=THE CONTRACT FAILED. NOW WHAT? For Now, Former Leninsk-Kuznetsky Mayor Gennady Konyakhin Plans to Return Only to Business |date=December 23, 1998 |author=Yevgenia Ivankova}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1959||}} [[Jamii:Wanasiasa wa Urusi]] [[Jamii:Wafanyabiashara wa Urusi]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Historia ya Urusi]] 5p5nkt1gxahuzgwudn8e7svgzoc36a4 0 238560 1607792 1550399 2026-10-14T03:00:24Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607792 wikitext text/x-wiki '''Valery Yakovlevich Komissarov''' (alizaliwa 12 Aprili 1965) ni mtangazaji, mtayarishaji, mwongozaji, na mwandishi wa skripti wa vipindi vingi vya televisheni. Gazeti la Financial Times lilimwita “baba wa vipindi vya uhalisia vya [[Urusi]]" (father of Russian reality show).<ref>{{Rejea habari |date=2011-12-16 |title=Mother of all TV shows |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/52946642-2608-11e1-856e-00144feabdc0 |access-date=2022-04-18}}</ref> Ni mwanachama wa zamani wa chama cha [[Urusi ya Pamoja]] (United Russia), na mbunge wa zamani wa [[Duma ya Serikali]] (1999–2011). == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1965||}} [[Jamii:Wanasiasa wa Urusi]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Historia ya Urusi]] hphptoaq3cwat8lxdodno1to08ih859 0 238596 1607745 1550392 2026-10-14T02:57:56Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607745 wikitext text/x-wiki '''Soyun Kasumovich Sadykov''' (alizaliwa 5 Machi 1960 mjini [[Gardabani]], [[Umoja wa Kisovieti|USSR]]) ni mwanasiasa wa Urusi, mwanaharakati wa jamii na kiongozi wa serikali, na mchezaji wa zamani wa karate ya [[Sambo (sanaa ya kijeshi)|sambo]]. Sadykov ni Mfumo wa Pamoja wa Uainishaji wa Michezo wa USSR na Urusi na Mtaalamu wa Michezo (Master of Sports), bingwa wa sambo wa USSR na mshindi wa tuzo katika Mashindano ya Sambo ya Ulaya. Aliongoza Mamlaka ya Kitaifa ya Kitamaduni ya Shirikisho la Waazerbaijani nchini Urusi (FNCA AZERROS). Sadykov ni Rais wa "Kituo cha Kuiga Maendeleo ya Kimkakati" (Strategic Development Modeling Center) na mwakilishi aliyeidhinishwa wa Rais wa Urusi [[Vladimir Putin]] katika [[Uchaguzi wa Rais wa Urusi wa 2012|uchaguzi wa kuanzia mwaka 2012]] hadi 2018.<ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.rostov.kp.ru/daily/press/detail/13961/|title=Встреча-примирение сторон конфликта из-за гибели футболиста из Азербайджана|author=Комсомольская правда {{!}} Сайт «Комсомольской правды»|publisher=KP.RU&nbsp;– сайт «Комсомольской правды»|language=ru|access-date=23 January 2020}}</ref><ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=sWsuJOI90RcC&dq=%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%B2+%D0%A1%D0%B0%D1%8E%D0%BD&pg=PA159 | title = 33 и еще одна история из жизни нашего "Материка" |date = 2003 |publisher= ОЛМА Медиа Групп | isbn = 978-5-224-04553-2}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.iarex.ru/articles/22954.html|title=Союн Садыков: Диалог власти и общества&nbsp;— новая политтехнология или новый Путин? - ИА REX|publisher=iarex.ru|language=ru|access-date=28 January 2020}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.gosnews.ru/news/nasledie/soyun_sadykov_byt_ili_ne_byt_stalinu_|title=Союн Садыков: "Быть или не быть Сталину..."|date=25 December 2014 |publisher=gosnews.ru|access-date=28 January 2020}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1960||}} [[Jamii:Wanasiasa wa Urusi]] [[Jamii:Wanamichezo wa Urusi]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Historia ya Urusi]] 9g991f5kl7xol7ri7hxawfdcsqq8exe 0 238607 1607876 1550357 2026-10-14T03:18:17Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607876 wikitext text/x-wiki '''Igor Ivanovich Sechin''' (alizaliwa 7 Septemba 1960) ni [[mfanyabiashara]] na afisa wa serikali ya [[Urusi]], anachukuliwa kuwa mshirika wa karibu na "naibu wa de facto" wa [[Vladimir Putin]]. Yeye ni Afisa Mtendaji Mkuu (CEO) wa [[Rosneft]].<ref>''The Guardian''. 12 January 2017. Page 6.</ref> Sechin amekuwa mtu wa karibu na msiri wa kiongozi wa Urusi Vladimir Putin tangu mwanzoni mwa miaka ya 1990. Sechin alikuwa mkuu wa wafanyakazi (chief of staff) wa Putin wakati Putin alipokuwa naibu meya wa St. Petersburg mnamo mwaka 1994. Wakati Putin alipokuwa Rais mnamo mwaka 2000, Sechin alikua naibu mkuu wa wafanyakazi wake, akisimamia idara za usalama na masuala ya nishati nchini Urusi.<ref>{{Rejea habari |last=Foy |first=Henry |date=2018-03-01 |title='We need to talk about Igor': the rise of Russia's most powerful oligarch |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/dc7d48f8-1c13-11e8-aaca-4574d7dabfb6 |access-date=2022-03-03}}</ref><ref name=":0">{{Rejea habari |last1=Reznik |first1=Irina |last2=Bierman |first2=Stephen |last3=Meyer |first3=Henry |date=2014-02-07 |title=State-run Russian oil behemoth Rosneft helps Vladimir Putin tighten his economic grip |language=en-US |newspaper=Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/business/state-run-russian-oil-behemoth-rosneft-helps-vladimir-putin-tighten-his-economic-grip/2014/02/07/c725a702-8d06-11e3-95dd-36ff657a4dae_story.html |access-date=2022-03-03 |issn=0190-8286}}</ref> Putin alimteua Sechin kuwa mwenyekiti wa Rosneft, kampuni ya mafuta ya serikali ya Urusi, mnamo mwaka 2004.<ref name="fpph">{{cite news |last1=Hussain |first1=Yadullah |date=10 March 2020 |title=Meet the Russian oil tycoon who likely triggered the Riyadh-Moscow oil war |publisher=[[Financial Post]], a division of Postmedia Network Inc |url=https://business.financialpost.com/executive/posthaste-meet-the-russian-oil-tycoon-who-likely-triggered-the-riyadh-moscow-oil-war |access-date=10 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200320230932/https://business.financialpost.com/executive/posthaste-meet-the-russian-oil-tycoon-who-likely-triggered-the-riyadh-moscow-oil-war |archive-date=20 March 2020}}</ref><ref name=":0" /> Alihudumu kama Naibu Waziri Mkuu wa Urusi katika baraza la mawaziri la [[Vladimir Putin]] kuanzia mwaka 2008 hadi 2012.<ref>{{Rejea tovuti |last=Luhn |first=Alec |date=2017-02-08 |title=The "Darth Vader" of Russia: meet Igor Sechin, Putin's right-hand man |url=https://www.vox.com/world/2017/2/8/14539800/igor-sechin-putin-trump-sanctions-oil-rosneft-tillerson-secretary-of-state-kremlin |access-date=2022-03-03 |website=Vox |language=en}}</ref> Kwa sasa, yeye ndiye [[afisa mtendaji mkuu]], [[Rais (wadhifa wa shirika)|rais]] na mwenyekiti wa bodi ya usimamizi ya Rosneft.<ref name="fpph" /> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1960||}} [[Jamii:Wanasiasa wa Urusi]] [[Jamii:Wafanyabiashara wa Urusi]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Historia ya Urusi]] jrwo7101fflpk5sfxv9y2q1npjr89iy 0 238799 1607839 1550542 2026-10-14T03:16:23Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607839 wikitext text/x-wiki '''Mohammad Yunus Khalis''' (maandishi mbadala ya majina yake ni '''Yunis''' na '''Younas''') (kama 1919 – 19 Julai 2006) alikuwa kamanda wa [[Wamujahidina wa Afghanistan|mujahidina]] nchini [[Afghanistan]] wakati wa Vita vya Kisovieti na Afghanistan. Chama chake kiliitwa [[Hezbi Islami|Hezb-i-Islami]] ("Chama cha Kiislamu"), jina linalofanana kabisa na chama cha [[Gulbuddin Hekmatyar]]. Viwili hivyo kwa kawaida hutofautishwa kama [[Hezb-e Islami Khalis]] na [[Hezb-e-Islami Gulbuddin]]. == Maisha ya Mapema na Wasifu == Akiwa anatokea katika kabila la [[Khogyani (kabila la Wapashtun)|Khogyani]] la [[Wapashtun]],<ref>Abubakar Siddique, ''The Pashtun Question: The Unresolved Key to the Future of Pakistan and Afghanistan'', Hurst, 2014, p. 154</ref> Maulvi Mohammad Yunus Khalis alizaliwa mnamo mwaka 1919 katika [[Wilaya ya Khogyani]], [[Mkoa wa Nangarhar]] nchini Afghanistan. Baada ya kupata elimu ya [[Sharia|Sheria ya Kiislamu]] na [[Kalam|theolojia]] katika chuo cha [[Darul Uloom Haqqania]] nchini [[Pakistan]],<ref>[[Ahmed Rashid]], ''Taliban: The Power of Militant Islam in Afghanistan and Beyond'', Bloomsbury Publishing, 2010, p. 90</ref> Khalis alikuwa na ushawishi mkubwa kupitia mtazamo wake wa kishafii na wa kihafidhina kuhusu jamii ya Kiislamu. Wakati mwingine akijulikana kama ''mkuu wa Nangarhar'' (don of Nangarhar), alikuwa pia mwanasiasa mwerevu aliyeshikilia mamlaka makubwa nyuma ya pazia katika moja ya vipindi vyenye misukosuko na ghasia kubwa zaidi katika historia ya nchi yake. == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1919|2006}} [[Jamii:Wanasiasa wa Afghanistan]] be169u5vig6l7tr7aradf6u85gwuoz1 0 238885 1607945 1550683 2026-10-14T03:21:49Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607945 wikitext text/x-wiki '''Abd al-Ilah of Hejaz''' (pia huandikwa '''Abdul Ilah''' au '''Abdullah'''; 14 Novemba 1913 – 14 Julai 1958) alikuwa binamu na shemeji wa Ghazi wa [[Iraki|Iraq]] na Mfalme Ghazi wa Kihashemi wa Iraq]] na alikuwa [[Mshika taji|mtawala wa mpito (regent)]] kwa niaba ya mpwa wake [[Faisal II|Mfalme Faisal II]], kuanzia tarehe 4 Aprili 1939 hadi 23 Mei 1953, wakati Faisal alipotimiza umri wa kisheria wa kutawala. Abd al-Ilah pia alishikilia cheo cha [[Mwanamfalme wa Taji]] wa Iraq kuanzia mwaka 1943 hadi 1953.<ref name="EB">{{Cite book |url=https://archive.org/details/newencyclopaedi001ency/mode/2up |title=The New Encyclopaedia Britannica vol. 1 |date=2007 |publisher=Chicago : Encyclopaedia Britannica |others=Internet Archive |isbn=978-1-59339-292-5 |edition=15th |pages=14}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1913|1958}} [[Jamii:Wanasiasa wa Iraq]] [[Jamii:Watu wa Iraq]] ep74em5981d0bl6dtpy9i2jmnllc474 0 239516 1607946 1572404 2026-10-14T03:21:52Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607946 wikitext text/x-wiki '''Alain Joseph Aoun'''<ref>{{Cite news |date=2013-05-28 |title=Main candidates registered for elections |url=https://www.mtv.com.lb/en/news/articles/205806/main-candidates-registered-for-elections |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230105123045/https://www.mtv.com.lb/en/news/articles/205806/main-candidates-registered-for-elections |archive-date=2023-01-05 |access-date=2026-04-20 |work=[[MTV Lebanon]] |language=en}}</ref> (alizaliwa mnamo mwaka 1971)<ref name="birth year">{{Cite web |title=آلان عون |url=https://aliqtisadi.com/%D8%B4%D8%AE%D8%B5%D9%8A%D8%A7%D8%AA/%D8%A2%D9%84%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D9%88%D9%86/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210419103015/https://aliqtisadi.com/%D8%B4%D8%AE%D8%B5%D9%8A%D8%A7%D8%AA/%D8%A2%D9%84%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D9%88%D9%86/ |archive-date=2021-04-19 |access-date=2021-04-19}}</ref><ref name="birth year2">{{Cite news |title=استمرار التعاطي القائم مع المسيحيين سيوصل إلى قناعة متزايدة بالفيديرالية |url=https://www.alraimedia.com/article/588357/%D9%85%D8%AA%D9%81%D8%B1%D9%82%D8%A7%D8%AA/%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A7%D8%A6%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%84%D8%A8%D9%86%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%A2%D9%84%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D9%88%D9%86-%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A7%D9%8A-%D8%B1%D8%A6%D8%A7%D8%B3%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%8A%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1-%D9%84%D9%8A%D8%B3%D8%AA-%D9%85%D8%AD%D8%B3%D9%88%D9%85%D8%A9-%D9%88%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%AF-%D8%A3%D9%86-%D8%A3%D8%AA%D8%B1%D8%B4%D8%AD |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210419103015/https://www.alraimedia.com/article/588357/%D9%85%D8%AA%D9%81%D8%B1%D9%82%D8%A7%D8%AA/%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A7%D8%A6%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%84%D8%A8%D9%86%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%A2%D9%84%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D9%88%D9%86-%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A7%D9%8A-%D8%B1%D8%A6%D8%A7%D8%B3%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%8A%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1-%D9%84%D9%8A%D8%B3%D8%AA-%D9%85%D8%AD%D8%B3%D9%88%D9%85%D8%A9-%D9%88%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%AF-%D8%A3%D9%86-%D8%A3%D8%AA%D8%B1%D8%B4%D8%AD |archive-date=2021-04-19 |access-date=2021-04-19}}</ref> ni mwanasiasa wa [[Lebanoni|Lebanon]] na mwanachama wa zamani wa kundi la wabunge la [[Strong Lebanon]] katika Bunge la Lebanon. Yeye ni mhandisi wa mawasiliano (telecom engineer) na ana shahada ya uzamili ya usimamizi wa biashara (MBA) pamoja na shahada ya uzamili ya sayansi (MSc) katika masuala ya fedha. Pia ni mpwa wa Rais wa zamani wa Lebanon, [[Michel Aoun]]. Amekuwa mwanachama wa chama cha [[Free Patriotic Movement]] tangu kuanzishwa kwake.<ref name="auto">{{Cite web |title=Alain Aoun |url=http://med2017.test/speakers/alain-aoun/ |access-date=2026-04-20 |website=Rome MED 2017 |language=en-US }}{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Alichaguliwa kama Mbunge wa dhehebu la [[Maronites|Maroniti]] akiwakilisha jimbo la [[Baabda]] [[Orodha ya wabunge wa Bunge la Lebanon la 2009–2017|mnamo tarehe 7 Juni 2009]], kupitia muungano wa "Change and Reform". Alichaguliwa tena mnamo tarehe 6 Mei 2018 kwa muhula wa tatu. Mnamo tarehe 20 Mei 2018, alichaguliwa na bunge kuwa Katibu wa Bunge la Lebanon.<ref name="auto1">{{Cite web|url=http://nna-leb.gov.lb/en/show-news/91485/|title=MPs Alain Aoun, Marwan Hamade elected Parliament secretaries|website=[[National News Agency]]|access-date=2020-11-11|archive-date=2020-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20201116233553/http://nna-leb.gov.lb/en/show-news/91485/|url-status=dead|date=2018-05-23}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1971||Aoun, Alain Joseph}} 074ewxdhi1ja8zrrld1eaicccvfn3fa 0 239521 1607414 1555003 2026-10-13T12:05:43Z Riccardo Riccioni 452 1607414 wikitext text/x-wiki '''Asmar Ibrahim Asmar''' (alizaliwa mnamo 1930) ni daktari na mwanasiasa wa [[Lebanoni]] mwenye asili ya [[Waashuru]].<ref name="a">{{cite book|title=The Beirut Review: A Journal on Lebanon and the Middle East|url=https://books.google.com/books?id=JeptAAAAMAAJ|edition=3-4|year=1992|publisher=Lebanese Center for Policy Studies|page=152}}</ref><ref name="b">{{cite book|author=Publitec Publications|title=Who's who in Lebanon|url=https://books.google.com/books?id=OmhmAAAAMAAJ|year=2005|publisher=Éditions Publictec.|page=46}}</ref> Alisoma katika Chuo Kikuu cha Marekani cha Beirut, na kisha akafanya ubobezi katika masuala ya magonjwa ya moyo katika Chuo Kikuu cha Montpellier nchini [[Ufaransa]] mnamo mwaka 1959.<ref name="a"/><ref name="b"/> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mwanasiasa}} {{BD|1930||Asmar, Asmar Ibrahim}} [[Jamii:Wanasiasa wa Lebanoni]] lf49bgn1yalftrw0mudnhfmrqjq31u0 0 239957 1607900 1558687 2026-10-14T03:19:30Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607900 wikitext text/x-wiki '''Abu'l-Barakāt Hibat Allah ibn Malkā al-Baghdādī''' (takriban 1080 – 1164 au 1165 BK) alikuwa mwanafalsafa wa Kiislamu, tabibu na mwanafizikia mwenye asili ya Wayahudi kutoka Baghdad, nchini [[Iraki|Iraq]]. Abu'l-Barakāt, ambaye alikuwa miongoni mwa wanazuoni waliomfuatia kwa karibu Maimonides, awali alijulikana kwa jina lake la Kiebrania la kuzaliwa '''Baruch ben Malka'''. Baadaye alipewa jina la '''Nathanel''' na mwanafunzi wake Isaac ben Ezra kabla ya kubadili dini kutoka [[Uyahudi]] na kuingia [[Uislamu]] katika kipindi cha baadaye cha maisha yake.<ref>Norman A. Stillman; Shlomo Pines. "Abū ʾl-Barakāt al-Baghdādī." Encyclopedia of Jews in the Islamic World. Executive Editor Norman A. Stillman. Brill Online, 2013</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1080|1165}} [[Jamii:Watu wa Iraq]] 6387dr0pkclim0vnwu1i8mb1uubd0vp 0 240039 1607840 1558973 2026-10-14T03:16:26Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607840 wikitext text/x-wiki '''Kaveh Lotfollah Afrasiabi''' (amezaliwa 1958) ni mwanasayansi wa siasa na mwandishi wa [[Irani]] na [[Marekani|Marekani]], anayeishi [[Boston]], Massachusetts. Mnamo Januari 2021, Afrasiabi alikamatwa na FBI kwa tuhuma za kufanya kazi kama wakala wa serikali ya Iran bila kusajiliwa. Tarehe 18 Septemba 2023, alipokea msamaha wa rais (presidential pardon]]) kutoka kwa Rais [[Joe Biden]] kama sehemu ya makubaliano ya kubadilishana wafungwa kati ya Iran na Marekani yaliyosimamiwa na [[Qatar]].<ref>{{cite news |title='The nightmare is over': Americans freed by Iran in prisoner swap |first=Lyse |last=Doucet |url=[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-66841137](https://www.bbc.com/news/world-middle-east-66841137) |access-date=18 September 2023 |work=BBC |date=18 September 2023 |language=en}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{BD|1958|}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] [[Jamii:Watu walio hai]] 5lbipaos2gdtpx0vlbhtvibg967fxt8 0 240780 1607901 1571029 2026-10-14T03:19:33Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607901 wikitext text/x-wiki [[File:Pirogue Bozo sur le Bafing.jpeg|thumb|Muonekano wa Mto Bafing ukiwa juu ya [[mtumbwi]] wa kienyeji (pirogue) wa watu wa [[kabila]] la Bozo]] '''Mto Bafing''' (kwa [[Kifaransa]]: ''Rivière Bafing'') ni mto uliopo upande wa magharibi mwa [[Afrika]] ambao unapita katika nchi za [[Guinea]] na [[Mali]]. Mto huu una urefu wa takribani [[maili]] 350 (sawa na [[kilomita]] 560) na ndio urefu na tawari kubwa zaidi ya [[Mto Senegal]].<ref name="CamaraO'Toole2013">{{cite book|author1=Mohamed Saliou Camara|author2=Thomas O'Toole|author3=Janice E. Baker|title=Historical Dictionary of Guinea|url=https://books.google.com/books?id=TfcKAgAAQBAJ&pg=PA38|date=7 November 2013|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-7969-0|page=38}}</ref> == Ukubwa wa mto == Mto Bafing unaanza katika nyanda za juu za Fouta Djallon nchini Guinea,<ref name="KnaapNations1994">{{cite book|author1=M. van der Knaap|author2=Food and Agriculture Organization of the United Nations|title=Status of Fish Stocks and Fisheries of Thirteen Medium-sized African Reservoirs|url=https://books.google.com/books?id=Wl4nd5K52FIC&pg=RA1-PA19|year=1994|publisher=Food & Agriculture Org.|isbn=978-92-5-103581-8|page=19}}</ref> umbali wa maili 30 kaskazini mwa mji wa Mamou.<ref name="CamaraO'Toole2013"/> Kutoka hapo unatiririka kuelekea kaskazini na kukutana na Mto Bakoy katika eneo la Bafoulabé nchini Mali, ambapo muungano wa mito hii miwili ndio unaounda rasmi Mto Senegal.<ref name=omvs>{{citation | title=Caractéristiques physiques du fleuve Sénégal | url=http://www.omvs.org/fr/fleuve/physique.php | publisher=Organisation pour la mise en valeur du fleuve Sénégal | language=French | accessdate=2 June 2012 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20130716144235/http://www.omvs.org/fr/fleuve/physique.php | archivedate=16 July 2013 }}.</ref><ref>{{citation | last= Maïga | first= Mahamadou | title=Le bassin du fleuve Sénégal: de la Traite négrière au développement sous-régional autocentré | publisher= L'Harmattan | year=1995 | language=French | page=14 footnotes 4, 5 }}.</ref> Katika mfumo mzima wa Mto Senegal, Bafing ndicho chanzo kinachochangia kiasi kikubwa zaidi cha maji, kikisambaza karibu nusu ya ujazo wote wa maji ya mto huo mkuu.<ref>{{cite book|title=Development Anthropology Network: Bulletin of the Institute for Development Anthropology|url=https://books.google.com/books?id=GzA9AAAAYAAJ|year=1982|publisher=The Institute for Development Anthropology|page=10}}</ref> Pia, mto huu unaunda sehemu ya mpaka wa kimataifa kati ya nchi za Guinea na Mali.<ref name="Brownlie, I. ">{{Rejea kitabu|title=African Boundaries: A Legal and Diplomatic Encyclopedia|last=Brownlie|first=Ian|author-link=Ian Brownlie|publisher=Institute for International Affairs, Hurst and Co.|year=1979|pages= 310–13}}</ref> == Umwagiliaji na mabwawa == Kihistoria, jamii zinazoishi kando ya mto huu zilitegemea mafuriko ya msimu ya Mto Bafing kwa ajili ya kuendesha shughuli zao za [[kilimo]] cha asili. Hata hivyo, kufuatia ukame mkubwa uliotokea katika miaka ya 1970, ilionekana kuna haja ya kujenga mabwawa ili kudhibiti maji. Bwawa la kufua umeme la Manantali lilikamilika mwaka 1987 kwenye mto huu,<ref name="Kornfeld2020">{{cite book|author=Itzchak Kornfeld|title=Mega-Dams and Indigenous Human Rights|url=https://books.google.com/books?id=l_3LDwAAQBAJ&pg=PA109|date=31 January 2020|publisher=Edward Elgar Publishing|isbn=978-1-78643-549-1|page=109}}</ref> umbali wa kilomita 90 juu ya mji wa Bafoulabé. Bwawa hili lilisababisha kutokea kwa Ziwa Manantali, ambalo ndilo ziwa kubwa zaidi la kutengenezwa na binadamu nchini Mali. Bwawa hili linahifadhi mita za ujazo bilioni 11.3 za maji ambayo hutumika kuzungusha pampu za kufua umeme wakati wa kiangazi, hali inayosaidia kuzuia mafuriko makubwa huku ikihakikisha mtiririko wa maji unakuwa wa usawa mwaka mzima.<ref>{{citation | title=Étude des impacts environnementaux du projet d’aménagement de Félou | year=2006 | publisher=Organisation pour la mise en valeur du fleuve Sénégal (O.M.V.S.) | url=https://www.eib.org/attachments/pipeline/1527_eia_fr.pdf | language=French | page=63 }}.</ref> == Uhifadhi na ikolojia == Mazingira ya Mto Bafing yana umuhimu mkubwa wa kiikolojia barani [[Afrika]]. Tafiti za mazingira zinaonyesha kuwa kuna idadi kubwa ya [[Sokwe mtu|sokwe]] wanaoishi katika maeneo ya misitu yaliyopo upande wa mashariki wa mto huu.<ref name="Kormos2003">{{cite book|author=Rebecca Kormos|title=West African Chimpanzees: Status Survey and Conservation Action Plan|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2003-059.pdf|year=2003|publisher=IUCN|page=48}}</ref> Mbali na wanyama hao, ndege adimu aina ya "blue-headed bee-eater" (''Merops muelleri'') ameshawahi kuonekana pia kwenye misitu ya mto huu iliyopo upande wa kusini mwa Milima ya Manding, jambo linalofanya eneo hili kuwa muhimu kwa utunzaji wa viumbe hai.<ref name="Fry2010">{{cite book|author=C. Hilary Fry|title=The Bee-Eaters|url=https://books.google.com/books?id=zoQ9aIbU48MC&pg=PA47|date=30 September 2010|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-4081-3687-4|page=47}}</ref> == Marejeo == {{Marejeo}} [[Jamii:Mito ya Mali]] [[Jamii:Mito ya Guinea]] [[Jamii:Mito ya Afrika]] [[Jamii:AWC 2026]] o2asqzzs2tb1vd9h2wxrtx5kw6jngmv 0 241445 1607615 1576846 2026-10-14T02:41:03Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607615 wikitext text/x-wiki {{Tafsiri kompyuta}} [[Faili:Dredge_cropped.jpg|thumb|300x300px|Pamoja na kuongezeka kwa uchafuzi na ukubwa wa majahazi, mara nyingine shughuli za uchimbaji husababisha kutokea kwa tope ambalo hulazimika kuondolewa au kutibiwa.]] [[Faili:Dredge0002.jpg|thumb|300x300px|Endapo kuna tuhuma za uchafuzi, uchunguzi na ufuatiliaji wa tope unapaswa kufanywa kwa njia ya utaratibu na ya mara kwa mara.]] [[Faili:Dépôt_transit_sédiment_Wambrechies_2022c.jpg|thumb|300x300px|Ujenzi wa eneo lililofungwa kwa ajili ya kuhifadhi kwa muda mchanga uliotolewa kutoka kwenye mfereji wa Deûle, kwa ajili ya Voies navigables de France (VNF), huko Wambrechies, chini ya mto wa Lille (Februari 2022).]] [[Faili:Pont_escaut.jpg|thumb|300x300px|Katika maeneo ya vita, tope linalochimbwa linaweza kuwa na mabaki ya mabomu ambayo hayajalipuka na yenye sumu.]] Kuchimba tope ni matokeo ya matengenezo ya mifereji au ya mito na bandari. Baada ya kuchimbwa, iwe kwa kuchimba au kwa kufyonza, tope hilo kwa kawaida huwekwa katika mabwawa ya kutulia ambapo hukauka taratibu. Wakati mwingine pia hutupwa baharini linapotoka kwenye mito au maeneo ya pwani, bila athari kubwa za kimazingira. Neno “matope ya mifereji ya maji taka” linaweza pia kumaanisha uchafu unaotokana na usafishaji wa mifereji ya maji taka au matangi ya maji taka. Kwa ujumla, aina hii ya tope huwa na uchafuzi mkubwa zaidi na hubeba hatari kubwa ya maambukizi ya vijidudu. == Matatizo ya mazingira ya uchafuzi wa udongo == Tope la kuchimba<ref>{{Lien web|titre=boues de dragage|url=http://gdt.oqlf.gouv.qc.ca/ficheOqlf.aspx?Id_Fiche=18955401|site=gdt.oqlf.gouv.qc.ca|consulté le=2021-01-10}}</ref> (kwa Kiingereza: dredgings) hapo awali lilikuwa likitumiwa kama mbolea ya ubora wa juu (kama vile tope lenye rutuba la Mto Nile). Kwa kawaida hutokana na nyenzo zilizochafuliwa na mashapo yanayotokana na mmomonyoko wa udongo, lakini leo, hasa katika sehemu za chini ya mito na katika maeneo ya vijijini, pia huwa na virutubisho vingi (vya asili au vinavyotokana na kilimo), pamoja na viuatilifu na aina nyingine za uchafuzi unaotokana na mchujuko wa hewa na mvua, uchujaji kupitia udongo, na matibabu duni ya maji ya majumbani au ya viwandani. Mchakato wa kuchimba mara nyingi hukamata vichafuzi visivyooza na visivyoharibika (kama metali nzito na radionuklidi) au vichafuzi vinavyoendelea kwa muda mrefu ndani ya matope haya. Pia yanaweza kuwa na vijidudu vamizi au viumbe hai. Baadhi ya vijidudu (bakteria) vinaweza kubadilisha metali nzito na kuzifanya kuwa na sumu zaidi, zinazohama kwa urahisi na zinazopatikana kibiolojia, kwa mfano kwa kuzitia methyl (mfano: methilmerkuri). Mara yanapotawanywa kwenye udongo au kurundikwa, matope haya yanaweza kuunda udongo mpya wenye sumu (neosoli au anthroposoli)<ref>van der Lee J, Raepsaet C & Gallien JP (2010) ''[http://afes.fr/afes/egs/EGS_17_3_EGS_17_3_4_web_Bataillard.pdf Mobilité des éléments-traces dans un anthroposol développé sur des sédiments de curage fortement contaminés] {{Wayback|url=http://afes.fr/afes/egs/EGS_17_3_EGS_17_3_4_web_Bataillard.pdf |date=20160304025657 }}'' ; Étude et gestion des sols, Volume17, 3-4 - pages 239 à 254, PDF, 16 pages.</ref>. . '''Matokeo ya vita:''' Katika maeneo ambayo yamepata vita moja au zaidi, hasa katika “eneo jekundu” la Vita vya Kwanza vya Dunia, mifereji ilikuwa miongoni mwa malengo makuu ya wapiganaji, hususan maeneo ya madaraja (barabara au reli), milango ya mito, bandari za mito, maeneo ya viwanda au ya kijeshi, pamoja na vituo vya maji. Hii inaeleza kwa nini kiasi kikubwa cha silaha zilizozama au ambazo hazikulipuka bado hupatikana katika maeneo hayo (wakati wa Vita vya Kwanza vya Dunia, katika mazingira yenye unyevunyevu na matope, hadi makombora 8 kati ya 10 hayakulipuka, lakini yaliweza kuzama na kufukiwa ndani ya mashapo). Baada ya muda, silaha hizi zinaweza kuvuja na kutoa vitu vyake vyenye sumu. == Vidokezo na marejeleo == {{Reflist}} == Tazama pia == === Makala zinazohusiana === * Kuchimba visima * Takataka za maji taka * Kuchimba visima * Neosoli === Viungo vya nje === * [http://www.ospar.org/v_publications/download.asp?v1=p00277 Ripoti ya OSPAR 2004 kuhusu utupaji wa taka baharini, ikiwa ni pamoja na tope la kuchimba] (ripoti inapatikana kwa kupakuliwa) [[Jamii:Usafi]] [[Jamii:Maji]] 59uly10gnbu5hd9c187ad6dcix03t3d 0 242890 1607997 1587952 2026-10-14T03:41:30Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607997 wikitext text/x-wiki '''''Zimba''''' lilikuwa neno lililotumiwa katika mapisi ya Kireno ya karne ya 16 kuashiria vikundi vya Kiafrika vya kijeshi, na pia linapatikana katika baadhi ya hadithi za mapokezi za Ki-Zambezi. Neno hilo lilitumika kwa njia mbalimbali, kwa kundi la [[mamluki]] lililotumiwa na [[Lundu (ruler)|Mfalume]] wa Milki ya Maravi ambalo liliwashinda Wareno mara mbili katika miaka ya 1590, na kundi lililoshambulia [[Miji-dola ya Waswahili|majimbo ya miji ya Waswahili]] ya [[Kilwa Kisiwani|Kilwa]], [[Mombasa]], na [[Malindi (Kenya)|Malindi]], ambayo pia iliingilia kati kwa uamuzi dhidi ya [[Milki ya Osmani|Waotomani]] katika Vita vya Mombasa vya 1589. Wanazuoni wa historia wana tafsiri tofauti za jinsi matukio yaliyotajwa hapo juu yalivyohusiana. == Historia == Asili na motisha za Wazimba' zinazohusiana na mtawala/cheo cha Maravi [[Lundu (ruler)|Lundu]] zimejadiliwa na wanahistoria. Yaaminika kwamba walikuwa wazungumzaji wa [[Kishona]] waliohamia kaskazini kutoka ukingo wa kusini wa mto [[Zambezi (mto)|Zambezi]] ya Chini hadi [[Shire (mto)|Bonde la Shire]], kutokana na jina ''Zimba'' kuhusishwa na vikundi karibu na Sena, na desturi za kidini zinazomzunguka kiongozi wa Zimba na {{Lang|sn|[[mhondoro]]}} Tondo/Tundu wakimhusisha na kusini. Wazimba mara nyingi hufikiriwa kuwa waliunda jeshi [[Mamluki|la mamluki]] ambalo lilitumika mwishoni mwa karne ya 16 na Lundu, ambaye Matthew Schoffeleers alimlinganisha na Tondo. Kwa hivyo Lundu alizitumia kupanua udhibiti wake juu ya Bonde la Shire, ikiwa ni pamoja na udhibiti wa uzalishaji na biashara, na pia juu ya ibada za kunyesha mvua kama vile Mbona. <ref name=":0">{{Rejea jarida |last=Schoffeleers |first=Matthew |date=1987 |title=The Zimba and the Lundu State in the Late Sixteenth and Early Seventeenth Centuries |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/abs/zimba-and-the-lundu-state-in-the-late-sixteenth-and-early-seventeenth-centuries/7A836F17F9B85D60688CBF3548D8C8BD |journal=The Journal of African History |language=en |volume=28 |issue=3 |pages=337–355 |doi=10.1017/S0021853700030073 |issn=1469-5138 |url-access=subscription}}</ref> <ref name="Mudenge-1988a">{{Rejea kitabu|url=http://archive.org/details/a-political-history-of-munhumutapa|title=A Political History of Munhumutapa, c. 1400–1902|last=Mudenge|first=S. I. G.|date=1988|publisher=Zimbabwe Publishing House|isbn=0949932302|chapter=Introduction: The Shona Environment, the Socio-Economic Organisation and Historical Identity}}</ref> : 25 Kwa msaada wa Wazimba, Walundu walishinda [[Lolo people (Mozambique)|Walolo]] na [[Wamakua]]. <ref>{{Rejea jarida |last=Phiri |first=Kings M. |date=1988 |title=Pre-Colonial States of Central Malaŵi: Towards a Reconstruction of Their History |url=https://www.jstor.org/stable/29778587 |journal=The Society of Malawi Journal |volume=41 |issue=1 |pages=1–29 |issn=0037-993X}}</ref> Joseph Miller aliona matukio yanayohusu 'Zimba' kuwa hayahusiani, kutokamana na jina ''Zimba'' kutumiwa katika rekodi za Kireno kurejelea kundi lolote la kijeshi (ikiwa ni pamoja na Jaga), ingawa baadhi ya wasomi huunganisha matukio yafuatayo na Zimba wa Lundu. <ref>{{Rejea jarida |last=Miller |first=Joseph C. |date=1973 |title=Requiem for the "Jaga" (Requiem pour les "Jaga") |url=https://www.jstor.org/stable/4391189 |journal=Cahiers d'Études Africaines |volume=13 |issue=49 |pages=121–149 |issn=0008-0055}}</ref> Kulingana na [[Malyn Newitt]], mnamo 1585, Zimba walifika [[pwani ya Waswahili]] na kushambulia pwani karibu na [[Kirimba (visiwa)|Visiwa vya Quirimbas]], na mnamo 1588 waliiteka [[Kilwa Kisiwani|Kilwa]]. João dos Santos, ''Mhabeshi wa Mashariki'' (1609) aliwaelezea Wazimba kama wala watu ambao "waliwaua na kula watu 3000 waliokamatwa [Kilwa]", <ref>{{Rejea kitabu|url=http://archive.org/details/historyofmozambi00newi|title=A History of Mozambique|last=Newitt|first=Malyn|date=1995|publisher=Indiana University Press|others=|isbn=978-0-253-34007-8|chapter=Mozambique North of the Zambesi to the Middle of the Seventeenth Century}}</ref> : 68 <ref>{{Rejea kitabu|url=http://archive.org/details/historyofmozambi00newi|title=A History of Mozambique|last=Newitt|first=Malyn|date=1995|publisher=Indiana University Press|others=|isbn=978-0-253-34007-8|chapter=International Relations and Coastal Commerce, 1600{{endash}}1800}}</ref> : 179 Ingawa wasomi kwa ujumla hawajalichukulia hili kwa uzito; Malyn Newitt aliandika kwamba hili linaweza kuwa liliundwa na dos Santos ili kuwaburudisha wasomaji wake, huku Eric Allina akisema kwamba dos Santos huenda alichukua maelezo halisi ya Kiafrika ambayo yalitumia ulaji wa watu kama [[sitiari]] maarufu ya nguvu za kisiasa na vita. <ref name=":1">{{Rejea jarida |last=Allina |first=Eric |date=2011 |title=The Zimba, the Portuguese, and Other Cannibals in Late Sixteenth-century Southeast Africa |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03057070.2011.579433 |journal=Journal of Southern African Studies |language=en |volume=37 |issue=2 |pages=211–227 |doi=10.1080/03057070.2011.579433 |issn=0305-7070 |url-access=subscription}}</ref> Wakati wa migogoro ya Ottoman-Ureno ya miaka ya 1580 ambapo Ottoman walitaka kuwafukuza Wareno kutoka pwani ya Waswahili, meli ya kivita ya Ottoman Mir Ali ilifika [[Mombasa]] na kuiimarisha ulinzi kwa usaidizi wa wenyeji, iliweka mizinga ambayo ilitishia mno manuwari za Ureno licha ya ukubwa wake. Hata hivyo, kabla ya Vita vya Mombasa kuanza, Dos Santos aliandika kwamba vikosi vya Mir Ali vilishambuliwa na "wala watu 20,000 wa Ki-Zimba" walojihami kwa mikuki na mishale ya sumu, na kuwafanya waelekeze tena baadhi ya mizinga yao kwenye 'Zimba'. Meli za Wareno zilipofika, waliwafukuza Waotomani Mombasa. Dos Santos aliendelea kusema kwamba mkuu wa Wa-Zimba' alishirikiana na Wareno, na \wa-Zimba' kisha akawafukuza Waotomani na washirika wao kutoka ndani hadi ufuoni. Wasomi wengi waiona taswira ya dos Santos ya Wa-Zimba' aliyehusika katika vita hivyo ni kama ya kubuniwa tu, na {{Lien|Giancarlo Casale|de}} anasema kwamba kinachodhaniwa ni kwamba kundi la Kiafrika liliingilia kati katika uamuzi wa vita vya Mombasa. Adhania kuwa walikuwa mamluki wa Lundu walioajiriwa na kundi la wapinzani wa Kireno la Mombasa, wapiganaji wa Maravi waliohamishwa na Waislamu, au kundi la wenyeji linalowaunga mkono Wareno. <ref>{{Rejea jarida |last=Casale |first=Giancarlo |date=2007 |title=Global Politics in the 1580s: One Canal, Twenty Thousand Cannibals, and an Ottoman Plot to Rule the World |url=https://www.jstor.org/stable/20079433 |journal=Journal of World History |volume=18 |issue=3 |pages=267–296 |issn=1045-6007}}</ref> Baada ya Vita vya Mombasa, kulingana na dos Santos, 'Zimba' baadaye waliishambulia [[Malindi (Kenya)|Malindi]], ambayo ilikuwa inalindwa na Wareno. Dos Santos aliandika kuwa wakati Wa-Zimba walipokuwa karibu kuchukua udhibiti wa ngome, kikosi cha Wa-[[Wasegeju|Segeju]] chenye wanaume 3000 kiliingilia kati, na Wa-Zimba walishindwa vikali. Eric Allina anasema kwamba ni chifu na watu 100 pekee waliorudi Sena. <ref name=":1">{{Rejea jarida |last=Allina |first=Eric |date=2011 |title=The Zimba, the Portuguese, and Other Cannibals in Late Sixteenth-century Southeast Africa |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03057070.2011.579433 |journal=Journal of Southern African Studies |language=en |volume=37 |issue=2 |pages=211–227 |doi=10.1080/03057070.2011.579433 |issn=0305-7070 |url-access=subscription}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFAllina2011">Allina, Eric (2011). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03057070.2011.579433 "The Zimba, the Portuguese, and Other Cannibals in Late Sixteenth-century Southeast Africa"]</span>. ''Journal of Southern African Studies''. '''37''' (2): <span class="nowrap">211–</span>227. [[Kitambulisho cha Kitu cha Kidijiti|doi]]:[[doi:10.1080/03057070.2011.579433|10.1080/03057070.2011.579433]]. [[International Standard Serial Number|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0305-7070 0305-7070].</cite></ref> <ref>{{Rejea kitabu|url=https://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-5/page/n667/mode/2up|title=General History of Africa: Volume 5|last=Salim|first=A. I.|date=1992|publisher=UNESCO Publishing|chapter=East Africa: the coast}}</ref> : 762  Mnamo 1592, Mzimba' aliyedhaniwa kuwa mamluki wa Lundu alimshinda chifu Mwafrika kwenye Zambezi kinyume na Sena ambaye alikuwa mshirika wa Wareno. Kabla jeshi la Ureno halijafika, Wazimba walijenga ngome yenye nguzo mbili za mbao zenye msongamano na mtaro unaozunguka. Jeshi la Ureno liliomba kuongezwa kwa silaha za moto, ingawa walivamiwa na kuuawa na Wazimba kilomita chache kutoka ngome hiyo. Baada ya kujua hili, jeshi la Ureno lilijaribu kurudi nyuma, ingawa waliuawa na Wazimba, ambao waliendelea kushambulia Sena na [[Tete (mji)|Tete]], na kutishia sana uwepo wa Wareno kando ya Zambezi na udhibiti wao wa biashara. Mnamo 1593, jenerali wa Ureno aliongoza jeshi lililoambatana na mizinga dhidi ya ngome ya Zimba, ingawa Wazimba waliwalinda kwani mizinga hiyo haikufanikiwa dhidi ya kuta za udongo zilizojengwa hivi karibuni. Baada ya miezi miwili ya kushambulia ngome hiyo, Wareno waliamua kurudi nyuma, ingawa Wazimba waliwakamata na kuwaua baadhi yao na kukamata mizinga. Wazimba wa Lundu wanajulikana kufika pwani ya mashariki mwaka wa 1595. Licha ya nguvu ya msimamo wa Wazimba, mnamo 1599 'Tundu' (Lundu) alitoa amani kwa Wareno, ambayo ilikubaliwa. <ref name=":0">{{Rejea jarida |last=Schoffeleers |first=Matthew |date=1987 |title=The Zimba and the Lundu State in the Late Sixteenth and Early Seventeenth Centuries |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/abs/zimba-and-the-lundu-state-in-the-late-sixteenth-and-early-seventeenth-centuries/7A836F17F9B85D60688CBF3548D8C8BD |journal=The Journal of African History |language=en |volume=28 |issue=3 |pages=337–355 |doi=10.1017/S0021853700030073 |issn=1469-5138 |url-access=subscription}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSchoffeleers1987">Schoffeleers, Matthew (1987). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/abs/zimba-and-the-lundu-state-in-the-late-sixteenth-and-early-seventeenth-centuries/7A836F17F9B85D60688CBF3548D8C8BD "The Zimba and the Lundu State in the Late Sixteenth and Early Seventeenth Centuries"]</span>. ''The Journal of African History''. '''28''' (3): <span class="nowrap">337–</span>355. [[Kitambulisho cha Kitu cha Kidijiti|doi]]:[[doi:10.1017/S0021853700030073|10.1017/S0021853700030073]]. [[International Standard Serial Number|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1469-5138 1469-5138].</cite></ref> <ref name=":1">{{Rejea jarida |last=Allina |first=Eric |date=2011 |title=The Zimba, the Portuguese, and Other Cannibals in Late Sixteenth-century Southeast Africa |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03057070.2011.579433 |journal=Journal of Southern African Studies |language=en |volume=37 |issue=2 |pages=211–227 |doi=10.1080/03057070.2011.579433 |issn=0305-7070 |url-access=subscription}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFAllina2011">Allina, Eric (2011). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03057070.2011.579433 "The Zimba, the Portuguese, and Other Cannibals in Late Sixteenth-century Southeast Africa"]</span>. ''Journal of Southern African Studies''. '''37''' (2): <span class="nowrap">211–</span>227. [[Kitambulisho cha Kitu cha Kidijiti|doi]]:[[doi:10.1080/03057070.2011.579433|10.1080/03057070.2011.579433]]. [[International Standard Serial Number|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0305-7070 0305-7070].</cite></ref> == Marejeleo == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} [[Jamii:Historia ya Zimbabwe]] [[Jamii:Historia ya Msumbiji]] [[Jamii:Historia ya Malawi]] == Marejeo == {{Marejeo}} ri8x3nwwo7k40uufhz49lla92kntz8w 0 243379 1607653 1600355 2026-10-14T02:45:33Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607653 wikitext text/x-wiki [[Faili:Akona Ndungane 2007.jpg|thumb|Akona Ndungane 2007]] '''Akona Ndungane''' (alizaliwa [[20 Februari]] [[1981]]) ni [[mchezaji]] wa zamani wa kulipwa wa [[raga]] ya [[chama]] kutoka [[Afrika Kusini]]. Nafasi yake ya kawaida ilikuwa winga, ingawa pia aliwahi kucheza kama c (kiungo). Alianza kazi yake ya uchezaji katika Rasi ya Mashariki, akicheza: * Mighty Elephants mwaka [[2003]] * Border Bulldogs miaka [[2004]] na [[2005]] Baadaye alikopeshwa kwenda Blue Bulls kwa misimu miwili, kisha timu hiyo ikamnunua moja kwa moja. Hata hivyo, sehemu kubwa ya kazi yake ya uchezaji aliitumia mjini [[Pretoria]], ambako aliichezea: * Bulls katika mashindano ya kimataifa ya Super Rugby * Blue Bulls katika Currie Cup na Vodacom Cup Mwaka 2005, alicheza mchezo wake wa kwanza wa Super 12 akiwa na Bulls dhidi ya Cats. Mwaka 2004, Akona Ndungane alijumuishwa katika timu ya raga ya wachezaji saba ya Afrika Kusini iliyoshiriki katika mfululizo wa [[dunia]] wa IRB mjini [[Bordeaux]] na [[London]]. Pia aliwakilisha Springboks (mwaka 2006 na 2007, na alikuwa sehemu ya kikosi kilichoshinda Kombe la Dunia la Raga mwaka [[2007]]. Alitangaza kustaafu kucheza raga baada ya kumalizika kwa msimu wa Super Rugby wa mwaka 2015, akiwa amecheza zaidi ya mechi [[100]] za Super Rugby akiwa na Bulls, pamoja na idadi inayokaribiana ya mechi katika raga ya ndani akiwa na: * Blue Bulls * Border Bulldogs * Mighty Elephants Yeye ni ndugu pacha wa winga Odwa Ndungane, ambaye alitumia sehemu kubwa ya kazi yake ya uchezaji mjini [[Durban]] akiwa na Sharks.<ref>http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/6910156.stm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070930043601/http://www.bluebulls.co.za/profiles.asp?Id=131&cl=yes</ref> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1981]] [[Jamii:Wachezaji wa Afrika Kusini]] e5tfnh5wy3yb5hs1ful6dg2465cj3s1 0 243457 1607616 1584308 2026-10-14T02:41:11Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607616 wikitext text/x-wiki '''Luke Watson''' (jina kamili Luke Asher Watson, alizaliwa [[26 Oktoba]] [[1983]] mjini [[Port Elizabeth]]) alikuwa [[mchezaji]] wa [[raga]] ya [[chama]] kutoka Afrika Kusini. Aliweza kucheza katika nafasi za: * Mchezaji wa pembeni wa safu ya mbele * Namba [[8]] Watson aliiwakilisha na kuwa nahodha wa: * Timu ya Shule za Afrika Kusini) mwaka [[2001]] * Timu ya Afrika Kusini chini ya miaka 19 mwaka 2002 * Timu ya Afrika Kusini chini ya miaka [[21]] mwaka 2004 * Timu ya Springbok Sevens mwaka 2001 Pia alikuwa [[nahodha]] wa: * Western Province * Stormers katika mashindano ya Super Rugby Timu ya mwisho aliyoichezea ilikuwa Eastern Province Kings. == Maisha ya ujana == Luke Watson ni mwana wa Cheeky Watson (Daniel "Cheeky" Watson), mwanaharakati wa kupinga ubaguzi wa rangi ambaye pia alikuwa mchezaji wa raga aliyefikia kiwango cha kitaifa alipokuwa kijana. Watson anatoka katika familia ambayo kwa muda mrefu imekuwa na msimamo thabiti wa [[Kikristo]]. Babu yake, Daniel John Watson, alikuwa mhubiri wa kawaida wa [[Kanisa]] la Kipentekoste na alimfundisha baba yake Luke, Cheeky Watson, maadili ya Kikristo alipokuwa akikulia mjini Grahamstown. == Mwanzo wa kazi yake katika timu ya wakubwa == ==== Eastern Province Elephants, 2002 ==== Mwaka [[2002]], Luke Watson alijumuishwa katika timu ya Eastern Province ya wachezaji chini ya miaka 21, kabla ya kupandishwa kwenye kikosi cha wakubwa. Katika mzunguko wa kwanza wa [[Kombe]] la Currie, Watson alijumuishwa kwenye kikosi cha Eastern Province Elephants kwa mechi ya kwanza dhidi ya Pumas iliyochezwa tarehe 20 Julai, baada ya kumvutia [[kocha]] Allister Coetzee kwa kasi yake na bidii yake uwanjani katika mchezo wa maandalizi dhidi ya Boland Cavaliers. <ref>https://iol.co.za/capeargus/sport/2009-03-09-judge-luke-on-his-rugby-de-villiers/</ref><ref>https://rugbyheelsandeverythingelse.wordpress.com/2011/01/10/next-chapter-the-luke-watson-interview/</ref><ref>https://www.planetrugby.com/winning-bath-debut-for-watson</ref> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1983]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wachezaji wa Afrika Kusini]] lt8agx9qnnmoly5qjogn3idqtgngvcn 0 243725 1607746 1588144 2026-10-14T02:57:59Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607746 wikitext text/x-wiki '''Mohammed Hussein Ali Al Amoudi''' (alizaliwa [[21 Julai]] [[1946]]) ni [[mfanyabiashara]] bilionea wa [[Saudia]] mzaliwa wa [[Ethiopia]].<ref>{{Rejea tovuti |last=Qasim |first=Bilal |date=2023-06-28 |title=From Poverty to Philanthropy: The Incredible Journey of Sheikh Mohammed Hussein Ali Al-Amoudi |url=https://arableaders.blog/from-poverty-to-philanthropy-the-incredible-journey-of-sheikh-mohammed-hussein-ali-al-amoudi/ |access-date=2024-12-24 |website=Arab Leaders |language=en-US |archive-date=2024-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241224151450/https://arableaders.blog/from-poverty-to-philanthropy-the-incredible-journey-of-sheikh-mohammed-hussein-ali-al-amoudi/ |url-status=dead }}</ref> Alizaliwa Ethiopia, akiwa na baba wa [[Yemen]] kutoka Hadhramaut na mama kutoka Mkoa wa Wollo. Alihamia Saudia pamoja na kaka yake Mauricet na akapata uraia wa Saudia. Mnamo [[2026]], utajiri wake ulikadiriwa na Bloomberg Billionaires Index kuwa takriban dola za [[Marekani]] bilioni 9.3<ref name=Forbes>{{cite web|title=Forbes profile: Mohammed Al Amoudi|url=https://www.forbes.com/profile/mohammed-al-amoudi/|website=Forbes|access-date=16 February 2026}}</ref>. Pia ameorodheshwa kama mtu tajiri zaidi nchini Ethiopia, na raia wa pili tajiri zaidi wa Saudia. Al Amoudi alijenga utajiri wake katika sekta ya ujenzi na mali zisizohamishika kabla ya kupanua biashara zake na kununua viwanda vya kusafisha mafuta nchini [[Uswidi]] na [[Moroko]]. Yeye ni mwekezaji mkubwa zaidi wa kigeni nchini Ethiopia na mwekezaji mkubwa nchini Uswidi.<ref name="mfonobong2013-03">{{cite web | first=Mfonobong | last=Nsehe | title=The Black Billionaires 2013 | url=https://www.forbes.com/sites/mfonobongnsehe/2013/03/05/the-black-billionaires-2013/ | work=[[Forbes]] | date=5 March 2013 | access-date=24 March 2013 }}</ref> == Marejeo == {{reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Wafanyabiashara wa Saudia]] [[Jamii:Wafanyabiashara wa Ethiopia]] [[Jamii:Watu wa Saudia]] [[Jamii:Watu wa Ethiopia]] [[Jamii:Waliozaliwa 1946]] [[Jamii:Watu walio hai]] 2zehg02wonv6o3ucwanj4qrwi0cuhtq 0 244048 1607793 1585767 2026-10-14T03:00:27Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607793 wikitext text/x-wiki '''Hourieh Peramaa''' (pia anajulikana kama Hourieh Peramam au Horelma), ni mwekezaji bilionea wa majengo nchini [[Uingereza]] mwenye asili ya [[Kazakhstan]]. Mwaka [[2008]], iliripotiwa kwamba jalada lake la uwekezaji wa majengo ya kibiashara lilikuwa na thamani ya zaidi ya pauni bilioni 5 likienea [[Ulaya]] na [[Amerika ya Kaskazini]]. Mwaka huo huo, alivutia tena vichwa vya habari kwa kununua nyumba mpya iliyojengwa kwa gharama kubwa zaidi nchini huko [[London]].<ref>{{Rejea jarida|last=Rahmonova-Schwarz|first=Delia|date=2010-12-01|title=Migrations during the Soviet Period and in the Early Years of USSR's Dissolution: A Focus on Central Asia|url=http://journals.openedition.org/remi/5196|journal=Revue Européenne des Migrations Internationales|language=en|volume=26|issue=3|pages=9–30|doi=10.4000/remi.5196|issn=0765-0752|doi-access=free}}</ref><ref name=":0">{{Rejea tovuti|last=Standard|first=George Draycott, Evening|date=2012-04-12|title=Woman owner of £50m home was once a penniless refugee|url=https://www.standard.co.uk/hp/front/woman-owner-of-ps50m-home-was-once-a-penniless-refugee-6683381.html|access-date=2021-01-21|website=www.standard.co.uk|language=en}}</ref><ref name=":1">{{Rejea habari|title=Hourieh Peramaa|newspaper=[[The Times]]|language=en|url=https://www.thetimes.com/culture/film/article/hourieh-peramaa-f8lrw009c60|access-date=2021-01-21|issn=0140-0460}}</ref><ref name=":2">{{Rejea tovuti|last=|first=|date=|title=The Secret Agent|url=http://markhollingsworth.co.uk/wp-content/uploads/2011/03/trevor-abrahmsohn.pdf|access-date=|website=}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|last=Barney|first=Mira Bar-Hillel, Katharine|date=2012-04-12|title=Kazakh woman spends £50m on this home ... and another £30m changing|url=https://www.standard.co.uk/hp/front/kazakh-woman-spends-ps50m-on-this-home-and-another-ps30m-changing-it-6642546.html|access-date=2021-01-21|website=www.standard.co.uk|language=en}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=6 of the Most Beautiful UK Estates|url=https://www.justluxe.com/community/6-of-the-most-beautiful-uk-estates_a_1931096.php|access-date=2021-01-21|website=JustLuxe|language=en}}</ref> == Marejeo == {{reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Wafanyabiashara wa Kazakhstan]] [[Jamii:Watu wa Kazakhstan]] [[Jamii:Waliozaliwa 1930]] [[Jamii:Watu walio hai]] 71i2dog9us8r1jia9k2pv76m5tmsymm 0 244599 1607841 1586689 2026-10-14T03:16:29Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607841 wikitext text/x-wiki '''Shenae Sonya Grimes-Beech''' (amezaliwa [[24 Oktoba]], [[1989]]), ambaye awali na hadi sasa hutajwa mara nyingi kama '''Shenae Grimes''', ni [[mwigizaji]] wa [[Kanada]] anayejulikana zaidi kwa nafasi yake kama Annie Wilson katika ''90210 (TV series)''. Kabla ya hapo, alikuwa na nafasi ya kujirudia katika ''Naturally, Sadie'', na alicheza Darcy Edwards katika ''Degrassi: The Next Generation'' kwa misimu minne. ==Maisha ya awali== Grimes alizaliwa [[Toronto]], [[Ontario]], tarehe 24 Oktoba 1989.<ref name="TVGuide">{{cite web |url=http://www.tvguide.com/celebrities/shenae-grimes/270224/ |title=Shenae Grimes |work=[[TV Guide]] |access-date=August 6, 2016 |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913121816/http://www.tvguide.com/celebrities/shenae-grimes/270224/ |archive-date=September 13, 2016}}</ref><ref>"Back to Beverly Hills; Canadian Shenae Grimes breaks out in 90210, a spinoff of the classic TV series" by Alex Strachan, ''[[Ottawa Citizen]]'' (September 2, 2008). Retrieved from {{ProQuest|241207958}}</ref> ==Marejeo== <references /> {{mbegu-igiza-filamu}} {{BD|1989|}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Kanada]] [[Jamii:Wanawake wa Kanada]] c48wcgpejx16dhf2ka7jswo8cipu79q 0 244640 1607921 1586742 2026-10-14T03:20:33Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607921 wikitext text/x-wiki '''Aislinn Claire Paul''' (amezaliwa [[5 Machi]], [[1994]]) ni [[mwigizaji]] wa [[Kanada]]. Anajulikana zaidi kwa nafasi yake kama List of Degrassi: The Next Generation characters#Clare Edwards|Clare Edwards katika ''Degrassi: The Next Generation'', ambapo ameshinda Tuzo mbili za Canadian Screen (2015 na 2016) kwa Uigizaji Bora katika Kipindi au Mfululizo wa Watoto au Vijana.<ref name=":2">{{Cite news|url=https://www.bustle.com/articles/188891-the-freakish-cast-is-filled-with-major-vine-youtube-stars|title=The 'Freakish' Cast Is Filled With Major Vine & Youtube Stars|last=O'Keeffe|first=Jack|access-date=January 17, 2017}}</ref> <ref>{{cite web|title = Schitt's Creek, Room lead CSA nominations|url = http://playbackonline.ca/2016/01/19/schitts-creek-room-lead-csa-nominations/|access-date = February 19, 2016|date=January 19, 2016}}</ref> ==Marejeo== <references /> {{mbegu-igiza-filamu}} {{BD|1994|}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Kanada]] [[Jamii:Wanawake wa Kanada]] lip40gafmhos9cga49qjjpygh163hya 0 245300 1607714 1588155 2026-10-14T02:56:21Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607714 wikitext text/x-wiki '''Kevin Vandenbergh''' (aliyezaliwa [[16 Mei]] [[1983]]) ni [[mchezaji]] wa zamani wa soka wa kulipwa wa [[Ubelgiji]], ambaye hucheza nafasi ya [[mshambuliaji]] katika klabu ya Ramsel, inayoshiriki Ligi za Mkoa za Ubelgiji (Belgian Provincial Leagues). Baba yake, Erwin Vandenbergh, alikuwa mmoja wa washambuliaji waliokuwa na uwezo mkubwa wa kufunga mabao nchini Ubelgiji katika miaka ya [[1980]]. Kevin pia aliwahi kuichezea Timu ya Taifa ya Ubelgiji pamoja na Timu ya Taifa ya Ubelgiji chini ya miaka 21. Alifanya mechi yake ya kwanza katika [[timu ya taifa]] mwaka 2004. Katika Mashindano ya [[UEFA]] ya Uropa ya chini ya miaka 21 mwaka 2006, Vandenbergh alifunga magoli matatu (hat-trick) katika ushindi wa Ubelgiji wa 3–2 dhidi ya [[Ukraine]] katika hatua ya mtoano wa 16 bora. == Kazi ya Soka == Vandenbergh alizaliwa huko Bonheiden, Ubelgiji. Alianza kucheza soka katika K.V.C. Westerlo, ambako alicheza hadi mwaka [[2002]]. Mwaka 2002, alihamia K.R.C. Genk. Akiwa Genk, alithibitisha kuwa alikuwa mfungaji bora mwenye uwezo mkubwa, akifuata nyayo za baba yake, Erwin Vandenbergh, ambaye pia alikuwa mshambuliaji mahiri.<ref>https://web.archive.org/web/20070929134631/http://www.weltfussball.de/spieler_profil.php?id=3998</ref><ref>https://www.national-football-teams.com/player/10967/Kevin_Vandenbergh.html</ref> == Marejeo == <references />{{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1983]] [[Jamii:Wachezaji mpira wa Ubelgiji]] [[Jamii:Watu walio hai]] 98mkqyrg1dw0yqwes5kit5l017apweb 0 246530 1607877 1599561 2026-10-14T03:18:20Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607877 wikitext text/x-wiki '''Kenneth Yen''' (alizaliwa [[Mei 23]], [[1965]] – Alifariki [[Desemba 3]], [[2018]]) alikuwa [[mjasiriamali]] bilionea nchini [[Taiwan]] ambaye aliorodheshwa kama mmoja wa watu tajiri zaidi duniani. Yen alizaliwa [[Taipei]], Taiwan kwa Yen Ching-ling na Vivian Shun-wen Wu<ref name=Forbes>{{cite web|url=https://www.forbes.com/lists/2008/87/biz_taiwanrichest08_Kenneth-Yen-family_RTQ6.html|title=Kenney Yen|work=Forbes|accessdate=10 June 2010}}</ref>. Alisoma shule ya sekondari katika ''Tsai-Hsing High School'' huko Muzha, Taipei na baadaye akaenda shule ya bweni katika ''The Pennington School''. Alisoma katika Chuo Kikuu cha Rider nchini [[Marekani]] ambako alisoma usimamizi wa biashara<ref>{{cite news|last1=Mease|first1=Alyssa|title=The Pennington School names new building after alumnus|url=http://www.nj.com/mercer/index.ssf/2013/06/the_pennington_school_names_ne.html|accessdate=November 4, 2014|work=[[The Times of Trenton]]|publisher=[[NJ.com]]|date=7 June 2013}}</ref>. Pia alipokea shahada ya heshima ya biashara kutoka Chuo Kikuu cha St. John's. Mwaka [[1986]], alirejea Taiwan kuongoza ''China Motor Corporation'' na ''Yulon'', biashara ya familia yake. Yen aliteuliwa rasmi kuwa mwenyekiti wa Yulon mnamo Agosti [[2007]]. Kulingana na jarida la [[Forbes]], alikuwa na utajiri unaokadiriwa kuwa dola bilioni 1.05. == Marejeo == {{reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Wafanyabiashara wa Taiwan]] [[Jamii:Watu wa Taiwan]] [[Jamii:Waliozaliwa 1965]] [[Jamii:Waliofariki 2018]] qhrzhf0bo4dfor7pgd4jjgef5txy0yi 0 247456 1607902 1596055 2026-10-14T03:19:36Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607902 wikitext text/x-wiki '''John Gandel'''(jina la kuzaliwa ni '''Aaron Jonna Gandel''' alizaliwa [[1935]]) ni [[mfanyabiashara]], mhandisi na mhisani nchini [[Australia]]. Alipata utajiri wake katika umiliki na uendelezaji wa mali isiyohamishika pamoja na vituo vya ununuzi vilivyoko [[Melbourne]], Victoria.<ref name=BigPond>[http://www.bigpondmoney.com.au/john-gandel Big Pond Money: John Gandel] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130129083726/http://www.bigpondmoney.com.au/john-gandel |date=29 January 2013 }} 19 July 2012</ref> Gandel alirithi utajiri wake mwingi kutoka kwa wazazi wake wahamiaji wa Kutoka [[Polandi]], waanzilishi wa msururu wa nguo za wanawake wa Sussan.<ref>[http://www.gandel.org.il/john-gandel-eng.html The Gandel Institute for Adult Jewish Learning: About Us] - Mr John Gandel [[Order of Australia|AO]] & Mrs Pauline Gandel {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130126163359/http://www.gandel.org.il/john-gandel-eng.html |date=26 January 2013 }} retrieved 9 March 2013.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20230911072733/https://www.afr.com/companies/the-mall-master-20040520-ka7o7 The mall master] ''[[Australian Financial Review]]'' 20 May 2004</ref><ref>{{cite news|url=http://www.heraldsun.com.au/news/more-news/locals-in-wealths-top-deck/story-fn7x8me2-1226238947868|work=Herald Sun|date=8 January 2012|title=Locals in wealth's top deck|author=Hurley, David|accessdate=18 June 2012|location=Australia}}</ref> Kufikia Mei [[2025]], utajiri wa Gandel ulikadiriwa na Australian Financial Review kuwa dola za Australia bilioni 7.21 kama ilivyochapishwa katika Orodha ya Matajiri ya 2025. Gandel ni mmoja wa watu saba walio hai walioorodheshwa kwenye kila Orodha ya Matajiri ya Financial Review tangu orodha ya kwanza kuchapishwa mwaka 1984, kama BRW Rich 100.<ref name="BRW2013-Thomson">{{cite journal |url=http://www.brw.com.au/p/lists/rich-200/2013/celebrating_years_of_the_rich_EnUWZtuD02H4jYBFx0e3MM |last=Thomson |first=James |date=22 May 2013 |accessdate=22 May 2013 |title=Celebrating 30 years of the Rich 200 |journal=BRW Rich 200 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140727170000/http://www.brw.com.au/p/lists/rich-200/2013/celebrating_years_of_the_rich_EnUWZtuD02H4jYBFx0e3MM |archive-date=27 July 2014|url-status=dead}}</ref> == Marejeo == {{reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Wafanyabiashara wa Australia]] [[Jamii:Wanaume wa Australia]] [[Jamii:Waliozaliwa 1935]] [[Jamii:Watu walio hai]] rghta2mxoxm87h4iiztq3904sm93vxk 0 248499 1607747 1594547 2026-10-14T02:58:02Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607747 wikitext text/x-wiki '''Mark Scheinberg''' (alizaliwa [[1973]]) ni [[mfanyabiashara]] na mwekezaji nchini [[Israeli]] na [[Kanada]] katika mali zisizohamishiki. Yeye ni mwanzilishi mwenza na mmiliki mwenza wa zamani wa kampuni ya kamari ya mtandaoni PokerStars, ambayo iliuzwa mwaka 2014 kwa Amaya Gaming kwa dola za Marekani bilioni 4.9. Scheinberg pia ni mwanzilishi na mkuu wa kampuni ya uwekezaji Mohari Hospitality, ambayo imeendeleza hoteli mbalimbali za kifahari duniani kote na inamiliki sehemu kubwa ya Tao Group Hospitality.<ref>{{Rejea tovuti|url=https://beta.companieshouse.gov.uk/officers/92rDTr77aDkRkgDdotQQuMYdHjY/appointments|title=Igal Mark SCHEINBERG - Personal Appointments (free information from Companies House)|website=beta.companieshouse.gov.uk}}</ref> == Maisha na Kazi == Mark Scheinberg alizaliwa Israeli mwaka 1973, akihamia [[Toronto]], [[Ontario]], Kanada akiwa na umri wa miaka 13 pamoja na familia yake.<ref name=Forbes>{{cite web|title=Mark Scheinberg|url=https://www.forbes.com/profile/mark-scheinberg/|website=Forbes|access-date=7 March 2017}}</ref> Walikaa katika mji wa [[Richmond Hill, Ontario|Richmond Hill]] katika miaka ya 1980.<ref name=GlobeMail>{{cite news|last1=Freeze|first1=Colin|title=A look at the mysterious Canadian founder of PokerStars|url=https://www.theglobeandmail.com/news/national/a-look-at-the-mysterious-canadian-founder-of-pokerstars/article4171690/|access-date=18 January 2015|work=[[The Globe and Mail]]|date=22 April 2011}}</ref> == Marejeo == {{reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Wafanyabiashara wa Kanada]] [[Jamii:Watu wa Israeli]] [[Jamii:Wanaume wa Kanada]] [[Jamii:Waliozaliwa 1973]] [[Jamii:Watu walio hai]] oku5481ysps2tiiufr9q9dx4qd3jzby 0 248677 1607903 1594894 2026-10-14T03:19:39Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607903 wikitext text/x-wiki '''Rami Makhlouf''' (alizaliwa [[10 Julai]] [[1969]]) ni [[mfanyabiashara]] nchini [[Syria]] na binamu wa mama wa rais wa zamani [[Bashar al-Assad]]. Mwanzoni mwa vita vya wenyewe kwa wenyewe vya Syria mwaka 2011, alichukuliwa kuwa mmoja wa watu tajiri na wenye nguvu zaidi nchini Syria. Kulingana na wachambuzi wa Syria, alikuwa sehemu ya duru ya ndani ya al-Assad na hakuna kampuni ya kigeni iliyoweza kufanya biashara nchini Syria wakati huo bila idhini yake na ushirikiano.<ref>{{Rejea tovuti|url=https://arab.news/bs45s|title=Coronavirus kills businessman uncle of Syria's Assad|date=12 September 2020|website=Arab News}}</ref><ref name="USTreasury">{{cite web|last=USTreasury|title=Rami Makhluf Designated for Benefiting from Syrian Corruption|url=http://www.treasury.gov/press-center/press-releases/Pages/hp834.aspx|publisher=US Treasury Department|access-date=14 June 2011}}</ref><ref name="EUsanctions2">{{cite journal|title=Council Implementing Decision 2011/302/CFSP of 23 May 2011|journal=Official Journal of the European Union|date=24 May 2011|volume=L136/91|url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2011:136:0091:0094:EN:PDF|access-date=25 May 2011}}</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4314787.stm "Who's who in Syria's leadership"], [[BBC News]], 3 March 2005. Retrieved 12 February 2011.</ref><ref>[https://www.nytimes.com/2011/02/05/world/middleeast/05syria.html ‘Day of Rage’ for Syrians Fails to Draw Protesters], ''[[The New York Times]]'', 4 February 2011</ref> Mwaka 2016, aliripotiwa kumiliki Syriatel, mtandao mkubwa wa simu za mkononi nchini Syria, pamoja na makampuni mengine ya rejareja, benki na mali isiyohamishika. Makhlouf alikuwa na mzozo na al-Assad katika masika ya 2020 na aliwekwa chini ya kizuizi cha nyumbani, na kusababisha kukamatwa kwa wasaidizi wake wengi, pamoja na kulengwa kwa makampuni yake na vikosi vya usalama. Alinyang'anywa hisa zake katika Syriatel, na muungano aliouanzisha kama chombo kikubwa zaidi cha uwekezaji nchini Syria pia uliondolewa. Mali zilizobaki za Makhlouf nchini Syria zinachukuliwa kuwa ndogo ikilinganishwa na mabilioni aliyohamisha nje ya nchi kwa niaba ya Bashar al-Assad.<ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.theguardian.com/news/2016/apr/05/mossack-fonseca-panama-papers-rami-makhlouf-syria-assad-hsbc|title=Mossack Fonseca serviced Assad cousin's firms despite Syria corruption fears|last1=Garside|first1=Juliette|last2=Pegg|first2=David|date=5 April 2016|website=The Guardian|access-date=26 May 2016}}</ref><ref>{{Rejea habari|last=Chulov|first=Martin|date=26 May 2021|title='Mob boss' Assad's dynasty tightens grip over husk of Syria|work=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2021/may/26/bashar-al-assad-tightens-grip-on-power-as-syria-goes-to-polls|access-date=29 December 2021}}</ref><ref>{{cite news |last1=Paskin |first1=Doron |title=How Asma Assad transformed from 'Desert Rose' into Syria's 'Iron Lady' |url=https://www.calcalistech.com/ctech/articles/0,7340,L-3823431,00.html |access-date=17 January 2022 |work=CTECH |date=16 May 2020}}</ref><ref>{{cite news |last1=Moskowitz |first1=Eli |title=Assad's Cousin Says Offshore Companies Helped Regime Evade Sanctions |url=https://www.occrp.org/en/daily/12865-assad-s-cousin-says-offshore-companies-helped-regime-evade-sanctions |access-date=17 January 2022 |work=www.occrp.org |date=28 July 2020}}</ref> == Marejeo == {{reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Wafanyabiashara wa Syria]] [[Jamii:Watu wa Syria]] [[Jamii:Waliozaliwa 1969]] [[Jamii:Watu walio hai]] 30pszk9ilp0c0k9uooikdvvowm4ziel 0 250492 1607527 1598424 2026-10-13T15:59:43Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1607527 wikitext text/x-wiki '''Jennifer Kumiyama''' ni [[mwigizaji]], [[mwimbaji]] na [[mwanaharakati]] wa [[haki]] za watu wenye [[ulemavu]] wa [[Marekani]] anayeishi [[Long Beach]], [[California]]. Ameigiza katika filamu za vipengele, televisheni na jukwaani.<ref name=":1">{{Rejea tovuti |date=2016-06-16 |title=On Stage and With Pageants, Jennifer Kumiyama Is Improving Life for People With Disabilities |url=https://www.nbcnews.com/news/asian-america/stage-pageants-jennifer-kumiyama-improving-life-people-disabilities-n586526 |access-date=2024-09-13 |publisher=NBC News |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Rejea tovuti |date=2023-11-18 |title=Actress from Fontana is one of the stars of new Disney movie 'Wish' |url=https://www.fontanaheraldnews.com/news/actress-from-fontana-is-one-of-the-stars-of-new-disney-movie-wish/article_56ca9694-8629-11ee-82c7-7fa03ace620e.html |access-date=2024-02-28 |website=Fontana Herald News |language=en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240229040955/https://www.fontanaheraldnews.com/news/actress-from-fontana-is-one-of-the-stars-of-new-disney-movie-wish/article_56ca9694-8629-11ee-82c7-7fa03ace620e.html |archivedate=2024-02-29 |url-status=dead}}</ref> ==Marejeo== <references /> {{mbegu-mtu}} {{BD||}} [[Jamii:Waigizaji wa Marekani]] [[Jamii:Waimbaji wa Marekani]] 2ted4w3rx9s0c7uz804whh3d4enhzyd 0 251313 1608189 1602021 2026-10-14T11:07:21Z Riccardo Riccioni 452 1608189 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder|name=Nasredeen Abdulbari|picha=Nasredeen Abdulbari - 2021 (cropped).jpg|maelezo=Nasredeen Abdulbari mwaka [[2021]]}} '''Nasredeen Abdulbari''' (kwa Kiarabu: نصر الدين عبد الباري) ni [[mwandishi]], [[mwanasheria]] na mtetezi wa haki za binadamu mwenye uraia wa [[Sudan|Sudani]] na [[Marekani]]. Aliteuliwa kuwa Waziri wa sheria tarehe [[9 Septemba]] [[2019]] katika serikali ya mpito iliyoongozwa na Abdalla Hamdok, wakati wa kipindi cha mpito wa Sudan kuelekea demokrasia mwaka 2019.<ref>https://news.harvard.edu/gazette/story/2008/06/nasredeen-abdulbari-lawyers-are-the-cement-of-society/</ref> == Maisha ya awali na elimu == Abdulbari alizaliwa katika familia ya Wafuri mjini Khartoum, Sudan, mwaka 1986. Mama yake aliitwa Kalthoum Ismail. Wakati ndugu zake wakubwa walipokuwa bado wadogo, familia ya Abdulbari ilihamia Khartoum ili kupata fursa bora za elimu.<ref>https://www.middleeastmonitor.com/20191016-key-rebel-group-halts-direct-peace-talks-with-khartoum/</ref> Hata hivyo, muda mfupi baadaye, baba yake alirudi Darfur, na kumuacha Ismail akiwalea Abdulbari na ndugu zake wengine sita. Akiwa mtoto, Abdulbari alisoma lugha ya Kiingereza<ref>https://www.washingtonpost.com/magazine/2020/02/05/georgetown-student-who-became-justice-minister-sudan/?arc404=true</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Waliozaliwa 1986]] [[Jamii:Wanasiasa wa Sudan]] [[Jamii:wanasheria wa Marekani]] 9qmnvfxs5zip4y4gueteiryvjtwhxem 0 251324 1607457 1602243 2026-10-13T13:14:51Z Riccardo Riccioni 452 1607457 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|picha=Abdel mom3em madbawelyy.jpg|tarehe ya kuzaliwa={{Birth date|1921|12|28}}|tarehe ya kufa={{Death date and age|2006|07|09|1921|12|28}}|miaka ya kazi=1949–2005}} '''Abdel Moneim Madbouly''' (kwa Kiarabu: عبد المنعم مدبولي, 28 Desemba 1921 – 9 Julai [[2006]]) alikuwa [[Mwigizaji|muigizaji]], [[mchekeshaji]] na [[mwandishi]] wa [[tamthilia]] wa [[Misri]].<ref name=":1">{{Cite journal |last=MADBOULY |first=H |last2=ABDEL-MONEIM |first2=A |last3=JR |first3=J |last4=LADMAN |first4=B |last5=ROFAEL |first5=NANCY |date=2002-10-01 |title=MOLECULAR CHARACTERIZATION OF THREE EGYPTIAN INFECTIOUS BRONCHITIS VIRUS ISOLATES |url=https://doi.org/10.21608/vmjg.2002.369385 |journal=Veterinary Medical Journal (Giza) |volume=50 |issue=4 |pages=1053–1064 |doi=10.21608/vmjg.2002.369385 |issn=2537-1045}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal |last=MADBOULY |first=H |last2=ABDEL-MONEIM |first2=A |last3=JR |first3=J |last4=LADMAN |first4=B |last5=ROFAEL |first5=NANCY |date=2002-10-01 |title=MOLECULAR CHARACTERIZATION OF THREE EGYPTIAN INFECTIOUS BRONCHITIS VIRUS ISOLATES |url=https://doi.org/10.21608/vmjg.2002.369385 |journal=Veterinary Medical Journal (Giza) |volume=50 |issue=4 |pages=1053–1064 |doi=10.21608/vmjg.2002.369385 |issn=2537-1045}}</ref> == Wasifu == Madbouly alizaliwa mjini Cairo, Misri. Alianza kujihusisha na uigizaji akiwa na [[umri]] wa miaka saba, baada ya kifo cha [[baba]] yake, kwa sababu familia yao ilihitaji fedha za kujikimu.<ref name=":2" /> Baadaye, alijiunga na kikundi cha waigizaji cha Fatma Rushdi, kabla ya kujiunga na ukumbi wa michezo wa mwigizaji maarufu wa Lebanon, George Abyad.<ref name=":1" /> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu}} {{BD|1921|2006}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Misri]] [[Jamii:Wachekeshaji]] cszgx3qihbrs20231l65k949mwa52th 0 251326 1607459 1601631 2026-10-13T13:16:33Z Riccardo Riccioni 452 1607459 wikitext text/x-wiki {{Infobox Person|jina=Adila Bendimerad|tarehe_ya_kuzaliwa=1988|nchi=Algeria|kazi_yake=Muigizaji na Mtayarishaji wa Filamu}} '''Adila Bendimerad''' (alizaliwa [[1988]]) ni [[mwigizaji]], [[mwandishi]] wa filamu, [[mkurugenzi]] na [[mtayarishaji]] wa filamu kutoka [[Algeria]]. Mwaka 2023, alishinda [[tuzo]] ya [[Mwandishi]] Bora wa [[Filamu]] katika Tamasha la Kimataifa la Filamu la Amman.<ref>{{Cite web|title=Adila Bendimerad - Actor Filmography، photos، Video|url=https://elcinema.com/en/person/2018020|work=elCinema.com|accessdate=2026-09-26|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=The Joyful 1926|url=https://www.dohafilm.com/en/contents/3af58fb8-054a-4a28-bb59-f7a75d18e3ff|work=www.dohafilm.com|accessdate=2026-09-26|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Adila Bendimerad – Amman International Film Festival|url=https://aiff.jo/narrative-jury/adila-bendimerad/|accessdate=2026-09-26|language=en-US}}</ref> == Kazi == Bendimerad ameshirikiana na wakurugenzi kadhaa kutoka [[eneo]] la MENA, kama vile Malik Chibane, Taj Intaj, Merzak Allouache na Karim Moussaoui. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-igiza-filamu}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Algeria]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Waliozaliwa 1988]] 2rzyojhvjkwqcmftg44u7odc3civyt0 0 251338 1607456 1601640 2026-10-13T13:13:37Z Riccardo Riccioni 452 1607456 wikitext text/x-wiki '''Towase Abayomi Alvin''' (alizaliwa 20 Juni 1993) ni mwigizaji na mwanamitindo wa [[Nigeria]] anayejulikana kwa mafanikio yake katika tasnia ya burudani na amewahi kutunukiwa tuzo mbalimbali. == Wasifu == Alvin alianza uigizaji wa kitaalamu mwaka [[2013]] katika [[Nollywood]]. Alipata nafasi yake ya kwanza kwenye [[filamu]] Collateral war 2014 na baadaye akaigiza katika filamu na tamthilia mbalimbali maarufu kama Jenifa’s Diary, MTV Shuga Naija, Moms at War, The Johnsons na A Naija Christmas. Mwaka 2022, alicheza nafasi ya pili katika Breakout, tamthilia ya kwanza ya Nigeria ya aina ya dance-drama.<ref>https://www.bellanaija.com/2019/08/bnmoviefeature-john-dumelo-yvonne-jegede-anthony-monjaro-star-in-collateral-watch/</ref> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu}} {{BD|1993|}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Nigeria]] hlwvinchbveerzbw42s0kp6miixvhqa 0 251340 1607461 1601642 2026-10-13T13:18:14Z Riccardo Riccioni 452 1607461 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|picha=Abdelfatah ahmed Salah.JPG}} '''Ahmed Salah Abdelfatah''' (kwa Kiarabu: أحمد صلاح عبد الفتاح; alizaliwa [[mwaka]] [[1949]]) ni muigizaji wa [[Uholanzi]], aliyelelewa nchini [[Ufaransa]] na mwenye asili ya [[Moroko]] na [[Yemen]]. Mara nyingi hupewa nafasi za kuigiza uhusika wa [[mzee]] wa Kimoroko, ambaye huwa imamu au babu. Anaishi [[Mji|mjini]] Amsterdam, ameoa na ana [[watoto]] wawili, binti mmoja na mwana wa kiume mmoja.<ref>{{Cite web|title=Usurpations|url=https://doi.org/10.2139/ssrn.60308|work=doi.org|date=1998|accessdate=2026-09-26|author=Joseph S. Fulda}}</ref><ref>{{Citation|title=6. INJURIES AND USURPATIONS 6 INJURIES AND USURPATIONS|date=2018-12-31|url=https://doi.org/10.7312/tyso18396-008|work=Where Are the Women?|pages=173–202|publisher=Columbia University Press|access-date=2026-09-26}}</ref> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu}} {{BD|1949|}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Uholanzi]] 7obexkmvsaxek3lx9b1518g3tm0239y 0 251344 1607462 1601648 2026-10-13T13:19:12Z Riccardo Riccioni 452 1607462 wikitext text/x-wiki '''Tanimola''', anayejulikana kwa jina maarufu la '''Akpororo''', ni mchekeshaji wa kusimama [[jukwaani]] (stand-up comedian), [[mwimbaji]] na [[mwigizaji]] kutoka [[Nigeria]]. '''Akpororo''' ni mwenye asili ya [[Ilaje]], katika Jimbo la [[Ondo]], kusini-magharibi mwa [[Nigeria]], lakini alizaliwa na kukulia [[Warri]], mji uliopo katika Jimbo la [[Delta]], kusini-kusini mwa [[Nigeria]], ambako alipata elimu yake ya awali.Kazi yake ilianza kama [[mwanamuziki]] wa nyimbo za injili katika ngazi ya eneo. [[Mwaka]] 2008, alishiriki katika mashindano ya National Comedy Challenge yaliyoandaliwa na '''Opa Williams''', na hatimaye alishinda katika eneo la [[Calabar]] kwenye mashindano hayo.<ref>{{Citation|title=Akpororo|date=2026-04-04|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Akpororo&oldid=1347067200|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-09-26}}</ref><ref>{{Citation|title=Akpororo|date=2026-04-04|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Akpororo&oldid=1347067200|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-09-26}}</ref><ref>{{Citation|title=Akpororo|date=2026-04-04|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Akpororo&oldid=1347067200|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-09-26}}</ref> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu}} [[Jamii:Wanaume wa Nigeria]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Nigeria]] [[Jamii:Wachekeshaji]] 21qm39owbqbn3y5mzj137k3xz64nq70 1607463 1607462 2026-10-13T13:19:33Z Riccardo Riccioni 452 1607463 wikitext text/x-wiki '''Tanimola''', anayejulikana kwa jina maarufu la '''Akpororo''', ni mchekeshaji wa kusimama [[jukwaani]] (stand-up comedian), [[mwimbaji]] na [[mwigizaji]] kutoka [[Nigeria]]. '''Akpororo''' ni mwenye asili ya [[Ilaje]], katika Jimbo la [[Ondo]], kusini-magharibi mwa [[Nigeria]], lakini alizaliwa na kukulia [[Warri]], mji uliopo katika Jimbo la [[Delta]], kusini-kusini mwa [[Nigeria]], ambako alipata elimu yake ya awali.Kazi yake ilianza kama [[mwanamuziki]] wa nyimbo za injili katika ngazi ya eneo. [[Mwaka]] 2008, alishiriki katika mashindano ya National Comedy Challenge yaliyoandaliwa na '''Opa Williams''', na hatimaye alishinda katika eneo la [[Calabar]] kwenye mashindano hayo. == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu}} [[Jamii:Wanaume wa Nigeria]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Nigeria]] [[Jamii:Wachekeshaji]] 1fqtuu03m3v756ws31ywh2qlvenwimq 0 251350 1607416 1601656 2026-10-13T12:10:13Z Riccardo Riccioni 452 1607416 wikitext text/x-wiki '''Blaise Musipère''' (alizaliwa 15 Mei 1986 huko [[Kinshasa]]) ni [[mwigizaji]] kutoka Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na zamani alikuwa mchezaji wa mpira wa kikapu.<ref>{{Cite web|title=Congolês foge da guerra, passa fome no Brasil e se torna ator de novela|url=https://www1.folha.uol.com.br/mundo/2019/03/congoles-foge-da-guerra-passa-fome-no-brasil-e-se-torna-ator-de-novela.shtml|work=Folha de S.Paulo|date=2019-03-25|accessdate=2026-09-26|language=pt-BR}}</ref> Alilazimika kuondoka nchini kwake kutokana na vita vya wenyewe kwa wenyewe. Baadaye alifika Brazil, ambako alifanya kazi mbalimbali ili kujikimu na kupata mahitaji ya maisha. Baada ya muda, alipata nafasi ya kuanza kazi yake ya uigizaji.<ref>{{Cite web|title=Congolês foge da guerra, passa fome no Brasil e se torna ator de novela|url=https://www1.folha.uol.com.br/mundo/2019/03/congoles-foge-da-guerra-passa-fome-no-brasil-e-se-torna-ator-de-novela.shtml|work=Folha de S.Paulo|date=2019-03-25|accessdate=2026-09-26|language=pt-BR}}</ref> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu}} {{BD|1986|}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] [[Jamii:watu kutoka Kinshasa]] q0zrnpoj4vhdt7w2j275lz27olj0glg 0 251357 1608187 1605244 2026-10-14T11:06:10Z Riccardo Riccioni 452 1608187 wikitext text/x-wiki '''Mustafa Metwalli''' (Agosti 1949 – 5 Agosti 2000) alikuwa mwigizaji maarufu wa filamu na jukwaa wa [[Misri]]. Kimsingi alikuwa mcheshi, lakini alicheza nafasi nyingi tofauti katika Drama. == Maisha ya kibinafsi == Alihitimu mnamo 1973 kutoka Taasisi ya [[Sanaa]] ya Tamthilia ambayo kwa muda mrefu ndiyo [[taasisi]] pekee ya elimu ya juu inayopatikana kwa waigizaji. Alikufa mnamo Agosti 5, 2000, kama matokeo ya mshtuko wa moyo. Shemeji yake ni mwigizaji Adel Emam. == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu}} {{BD|1949|2000}} [[Jamii:Waigiza filamu wa Misri]] band4vbyondihdn3524yghz68qz1ezs 0 251359 1607467 1601666 2026-10-13T13:23:54Z Riccardo Riccioni 452 1607467 wikitext text/x-wiki '''Anthonieta Ijeoma Kalunta''' ni [[mwigizaji]] na [[mtangazaji]] kutoka [[Nigeria]]. Anajulikana kwa nafasi yake katika filamu ya The Milkmaid (2020), [[filamu]] ya drama inayozungumzia uasi na utekaji nyara wa [[wasichana]] wadogo [[Uingereza Kaskazini-Mashariki|kaskazini-mashariki]] mwa [[Nigeria]]. Filamu hiyo iliwasilishwa na Nigeria kama mwakilishi wake katika tuzo za Academy katika kitengo cha Filamu Bora ya Kimataifa.Pia amefanya kazi kama mtangazaji wa [[redio]] na [[televisheni]], na amepokea kutambuliwa na taasisi na vyombo kama YNaija, Pulse [[Nigeria]], BellaNaija na Net Entertainment. Aidha, alipata uteuzi katika tuzo za Africa ya uigizaji.<ref>{{Cite web|title=Washa JavaScript ili utafute|url=https://www.google.com/httpservice/retry/enablejs?sei=N4-3ap_mNLil5NoP2YTUsAs|work=www.google.com|accessdate=2026-09-26}}</ref> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Nigeria]] [[Jamii:Watangazaji wa Nigeria]] kuu2yzulgr0ngcz4idb5k22oyi3wm6z 0 251361 1607466 1601669 2026-10-13T13:23:09Z Riccardo Riccioni 452 1607466 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|picha=Amir Eid exap picture.jpg|jina la kuzaliwa=Amir Eid}} '''Amir Eid''' (kwa Kiarabu: أمیر عید; alizaliwa [[26 Novemba]] [[1983]]) ni [[mwimbaji]], mtunzi wa [[Wimbo|nyimbo]] na [[mwigizaji]] wa Misri, mwanzilishi na mwimbaji mkuu wa [[bendi]] ya muziki wa rock ya Cairokee. Bendi hiyo ilianzishwa [[mwaka]] [[2003]] na ilirekodi nyimbo za kisiasa wakati wa Mapinduzi ya Misri ya mwaka 2011, zikiwemo ''“Sout el Horeya”'' na ''“Ya el Midan”''. Amir Eid anaunga mkono harakati ya Palestina, jambo ambalo pia limejitokeza katika wimbo wake ''“Telk Qadeya”''.<ref>{{Cite journal |last=سيدي صالح |first=حياة |date=2024 |title=رحلة ألفونس دودييه إلى الجزائر ووصفه لمدينة مليانة |url=https://doi.org/10.54246/1548-017-002-011 |journal=مجلة الواحات للبحوث والدراسات |pages=195 |doi=10.54246/1548-017-002-011}}</ref><ref>{{Cite journal |last=بحرة |first=كريمة |date=2015-12 |title=إعداد و تقنين مقياس لجودة حياة تلاميذ المتوسط و الثانوي |url=https://doi.org/10.12816/0018104 |journal=مجلة جيل العلوم الإنسانية و الإجتماعية |issue=14 |pages=11–30 |doi=10.12816/0018104 |issn=2311-5181}}</ref> == Maisha ya Awali == Amir Eid [[Alikalia|alizaliwa]] mjini kairo, Misri. == Safari ya Muziki == Eid alianzisha bendi ya Misri ya muziki wa rock, Cairokee, mwaka 2003. Mnamo [[Oktoba 2023]], Eid alikuwa miongoni mwa [[wasanii]] 25 kutoka Mashariki ya Kati na Afrika Kaskazini walioshirikiana katika kurekodi wimbo ''“Rajieen”''. Wimbo huo ulitolewa kwa lengo la kuchangisha fedha za misaada kufuatia hali ya Gaza wakati wa vita vya Gaza. Mnamo [[30 Novemba]] 2023, Eid alitoa wimbo ''“Telk Qadeya”'', unaomaanisha “Jambo Hili” au “Hoja Hii”, ikiwa pia ni wimbo wa kuonyesha mshikamano na Palestina. Wimbo huo unaikosoa [[Marekani]] kwa kile kinachoelezwa kuwa kutofanya vya kutosha kukomesha hatua za [[Israeli|Israel]]. Wimbo huo umefikisha zaidi ya watazamaji milioni 10 kwenye YouTube. == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-mwanamuziki}} {{BD|1983|}} [[Jamii:Waimbaji wa Misri]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Misri]] bsoxbf7s58mly4t0qul47tfg0p98gd8 0 251373 1607471 1601683 2026-10-13T13:27:13Z Riccardo Riccioni 452 1607471 wikitext text/x-wiki {{Infobox Person|tarehe_ya_kuzaliwa=17 July|kazi_yake=Actress, TV host, fashion designer|nchi=Rwanda}} '''Bahavu Usanase Jeannette''' ni [[mwigizaji]] wa [[Rwanda]]. Ni miongoni mwa waigizaji maarufu zaidi [[Nchi|nchini]] Rwanda, na anajulikana sana kwa kuigiza nafasi ya “Diane” katika [[tamthilia]] ya televisheni ''City Maid''. Mbali na uigizaji, pia ni mbunifu wa [[mavazi]] na [[mtangazaji]] wa televisheni. Alifunga [[ndoa]] na Ndayirukiye Fleury tarehe [[27 Machi]] [[2021]].<ref>{{Citation|title=Love, Stuart, Chief Executive, Westminster City Council, since 2018|date=2019-12-01|url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u291881|work=Who's Who|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-954088-4|access-date=2026-09-26}}</ref> == Maisha Binafsi == Alizaliwa [[tarehe]] [[17 Julai]] nchini Rwanda. Mama yake pia alikuwa mwigizaji maarufu wa Rwanda.Awali, aliwahi kuwa katika uhusiano wa kimapenzi na Yverry. Tarehe 17 Julai 2020, Jeannette alichumbiwa na mpenzi wake Ndayikingurukiye Fleury, anayejulikana pia kwa jina la “Legend”. Wawili hao walikutana mwaka 2015. Sherehe ya uchumba wao ilifanyika katika Hoteli ya Scheba, Kiyovu.<ref>{{Citation|title=Couper, James Brown, (died 14 Oct. 1946), DL, JP County of the City of Glasgow, also for Argyllshire|date=2007-12-01|url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u224162|work=Who Was Who|publisher=Oxford University Press|access-date=2026-09-26}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Ghanbari |first=M. |last2=Fleury |first2=M. |date=2010-07-23 |title=Video communication over wireless networks |url=https://doi.org/10.1049/iet-com.2010.9070 |journal=IET Communications |volume=4 |issue=11 |pages=1267–1268 |doi=10.1049/iet-com.2010.9070 |issn=1751-8628}}</ref> == Kazi ya Uigizaji == Mwaka [[2019]], alicheza katika tamthilia ya televisheni ''City Maid'', akiigiza nafasi ya “Diane”. Ingawa mhusika huyo alipata umaarufu mkubwa, baadaye aliondolewa katika mfululizo wa hadithi. Katika simulizi iliyotolewa wakati huo, ilionyeshwa kwamba mhusika Diane aliuawa na [[mwili]] wake kutupwa katika Mto Nyabarongo.<ref>{{Cite web|url=https://doi.org/10.1117/12.2562432.6151389026001|work=doi.org|accessdate=2026-09-26}}</ref> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Rwanda]] [[Jamii:Watu walio hai]] su29prele2l3ar4nd1c9iqhbad37vxu 0 251388 1608186 1601994 2026-10-14T11:05:02Z Riccardo Riccioni 452 1608186 wikitext text/x-wiki '''Michel-Ange Nzojibwami''' ni mwigizaji na [[mkurugenzi]] kutoka [[Burundi]]. Anajulikana zaidi kimataifa kwa uigizaji wake kama Colonel Théoneste Bagosora katika filamu ya Kupeana Mikono na Ibilisi, ambayo alipata uteuzi wa Tuzo la Jini kwa Mwigizaji Bora Msaidizi katika [[Tuzo]] za 28 za Jini mnamo 2008. <ref>{{Rejea tovuti|title=Michel Ange Nzojibwami|url=https://www.themoviedb.org/person/4334504-michel-ange-nzojibwami|work=The Movie Database|accessdate=2026-09-26|language=sw}}</ref> Amewahi kuwa mkurugenzi wa Tubiyage, kampuni ya maigizo ya Burundi, na kama makamu wa rais wa shirika la tasnia ya filamu nchini Burundi COPRODAC.<ref>{{Rejea tovuti|title=Michel Ange Nzojibwami|url=https://www.themoviedb.org/person/4334504-michel-ange-nzojibwami|work=The Movie Database|accessdate=2026-09-26|language=sw}}</ref> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-filamu}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Burundi]] ft908v8susz6l7zxl6onppcd9y3a9oq 3 251390 1608131 1606301 2026-10-14T09:55:21Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1608131 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:50, 26 Septemba 2026 (UTC) ==Marejeo== Tafadhali, usiweke marejeo yanayoelekeza kwenye Wikipedia ya lugha nyingine. Haitakiwi! Amani kwako! --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 13:26, 3 Oktoba 2026 (UTC) :sawa, ahsante '''[[Mtumiaji:Ladygoody|Ladygoody]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Ladygoody#top|majadiliano]])''' 13:39, 3 Oktoba 2026 (UTC) :Habari Riccardo, :Nimeona nimezuiwa kuhariri Wikipedia ya Kiswahili kwa sababu ya “Viungo vya nje visivyotakiwa”. Ningependa kuelewa vizuri kosa nililofanya ili nisilirudie. :Naomba unisaidie kueleza ni viungo gani au aina gani ya viungo nilivyoweka vilivyosababisha kizuizi hiki. :Niko tayari kufuata kanuni za Wikipedia na kurekebisha makosa yangu. :Asante. '''[[Mtumiaji:Ladygoody|Ladygoody]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Ladygoody#top|majadiliano]])''' 11:03, 6 Oktoba 2026 (UTC) ::Mbona nilikueleza majuzi? Ulisema sawa, kumbe ukaendelea kurejelea Wikipedia ya Kiingereza. Leo nimepoteza saa nyingi kurekebisha makala zako! Tumia muda wa zuio lako kupitia makala zako kwa kuona nilivyozisahihisha. Amani kwako! --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 12:29, 6 Oktoba 2026 (UTC) :::Asante kwa kunieleza na kwa kurekebisha makala nilizohariri. Nimeelewa kosa nililofanya kuhusu kuweka viungo vinavyoelekeza kwenye Wikipedia ya Kiingereza. Nitatumia muda huu kupitia marekebisho uliyofanya ili kujifunza na kuhakikisha sirudii kosa hili. Samahani kwa usumbufu na muda uliopoteza kurekebisha makala zangu. Asante kwa kunielekeza. '''[[Mtumiaji:Ladygoody|Ladygoody]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Ladygoody#top|majadiliano]])''' 14:18, 6 Oktoba 2026 (UTC) ::::Safi sana, ingawa umetumia [[Maalum:Michango/Goodylady|akaunti ya pili]], ambayo kwa kawaida haikubaliki. --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 14:34, 6 Oktoba 2026 (UTC) :::::samahani, mimi nina akaunti moja tu, sina nyingine na sijafanya chochote toka nizuiliwe '''[[Mtumiaji:Ladygoody|Ladygoody]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Ladygoody#top|majadiliano]])''' 14:38, 6 Oktoba 2026 (UTC) ::::::Nimeondoa zuio, lakini endelea kujifunza uhariri kwa kupitia masahihisho. Amani kwako! --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 14:24, 7 Oktoba 2026 (UTC) :::::::Ahsante na ubarikiwe. :::::::Naamini nimeelewa na kuzingatia masahihisho '''[[Mtumiaji:Ladygoody|Ladygoody]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Ladygoody#top|majadiliano]])''' 14:28, 7 Oktoba 2026 (UTC) ::::::::Umezingatia kiasi, kwa sababu huwezi tena marejeo yoyote... Hata leo nimetumia masaa kurekebisha makala zako. Kumbuka: kadiri unavyokwenda kasi lazima ufanye vizuri, la sivyo unawatwisha wengine jukumu la kusahihisha. Kwa mfano, kurasa zote unaziweka kigezo cha <nowiki>{{mbegu-historia}}</nowiki>, kumbe zinahusu watu. Kama hujui kutofautisha watu kwa aina ya kazi zao, walau uweke <nowiki>{{mbegu-mtu}}</nowiki>. Pia ni rahisi kuweka kigezo cha mwaka wa kuzaliwa (B) na kufariki (D): kwa mfano kwa Nyerere unaweka <nowiki>{{BD|1922|1999}}</nowiki>. Amani kwako! --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 14:53, 8 Oktoba 2026 (UTC) :::::::::ahsante Kwa maelekezo. :::::::::Nitayafanyia kazi '''[[Mtumiaji:Ladygoody|Ladygoody]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Ladygoody#top|majadiliano]])''' 15:03, 8 Oktoba 2026 (UTC) ::::::::::Hongera kwa kuboresha michango yako, ila usichoke kupitia masahihisho yangu ili uzidi kujifunza. Amani kwako! --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 09:55, 14 Oktoba 2026 (UTC) jghyvs3lb1iyxgf7tygqm9rlxdwvyve 1608135 1608131 2026-10-14T09:59:35Z Ladygoody 92634 /* Marejeo */ Jibu 1608135 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:50, 26 Septemba 2026 (UTC) ==Marejeo== Tafadhali, usiweke marejeo yanayoelekeza kwenye Wikipedia ya lugha nyingine. Haitakiwi! Amani kwako! --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 13:26, 3 Oktoba 2026 (UTC) :sawa, ahsante '''[[Mtumiaji:Ladygoody|Ladygoody]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Ladygoody#top|majadiliano]])''' 13:39, 3 Oktoba 2026 (UTC) :Habari Riccardo, :Nimeona nimezuiwa kuhariri Wikipedia ya Kiswahili kwa sababu ya “Viungo vya nje visivyotakiwa”. Ningependa kuelewa vizuri kosa nililofanya ili nisilirudie. :Naomba unisaidie kueleza ni viungo gani au aina gani ya viungo nilivyoweka vilivyosababisha kizuizi hiki. :Niko tayari kufuata kanuni za Wikipedia na kurekebisha makosa yangu. :Asante. '''[[Mtumiaji:Ladygoody|Ladygoody]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Ladygoody#top|majadiliano]])''' 11:03, 6 Oktoba 2026 (UTC) ::Mbona nilikueleza majuzi? Ulisema sawa, kumbe ukaendelea kurejelea Wikipedia ya Kiingereza. Leo nimepoteza saa nyingi kurekebisha makala zako! Tumia muda wa zuio lako kupitia makala zako kwa kuona nilivyozisahihisha. Amani kwako! --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 12:29, 6 Oktoba 2026 (UTC) :::Asante kwa kunieleza na kwa kurekebisha makala nilizohariri. Nimeelewa kosa nililofanya kuhusu kuweka viungo vinavyoelekeza kwenye Wikipedia ya Kiingereza. Nitatumia muda huu kupitia marekebisho uliyofanya ili kujifunza na kuhakikisha sirudii kosa hili. Samahani kwa usumbufu na muda uliopoteza kurekebisha makala zangu. Asante kwa kunielekeza. '''[[Mtumiaji:Ladygoody|Ladygoody]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Ladygoody#top|majadiliano]])''' 14:18, 6 Oktoba 2026 (UTC) ::::Safi sana, ingawa umetumia [[Maalum:Michango/Goodylady|akaunti ya pili]], ambayo kwa kawaida haikubaliki. --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 14:34, 6 Oktoba 2026 (UTC) :::::samahani, mimi nina akaunti moja tu, sina nyingine na sijafanya chochote toka nizuiliwe '''[[Mtumiaji:Ladygoody|Ladygoody]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Ladygoody#top|majadiliano]])''' 14:38, 6 Oktoba 2026 (UTC) ::::::Nimeondoa zuio, lakini endelea kujifunza uhariri kwa kupitia masahihisho. Amani kwako! --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 14:24, 7 Oktoba 2026 (UTC) :::::::Ahsante na ubarikiwe. :::::::Naamini nimeelewa na kuzingatia masahihisho '''[[Mtumiaji:Ladygoody|Ladygoody]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Ladygoody#top|majadiliano]])''' 14:28, 7 Oktoba 2026 (UTC) ::::::::Umezingatia kiasi, kwa sababu huwezi tena marejeo yoyote... Hata leo nimetumia masaa kurekebisha makala zako. Kumbuka: kadiri unavyokwenda kasi lazima ufanye vizuri, la sivyo unawatwisha wengine jukumu la kusahihisha. Kwa mfano, kurasa zote unaziweka kigezo cha <nowiki>{{mbegu-historia}}</nowiki>, kumbe zinahusu watu. Kama hujui kutofautisha watu kwa aina ya kazi zao, walau uweke <nowiki>{{mbegu-mtu}}</nowiki>. Pia ni rahisi kuweka kigezo cha mwaka wa kuzaliwa (B) na kufariki (D): kwa mfano kwa Nyerere unaweka <nowiki>{{BD|1922|1999}}</nowiki>. Amani kwako! --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 14:53, 8 Oktoba 2026 (UTC) :::::::::ahsante Kwa maelekezo. :::::::::Nitayafanyia kazi '''[[Mtumiaji:Ladygoody|Ladygoody]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Ladygoody#top|majadiliano]])''' 15:03, 8 Oktoba 2026 (UTC) ::::::::::Hongera kwa kuboresha michango yako, ila usichoke kupitia masahihisho yangu ili uzidi kujifunza. Amani kwako! --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 09:55, 14 Oktoba 2026 (UTC) :::::::::::Ahsante, naendelea kupitia na kujifunza zaidi '''[[Mtumiaji:Ladygoody|Ladygoody]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Ladygoody#top|majadiliano]])''' 09:59, 14 Oktoba 2026 (UTC) f4js537n0iplqhba71ta0bxqxxzf1l3 0 251421 1607412 1603039 2026-10-13T12:04:24Z Riccardo Riccioni 452 1607412 wikitext text/x-wiki '''Andrew James Clutterbuck''' (alizaliwa [[London]], [[Uingereza]], [[14 Septemba]] [[1973]]), anayejulikana zaidi kwa [[jina la kisanii|jina lake la kisanii]] '''Andrew Lincoln''', ni mwigizaji kutoka Uingereza.<ref>{{Cite web|title=The actors behind voice-overs|url=https://www.independent.co.uk/news/science/the-actors-behind-voiceovers-6110102.html|work=The Independent|date=2006-02-02|accessdate=2026-09-26|language=en}}</ref> Alianza kupata umaarufu mkubwa kupitia nafasi yake ya kwanza muhimu ya uigizaji kama mhusika ''Egg'' katika tamthilia ya televisheni ya ''BBC'', ''This Life'', iliyotangazwa kuanzia mwaka 1996 hadi 1997.<ref>{{Cite web|title=The actors behind voice-overs|url=https://www.independent.co.uk/news/science/the-actors-behind-voiceovers-6110102.html|work=The Independent|date=2006-02-02|accessdate=2026-09-26|language=en}}</ref> == maisha ya awali na elimu == Andrew Lincoln alizaliwa kwa jina '''Andrew James Clutterbuck'''. Baba yake alikuwa mhandisi wa ujenzi kutoka Uingereza <ref>{{Cite web|title=BFI {{!}} Film & TV Database {{!}} LINCOLN, Andrew|url=http://ftvdb.bfi.org.uk/sift/individual/589943|work=ftvdb.bfi.org.uk|accessdate=2026-09-26|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121019054754/http://ftvdb.bfi.org.uk/sift/individual/589943|archivedate=2012-10-19|url-status=dead}}</ref>,<ref>{{Citation|title=Andrew Lincoln: My family values|date=2014-09-26|url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2014/sep/26/andrew-lincoln-my-family-values|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077|access-date=2026-09-26}}</ref> huku mama yake akiwa muuguzi kutoka Afrika Kusini. Ana ndugu mmoja wa kiume ambaye ni mkubwa kwake kwa tofauti ya takribani miezi 18.<ref>{{Citation|title=Andrew Lincoln: My family values|date=2014-09-26|url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2014/sep/26/andrew-lincoln-my-family-values|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077|access-date=2026-09-26}}</ref> Andrew alipokuwa na umri wa miezi 18, familia yake ilihamia Cottingham, katika eneo la East Riding of Yorkshire. Baadaye, alipokuwa na umri wa takribani miaka 8 au 9, familia yake ilihamia tena na kwenda kuishi Bath, katika eneo la Somerset, Uingereza.<ref>{{Cite web|title=The actors behind voice-overs|url=https://www.independent.co.uk/news/science/the-actors-behind-voiceovers-6110102.html|work=The Independent|date=2006-02-02|accessdate=2026-09-26|language=en}}</ref> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:waigizaji filamu za Uingereza]] [[Jamii:waliozaliwa 1973]] [[Jamii:Watu walio hai]] 91rlyswj1srp8zz75vx5jhqm5a2fem4 0 251423 1607473 1601733 2026-10-13T13:28:22Z Riccardo Riccioni 452 1607473 wikitext text/x-wiki '''TianahBettinah''' (alizaliwa '''Betty Nassali'''; [[10 Novemba]] [[1993]]) ni mtu maarufu katika [[televisheni]], [[mwigizaji]], [[mwanamitindo]] na mtaalamu wa [[mitindo]] kutoka [[Uganda]]. Anajulikana kwa kuendesha vipindi vya [[televisheni]] kama Sauti ya vijana, na kipindi Cha [[mavazi]]. Pia alicheza nafasi kuu ya Rhona katika kipindi cha [[televisheni]] cha The Hostel.Akiwa na umri wa [[Mwaka|miaka]] 15, [[Tianjin|Tianah]] alianza kufanya kazi katika NBS [[Televisión Nacional de Chile|Television]] kama [[mtangazaji]] wa kipindi cha Sauti ya vijana. Baadaye, [[mwaka]] 2015, aliendesha kipindi cha [[televisheni]] cha kutafuta [[Washambaa|wachumba]] kilichoitwa kuwa mchumba wangu kwenye NTV [[Uganda]], akichukua nafasi ya Anita [[Fabiola wa Roma|Fabiola]].Pia aliendesha kipindi cha mitindo kilichoitwa kipindi Cha [[mavazi]] kuanzia [[mwaka]] 2017 hadi Machi 2022, alipokihama ili kujikita katika [[biashara]] yake mwenyewe, BT Beauty [[Uganda]].'''Tianah''' alipata nafasi yake ya kwanza ya uigizaji kama [[Rhona Mitra|Rhona]], mhusika aliyesawiriwa kama “[[msichana]] mwenye tabia mbaya”, katika msimu wa nne na wa mwisho wa kipindi cha [[televisheni]] cha [[Uganda]] Nyumba ya [[Mwanafunzi|wanafunzi]]<ref>{{Citation|title=Bettinah Tianah|date=2026-05-11|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bettinah_Tianah&oldid=1353574201|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-09-26}}</ref><ref>{{Citation|title=Bettinah Tianah|date=2026-05-11|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bettinah_Tianah&oldid=1353574201|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-09-26}}</ref><ref>{{Citation|title=Bettinah Tianah|date=2026-05-11|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bettinah_Tianah&oldid=1353574201|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-09-26}}</ref> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu}} {{BD|1993|}} [[Jamii:Wanawake wa Uganda]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Uganda]] qjheoonhec462rrpxx0fklwyvzfesgq 1607475 1607473 2026-10-13T13:32:27Z Riccardo Riccioni 452 1607475 wikitext text/x-wiki '''TianahBettinah''' (alizaliwa '''Betty Nassali'''; [[10 Novemba]] [[1993]]) ni mtu maarufu katika [[televisheni]], [[mwigizaji]], [[mwanamitindo]] na mtaalamu wa [[mitindo]] kutoka [[Uganda]]. Anajulikana kwa kuendesha vipindi vya [[televisheni]] kama Sauti ya vijana, na kipindi Cha [[mavazi]]. Pia alicheza nafasi kuu ya Rhona katika kipindi cha [[televisheni]] cha The Hostel.Akiwa na umri wa [[Mwaka|miaka]] 15, [[Tianjin|Tianah]] alianza kufanya kazi katika NBS [[Televisión Nacional de Chile|Television]] kama [[mtangazaji]] wa kipindi cha Sauti ya vijana. Baadaye, [[mwaka]] 2015, aliendesha kipindi cha [[televisheni]] cha kutafuta [[Washambaa|wachumba]] kilichoitwa kuwa mchumba wangu kwenye NTV [[Uganda]], akichukua nafasi ya Anita [[Fabiola wa Roma|Fabiola]]. Pia aliendesha kipindi cha mitindo kilichoitwa kipindi Cha [[mavazi]] kuanzia [[mwaka]] 2017 hadi Machi 2022, alipokihama ili kujikita katika [[biashara]] yake mwenyewe, BT Beauty [[Uganda]].'''Tianah''' alipata nafasi yake ya kwanza ya uigizaji kama [[Rhona]], mhusika aliyesawiriwa kama “[[msichana]] mwenye tabia mbaya”, katika msimu wa nne na wa mwisho wa kipindi cha [[televisheni]] cha Uganda Nyumba ya [[Mwanafunzi|Wanafunzi]]. == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu}} {{BD|1993|}} [[Jamii:Wanawake wa Uganda]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Uganda]] ijulb8shmfvy0w65dha8ieypoitv6e2 1607478 1607475 2026-10-13T13:33:47Z Riccardo Riccioni 452 1607478 wikitext text/x-wiki '''Bettinah Tianah''' (alizaliwa '''Betty Nassali'''; [[10 Novemba]] [[1993]]) ni mtu maarufu katika [[televisheni]], [[mwigizaji]], [[mwanamitindo]] na mtaalamu wa [[mitindo]] kutoka [[Uganda]]. Anajulikana kwa kuendesha vipindi vya [[televisheni]] kama Sauti ya vijana, na kipindi cha [[mavazi]]. Pia alicheza nafasi kuu ya Rhona katika kipindi cha [[televisheni]] cha The Hostel. Akiwa na umri wa [[Mwaka|miaka]] 15, Tianah alianza kufanya kazi katika NBS kama [[mtangazaji]] wa kipindi cha Sauti ya vijana. Baadaye, [[mwaka]] 2015, aliendesha kipindi cha [[televisheni]] cha kutafuta [[Washambaa|wachumba]] kilichoitwa kuwa mchumba wangu kwenye NTV [[Uganda]], akichukua nafasi ya Anita Fabiola. Pia aliendesha kipindi cha mitindo kilichoitwa kipindi cha [[mavazi]] kuanzia [[mwaka]] 2017 hadi Machi 2022, alipokihama ili kujikita katika [[biashara]] yake mwenyewe, BT Beauty [[Uganda]].'''Tianah''' alipata nafasi yake ya kwanza ya uigizaji kama [[Rhona]], mhusika aliyesawiriwa kama “[[msichana]] mwenye tabia mbaya”, katika msimu wa nne na wa mwisho wa kipindi cha [[televisheni]] cha Uganda Nyumba ya [[Mwanafunzi|Wanafunzi]]. == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu}} {{BD|1993|}} [[Jamii:Wanawake wa Uganda]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Uganda]] assjjkxyv6xslj3vwqwrr8xwriva9pj 0 251433 1608134 1601747 2026-10-14T09:59:15Z Riccardo Riccioni 452 1608134 wikitext text/x-wiki {{Infobox Person|picha=Bonnie Mbuli.jpg|tarehe_ya_kuzaliwa=[[Soweto]], South Africa|kazi_yake={{hlist| Actress| [[television presenter]]|[[radio presenter]] }}|watoto=2|ndoa={{marriage|[[Sisanda Henna]]|2005|2013|end=divorced}}}} '''Bonnie Mbuli''' (alizaliwa [[Soweto]], Afrika Kusini, [[18 Machi]] [[1979]]) ni [[mwigizaji]], [[mfanyabiashara]] na [[Mhusika (fasihi)|mhusika]] maarufu wa televisheni kutoka [[Afrika Kusini]]. Hapo awali alijulikana kitaaluma kwa jina la Bonnie Henna. Aliwahi kuwa mtangazaji katika kipindi cha televisheni cha SABC 3 kinachoitwa ''Afternoon Express''. Tangu [[mwaka]] [[2020]], amekuwa akiigiza katika tamthilia ya BBC iitwayo ''Noughts + Crosses''.<ref>{{Cite web|title=Bonnie Mbuli biography: age, husband, boyfriend, book, and Instagram - Briefly.co.za|url=https://briefly.co.za/35033-bonnie-mbuli-biography-age-husband-boyfriend-book-instagram.html|work=briefly.co.za|date=2019-08-16|accessdate=2026-09-26|language=en|author=Jedidah Tabalia}}</ref> == Miaka ya Awali == Mbuli alisoma katika Dominican Convent School, iliyopo Belgravia, Johannesburg, akaendelea na masomo katika Greenside High School, iliyopo Greenside, Johannesburg. Akiwa [[mtoto]] wa kwanza kati ya watatu, aligunduliwa na wakala wa waigizaji katika kituo cha basi alipokuwa akirudi nyumbani kutoka shuleni. Wakala huyo alimpa nafasi yake ya kwanza katika televisheni katika kipindi cha ''Viva Families'' mwaka 1992, wakati huo akiwa na umri wa miaka 13.<ref>{{Citation|title=THE CONVENT AUDIENCE|date=2016-12-05|url=https://doi.org/10.4324/9781315257426-11|work=Dominican Women and Renaissance Art|pages=139–182|publisher=Routledge|isbn=978-1-315-25742-6|access-date=2026-09-26}}</ref> == Kazi ya Uigizaji == Baada ya hapo, alionekana katika [[nafasi]] fupi za uigizaji katika kazi za kimataifa kama ''Born Free 2'' na ''Cave Girls''.Mbuli aliendelea kuwa mtangazaji wa vipindi mbalimbali vya televisheni, vikiwemo ''Teleschool'', ''Zapmag'', ''Technics Heart of the Beat'' na ''Limits Unlimited''.Mwaka 2001, alipata nafasi kubwa ya kuigiza katika tamthilia ya televisheni ''Backstage'', iliyolenga zaidi vijana wa Afrika Kusini.<ref>{{Cite journal |last=Motahane |first=Nonki |last2=Nyambi |first2=Oliver |date=2024-05-31 |title=“I Felt Misunderstood by the World”: The Interplay of Fame, Adversity, and Identity in Bonnie (Mbuli) Henna’s Autobiography Eyebags &amp; Dimples |url=https://doi.org/10.25159/1753-5387/16081 |journal=Journal of Literary Studies |volume=40 |issue=1 |doi=10.25159/1753-5387/16081 |issn=1753-5387}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Motahane |first=Nonki |last2=Nyambi |first2=Oliver |date=2024-05-31 |title=“I Felt Misunderstood by the World”: The Interplay of Fame, Adversity, and Identity in Bonnie (Mbuli) Henna’s Autobiography Eyebags &amp; Dimples |url=https://doi.org/10.25159/1753-5387/16081 |journal=Journal of Literary Studies |volume=40 |issue=1 |doi=10.25159/1753-5387/16081 |issn=1753-5387}}</ref> == Marejeo == {{Mbegu-igiza-filamu}} [[Jamii:Wanaume wa Afrika Kusini]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Afrika Kusini]] [[Jamii:Wafanyabiashara wa Afrika Kusini]] [[Jamii:Watangazaji wa Afrika Kusini]] [[Jamii:Watu walio hai]] hvfq55heb9jhk7xofpvga6o16baq6uj 0 251434 1607468 1601749 2026-10-13T13:24:42Z Riccardo Riccioni 452 1607468 wikitext text/x-wiki '''Ashley Chijioke Nwosu''' (1954–2011) alikuwa mwigizaji maarufu wa [[Nigeria]], aliyezaliwa Abia State na kufariki Lagos mwaka 2011. Alisoma shule za Umuigu Central msingi na Oboro shule ya sekondari == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu}} {{BD|1954|2011}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Nigeria]] thx9j4quq88ra0986knaa06fwd6qs5u 0 251437 1608181 1601974 2026-10-14T10:59:13Z Riccardo Riccioni 452 1608181 wikitext text/x-wiki '''Marc Eugene Lottering''' (alizaliwa 4 Desemba 1967) ni mcheshi anayesimama kutoka [[Cape Town]], [[Afrika Kusini]], na alikulia katika vitongoji vya Retreat vya Cape Flats. <ref>{{Rejea tovuti|title=Marc Lottering {{!}} TVSA|url=https://www.tvsa.co.za/actors/viewactor.aspx?actorid=9697|work=www.tvsa.co.za|accessdate=2026-09-26}}</ref> Onyesho lake la kwanza liliitwa "AFTER THE BEEP" mnamo 1997.<ref>{{Rejea tovuti|title=Marc Lottering {{!}} TVSA|url=https://www.tvsa.co.za/actors/viewactor.aspx?actorid=9697|work=www.tvsa.co.za|accessdate=2026-09-26}}</ref> Mnamo 2001 alishinda [[Tuzo]] la Vita la [[Mwigizaji|Muigizaji]] Bora katika Komedi, na pia ana Tuzo nyingi za Fleur du Cap.<ref>{{Rejea tovuti|title=Marc Lottering {{!}} TVSA|url=https://www.tvsa.co.za/actors/viewactor.aspx?actorid=9697|work=www.tvsa.co.za|accessdate=2026-09-26}}</ref> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1967|}} [[Jamii:Watu wa Afrika Kusini]] 9si5va9s9nryo3o6yx0b49j2pjlkklt 0 251442 1607415 1605243 2026-10-13T12:07:51Z Riccardo Riccioni 452 1607415 wikitext text/x-wiki '''Bamba Bakary''' ni mwigizaji, mchekeshaji na mtangazaji wa televisheni kutoka Côte d’Ivoire (Ivory Coast).<ref>https://news.abidjan.net/articles/363586/index</ref> Kabla ya kuanza kujulikana katika tasnia ya burudani, Bamba Bakary aliwahi kufanya kazi kama mhudumu wa ndege katika kampuni ya ndege ya ''Air Afrique''. Baadaye, alijihusisha na kampeni za kuzuia na kuelimisha kuhusu UKIMWI (AIDS) barani Afrika. Alishiriki katika kuhamasisha watu kuhusu namna ya kujikinga na ugonjwa huo. Pia alijulikana kupitia nafasi yake ya ''Moussa'' katika tamthilia ''Moussa le taximan''. Mbali na uigizaji na ucheshi, Bamba Bakary pia amefanya kazi kama mtangazaji wa televisheni. Aliwahi kuendesha vipindi vitatu katika kituo cha ''La Première (RTI)''. Vipindi hivyo ni ''Tonnerre'', ambacho huonyeshwa mara kwa mara, ''Le bon vieux temps'', pamoja na ''Bonne cuisine'', kipindi kinachohusiana na mapishi na upishi. Kwa ujumla, Bamba Bakary ni msanii anayefanya shughuli mbalimbali katika uigizaji, ucheshi, utangazaji wa televisheni na uhamasishaji wa afya ya jamii. == Filamu alizoshiriki == Bamba Bakary ameshiriki katika filamu mbalimbali katika kipindi cha kazi yake ya uigizaji. Baadhi ya filamu hizo ni: * '''1988 – ''Dancing in the Dust''''': Filamu iliyoongozwa na '''Henri Duparc'''. * '''1990 – ''Le Sixième Doigt''''': Filamu iliyoongozwa na '''Henri Duparc'''. * '''2008 – ''Coup de force''''': Filamu aliyoshiriki katika kipindi hiki. * '''2008 – ''Dr Boris''''': Filamu nyingine aliyoshiriki. Filamu hizi zinaonyesha mchango wa Bamba Bakary katika tasnia ya filamu ya Côte d’Ivoire na Afrika kwa ujumla. == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Cote d'Ivoire]] [[Jamii:Watu walio hai]] nv0k1nyqx5hpoc38i7rlc1a9kza3zq2 0 251448 1608137 1601766 2026-10-14T10:01:14Z Riccardo Riccioni 452 1608137 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|jina la kuzaliwa=Chidinma and Chidiebere Aneke|majina mengine=Aneke Twins|utaifa=[[Enugu, Enugu State]], Nigeria|elimu=[[University of Nigeria, Nsukka]]|kazi yake=Actress, movie producers|tuzo=Humanitarian Award}} '''Chidinma na Chidiebere Aneke''' (walizaliwa [[6 Agosti]] [[1986]]) ni [[mapacha]] wanaofanana kabisa katika tasnia ya [[filamu]] ya Nollywood, na wanajulikana kwa umaarufu kama Mapacha wa Aneke.Walizaliwa katika sehemu ya kusini-mashariki mwa Nigeria, katika Jimbo la Enugu, na wao ni watoto wa mwisho katika familia ya Aneke. Wote ni waigizaji na watayarishaji wa filamu.<ref>{{Citation|title=The Feast to Celebrate His Majesty’s Birthday|url=https://doi.org/10.2307/j.ctt9qh71t.11|work=The Water Between Us|pages=13–13|publisher=University of Pittsburgh Press|access-date=2026-09-26}}</ref> == Maisha ya Awali na Elimu == Chidinma na Chidiebere walizaliwa tarehe 6 Agosti 1986 katika [[Jimbo]] la Enugu, [[Nigeria]], katika familia yenye wake watatu. Baba yao alikuwa tajiri na aliwahakikishia maisha mazuri wakati wa uhai wake. Hata hivyo, hali ilibadilika baada ya kufariki kwake, ambapo mali zake ziligawanywa miongoni mwa ndugu wa familia kubwa.Walipata vyeti vya kumaliza elimu ya msingi na sekondari katika Jimbo la Enugu. Baada ya kumaliza elimu yao ya msingi na sekondari, waliendelea na masomo katika Chuo Kikuu cha Nigeria, Nsukka.Chidinma alihitimu na shahada ya Sayansi katika [[Mawasiliano]] ya Umma (Mass Communication), huku Chidiebere akihitimu na shahada ya Sayansi katika Benki na Fedha (Banking and Finance).<ref>{{Cite journal |date=2022-09-23 |title=Staff - Social Functions - Head Office - Party to celebrate Bank's Fiftieth birthday - 1962 |url=https://doi.org/10.47688/rba_archives_pn-002834}}</ref> == Kazi ya Uigizaji == Mapacha wa Aneke waliingia katika tasnia ya Nollywood mwaka [[1999]], na waliigiza katika filamu ''Ebuka'', ambayo ilikuwa filamu yao ya kwanza. Filamu hiyo iliwapa nafasi nzuri ya kujijengea jina katika tasnia ya Nollywood.Mwaka 2004, Mapacha wa Aneke walipata umaarufu mkubwa kupitia filamu ''Desperate Twins''. Filamu hiyo iliwawezesha kupata uteuzi wa tuzo ya “Most Promising Acts to Watch” katika tuzo za African Magic Viewers’ Choice Awards.'''<ref>{{Cite web|title=Why we should aim to deliver most twins at 37 weeks|url=https://doi.org/10.64628/ab.tcncreyfr|work=doi.org|date=2016-09-07|accessdate=2026-09-26|author=Shakila Thangaratinam}}</ref>''' == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu}} {{BD|1986|}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Nigeria]] fos2bn3wsuabgztdp9hz5gp88ww979p 1608138 1608137 2026-10-14T10:01:31Z Riccardo Riccioni 452 Riccardo Riccioni alihamisha ukurasa wa [[Chidinma and Chidiebere Aneke]] hadi [[Chidinma na Chidiebere Aneke]]: jina la Kiswahili 1608137 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|jina la kuzaliwa=Chidinma and Chidiebere Aneke|majina mengine=Aneke Twins|utaifa=[[Enugu, Enugu State]], Nigeria|elimu=[[University of Nigeria, Nsukka]]|kazi yake=Actress, movie producers|tuzo=Humanitarian Award}} '''Chidinma na Chidiebere Aneke''' (walizaliwa [[6 Agosti]] [[1986]]) ni [[mapacha]] wanaofanana kabisa katika tasnia ya [[filamu]] ya Nollywood, na wanajulikana kwa umaarufu kama Mapacha wa Aneke.Walizaliwa katika sehemu ya kusini-mashariki mwa Nigeria, katika Jimbo la Enugu, na wao ni watoto wa mwisho katika familia ya Aneke. Wote ni waigizaji na watayarishaji wa filamu.<ref>{{Citation|title=The Feast to Celebrate His Majesty’s Birthday|url=https://doi.org/10.2307/j.ctt9qh71t.11|work=The Water Between Us|pages=13–13|publisher=University of Pittsburgh Press|access-date=2026-09-26}}</ref> == Maisha ya Awali na Elimu == Chidinma na Chidiebere walizaliwa tarehe 6 Agosti 1986 katika [[Jimbo]] la Enugu, [[Nigeria]], katika familia yenye wake watatu. Baba yao alikuwa tajiri na aliwahakikishia maisha mazuri wakati wa uhai wake. Hata hivyo, hali ilibadilika baada ya kufariki kwake, ambapo mali zake ziligawanywa miongoni mwa ndugu wa familia kubwa.Walipata vyeti vya kumaliza elimu ya msingi na sekondari katika Jimbo la Enugu. Baada ya kumaliza elimu yao ya msingi na sekondari, waliendelea na masomo katika Chuo Kikuu cha Nigeria, Nsukka.Chidinma alihitimu na shahada ya Sayansi katika [[Mawasiliano]] ya Umma (Mass Communication), huku Chidiebere akihitimu na shahada ya Sayansi katika Benki na Fedha (Banking and Finance).<ref>{{Cite journal |date=2022-09-23 |title=Staff - Social Functions - Head Office - Party to celebrate Bank's Fiftieth birthday - 1962 |url=https://doi.org/10.47688/rba_archives_pn-002834}}</ref> == Kazi ya Uigizaji == Mapacha wa Aneke waliingia katika tasnia ya Nollywood mwaka [[1999]], na waliigiza katika filamu ''Ebuka'', ambayo ilikuwa filamu yao ya kwanza. Filamu hiyo iliwapa nafasi nzuri ya kujijengea jina katika tasnia ya Nollywood.Mwaka 2004, Mapacha wa Aneke walipata umaarufu mkubwa kupitia filamu ''Desperate Twins''. Filamu hiyo iliwawezesha kupata uteuzi wa tuzo ya “Most Promising Acts to Watch” katika tuzo za African Magic Viewers’ Choice Awards.'''<ref>{{Cite web|title=Why we should aim to deliver most twins at 37 weeks|url=https://doi.org/10.64628/ab.tcncreyfr|work=doi.org|date=2016-09-07|accessdate=2026-09-26|author=Shakila Thangaratinam}}</ref>''' == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu}} {{BD|1986|}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Nigeria]] fos2bn3wsuabgztdp9hz5gp88ww979p 0 251480 1607470 1601816 2026-10-13T13:26:01Z Riccardo Riccioni 452 1607470 wikitext text/x-wiki {{Infobox Person|jina=Baboucarr Alieu Ceesay|picha=Babou Ceesay by Gage Skidmore.jpg|tarehe_ya_kuzaliwa=17 November 1978|elimu=Imperial College London Oxford School of Drama|watoto=2}} '''Baboucarr Alieu Ceesay''' (alizaliwa London, 17 Novemba 1978) ni mwigizaji wa Uingereza, anayejulikana kwa kuigiza katika filamu na tamthilia mbalimbali zikiwemo Rogue One, Eye in the Sky, Into the Badlands na Alien: Earth.<ref><nowiki>https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2013/jan/05/lewis-sidekick-babou-ceesay</nowiki></ref> == Maisha ya awali na elimu == Ceesay ana asili ya Gambia, alikulia Afrika Magharibi, na kabla ya uigizaji alisomea Mikrobiolojia na kufanya kazi Deloitte.<ref><nowiki>https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2013/jan/05/lewis-sidekick-babou-ceesay</nowiki></ref> == Wasifu/kazi == Ceesay ni mwigizaji aliyepata umaarufu kupitia Severance na baadaye akaonekana katika filamu na tamthilia mbalimbali kama Half of a Yellow Sun, '71, Free Fire, Guerrilla, Dark Money, We Hunt Together na Wolfe. Aliteuliwa kwa tuzo ya BAFTA kutokana na uigizaji wake katika Damilola, Our Loved Boy, na mwaka 2025 alicheza Kumi Morrow katika Alien: Earth. Mnamo 2026 alitangazwa kuigiza Ser Bennis katika msimu wa pili wa A Knight of the Seven Kingdoms.<ref><nowiki>https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2013/jan/05/lewis-sidekick-babou-ceesay</nowiki></ref> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu}} {{BD|1978|}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Uingereza]] a6n51gll44z8gske5xqrum321ijptv0 0 251483 1607423 1601820 2026-10-13T12:42:11Z Riccardo Riccioni 452 1607423 wikitext text/x-wiki '''Brenda Shey Elung''' ni mwigizaji na mtayarishaji wa filamu kutoka Kamerun.<ref>https://web.archive.org/web/20201026150924/https://www.betatinz.com/2018/09/cameroonian-actresses-brenda-elung-okawa-shaznay.html?m=1</ref><ref>https://web.archive.org/web/20211121213001/http://www.dc-comm.com/cameroonian-movie-industry-brenda-shey-the-mother-hen/</ref> Pia ni Makamu wa Rais wa Tasnia ya Filamu ya Kamerun (Cameroon Film Industry – CFI), <ref>https://cameroonnewsagency.com/brenda-elung-raises-cameroon-flag-high-ghana-wins-triple-samba-series/?amp=1</ref><ref>https://newsupfront.com/camiff-suffers-second-postponement/</ref><ref>https://camiff.cm/news/</ref>ambako anashiriki katika shughuli za kuendeleza na kusimamia tasnia ya filamu nchini humo. Brenda Shey Elung pia anajulikana kwa jina la utani '''Madam Brenda''', jina ambalo mashabiki na watu wanaomfahamu humuita kwa upendo.<ref>https://camiff.cm/news/</ref> Kwa ujumla, Brenda Elung ni msanii anayehusika katika uigizaji, utayarishaji wa filamu na maendeleo ya tasnia ya filamu nchini Cameroon.<ref>https://camiff.cm/news/</ref> == Kazi == Brenda Shey Elung amekuwa akijihusisha na Tasnia ya Filamu ya Cameroon tangu mwaka 2010.<ref>https://camiff.cm/news/</ref> Mwaka 2013, alizalisha na pia kuigiza katika filamu iliyoitwa ''Decoded''. Filamu hiyo iliongozwa na Akim Macaulay na Enah Johnscott.<ref>https://camiff.cm/news/</ref> Filamu hiyo ilirekodiwa mwezi Agosti 2012 katika jiji la Limbe, Cameroon. Katika filamu hiyo, Brenda alishirikiana na waigizaji kutoka Cameroon pamoja na mwigizaji maarufu kutoka Ghana, [[Van Vicker]].<ref>https://camiff.cm/news/</ref> Waigizaji wengine wa Cameroon walioshiriki katika filamu hiyo ni Solange Yijika, Jeffery Epule na Desmond Wyte.<ref>https://camiff.cm/news/</ref> Kwa hiyo, Brenda Elung alitoa mchango katika filamu hiyo kwa kuwa mtayarishaji na mwigizaji, akishirikiana na wasanii kutoka nchi mbalimbali za Afrika.<ref>https://camiff.cm/news/</ref> == Ujasiliamali == Brenda Shey Elung ni mwanzilishi wa Omega One Entertainment, kampuni inayojihusisha na utayarishaji wa filamu.<ref>https://camiff.cm/news/</ref> Mwaka 2018, Brenda aliwakilisha maslahi ya kibiashara ya kampuni hiyo katika ''Nigerian International TV Summit'', iliyofanyika mjini Paris, Ufaransa, tarehe 13–14 Aprili 2018.<ref>https://camiff.cm/news/</ref> Ushiriki wake katika mkutano huo ulimpa nafasi ya kuwakilisha kampuni yake katika masuala ya biashara na kuendeleza mahusiano ya kikazi ndani ya sekta ya televisheni na filamu.<ref>https://camiff.cm/news/</ref> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu}} [[Jamii:Waandaaji wa Filamu]] [[Jamii:waigizaji filamu wa Kamerun]] p6q7wzra7nszhgtsisku9bteo4ryl3a 0 251491 1608136 1601831 2026-10-14T10:00:17Z Riccardo Riccioni 452 1608136 wikitext text/x-wiki '''Cheik Doukouré''' (alizaliwa 1943) ni mtayarishaji wa filamu kutoka [[Guinea]]. Anajulikana zaidi kama mkurugenzi wa [[filamu]] maarufu iliyosifiwa na wakosoaji, Le Ballon d'Or (The Golden Ball).<ref>{{Cite web|title=Cheik Doukouré - Unifrance|url=https://en.unifrance.org/directories/person/119110/cheik-doukoure|work=en.unifrance.org|accessdate=2026-09-26}}</ref><ref>{{Cite web|title=Cheik Doukouré - Unifrance|url=https://en.unifrance.org/directories/person/119110/cheik-doukoure|work=en.unifrance.org|accessdate=2026-09-26}}</ref> Mbali na kuwa mkurugenzi wa [[filamu]], Doukouré pia ni muigizaji, mwandishi wa maandishi ya filamu (screenwriter), na mtayarishaji wa filamu.<ref>{{Cite web|title=Cheik Doukouré - Unifrance|url=https://en.unifrance.org/directories/person/119110/cheik-doukoure|work=en.unifrance.org|accessdate=2026-09-26}}</ref> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu}} {{BD|1943|}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Guinea]] dj8cepoi4sgzgyfir8s77frn9a616fw 0 251492 1608157 1602373 2026-10-14T10:30:11Z Riccardo Riccioni 452 1608157 wikitext text/x-wiki '''André Huguenet''' (1906–1961) lilikuwa [[jina la kisanii]] la mwigizaji '''Gert Borstlap'''. Alikuwa mmoja wa waanzilishi wa uigizaji wa lugha ya Afrikaans.<ref>{{Rejea jarida |last=Udoh NB |date=2006-08-01 |title=Reforming Primary Health Care in Akwa Ibom State |url=https://doi.org/10.61386/imj.v1i1.7 |journal=Ibom Medical Journal |volume=1 |issue=1 |pages=21–26 |doi=10.61386/imj.v1i1.7 |issn=2735-9964}}</ref> Alifanya kazi na waigizaji wengi maarufu wa Afrikaans, akiwemo Wena Naudé, [[Lydia Lindeque]], Siegfried Mynhardt, Hendrik Hanekom, Mathilda Hanekom, Anna Neethling-Pohl, Emgee Pretorius na Hermien Dommisse.<ref>{{Rejea jarida |last=Udoh NB |date=2006-08-01 |title=Reforming Primary Health Care in Akwa Ibom State |url=https://doi.org/10.61386/imj.v1i1.7 |journal=Ibom Medical Journal |volume=1 |issue=1 |pages=21–26 |doi=10.61386/imj.v1i1.7 |issn=2735-9964}}</ref> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1906|1961}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Afrika Kusini]] 7f5uy0e0v4frlk9qtill01k6bgomd3a 0 251493 1608144 1602182 2026-10-14T10:08:23Z Riccardo Riccioni 452 1608144 wikitext text/x-wiki '''Dorcy Rugamba''' (alizaliwa 1969) ni mwandishi, mwigizaji, mcheza dansi na mkurugenzi wa maigizo wa Rwanda ambaye alinusurika [[Mauaji ya kimbari ya Rwanda|mauaji ya kimbari ya mwaka 1994]] na kazi zake nyingi zinaelezea historia hiyo.<ref>{{Rejea tovuti|title=Dorcy Rugamba Archives|url=https://africities.org/speakers/dorcy-rugamba/|work=Africities The most important democratic gathering in Africa|accessdate=2026-09-26|language=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250226015228/https://africities.org/speakers/dorcy-rugamba/|archivedate=2025-02-26|url-status=dead}}</ref> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-mwandishi}} {{BD|1969|}} [[Jamii:Waandishi wa Rwanda]] 01rub6j79baac59h2rgddqs62sfyvt9 0 251494 1608160 1602108 2026-10-14T10:41:41Z Riccardo Riccioni 452 1608160 wikitext text/x-wiki '''Ella A. Thomas''' (alizaliwa [[Asmara]], [[15 Agosti]] [[1981]]) ni [[mwigizaji]], [[mwanamitindo]] na [[mtayarishaji]] wa [[filamu]] mwenye uraia wa [[Marekani]] na asili ya [[Eritrea]]. Anajulikana kwa nafasi zake za mara kwa mara katika vipindi vya televisheni ''Ballers'' na ''Ice'', pamoja na kuonekana katika filamu mbalimbali za [[kampuni]] kubwa za utengenezaji wa filamu na filamu huru. == Maisha ya Awali na Elimu == Thomas ni [[mtoto]] wa mama mwenye [[asili]] ya Eritrea na afisa wa [[Jeshi]] la Anga la Marekani. Wakati wa utoto wake, familia yao ilihamia Ujerumani, ambako waliishi katika mji wa Kindsbach. Huko alisoma katika shule ya eneo hilo iliyokuwa ikifundisha kwa lugha ya Kijerumani. Thomas alijifunza na kuwa hodari katika Kiingereza na [[Kijerumani]], na pia alisoma Kifaransa na Kitigrinya.<ref>{{Rejea jarida |date=1974-11-16 |title=Road to Jupiter, Part 2 Starring Pioneer 11 |url=https://doi.org/10.2307/3959634 |journal=Science News |volume=106 |issue=20 |pages=308 |doi=10.2307/3959634 |issn=0036-8423}}</ref><ref>{{Rejea jarida |date=2004 |title=Starring Hope During the War Years |url=https://doi.org/10.5040/9798216009368.ch-003 |journal=The Road to Comedy |pages=31–46 |doi=10.5040/9798216009368.ch-003}}</ref> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1981|}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Eritrea]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Marekani]] 8q4ak9685mmc19thws8xracz999kl7a 0 251496 1608185 1602589 2026-10-14T11:04:23Z Riccardo Riccioni 452 1608185 wikitext text/x-wiki '''Mereb Estifanos''' (alizaliwa [[1983]] huko Arareb, katika jimbo la [[zamani]] la Sahel, ambalo kwa sasa ni sehemu ya Mkoa wa [[Kaskazini]] mwa [[Bahari]] ya Shamu). ==Maisha== Yeye ni [[binti]] wa Estifanos Derar na Negesti Wolde-Mariam, ambao wote walikuwa wapiganaji wa kundi la [[Ukombozi]] wa Watu wa [[Eritrea]] (Eritrean People's Liberation Front). Mereb alisoma [[shule]] ya sekondari mjini [[Asmara]]. Alijielezea kama mtoto mkimya na mpenda [[shule]], aliyekuwa na hamu ya kupata maksi za juu darasani. Mereb alicheza [[mpira]] wa wavu (volleyball) alipokuwa [[Elimu ya sekondari|sekondari]], lakini aliacha [[mchezo]] huo ili ajikite zaidi kwenye uigizaji.<ref>{{Citation|title=Video: Interview with Eritrean Actress Mereb Estifanos {{!}} EastAFRO.com|date=2011-05-07|url=http://www.eastafro.com/2011/05/07/video-interview-with-eritrean-actress-mereb-estifanos/|work=EastAFRO.com|language=en-US|access-date=2026-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201029151836/http://www.eastafro.com/2011/05/07/video-interview-with-eritrean-actress-mereb-estifanos/|archive-date=2020-10-29|url-status=dead}}</ref> Ingawa mwanzoni alitamani kuwa mcheza dansi au [[mwimbaji]], mnamo mwaka [[2002]] Fessehaye Lemlem, mwandishi wa [[filamu]] ya ''Fermeley'', alimfuata Mereb ili aigize kwenye filamu yake. Wakati huo alikuwa darasa la 11 na hakuwa na uzoefu wowote wa kuigiza. Baada ya kusitasita kidogo mwanzoni, ikiwemo kujaribu kuchunguza kama mwandishi huyo alikuwa anamtapeli, Mereb alisaini mkataba wa kuonekana kwenye [[filamu]] hiyo. Aliigiza kama mwanafunzi wa [[chuo]] kikuu aliyeingia kwenye mapenzi na mwanafunzi mwingine, ingawa uhusiano wao uliishia kwa janga. Kufuatia uhusika wake kwenye filamu hiyo, Mereb aliamua kuacha masomo yake ili ajikite kwenye uigizaji, ingawa aliweka azimio kwamba kama asingeridhishwa na uigizaji kwa namna yoyote ile, angerudi shuleni.<ref>{{Citation|title=Video: Interview with Eritrean Actress Mereb Estifanos {{!}} EastAFRO.com|date=2011-05-07|url=http://www.eastafro.com/2011/05/07/video-interview-with-eritrean-actress-mereb-estifanos/|work=EastAFRO.com|language=en-US|access-date=2026-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201029151836/http://www.eastafro.com/2011/05/07/video-interview-with-eritrean-actress-mereb-estifanos/|archive-date=2020-10-29|url-status=dead}}</ref> Mereb alichukua kozi ya miezi mitatu ya uigizaji kutoka [[Idara]] ya Masuala ya [[Utamaduni]]. Alielezea uhusika wake anaoupenda zaidi ni wa kuwa kwenye [[mapenzi]], ingawa mara nyingi alipewa uhusika wa [[msichana]] maarufu, na alimtaja Helen Meles kama mtu aliyempa hamasa (influence). Mereb aliigiza kama Feruz kwenye [[tamthilia]] ya TV inayoitwa ''Hareg'', akiwa kama msichana mwenye wapenzi wawili. Ameigiza kwenye [[filamu]] nyingine kadhaa maarufu, zikiwemo ''Werasi Kidan, Gezie, Mezgeb, Shalom, Azmarino, Ketali Sehbet,'' na ''Fekri Tsa’iru''. Kufikia mwaka 2014, Mereb alikuwa ameshiriki kwenye filamu fupi na ndefu 75.<ref>{{Rejea tovuti|title=Interview with Eritrean Actress Mereb Estifanos|url=http://www.madote.com/2014/01/interview-with-eritrean-actress-meren.html|work=Madote|accessdate=2026-09-26|author=Admin}}</ref> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu}} {{DEFAULTSORT:Mereb Estifan}} {{BD|1983|}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Eritrea]] [[Jamii:Wanawake wa Eritrea]] eipzkycrp29nfarygmnmerdphl9rbws 0 251505 1608141 1601853 2026-10-14T10:03:33Z Riccardo Riccioni 452 1608141 wikitext text/x-wiki '''Dejumo Lewis''' (1943–23 Desemba 2023) alikuwa mwigizaji wa filamu na televisheni wa [[Nigeria]], maarufu kwa nafasi ya Kabiyesi katika tamthilia ya televisheni The Village Headmaster, iliyoonyeshwa kwenye NTA kuanzia 1968 hadi 1988; alifariki akiwa na umri wa miaka 80.<ref>https://www.premiumtimesng.com/news/93572-ambassador_segun_olusola_is_buried.html?tztc=1</ref> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu}} {{BD|1943|2023}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Nigeria]] jq5auk077wow4wiqn3x4b8v1lxjlwhc 0 251512 1607458 1602958 2026-10-13T13:15:47Z Riccardo Riccioni 452 1607458 wikitext text/x-wiki '''Adamu Abdullahi Zango''' ni muigizaji, mwimbaji, dansi, mwandishi na mtayarishaji wa filamu kutoka [[Nigeria]], aliyeshiriki zaidi ya filamu 100 na kufanya kazi na waigizaji maarufu kama Ali Nuhu na Sani Danja.<ref>{{Citation|title=Adam A Zango Biography, Age, Photos, Phone Number & Net Worth - ArewAngle|date=2022-01-24|url=https://www.arewangle.com.ng/2022/01/adam-a-zango-biography.html|work=ArewAngle|language=en-US|access-date=2026-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230524122201/https://www.arewangle.com.ng/2022/01/adam-a-zango-biography.html|archive-date=2023-05-24|url-status=dead}}</ref> == Maisha ya awali na elimu == Zango alianza kuingia kwenye tasnia ya filamu za Hausa mwaka 2001 kama mtunzi wa muziki, kisha akaanza uigizaji na kushiriki zaidi ya filamu 100. Katika maisha yake binafsi, amekuwa na ndoa sita na anaripotiwa kuwa na watoto saba.<ref>{{Citation|title=Adam A Zango Biography, Age, Photos, Phone Number & Net Worth - ArewAngle|date=2022-01-24|url=https://www.arewangle.com.ng/2022/01/adam-a-zango-biography.html|work=ArewAngle|language=en-US|access-date=2026-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230524122201/https://www.arewangle.com.ng/2022/01/adam-a-zango-biography.html|archive-date=2023-05-24|url-status=dead}}</ref> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Nigeria]] sp4pq9rj9bg3aylth53mdmja0y4jror 0 251513 1608192 1602070 2026-10-14T11:10:50Z Riccardo Riccioni 452 1608192 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|jina la kuzaliwa=Elugbaju Oluyinka Oluwafemi|tarehe ya kuzaliwa={{Birth date and age|1962|10|31|df=y}}|utaifa=[[Hammersmith]], [[London]], United Kingdom|elimu={{plainlist| * [[Obafemi Awolowo University|University of Ife]]; * [[Bretton Hall College of Education|University of Leeds]]; * [[London South Bank University]] }}|kazi yake=Actor, performer and director}} '''Oluwafemi Elufowoju Jr.''', mwenye cheo cha OBE (Officer of the Order of the British Empire), (alizaliwa [[31 Oktoba]] [[1962]]) ni mtaalamu wa [[sanaa]] za [[Maonyesho]], aliyezaliwa nchini [[Uingereza]] na kukulia [[Nigeria]], anayefanya kazi katika sekta mbalimbali za ubunifu. Baada ya Alton Kumalo, [[mwanzilishi]] wa [[kampuni]] ya maigizo ya Temba Theatre Company, Elufowoju ndiye [[mkurugenzi]] wa pili wa ukumbi wa [[michezo]] mwenye [[asili]] ya Afrika kuanzisha kampuni ya kitaifa ya maonesho inayofanya ziara nchini Uingereza. Alianzisha Tiata Fahodzi mwaka [[1997]]. Kazi zake za jukwaani zimewasilishwa katika karibu taasisi zote kuu na mashuhuri za utayarishaji wa maonesho nchini Uingereza. Pia ameshirikiana kwa kiasi kikubwa na wabunifu na wasanii mbalimbali mashuhuri katika sekta za filamu, televisheni na redio.Mwaka 2023, Elufowoju aliteuliwa kuwa Officer of the Order of the British Empire (OBE) katika orodha ya [[heshima]] za Birthday Honours, kwa mchango wake katika [[sanaa]] ya maigizo.<ref>{{Rejea jarida |date=2014-11-20 |title=Good practices and innovations in public governance |url=https://doi.org/10.18356/0dbff166-en |doi=10.18356/0dbff166-en}}</ref><ref>{{Rejea jarida |last=Bryan |first=G. H. |date=1904-01 |title=The London Mathematical Society |url=https://doi.org/10.2307/3604362 |journal=The Mathematical Gazette |volume=2 |issue=43 |pages=396 |doi=10.2307/3604362 |issn=0025-5572}}</ref><ref>{{Rejea jarida |date=1907-07 |title=London Botanic Gardens |url=https://doi.org/10.1086/329262 |journal=Botanical Gazette |volume=44 |issue=1 |pages=68–68 |doi=10.1086/329262 |issn=0006-8071}}</ref> == Maisha ya Awali na Elimu == Elufowoju alizaliwa kwa jina Oluyinka Oluwafemi tarehe 31 Oktoba 1962, katika eneo la Hammersmith, London, akiwa mtoto wa wazazi wenye asili ya Nigeria waliotoka Ile-Ife. Kuanzia mwaka [[1967]] hadi [[1974]], alisoma katika Copenhagen Primary & Junior School huko Islington, London, kabla ya kuhamia Nigeria.Mwaka 1975, alisoma katika Sacred Heart Primary School, iliyoko Ring Road, Ibadan. Baadaye, kuanzia mwaka 1975 hadi 1980, alisoma katika Christ's School, Ado Ekiti. == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1962]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Watu wa Uingereza]] [[Jamii:Wasomi]] l44qmqa9p4lgf61cdkhd5awa9d97f5k 0 251514 1608132 1601863 2026-10-14T09:56:55Z Riccardo Riccioni 452 1608132 wikitext text/x-wiki '''Bon Kalindo''' (anajulikana pia kwa jina la '''Winiko'''; alizaliwa 6 Juni 1980) ni mwanaharakati, mchekeshaji, mwanasiasa na mwigizaji kutoka [[Malawi]].<ref>{{Cite web|title=Suspected MCP supporters block demonstrators in Lilongwe|url=https://malawi24.com/2023/08/31/suspected-mcp-supporters-block-demonstrators-in-lilongwe/|work=Malawi24|date=2023-08-31|accessdate=2026-09-26|language=en-GB|author=Malawi24 Reporter}}</ref><ref>{{Cite web|title=Suspected MCP supporters block demonstrators in Lilongwe|url=https://malawi24.com/2023/08/31/suspected-mcp-supporters-block-demonstrators-in-lilongwe/|work=Malawi24|date=2023-08-31|accessdate=2026-09-26|language=en-GB|author=Malawi24 Reporter}}</ref> Mwaka 2023, Kalindo maandamano dhidi ya [[Malawi]] Congress Party, chama ambacho rais wake ni Lazarus Chakwera, ambaye wakati huo alikuwa [[Rais]] wa [[Malawi]]. Kalindo alitaka Chakwera aondoke madarakani, akihusisha madai yake na kushuka kwa thamani ya fedha ya Malawi.<ref>{{Cite web|title=Bon Kalindo arrested|url=https://malawi24.com/2023/08/30/bon-kalindo-arrested/|work=Malawi24|date=2023-08-30|accessdate=2026-09-26|language=en-GB|author=Mwayi Mkandawire}}</ref> Kutokana na shughuli zake za maandamano, alikamatwa mara kadhaa. Tarehe 30 Agosti 2023, alikamatwa na baadaye aliachiliwa kutoka gerezani siku hiyo.<ref>{{Cite web|title=Bon Kalindo arrested|url=https://malawi24.com/2023/08/30/bon-kalindo-arrested/|work=Malawi24|date=2023-08-30|accessdate=2026-09-26|language=en-GB|author=Mwayi Mkandawire}}</ref> == Marejeo == {{Mbegu-mwanasiasa}} {{BD|1980|}} [[Jamii:Wanaharakati wa Malawi]] t2bdui32xaach9aex3wub7yo80kdkvl 1608133 1608132 2026-10-14T09:57:19Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1608133 wikitext text/x-wiki '''Bon Kalindo''' (anajulikana pia kwa jina la '''Winiko'''; alizaliwa 6 Juni 1980) ni mwanaharakati, mchekeshaji, mwanasiasa na mwigizaji kutoka [[Malawi]].<ref>{{Cite web|title=Suspected MCP supporters block demonstrators in Lilongwe|url=https://malawi24.com/2023/08/31/suspected-mcp-supporters-block-demonstrators-in-lilongwe/|work=Malawi24|date=2023-08-31|accessdate=2026-09-26|language=en-GB|author=Malawi24 Reporter}}</ref><ref>{{Cite web|title=Suspected MCP supporters block demonstrators in Lilongwe|url=https://malawi24.com/2023/08/31/suspected-mcp-supporters-block-demonstrators-in-lilongwe/|work=Malawi24|date=2023-08-31|accessdate=2026-09-26|language=en-GB|author=Malawi24 Reporter}}</ref> Mwaka 2023, Kalindo maandamano dhidi ya [[Malawi]] Congress Party, chama ambacho rais wake ni Lazarus Chakwera, ambaye wakati huo alikuwa [[Rais]] wa [[Malawi]]. Kalindo alitaka Chakwera aondoke madarakani, akihusisha madai yake na kushuka kwa thamani ya fedha ya Malawi.<ref>{{Cite web|title=Bon Kalindo arrested|url=https://malawi24.com/2023/08/30/bon-kalindo-arrested/|work=Malawi24|date=2023-08-30|accessdate=2026-09-26|language=en-GB|author=Mwayi Mkandawire}}</ref> Kutokana na shughuli zake za maandamano, alikamatwa mara kadhaa. Tarehe 30 Agosti 2023, alikamatwa na baadaye aliachiliwa kutoka gerezani siku hiyo.<ref>{{Cite web|title=Bon Kalindo arrested|url=https://malawi24.com/2023/08/30/bon-kalindo-arrested/|work=Malawi24|date=2023-08-30|accessdate=2026-09-26|language=en-GB|author=Mwayi Mkandawire}}</ref> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-mwanasiasa}} {{BD|1980|}} [[Jamii:Wanaharakati wa Malawi]] g7kl3c3beetyw1sp5eyxoa8wy5258qv 0 251515 1607425 1602378 2026-10-13T12:44:42Z Riccardo Riccioni 452 Riccardo Riccioni alihamisha ukurasa wa [[Hans Meyer (mwigizaji filamu)]] hadi [[Hans Meyer (mwigizaji)]]: urahisi wa kuupata 1602129 wikitext text/x-wiki '''Hans Meyer''' (21 Julai 1925 – 3 Aprili 2020) alikuwa '''mwigizaji na mwanamitindo mwenye asili ya Afrika Kusini na Ufaransa'''<ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.express.co.uk/celebrity-news/1267650/Hans-Meyer-dead-death-actor-Colditz-cause-of-death-news-latest|work=www.express.co.uk|accessdate=2026-09-26}}</ref>. Alijulikana sana kwa kucheza nafasi ya '''Hauptmann Franz Ulmann''' katika kipindi cha televisheni cha Uingereza kilichoitwa '''Colditz'''.<ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.express.co.uk/celebrity-news/1267650/Hans-Meyer-dead-death-actor-Colditz-cause-of-death-news-latest|work=www.express.co.uk|accessdate=2026-09-26}}</ref> == MAISHA YA AWALI NA ELIMU == Meyer alizaliwa '''mwezi''' '''Julai''' '''mwaka''' '''1925''' huko '''Paulpietersburg''', katika Jimbo la Natal, '''Afrika Kusini'''. Wazazi wake wote walikuwa '''Wajerumani'''. Wote walikuwa wakulima.<ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.express.co.uk/celebrity-news/1267650/Hans-Meyer-dead-death-actor-Colditz-cause-of-death-news-latest|work=www.express.co.uk|accessdate=2026-09-26}}</ref> Mwanzoni, Meyer alifanya kazi ya kilimo kama wazazi wake. Lakini baadaye aliamua kwenda Ulaya ili kutafuta maisha na kujitengenezea utajiri wake mwenyewe. Alianza kufanya kazi kama mwanamitindo, ambapo alikuwa akipiga picha zilizotumika kwenye majalada ya vitabu. Baadaye, rafiki yake mmoja nchini Ujerumani aliyekuwa akifanya kazi katika kampuni ya matangazo alimsaidia kupata kazi yake ya kwanza ya uigizaji. Kazi yake hiyo ya kwanza ilikuwa kuonekana katika tangazo la televisheni la kinywaji cha Puschkin Vodka. == Kazi == Meyer aliajiriwa na Anatole Litvak ili awe mwigizaji wa ziada katika filamu yake iliyoitwa The Night of the Generals (1967). == Marejeo == {{Mbegu-igiza-filamu}} [[Jamii:Waigizaji Filamu wa Ufilipino]] [[Jamii:Watu kutoka Abu Dhabi]] [[Jamii:Waigizaji Filamu]] [[Jamii:Watu bara kwa bara]] [[Jamii:Waigizaji filamu nchi kwa nchi]] dvnh0namgeirn42zdpr2ptqk4y24ker 1607427 1607425 2026-10-13T12:46:46Z Riccardo Riccioni 452 1607427 wikitext text/x-wiki '''Hans Meyer''' (21 Julai 1925 – 3 Aprili 2020) alikuwa mwigizaji na mwanamitindo mwenye asili ya Afrika Kusini na Ufaransa<ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.express.co.uk/celebrity-news/1267650/Hans-Meyer-dead-death-actor-Colditz-cause-of-death-news-latest|work=www.express.co.uk|accessdate=2026-09-26}}</ref>. Alijulikana sana kwa kucheza nafasi ya ''Hauptmann Franz Ulmann'' katika kipindi cha televisheni cha Uingereza kilichoitwa ''Colditz''.<ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.express.co.uk/celebrity-news/1267650/Hans-Meyer-dead-death-actor-Colditz-cause-of-death-news-latest|work=www.express.co.uk|accessdate=2026-09-26}}</ref> == Maisha ya awali na elimu == Meyer alizaliwa Julai 1925 huko [[Paulpietersburg]], katika Jimbo la Natal, Afrika Kusini. Wazazi wake wote walikuwa Wajerumani. Wote walikuwa wakulima.<ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.express.co.uk/celebrity-news/1267650/Hans-Meyer-dead-death-actor-Colditz-cause-of-death-news-latest|work=www.express.co.uk|accessdate=2026-09-26}}</ref> Mwanzoni, Meyer alifanya kazi ya kilimo kama wazazi wake. Lakini baadaye aliamua kwenda Ulaya ili kutafuta maisha na kujitengenezea utajiri wake mwenyewe. Alianza kufanya kazi kama mwanamitindo, ambapo alikuwa akipiga picha zilizotumika kwenye majalada ya vitabu. Baadaye, rafiki yake mmoja nchini Ujerumani aliyekuwa akifanya kazi katika kampuni ya matangazo alimsaidia kupata kazi yake ya kwanza ya uigizaji. Kazi yake hiyo ya kwanza ilikuwa kuonekana katika tangazo la televisheni la kinywaji cha Puschkin Vodka. == Kazi == Meyer aliajiriwa na Anatole Litvak ili awe mwigizaji wa ziada katika filamu yake iliyoitwa The Night of the Generals (1967). == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu}} {{BD|1925|2020}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Afrika Kusini]] tr2zu6e0657ir2pls53er5ka3oa2jv8 0 251516 1608143 1601871 2026-10-14T10:06:44Z Riccardo Riccioni 452 1608143 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|tarehe ya kuzaliwa=Wilson Sawyer Arthur 1925 Winburg, Afrika Kusini|kazi yake=Muigizaji|mwenza=Jean Leonard}} '''Don Leonard''' ([[1925]]–[[2002]]) alikuwa [[mwigizaji]] wa [[filamu]] kutoka [[Afrika Kusini]].<ref>https://www.imdb.com/name/nm0502609/</ref> == Kazi == Alionekana kwenye filamu [[Kumi (namba)|kumi]] kati ya mwaka [[1965]] na [[1979]].<ref><nowiki>https://www.imdb.com/name/nm0502609/?showAllCredits=true</nowiki></ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-igiza-filamu}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Afrika Kusini]] [[Jamii:Waliozaliwa 1925]] [[Jamii:Waliofariki 2002]] bdrg8zmi9v9fqsu4u4rl53lywpndomk 0 251517 1607421 1605322 2026-10-13T12:38:23Z Riccardo Riccioni 452 1607421 wikitext text/x-wiki '''Didier Kamanzi''' ni [[mwigizaji]] kutoka [[Rwanda]]. Ni miongoni mwa waigizaji maarufu katika [[tasnia]] ya [[filamu]] ya Rwanda. Anajulikana zaidi kwa nafasi zake katika filamu ''Rwasa'', ''Rwassibo'' na ''Catherine''. Mbali na uigizaji, pia ni [[mchezaji]] wa [[timu ya taifa]] ya [[raga]] ya Rwanda. == Maisha Binafsi == Alizaliwa mwaka [[1994]] nchini [[Burundi]]. Baada ya [[mauaji ya kimbari ya Rwanda]], alihamia Rwanda na kusoma shule ya sekondari. Kwa muda mfupi, alifanya [[kazi]] ya ulinzi katika klabu ya usiku kwa miezi kadhaa. == Kazi == Akiwa anafanya kazi ya ulinzi katika klabu hiyo ya usiku, alipata nafasi ya kufanya majaribio ya kuigiza katika filamu. Alihudhuria majaribio hayo na akafanikiwa kupata nafasi ya kuigiza. Mwaka [[2015]], alishinda tuzo ya [[Mwigizaji|Muigizaji]] Bora katika [[Tuzo]] za Filamu za Rwanda. == Marejeo == {{Mbegu-igiza-filamu}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Rwanda]] [[Jamii:Wachezaji wa Rwanda]] ppr5nfuiwosyox4z6juwwdscg9o3vkh 0 251518 1608163 1601870 2026-10-14T10:44:54Z Riccardo Riccioni 452 1608163 wikitext text/x-wiki {{Infobox Person|jina=Eric Santos|tarehe_ya_kuzaliwa=January 31, 1972 Luanda, Angola|kazi_yake=Mwigizaji, waandishi|miaka ya kazi=1996 hadi sasa}} '''Eric Santos''' (alizaliwa 31 Januari 1972) ni [[mwigizaji]] na [[mwandishi]] mwenye asili ya [[Angola]] na [[Ureno]]. Anajulikana zaidi kwa nafasi alizoigiza katika [[filamu]] kama Scoundrel, The Compass, Jikulumessu na Kaminey. Santos alianza kazi yake ya [[Mwigizaji|uigizaji]] [[mwaka]] 1996 kupitia kipindi cha [[televisheni]] cha Praça da Alegria. Tangu wakati huo, ameshiriki katika [[tamthilia]] za [[jukwaani]], [[filamu]], [[vipindi]] vya [[televisheni]] na [[tamthilia]] za mfululizo [[Nchi|nchini]] [[Angola]] na [[Ureno]]. == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1972]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Angola]] [[Jamii:Waandishi wa Angola]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Ureno]] [[Jamii:Waandishi wa Ureno]] 6ozz94ydun036gn17lldznm4pjq96ea 0 251525 1607479 1601879 2026-10-13T13:34:54Z Riccardo Riccioni 452 1607479 wikitext text/x-wiki '''Bongi Ndaba''' (alizaliwa 10 Februari 1972 nchini Afrika Kusini) ni mwandishi, mtayarishaji na mwigizaji maarufu, aliyekuwa mwandishi mkuu na mtayarishaji msaidizi wa Generations 2012–2014, na anayejulikana pia kwa Izingane Zobaba na tamthilia yake Shreds and Dreams.<ref><nowiki>https://teeveetee.blogspot.com/2014/09/generations-head-writer-and-co-producer.html?m=1</nowiki></ref> == Maisha == Bongi Ndaba ni mwandishi wa tamthilia na vipindi vya televisheni kutoka Afrika Kusini. Alisomea sanaa za maonyesho katika Chuo Kikuu cha Teknolojia cha Durban na baadaye elimu katika UKZN. Alianza kujulikana kupitia Generations, ambako mwaka 2012 aliteuliwa kuwa mwandishi mkuu hadi 2014. Mwaka 2016–2017 alikuwa mwandishi mkuu wa Isidingo, na kipindi chake cha Aprili 2017 kilizua mjadala mkubwa kuhusu ubaguzi wa rangi na ukatili. Chini ya uandishi wake, Isidingo ilifikia watazamaji milioni 1.6, idadi ya juu zaidi kuwahi kufikiwa na kipindi hicho.<ref><nowiki>https://teeveetee.blogspot.com/2014/09/generations-head-writer-and-co-producer.html?m=1</nowiki></ref> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu}} {{BD|1972|}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Afrika Kusini]] g143xfmchfjyrfgks0onm8wbfd9r8vw 0 251531 1608153 1602125 2026-10-14T10:21:39Z Riccardo Riccioni 452 1608153 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|jina la kuzaliwa=Girley Jazama|picha=Girley Charlene Jazama, Berlinale 2023.jpg|utaifa=[[Namibia]]|kazi yake=Actor • film producer • screenwriter}} '''Girley Charlene Jazama''' ni [[mwigizaji]], [[mwandishi]] wa miswada ya [[filamu]], na [[mtayarishaji]] wa filamu kutoka [[Namibia]]. Girley aliteuliwa katika [[tuzo]] za AMAA [[2020]] katika kipengele cha Mwigizaji Bora wa Kike katika Nafasi Kuu, kutokana na uigizaji wake wa nafasi ya Sylvia katika filamu The White Line (2019).<ref>{{Rejea jarida |date=2016 |title=Getting to know your Students |url=https://doi.org/10.4135/9781544306407 |doi=10.4135/9781544306407}}</ref><ref>{{Citation|title=Getting to Know Schools: The Next Step|date=2013-10-28|url=https://doi.org/10.4324/9780203064528-16|work=Getting To Know Schools In A Democracy|pages=260–274|publisher=Routledge|isbn=978-0-203-06452-8|access-date=2026-09-26}}</ref> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igizaji-filamu}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Namibia]] [[Jamii:Watu walio hai]] jf2m14kgu749p2lh5yfim5146fffmmd 0 251532 1608147 1602114 2026-10-14T10:12:10Z Riccardo Riccioni 452 1608147 wikitext text/x-wiki '''Eva Mapula Modika''' ni mjasiriamali, DJ, mwanamitindo na mtu maarufu wa televisheni kutoka [[Afrika Kusini]], anayejulikana pia kwa kipindi Diamond and Dolls.<ref>{{Rejea tovuti|title=South Africa’s Pretty Much Cosmetics Eva Modika Shares Tips On How To Start A Cosmetic Brand – Sillicon Valley Updates|url=https://siliconvalleyupdates.com/south-africas-pretty-much-cosmetics-eva-modika-shares-tips-on-how-to-start-a-cosmetic-brand/|accessdate=2026-09-26|language=en-US}}</ref> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu}} [[Jamii:Wanamitindo wa Afrika Kusini]] 758p7xrx290n5mtgntf97w93dn1o9zx 0 251538 1608142 1602098 2026-10-14T10:05:27Z Riccardo Riccioni 452 1608142 wikitext text/x-wiki '''Delphine Ouattara''' (anajulikana pia kwa jina la '''Mamouta'''; alizaliwa [[Tougan]], Burkina Faso<ref>{{Rejea tovuti|title=Delphine Ouattara : « Le cinéma et moi, c’est comme un amant qui te fait des misères, mais tu es accrochée »|url=https://burkina24.com/2016/05/21/delphine-ouattara-le-cinema-et-moi-cest-comme-un-amant-qui-te-fait-des-miseres-mais-tu-es-accrochee/|work=Burkina24.com – Actualité du Burkina Faso 24h/24|date=2016-05-21|accessdate=2026-09-26|language=fr-FR|author=Revelyn}}</ref>, 29 Aprili 1967) ni [[mwigizaji]] kutoka [[Burkina Faso]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Delphine Ouattara : « Le cinéma et moi, c’est comme un amant qui te fait des misères, mais tu es accrochée »|url=https://burkina24.com/2016/05/21/delphine-ouattara-le-cinema-et-moi-cest-comme-un-amant-qui-te-fait-des-miseres-mais-tu-es-accrochee/|work=Burkina24.com – Actualité du Burkina Faso 24h/24|date=2016-05-21|accessdate=2026-09-26|language=fr-FR|author=Revelyn}}</ref> == Wasifu == Anajulikana zaidi kwa nafasi aliyocheza katika tamthilia ya televisheni Vis-à-vis mwaka 1993. Alianza kuonekana kwenye filamu za sinema mwaka 1994.<ref>{{Rejea tovuti|title=Delphine Ouattara : « Le cinéma et moi, c’est comme un amant qui te fait des misères, mais tu es accrochée »|url=https://burkina24.com/2016/05/21/delphine-ouattara-le-cinema-et-moi-cest-comme-un-amant-qui-te-fait-des-miseres-mais-tu-es-accrochee/|work=Burkina24.com – Actualité du Burkina Faso 24h/24|date=2016-05-21|accessdate=2026-09-26|language=fr-FR|author=Revelyn}}</ref> Baadaye, alitambulika kama [[mwigizaji]] bora [[Nchi|nchini]] Burkina Faso na taasisi/tukio la Nuit des Sotigui.<ref>{{Rejea tovuti|title=Delphine Ouattara : « Le cinéma et moi, c’est comme un amant qui te fait des misères, mais tu es accrochée »|url=https://burkina24.com/2016/05/21/delphine-ouattara-le-cinema-et-moi-cest-comme-un-amant-qui-te-fait-des-miseres-mais-tu-es-accrochee/|work=Burkina24.com – Actualité du Burkina Faso 24h/24|date=2016-05-21|accessdate=2026-09-26|language=fr-FR|author=Revelyn}}</ref> Pia anajulikana kwa jina la Mamouta, ambalo ni jina la mhusika aliyemcheza katika tamthilia ya Vis-à-vis.<ref>{{Rejea tovuti|title=Delphine Ouattara : « Le cinéma et moi, c’est comme un amant qui te fait des misères, mais tu es accrochée »|url=https://burkina24.com/2016/05/21/delphine-ouattara-le-cinema-et-moi-cest-comme-un-amant-qui-te-fait-des-miseres-mais-tu-es-accrochee/|work=Burkina24.com – Actualité du Burkina Faso 24h/24|date=2016-05-21|accessdate=2026-09-26|language=fr-FR|author=Revelyn}}</ref> Delphine Ouattara ni [[mwigizaji]] wa [[Burkina Faso]] aliyezaliwa mwaka 1967, anayejulikana sana kwa kucheza nafasi ya Mamouta katika Vis-à-vis.<ref>{{Rejea tovuti|title=Delphine Ouattara : « Le cinéma et moi, c’est comme un amant qui te fait des misères, mais tu es accrochée »|url=https://burkina24.com/2016/05/21/delphine-ouattara-le-cinema-et-moi-cest-comme-un-amant-qui-te-fait-des-miseres-mais-tu-es-accrochee/|work=Burkina24.com – Actualité du Burkina Faso 24h/24|date=2016-05-21|accessdate=2026-09-26|language=fr-FR|author=Revelyn}}</ref> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu}} {{BD|1967|}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Burkina Faso]] 3i5xupaakrhdj7n3us8tiy7ogqdpb71 0 251543 1607420 1601906 2026-10-13T12:37:00Z Riccardo Riccioni 452 1607420 wikitext text/x-wiki '''Derek Ugochukwu''' (alizaliwa [[Port Harcourt]], 7 Juni 1991) ni mkurugenzi wa filamu na mwandishi wa miswada ya filamu kutoka [[Nigeria]].<ref>https://www.screendaily.com/news/screen-unveils-inaugural-rising-stars-ireland-line-up/5179151.article?referrer=RSS</ref> Alisoma katika ''Dún Laoghaire Institute of Art, Design and Technology'' iliyopo Dublin. Kutokana na kazi na kipaji chake katika tasnia ya filamu, alichaguliwa kuwa miongoni mwa wasanii chipukizi wanaoinukia nchini Ireland na jarida la ''Screen International''<ref>https://www.screendaily.com/news/screen-ireland-reveals-screenwriters-selected-for-spotlight-initiative-exclusive/5149874.article?referrer=RSS</ref> == Maisha ya wali na elimu == Derek Ugochukwu alizaliwa katika Jimbo la Rivers, Nigeria. Yeye ni mtoto wa tatu kati ya sita waliolelewa katika familia ya Kikatoliki yenye asili ya kabila la Igbo.<ref>https://www.screendaily.com/news/screen-ireland-reveals-screenwriters-selected-for-spotlight-initiative-exclusive/5149874.article?referrer=RSS</ref> Alimaliza masomo yake na kupata shahada ya uzamili ya daraja la kwanza (First Class) katika ''Uandishi wa Miswada ya Filamu na Televisheni'' katika taasisi ya ''Dún Laoghaire Institute of Art, Design and Technology (IADT)''.<ref>https://iadt.ie/gallery/derek-ugochukwu/</ref> == Kazi == Mnamo Mei 2020, shirika la ''Screen Ireland'' lilimtangaza Derek Ugochukwu kuwa miongoni mwa waandishi 15 waliochaguliwa kutoka kwa jumla ya waombaji 195 kushiriki katika mpango wa kwanza wa maendeleo ulioitwa ''Spotlight Development Scheme''.<ref>https://www.screendaily.com/news/screen-ireland-reveals-screenwriters-selected-for-spotlight-initiative-exclusive/5149874.article?referrer=RSS</ref> Mpango huo ulilenga kuendeleza na kukuza vipaji vipya na vya aina mbalimbali katika uandishi wa filamu na televisheni.<ref>https://www.screendaily.com/news/screen-ireland-reveals-screenwriters-selected-for-spotlight-initiative-exclusive/5149874.article?referrer=RSS</ref> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1991|}} [[Jamii:Waigbo]] [[Jamii:Wakurugenzi wa filamu wa Nigeria]] 0a2bc6r77833k45no6d74n3m4x1w7v7 0 251545 1608165 1601921 2026-10-14T10:46:27Z Riccardo Riccioni 452 1608165 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|tarehe ya kuzaliwa=Zomba, Malawi|elimu=Universal Group of Colleges|kazi maarufu=District 9, Chappie, Death Race: Inferno}} '''Eugene Khumbanyiwa''' ni [[mwigizaji]] wa jukwaani, [[televisheni]], [[filamu]], na [[muigizaji]] wa [[sauti]] (voice actor) kutoka [[Malawi]] na [[Afrika Kusini]], anayefahamika zaidi kwa kuigiza uhusika wa Obesandjo kwenye filamu maarufu ya [[hadithi]] za kisayansi ya mwaka [[2009]] iliyoteuliwa kuwania [[tuzo]] za [[Oscar]], District 9.<ref><nowiki>https://mwnation.com/malawi-goes-to-hollywood/</nowiki></ref> == Kazi == Alianza [[kazi]] yake ya uigizaji kama mwigizaji wa ziada katika filamu ya mwaka [[2004]] iliyoteuliwa kuwania tuzo za Oscar ya Hotel [[Rwanda]], iliyoigizwa na Don Cheadle na Sophie Okonedo, ambapo alicheza kama mmoja wa [[wafanyakazi]] wa [[hoteli]] hiyo. Baada ya hapo alifanya kazi hapa na pale, akipambana kujitafutia nafasi katika tasnia ya filamu kwa kutokea kwenye matangazo ya [[biashara]] ya televisheni na [[tamthilia]] maarufu za nyakati za jioni (prime-time soaps) kama vile Generations na Scandal, na pia alipata uhusika katika filamu maarufu ya [[Afrika Kusini]] iliyotengenezwa bila kutegemea makampuni makubwa (independent film) ya Gangster's Paradise.<ref><nowiki>https://youtu.be/9S9OcAxIcDs?si=5MAm38wkQuqh6yJ6</nowiki></ref><ref><nowiki>https://mwnation.com/eugene-khumbanyiwa-new-hollywood-movie/</nowiki></ref><ref><nowiki>http://www.sneakpeek.ca/2010/10/gangsters-paradise-jerusalema-take-your.html?m=1</nowiki></ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-igiza-filamu}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Malawi]] [[Jamii:Wanaume wa Malawi]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Afrika Kusini]] [[Jamii:Wanaume wa Afrika Kusini]] tiz77z6hv8wt4lx2r8gniqlcoktmfw7 0 251553 1608151 1602122 2026-10-14T10:18:57Z Riccardo Riccioni 452 1608151 wikitext text/x-wiki '''Funke Adesiyan''' ni mwigizaji wa filamu na mwanasiasa kutoka [[Nigeria]], ambaye pia aliwahi kuwa msaidizi wa [[Aisha Buhari]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Acting doesn’t pay my bills – Funke Adesiyan|url=https://punchng.com/acting-doesnt-pay-bills-funke-adesiyan/|work=Punch Newspapers|date=2016-09-11|accessdate=2026-09-26|language=en-US|author=punchng}}</ref> == Kazi ya awali == Funke Adesiyan anatokea Ibadan, Oyo State, na alisoma Performing Arts na Sheria katika Olabisi Onabanjo University. Pia alisomea utengenezaji na uongozaji wa filamu.<ref>{{Rejea tovuti|title=Acting doesn’t pay my bills – Funke Adesiyan|url=https://punchng.com/acting-doesnt-pay-bills-funke-adesiyan/|work=Punch Newspapers|date=2016-09-11|accessdate=2026-09-26|language=en-US|author=punchng}}</ref> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Nigeria]] k4rgzl0e3fnwaz9t0a8qxhsr2fhkueq 0 251554 1608161 1601919 2026-10-14T10:43:05Z Riccardo Riccioni 452 1608161 wikitext text/x-wiki '''Epule Jeffrey Ewusi''' (alizaliwa [[Buea]], [[6 Novemba]] [[1983]]) ni [[mwigizaji]] kutoka [[Kamerun]]. Anajulikana kwa kuigiza katika [[filamu]] mbalimbali zikiwemo ''Breach of Trust, Red Pink Poison (2013), Decoded (2013),'' na ''Royal Destination'', ambayo aliigiza pamoja na Tonto Dikeh na Emeka Ike.Ameigiza katika zaidi ya filamu 35. Mwaka [[2012]], aliteuliwa na kushinda [[tuzo]] ya ''Cameroon Entertainment Award'' kama Mwigizaji Bora wa Kiume. Pia alishinda tuzo ya ''DAMA Best Actor Award'' mwaka huo kwa uigizaji wake katika filamu ''Decoded''. == Maisha == Epule Jeffrey Ewusi alizaliwa katika Mkoa wa Kusini-Magharibi wa Kamerun. Ni wa kabila la Bakosi. Alisoma shule ya msingi ''PNEU'' huko Bamenda. Baadaye alisoma katika Bilingual Grammar School (Lycée) Molyko huko Buea. Mwaka [[2006]], alihitimu masomo ya [[Sheria ya Umma]] katika [[Chuo Kikuu cha Yaoundé|Chuo Kikuu cha Yaoundé II]]. == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Kamerun]] [[Jamii:Waliozaliwa 1983]] npqm6fperk4htwheix5bv6aq62gwnmw 0 251560 1608184 1601975 2026-10-14T11:01:49Z Riccardo Riccioni 452 1608184 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|jina la kuzaliwa=Maria Chidzanja Nkhoma|picha=Maria_Chidzanja_Nkhoma_died_2021.png|tarehe ya kuzaliwa=9 August 1952|tarehe ya kufa=[[Kamuzu Central Hospital]]|julikana=Singer, actor}} '''Maria Chidzanja Nkhoma''' ([[9 Agosti]] [[1952]] – [[9 Januari]] [[2021]]) alikuwa [[mwimbaji]], [[mwigizaji]] na [[mtangazaji]] wa [[redio]] kutoka [[Malawi]].<ref>{{Citation|title=Kroniek van Nietzsches leven van januari 1988 tot begin januari 1889|date=2001-12-31|url=https://doi.org/10.1515/9783112419069-019|work=November 1887 - begin januari 1889|pages=551–596|publisher=De Gruyter|access-date=2026-09-26}}</ref> == Maisha == Nkhoma alizaliwa mwaka [[1952]], na mwaka [[1982]] alianza kazi yake kama [[mtangazaji]] na [[msomaji]] wa matangazo katika [[Shirika]] la Utangazaji la Malawi (Malawi Broadcasting Corporation – MBC), ambalo linamilikiwa na serikali. Alifanya [[kazi]] katika shirika hilo kwa miaka 12, ambapo pia aliwahi kufanya kazi kama mtayarishaji wa vipindi.Mbali na kazi hiyo, Nkhoma aliongeza kipato chake kwa kuimba, huku akiwalea watoto wake watatu. Mwaka 1985–1986, alikuwa miongoni mwa wafanyakazi wa MBC waliotumwa '''[[Korea Kusini]]''' kwa ajili ya mafunzo.<ref>{{Rejea kitabu|url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199859993.013.16|title=Tropes of Continuity and Disjuncture in the Globalization of Gospel Music|last=Burnim|first=Mellonnee|date=2016-07-07|publisher=Oxford University Press|series=Oxford Handbooks Online}}</ref><ref>{{Rejea jarida |last=Barbalet |first=Jack |date=2012-06-15 |title=Globalization and cosmopolitanism: Continuity and disjuncture, contemporary and historical |url=https://doi.org/10.1177/1440783312448686 |journal=Journal of Sociology |volume=50 |issue=2 |pages=199–212 |doi=10.1177/1440783312448686 |issn=1440-7833}}</ref> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-mwanamuziki}} {{BD|1952|2021}} [[Jamii:Waimbaji wa Malawi]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Malawi]] 8fr7kvsvxp0zdoaamu4rsq2r5fyl1jn 0 251562 1607409 1607407 2026-10-13T11:59:44Z Riccardo Riccioni 452 1607409 wikitext text/x-wiki '''Emmerentia Susanna Catharina Krogh''' (25 Oktoba 1874 – 29 Februari 1960) alikuwa mwigizaji wa kwanza wa filamu kutambuliwa rasmi nchini Afrika Kusini. Anatajwa kuwa miongoni mwa waanzilishi wa historia ya uigizaji wa filamu nchini Afrika Kusini. Mnamo mwaka 1909, Emmerentia Susanna Catharina Krogh alionekana jukwaani akicheza nafasi ya ì'Katie de Villiers'' katika tamthilia ''War and a Woman'', iliyoandikwa na ''Vere Stent''. Mwaka 1911, aliigiza katika filamu ya kimya ''The Great Kimberley Diamond Robbery'', ambayo kwa sasa haipatikani tena. Filamu hiyo inaaminika kuwa filamu ya kwanza ya kubuniwa kutengenezwa nchini Afrika Kusini. Katika filamu hiyo, alicheza nafasi ya ''Kate Grangeway'', msichana aliyetekwa nyara. Mbali na uigizaji, Emmerentia pia aliendesha shule ya muziki mjini Pretoria, Afrika Kusini. == Marejeo == {{Mbegu-igiza-filamu}} {{BD|1874|1960}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Afrika Kusini]] fiphwopscd615rk30rxv1sni4tf0yc2 0 251569 1608156 1602233 2026-10-14T10:29:15Z Riccardo Riccioni 452 1608156 wikitext text/x-wiki '''Hanan Tarik''' (alizaliwa 30 Juni 1994 huko [[Addis Ababa]], [[Ethiopia]]) ni mwigizaji wa Ethiopia, aliyepata umaarufu kupitia tamthilia Wolafen na filamu mbalimbali.<ref>{{Rejea tovuti|title=Ethiopian Actress Hanan Tarik Sets to Marry on May 20|url=http://www.ethiogrio.com/news/54098-ethiopian-actress-hanan-tarik-sets-to-marry-on-may-20.html|work=ethiogrio.com|accessdate=2026-09-26|language=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171223164033/http://www.ethiogrio.com/news/54098-ethiopian-actress-hanan-tarik-sets-to-marry-on-may-20.html|archivedate=2017-12-23|url-status=dead}}</ref> == maisha na kazi == Hanan Tarik alianza uigizaji mwaka 2015 kupitia Astaraki na Wolafen, na baadaye akawa mwigizaji na mwanamitindo maarufu nchini Ethiopia.<ref>{{Rejea tovuti|title=Renowned Cameroonian Actor Alenne Menget bestowed traditional title Ni Ngamfon.|url=https://mimimefoinfos.com/renowned-cameroonian-actor-alenne-menget-bestowed-traditional-title-ni-ngamfon/|work=MMI News (Mimi Mefo Info)|date=2023-07-26|accessdate=2026-09-26|language=en-GB|author=Mimi Mefo Info (MMI)}}</ref> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu}} {{BD|1994|}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Ethiopia]] b6off1j46ot5l5vl88bqx9t25puwkpq 0 251576 1608145 1601956 2026-10-14T10:09:59Z Riccardo Riccioni 452 1608145 wikitext text/x-wiki '''El Deif Ahmed''' (12 Desemba 1936 – 6 Aprili 1970) alikuwa mwigizaji wa [[Misri]] na mmoja wa washiriki wa kundi maarufu la vichekesho Tholathy Adwa'a El Masrah, pamoja na George Sidhom na Samir Ghanem.<ref>https://www.imdb.com/name/nm1722355/</ref> == Wasifu/kazi == Alizaliwa mwaka 1936 huko El Dakahleya, Misri. Alisomea sosholojia na falsafa [[Chuo Kikuu cha Cairo]]. Alipata umaarufu kupitia kundi la vichekesho Tholathy Adwa'a El Masrah pamoja na Samir Ghanem na George Sidhom. Alishiriki katika filamu kadhaa maarufu na alifariki mwaka 1970, akiwa ameacha binti mmoja.<ref>https://www.imdb.com/name/nm1722355/</ref> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu}} {{BD|1936|1970}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Misri]] r16txfz3vfubus60vvt6qddj6q6rrhs 0 251579 1608149 1601959 2026-10-14T10:16:49Z Riccardo Riccioni 452 1608149 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|jina la kuzaliwa=Frank Donga|tarehe ya kuzaliwa=13 October|utaifa=Nigerian|elimu=Sayansi ya Kilimo, Chuo Kikuu cha Olabisi Onabanjo|kazi yake=Mwigizaji, mchekeshaji|miaka ya kazi=2013–hadi sasa}} '''Kunle Idowu''' (anajulikana zaidi kwa [[jina]] la '''Frank Donga''') ni [[mwigizaji]] na [[mchekeshaji]] kutoka [[Nigeria]]. Alipata umaarufu kupitia mfululizo wa [[Mtandao wa kompyuta|mtandaoni]] [[usaili]] uliokuwa ukirushwa na Ndani TV, ambapo aliigiza kama [[mtu]] anayetafuta kazi kwa unyenyekevu. Kwa nafasi hiyo, aliteuliwa kuwania tuzo ya [[Mwigizaji]] Bora katika Vichekesho katika Tuzo za Chaguo la [[Watazamaji wa kudumu|Watazamaji]] za [[Afrika|Africa]] Magic.” [[mwaka]] 2015. Baadaye alishiriki katika [[filamu]] kadhaa, zikiwemo [[sherehe]] ya [[harusi]] na muendelezo wake sherehe ya harusi 2. Kabla ya kuwa [[mwigizaji]], alifanya kazi kama [[Mwanahabari|mwandishi wa habari]]. Pia anafanya kazi kama mpiga [[Picha takatifu|picha]] na mtengenezaji wa [[filamu]]. [[Mwaka]] 2022, yeye pamoja na [[Philomaine Nanema]] waliwasilisha kwa pamoja kipindi cha '''Hello Doc''', mfululizo uliolenga kuhamasisha watu [[Bara|barani]] [[Afrika]] kuhusu [[chanjo]] dhidi ya [[COVID-19]].Idowu alisoma katika [[Chuo Kikuu cha Ogun State]] (sasa kinaitwa [[Chuo Kikuu cha Olabisi Onabanjo]]), ambako alipata [[Shahada ya Awali|shahada]] ya BSc katika [[Sayansi ya kilimo|Sayansi ya Kilimo]]. Pia alisoma katika [[Chuo Kikuu]] cha [[Ibadan]], ambako alipata shahada ya uzamili katika Jenetikia ya [[Mnyama|Wanyama]]. == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Nigeria]] [[Jamii:Waliozaliwa 1990]] qahdyju1tprmvypetkfirkcfsotgz2h 0 251580 1607424 1601960 2026-10-13T12:44:15Z Riccardo Riccioni 452 1607424 wikitext text/x-wiki '''Fisayo Ajisola''', anayejulikana pia kwa jina la '''Freezon'''<ref>https://leadership.ng/</ref>, ni mwigizaji wa filamu na televisheni, mwanamitindo na mwimbaji kutoka Nigeria. Anajulikana zaidi kwa nafasi aliyocheza katika tamthilia ya vichekesho ya Nigeria iitwayo ''Jenifa's Diary'', ambapo aliigiza pamoja na [[Funke Akindele]].<ref>https://web.archive.org/web/20161001220706/https://www.nigeriafilms.com/movie-news/105-upcoming-celebrities/18879-meet-fisayo-ajisola-a-young-humanitarian-intelligent-pretty-and-excellent-actor</ref> == Maisha ya awali == Fisayo Ajisola alizaliwa Lagos, Nigeria, na ni mtoto wa mwisho kati ya wanne wa wazazi wake. Ana asili ya kabila la Yoruba na anatokea Ayedun, katika Jimbo la Ekiti, kusini-magharibi mwa Nigeria.<ref>https://web.archive.org/web/20161001220706/https://www.nigeriafilms.com/movie-news/105-upcoming-celebrities/18879-meet-fisayo-ajisola-a-young-humanitarian-intelligent-pretty-and-excellent-actor</ref> == Kazi == Fisayo Ajisola alianza kazi yake ya uigizaji mwaka 2011, ambapo alicheza nafasi mbalimbali katika tamthilia za televisheni za Nigeria, zikiwemo ''Tinsel'', ''Burning Spear'' na ''Circle of Interest''.<ref>https://web.archive.org/web/20161001220706/https://www.nigeriafilms.com/movie-news/105-upcoming-celebrities/18879-meet-fisayo-ajisola-a-young-humanitarian-intelligent-pretty-and-excellent-actor</ref> Hata hivyo, aliacha kwa muda shughuli za uigizaji mwezi Septemba 2011 baada ya kupata nafasi ya kujiunga na chuo kikuu kwa ajili ya kuendelea na masomo yake.<ref>https://web.archive.org/web/20161001220706/https://www.nigeriafilms.com/movie-news/105-upcoming-celebrities/18879-meet-fisayo-ajisola-a-young-humanitarian-intelligent-pretty-and-excellent-actor</ref> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Nigeria]] [[Jamii:Wayoruba]] 8kequsboobkafubsbh72s8oznqt649t 0 251587 1608169 1602135 2026-10-14T10:49:00Z Riccardo Riccioni 452 1608169 wikitext text/x-wiki '''Ini Ikpe''' ni mwigizaji wa [[Nigeria]] aliyeanza kazi mwaka 2003 na ameigiza zaidi ya filamu 100. Mwaka 2012 alishinda tuzo kwa uigizaji wake katika filamu Kokomma.<ref>{{Rejea tovuti|title=JMartins named African Music Ambassador at GIAMA Awards - AmeyawDebrah.Com|url=https://ameyawdebrah.com/jmartins-named-african-music-ambassador-at-giama-awards/|date=2012-11-14|accessdate=2026-09-26|language=en-US|author=V. J. Scaro}}</ref> == maisha ya awali na elimu == Ini Ikpe ni Mibibio kutoka Akwa Ibom, Nigeria. Alikulia katika familia ya watoto sita na alikwenda shule pamoja na Ini Edo. Alianza uigizaji kupitia rafiki yake Ini Edo na Emem Isong.<ref>{{Rejea tovuti|title=JMartins named African Music Ambassador at GIAMA Awards - AmeyawDebrah.Com|url=https://ameyawdebrah.com/jmartins-named-african-music-ambassador-at-giama-awards/|date=2012-11-14|accessdate=2026-09-26|language=en-US|author=V. J. Scaro}}</ref> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Nigeria]] jzwt31do7c7npv9gpomwa81g2q1rash 0 251593 1608148 1601979 2026-10-14T10:14:04Z Riccardo Riccioni 452 1608148 wikitext text/x-wiki '''Fayçal Azizi''' (alizaliwa 26 Februari 1986, [[Tétouan|Tetouan]], [[Moroko]]) ni mwigizaji na mwimbaji-mtunzi wa nyimbo wa Moroko. Anajulikana kwa wimbo wake “Werda ala Werda” katika filamu The Bitter Orange (2006), kazi zake na bendi K’lma, pamoja na toleo lake la mwaka 2015 la wimbo wa jadi wa Wayahudi wa Morocco, “Hak A Mama.”<ref><nowiki>https://web.archive.org/web/20191016033714/https://www.huffpostmaghreb.com/entry/hak-a-mama_mg_10274562</nowiki></ref> == Maisha == Fayçal Azizi alianza kazi yake kama mchekeshaji wa jukwaani baada ya kujiunga na Shule ya Juu ya Sanaa za Maigizo na Burudani za Utamaduni mjini Rabat; mwaka 2004 alianzisha bendi ya muziki K’lma, mwaka 2007 akajiunga na kundi la maigizo Dabateatr na kushiriki katika tamthilia kama Il/Houwa na 180 degrés ya Driss Ksikes, kabla ya kuonekana kama Habib katika mfululizo wa televisheni Kaboul Kitchen uliorushwa na Canal.<ref><nowiki>https://web.archive.org/web/20191016033714/https://www.huffpostmaghreb.com/entry/hak-a-mama_mg_10274562</nowiki></ref> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu}} {{BD|1986|}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Moroko]] [[Jamii:waimbaji wa Moroko]] m5qlar37crx0136142jtqj9k7d8dncm 0 251594 1608150 1602402 2026-10-14T10:18:02Z Riccardo Riccioni 452 1608150 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|jina la kuzaliwa=Frimpong Manso|tarehe ya kuzaliwa=Agosti 7, 1939|tarehe ya kufa=Agosti 10, 2020 (Miaka 81)|majina mengine=Osofo Dadzie|utaifa=Ghana|kazi yake=Muigizaji & Mtayarishaji wa Filamu|anajulikana kwa ajili ya=Cantata, Osofo Dadzie}} '''Frimpong Manso''' ([[1939]] – [[2020]]) anayejulikana pia kama '''Osofo Dadzie''', alikuwa [[muigizaji]] na [[mtayarishaji]] mkongwe wa [[Ghana]] ambaye alikuwa mhusika mkuu kwenye Osofo Dadzie, [[tamthilia]] ya [[televisheni]] ya [[Ghana]] iliyorushwa kati ya mwaka [[1970]] na [[1993]]. Alifariki [[tarehe]] [[10 Agosti]] [[2020]] akiwa na [[umri]] wa [[miaka]] 81.<ref><nowiki>https://web.archive.org/web/20201129000712/https://www.myjoyonline.com/entertainment/movies/veteran-actor-osofo-dadzie-dies-aged-89/</nowiki></ref><ref>https://mobile.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/Veteran-actor-Osofo-Dadzie-confirmed-dead-1030153</ref> == Kazi == Alikuwa mmoja wa waigizaji wakuu katika tamthilia ya Osofo Dadzie ambayo ilikuwa [[ubunifu]] wa [[Kikundi]] cha Tamthilia cha S. K. Oppong, ambacho baadaye kilikuja kujulikana kama Kikundi cha Osofo Dadzie (Osofo Dadzie Group). Wahusika alioigiza nao katika tamthilia hiyo ya televisheni walikuwa ni Super OD, Kingsley Kofi Kyeremanteng (Ajos), Bea Kisi, Akora Badu, na S.K Oppong.<ref><nowiki>https://web.archive.org/web/20201128235841/https://asembi.com/osofo-dadzie-members/</nowiki></ref><ref><nowiki>https://www.graphic.com.gh/entertainment/showbiz-news/osofo-dadzie-is-dead-2.html</nowiki></ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-igiza-filamu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1939]] [[Jamii:Waliofariki 2020]] [[Jamii:Wanaume wa Ghana]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Ghana]] [[Jamii:Watayarishaji filamu wa Ghana]] jltnjh1ek34s556gtpqm9672t0wgurf 0 251595 1607464 1603024 2026-10-13T13:20:51Z Riccardo Riccioni 452 1607464 wikitext text/x-wiki '''Aminu Muhammad Ahmad''' (alizaliwa 20 Aprili 1979), anayejulikana kwa jina Aminu Saira, ni [[Wasanii|msanii]] wa [[filamu]], mwongozaji wa [[filamu]] na mwandishi wa miswada ya filamu kutoka [[Nigeria]].<ref>{{Cite web|title=Aminu Saira {{!}} Nolly|url=http://nolly.com.ng/aminu-saira|work=nolly.com.ng|accessdate=2026-09-26|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161030081510/http://nolly.com.ng/aminu-saira|archivedate=2016-10-30|url-status=dead}}</ref> Kazi zake zinajumuisha filamu kama: Jamila Da Jamilu (2009)<ref>{{Cite web|title=Aminu Saira {{!}} Nolly|url=http://nolly.com.ng/aminu-saira|work=nolly.com.ng|accessdate=2026-09-26|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161030081510/http://nolly.com.ng/aminu-saira|archivedate=2016-10-30|url-status=dead}}</ref> Ga Duhu Ga Haske (2010)<ref>{{Cite web|title=Aminu Saira {{!}} Nolly|url=http://nolly.com.ng/aminu-saira|work=nolly.com.ng|accessdate=2026-09-26|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161030081510/http://nolly.com.ng/aminu-saira|archivedate=2016-10-30|url-status=dead}}</ref> Ashabul Kahfi (2014)<ref>{{Cite web|title=Aminu Saira {{!}} Nolly|url=http://nolly.com.ng/aminu-saira|work=nolly.com.ng|accessdate=2026-09-26|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161030081510/http://nolly.com.ng/aminu-saira|archivedate=2016-10-30|url-status=dead}}</ref> Filamu hizo zilimsaidia kupata tuzo ya Mkurugenzi Bora wa Mwaka katika Kannywood Awards za mwaka 2015, kupitia chaguo la majaji.Mwaka 2020, Aminu Saira alianzisha mfululizo wa [[Maunzilaini|programu]] kwanza wa video za nyumbani kwa Hausa, ulioitwa Labarina.<ref>{{Cite web|title=Aminu Saira {{!}} Nolly|url=http://nolly.com.ng/aminu-saira|work=nolly.com.ng|accessdate=2026-09-26|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161030081510/http://nolly.com.ng/aminu-saira|archivedate=2016-10-30|url-status=dead}}</ref> == Maisha ya awali na elimu == Aminu Saira alizaliwa Gwammaja, katika Jimbo la Kano, [[Nigeria]]. Baba yake, Muhammad, alikuwa mwanasiasa/mzee mashuhuri wa serikali.Saira alikulia katika jiji la Kano pamoja na ndugu zake wawili. Alisoma elimu ya Qur'ani katika Aminu Kano College of Islamic Legal Studies. Aminu Saira ni msanii maarufu wa Kannywood anayejulikana zaidi kwa kutengeneza filamu za lugha ya Hausa<ref>{{Cite web|title=Aminu Saira {{!}} Nolly|url=http://nolly.com.ng/aminu-saira|work=nolly.com.ng|accessdate=2026-09-26|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161030081510/http://nolly.com.ng/aminu-saira|archivedate=2016-10-30|url-status=dead}}</ref> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waongozaji filami wa Nigeria]] 0id1kvan0k4wml38cjwynoyffcaxdz4 1607465 1607464 2026-10-13T13:21:02Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1607465 wikitext text/x-wiki '''Aminu Muhammad Ahmad''' (alizaliwa 20 Aprili 1979), anayejulikana kwa jina Aminu Saira, ni [[Wasanii|msanii]] wa [[filamu]], mwongozaji wa [[filamu]] na mwandishi wa miswada ya filamu kutoka [[Nigeria]].<ref>{{Cite web|title=Aminu Saira {{!}} Nolly|url=http://nolly.com.ng/aminu-saira|work=nolly.com.ng|accessdate=2026-09-26|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161030081510/http://nolly.com.ng/aminu-saira|archivedate=2016-10-30|url-status=dead}}</ref> Kazi zake zinajumuisha filamu kama: Jamila Da Jamilu (2009)<ref>{{Cite web|title=Aminu Saira {{!}} Nolly|url=http://nolly.com.ng/aminu-saira|work=nolly.com.ng|accessdate=2026-09-26|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161030081510/http://nolly.com.ng/aminu-saira|archivedate=2016-10-30|url-status=dead}}</ref> Ga Duhu Ga Haske (2010)<ref>{{Cite web|title=Aminu Saira {{!}} Nolly|url=http://nolly.com.ng/aminu-saira|work=nolly.com.ng|accessdate=2026-09-26|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161030081510/http://nolly.com.ng/aminu-saira|archivedate=2016-10-30|url-status=dead}}</ref> Ashabul Kahfi (2014)<ref>{{Cite web|title=Aminu Saira {{!}} Nolly|url=http://nolly.com.ng/aminu-saira|work=nolly.com.ng|accessdate=2026-09-26|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161030081510/http://nolly.com.ng/aminu-saira|archivedate=2016-10-30|url-status=dead}}</ref> Filamu hizo zilimsaidia kupata tuzo ya Mkurugenzi Bora wa Mwaka katika Kannywood Awards za mwaka 2015, kupitia chaguo la majaji.Mwaka 2020, Aminu Saira alianzisha mfululizo wa [[Maunzilaini|programu]] kwanza wa video za nyumbani kwa Hausa, ulioitwa Labarina.<ref>{{Cite web|title=Aminu Saira {{!}} Nolly|url=http://nolly.com.ng/aminu-saira|work=nolly.com.ng|accessdate=2026-09-26|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161030081510/http://nolly.com.ng/aminu-saira|archivedate=2016-10-30|url-status=dead}}</ref> == Maisha ya awali na elimu == Aminu Saira alizaliwa Gwammaja, katika Jimbo la Kano, [[Nigeria]]. Baba yake, Muhammad, alikuwa mwanasiasa/mzee mashuhuri wa serikali.Saira alikulia katika jiji la Kano pamoja na ndugu zake wawili. Alisoma elimu ya Qur'ani katika Aminu Kano College of Islamic Legal Studies. Aminu Saira ni msanii maarufu wa Kannywood anayejulikana zaidi kwa kutengeneza filamu za lugha ya Hausa<ref>{{Cite web|title=Aminu Saira {{!}} Nolly|url=http://nolly.com.ng/aminu-saira|work=nolly.com.ng|accessdate=2026-09-26|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161030081510/http://nolly.com.ng/aminu-saira|archivedate=2016-10-30|url-status=dead}}</ref> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waongozaji filamu wa Nigeria]] r772j6k2ii5juftcyhimi3fhdgaes9o 0 251601 1608140 1601993 2026-10-14T10:02:32Z Riccardo Riccioni 452 1608140 wikitext text/x-wiki '''Claudia Naisabwa''' (alizaliwa [[4 Septemba]] [[2002]]) ni mtu maarufu katika [[vyombo vya habari]] nchini [[Kenya]], [[mwigizaji]], mburudishaji na [[mtangazaji]] wa matukio. Amewahi kuwasilisha vipindi katika vituo vya [[redio]] na runinga ya ''Nation FM'' na ''NTV Kenya''. Pia aliwahi kuwa mtangazaji wa kipindi cha reality cha Showmax kilichoitwa ''Take Me Home''.Claudia pia amefanya kazi kama MC (mtangazaji wa matukio) katika matukio mbalimbali ya michezo, kampuni, mitindo na burudani katika nchi mbalimbali za Afrika.Baadhi ya matukio aliyowahi kuhusika nayo ni pamoja na Ziara nchini Uingereza pamoja na Rayvanny mwaka 2024,Cantina Fiesta nchini Uganda mwaka 2025,WAV Festival ya kwanza iliyofanyika Cape Town, Toleo la 9 la AFRIMA, lililofanyika Lagos, [[Nigeria]], mwaka [[2026]]. == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Waliozaliwa 2002]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Kenya]] [[Jamii:Watangazaji wa Kenya]] f6z0r1no6wcq7jht5rhi61pvebcg017 0 251602 1608171 1606767 2026-10-14T10:50:40Z Riccardo Riccioni 452 1608171 wikitext text/x-wiki '''John Chukwu''' (1947–1990) alikuwa mchekeshaji na mwigizaji wa [[Nigeria]], anayejulikana kama mmoja wa waanzilishi wa stand-up comedy nchini Nigeria. == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu}} {{BD|1947|1990}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Nigeria]] riaw576d21xcfq1kkqe5nezpbzzwpo0 0 251605 1607460 1601999 2026-10-13T13:17:08Z Riccardo Riccioni 452 1607460 wikitext text/x-wiki '''Ahmed Rateb''' (kwa Kiarabu, Januari 1949 – 14 Desemba 2016) alikuwa mwigizaji wa Misri. Alizaliwa Cairo, Misri, na alijulikana kwa kushiriki katika [[filamu]], [[tamthilia]] na vipindi vya [[televisheni]].<ref>{{Cite web|title=Ahmad Rateb - Actor Filmography، photos، Video|url=https://elcinema.com/en/person/1074068|work=elCinema.com|accessdate=2026-09-26|language=en}}</ref> Alianza kupenda uigizaji tangu akiwa [[mwanafunzi]]. Baadaye alisoma katika Taasisi ya Juu ya Sanaa za Maigizo na kupata shahada ya sanaa ya [[maigizo]] mwaka 1974. Katika kazi yake ya sanaa, alionekana katika zaidi ya filamu 60, pamoja na vipindi vingi vya televisheni na michezo ya kuigiza. Alijulikana hasa kwa nafasi za ucheshi na pia aliigiza pamoja na mwigizaji maarufu wa Misri Adel Imam katika kazi mbalimbali.<ref>{{Cite web|title=Ahmad Rateb - Actor Filmography، photos، Video|url=https://elcinema.com/en/person/1074068|work=elCinema.com|accessdate=2026-09-26|language=en}}</ref> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu}} {{BD|1949|2016}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Misri]] 7jisomnvs4pjepysufnl5u618nwes2n 0 251607 1608152 1602002 2026-10-14T10:20:07Z Riccardo Riccioni 452 1608152 wikitext text/x-wiki '''Gilbert Lukalia''' ni mwigizaji na mkurugenzi na mtayarishaji wa filamu kutoka [[Kenya]]<ref><nowiki>https://www.mwendengao.com/2015/02/27/kenyan-award-winning-film-strength-of-a-woman-to-premiere-during-international-womens-day-weekend/</nowiki></ref>, aliyeshiriki katika filamu maarufu kama Mission to Rescue, Shattered, Pray and Prey, Lost in Africa na The First Grader, pamoja na kuongoza filamu za kimataifa kama The Marshal of Finland na Strength of a Woman, ambayo ilishinda tuzo tano za Kalasha.<ref><nowiki>https://www.mwendengao.com/2015/02/27/kenyan-award-winning-film-strength-of-a-woman-to-premiere-during-international-womens-day-weekend/</nowiki></ref> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Kenya]] h08npa2ai7ncy3ivccpvpbrduhbuv4f 0 251608 1608154 1602003 2026-10-14T10:26:36Z Riccardo Riccioni 452 1608154 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|jina la kuzaliwa=Hamada Helal|tarehe ya kuzaliwa=20 Machi 1980|kazi yake=Mwimbaji, mwigizaji na mtunzi wa nyimbo|miaka ya kazi=1994 hadi sasa|watoto=2 — Rama na Youssef}} '''Mohamed Abdel-Fatah Mohamed Abdulaziz Helal''' (kwa [[Kiarabu]]: محمد عبد الفتاح محمد عبد العزيز هلال; alizaliwa Faqous, [[Mkoa]] wa [[Sharqia]], [[Misri]], [[20 Machi]] [[1980]]), anayejulikana zaidi kama '''Hamada''' ''Helal'' (kwa Kiarabu: حمادة هلال), ni [[mwimbaji]], [[mwigizaji]] na [[mtunzi]] wa [[muziki]] kutoka [[Misri]]. Kwa sasa anaishi [[Kairo]]. Hamada alianza kupenda [[Kumbukumbu la Sheria|kuimba]] akiwa na umri wa [[Mwaka|miaka]] 5. Alikuwa akirekodi [[sauti]] yake wakati akiimba kwenye kanda za kaseti. Helal ametoa [[albamu]] kadhaa na pia amefanya kazi katika [[filamu]] na vipindi vya [[televisheni]]. Anachukuliwa kuwa mmoja wa [[Mwimbaji|waimbaji]] mashuhuri nchini Misri na katika eneo la [[Mashariki ya Kati]]. Mafanikio yake katika [[muziki]] hatimaye yalimpelekea kuanza [[Mwigizaji|uigizaji]]. Anajulikana hasa kwa nafasi zake katika vipindi vya [[televisheni]] kama Ibn Osool (2019), Qanon [[Omar Khayyam|Omar]] (2018), na Taqat Alqadr (2017). Helal pia ameonekana katika filamu kadhaa, zikiwemo Hamaty Bet-hebbeny (2014), Mr. and Mrs. Oweis (2012), Amn Dawlat (2011), Helm El Omr (2008), El Hob Kedah (2007), Eleyal Herbit (2006), na Eyal Habiba (2005). == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-mwanamuziki}} {{BD|1980|}} [[Jamii:Wanamuziki wa Misri]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Misri]] tsdwb3mbsafqlooq857yfj9gbxhats8 0 251614 1608155 1602011 2026-10-14T10:27:50Z Riccardo Riccioni 452 1608155 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|tarehe ya kuzaliwa=Februari 12, 1966 Sinnuris, Faiyum|tarehe ya kufa=Desemba 1, 2004 (Miaka 38) Misri}} '''Hanan El Tawil''' (pia huandikwa '''Hannan Eltaweil na Hanan El Taweil'''; [[12 Februari]] [[1966]], huko Sinnuris, [[Faiyum]] – [[1 Desemba]] [[2004]], huko [[Kairo]]) alikuwa [[muigizaji]] wa [[Misri]] aliyecheza uhusika katika [[filamu]], [[ucheshi]] (comedy), na majukwaa ya [[sanaa]] (theater).<ref><nowiki>https://elcinema.com/en/person/1093243/</nowiki></ref> Alikuwa mwigizaji wa kwanza aliyebadili [[jinsia]] (transgender) nchini Misri. Kifo chake cha mwaka [[2004]] kinasemekana kuwa huenda kilikuwa ni kujiua kutokana na [[ugonjwa]] wa [[akili]] uliochochewa na unyanyasaji wa mara kwa mara. Alikuwa mada kuu ya filamu ya mapokeo (documentary) iliyotengenezwa na kikundi cha kutetea [[haki]] za LGBTQ cha nchini Misri kiitwacho No Hate Egypt.<ref><nowiki>https://www.albawaba.com/entertainment/transsexual-actress-hanan-tawil-breaks-taboos-finds-happiness</nowiki></ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-igiza-filamu}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Misri]] [[Jamii:Wanawake wa Misri]] [[Jamii:Waliozaliwa 1966]] [[Jamii:Waliofariki 2004]] 94hgpx6az8n89w7biswtxcqmuxaprbb 0 251624 1608174 1602147 2026-10-14T10:53:18Z Riccardo Riccioni 452 1608174 wikitext text/x-wiki '''Kemi “Lala” Akindoju''' (alizaliwa 8 Machi 1987 huko Nigeria) ni mwigizaji wa [[Nigeria]] aliyeshinda tuzo ya Africa Magic kwa filamu Dazzling Mirage.<ref>{{Rejea tovuti|title=My parents are my strongest supporters — Kemi Lala Akindoju,winner, Trailblazer, AMVCA 2016|url=https://www.vanguardngr.com/2016/04/parents-strongest-supporters-kemi-lala-akindojuwinner-trailblazer-amvca-2016/|work=Vanguard News|date=2016-04-24|accessdate=2026-09-26|language=en-GB|author=akintayo eribake}}</ref> == Maisha ya awali == Kemi Akindoju alisoma Insurance na Media & Communication, na ana mwana mmoja.<ref>{{Rejea tovuti|title=My parents are my strongest supporters — Kemi Lala Akindoju,winner, Trailblazer, AMVCA 2016|url=https://www.vanguardngr.com/2016/04/parents-strongest-supporters-kemi-lala-akindojuwinner-trailblazer-amvca-2016/|work=Vanguard News|date=2016-04-24|accessdate=2026-09-26|language=en-GB|author=akintayo eribake}}</ref> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu}} {{BD|1987|}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Nigeria]] 0nt3u4h6d7qvwhrymmywfaqylc0py25 0 251626 1608180 1602152 2026-10-14T10:58:04Z Riccardo Riccioni 452 1608180 wikitext text/x-wiki '''Lionel Ruzindana''' (alizaliwa [[Kigali]], [[Rwanda]], 1987 kwa jina la '''Ruzindana Lionel''') ni mwigizaji wa [[Ubelgiji]] mwenye asili ya Rwanda. Anajulikana zaidi kwa kuigiza katika [[filamu]] Earth and Blood, Third Wedding na Red Soil.<ref>{{Rejea tovuti|title=Lionël Ruzindana - Serien, Sendungen auf TV Wunschliste|url=https://www.wunschliste.de/person/lioneel-ruzindana|work=TV Wunschliste|accessdate=2026-09-26|language=de}}</ref> == Maisha yake binafsi == Lionel Ruzindana alikuwa mtoto wa kwanza katika familia yake na alilelewa katika eneo la Gikondo hadi mwaka wa 1994.<ref>{{Rejea tovuti|title=Lionël Ruzindana - Serien, Sendungen auf TV Wunschliste|url=https://www.wunschliste.de/person/lioneel-ruzindana|work=TV Wunschliste|accessdate=2026-09-26|language=de}}</ref> Alianza elimu yake ya msingi nchini [[Rwanda]], katika Jiji la [[Kigali]], na aliendelea na elimu hadi alipokuwa na umri wa takriban miaka 7. Anajulikana kwa kushiriki filamu mbalimbali.<ref>{{Rejea tovuti|title=Lionël Ruzindana - Serien, Sendungen auf TV Wunschliste|url=https://www.wunschliste.de/person/lioneel-ruzindana|work=TV Wunschliste|accessdate=2026-09-26|language=de}}</ref> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu}} {{BD|1987|}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Rwanda]] [[Jamii:waigizaji filamu wa Ubelgiji]] t0kulfbkdifxk40atg54hs7z1y4h609 0 251630 1607428 1605330 2026-10-13T12:48:29Z Riccardo Riccioni 452 1607428 wikitext text/x-wiki '''Ibrahim Jammal''' ni mwigizaji na mtayarishaji wa filamu kutoka [[Nigeria]]. Anajulikana zaidi kwa kucheza nafasi kuu katika tamthilia ya ''Crime and Justice Lagos'', iliyotolewa na ''Showmax'' mwaka 2022.<ref>https://allafrica.com/stories/202005250547.html</ref> Pia anajulikana kwa kuigiza katika filamu mbalimbali, zikiwemo ''The Delivery Boy'', ''The Milkmaid'' na ''Green White Green''. == Maisha ya awali == Baada ya kumaliza elimu yake ya sekondari, Ibrahim Jammal aliendelea na masomo ya juu katika ''Chuo Kikuu cha Babcock'', Nigeria, ambako alipata shahada ya kwanza katika Mifumo ya Taarifa za Kompyuta (Computer Information Systems)<ref>https://allafrica.com/stories/202005250547.html</ref> == Kazi == Ibrahim Jammal alianza kazi yake katika tasnia ya filamu akiwa meneja wa uzalishaji wa filamu (Production Manager). Baadaye alianza pia kujihusisha na uigizaji, na ameonekana katika filamu mbalimbali, zikiwemo ''The Delivery Boy'', ''The Milkmaid'' na ''Glamour Girls''.<ref>https://allafrica.com/stories/202005250547.html</ref> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Nigeria]] 8oc4wg8ut5ldo4h5qb5v7xjfefkva2r 0 251637 1608158 1602041 2026-10-14T10:31:32Z Riccardo Riccioni 452 1608158 wikitext text/x-wiki '''Hesham Selim''' (kwa Kiarabu: هشام سليم; 27 Januari 1958 – 22 Septemba 2022) alikuwa mwigizaji wa filamu na televisheni wa [[Misri]], mwana wa Saleh Selim, aliyeanza kuigiza tangu utotoni na kushiriki katika filamu na tamthilia nyingi za televisheni.<ref><nowiki>https://www.thenationalnews.com/arts-culture/film/2022/09/22/egyptian-actor-hesham-selim-dies-aged-64/</nowiki></ref> == Wasifu/kazi == Selim alikuwa katika filamu Empire M (1972), ambapo aliigiza kama mwana wa Faten Hamama; hata hivyo, alizingatia zaidi masomo yake na hakurejea kwenye uigizaji hadi alipohitimu Shahada ya Utalii katika Chuo Kikuu cha Helwan. Mbali na uigizaji, aliwahi pia kuendesha kipindi cha televisheni Hiwar Al Qahira kwenye Sky News Arabia.<ref><nowiki>https://www.thenationalnews.com/arts-culture/film/2022/09/22/egyptian-actor-hesham-selim-dies-aged-64/</nowiki></ref> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu}} {{BD|1958|2022}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Misri]] hm4tm01dojgthjchfqge9qcwjxu7hk2 0 251638 1608179 1602151 2026-10-14T10:55:56Z Riccardo Riccioni 452 1608179 wikitext text/x-wiki '''Lasisi Elenu''' ni mchekeshaji na mwigizaji maarufu wa [[Nigeria]], anayejulikana kwa vichekesho mtandaoni.<ref>{{Rejea tovuti|title=Female fans usually ask me for sex –Musa Afolabi, comedian|url=https://punchng.com/female-fans-usually-ask-me-for-sex-musa-afolabi-comedian/|work=Punch Newspapers|date=2018-01-27|accessdate=2026-09-26|language=en-US|author=Taiwo Ojoye}}</ref> == kazi == Lasisi Elenu ni mshawishi na mchekeshaji maarufu wa Nigeria anayejulikana kwa skiti mbalimbali.<ref>{{Rejea tovuti|title=Female fans usually ask me for sex –Musa Afolabi, comedian|url=https://punchng.com/female-fans-usually-ask-me-for-sex-musa-afolabi-comedian/|work=Punch Newspapers|date=2018-01-27|accessdate=2026-09-26|language=en-US|author=Taiwo Ojoye}}</ref> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Nigeria]] k4ig5l89ncdti76mfwjyuotu7o9yxmr 0 251639 1608146 1602197 2026-10-14T10:11:14Z Riccardo Riccioni 452 1608146 wikitext text/x-wiki {{Infobox Person|picha=El-Fadel Saeed 1989.jpg|tarehe_ya_kuzaliwa=El-Fadel Said Dirar Silntout 1935|tarehe ya kufa=10 June 2005 (aged 69–70)|jina la kuzaliwa=El-Fadel Said Dirar Silntout}} '''El-Fadel Said Dirar Silntout''' (alizaliwa [[1935]]) alikulia katika mazingira ya kidini katika kijiji cha Ghaddar kilichopo karibu na [[Dongola]], [[mji mkuu]] wa [[Jimbo]] la Kaskazini nchini [[Sudan]].<ref>{{Citation|title=في زمن الجفاف المسرحي هاجر شريف تكتب :الفاضل سعيد (ابوالمسرح) الذي اشبعنا ضحكا”وابتسام {{!}} نادوس نيوز|date=2020-12-25|url=https://nadosnews.com/7472|work=نادوس نيوز|language=ar|access-date=2026-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230708174327/https://nadosnews.com/7472|archive-date=2023-07-08|url-status=dead}}</ref><ref>{{Citation|last=Press|first=Maraya|title=نوح السراج يكتب: في الذكرى ال16 لرحيل الأستاذ الفاضل سعيد. - مرايا برس|date=2021-06-12|url=https://marayapress.com/%D9%86%D9%88%D8%AD-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%AC-%D9%8A%D9%83%D8%AA%D8%A8-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B0%D9%83%D8%B1%D9%89-%D8%A7%D9%8416-%D9%84%D8%B1%D8%AD%D9%8A%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%A3/|work=مرايا برس|language=ar-AR|access-date=2026-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230928173212/https://marayapress.com/%D9%86%D9%88%D8%AD-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%AC-%D9%8A%D9%83%D8%AA%D8%A8-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B0%D9%83%D8%B1%D9%89-%D8%A7%D9%8416-%D9%84%D8%B1%D8%AD%D9%8A%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%A3/|archive-date=2023-09-28|url-status=dead}}</ref> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Sudan]] [[Jamii:Waliozaliwa 1935]] tg76et2caio30n2pdalcvia029qfdno 0 251642 1608167 1602048 2026-10-14T10:48:08Z Riccardo Riccioni 452 1608167 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|jina la kuzaliwa=Imade Osawaru|elimu=Chuo Kikuu cha Benin|kazi yake=Mwigizaji, mtayarishaji wa filamu|miaka ya kazi=Amejishughulisha na kazi hizi tangu: 2016 :::}} '''Imade Osawaru''' ni [[mwigizaji]], mtengenezaji wa [[filamu]] na [[mtayarishaji]] wa [[filamu]] kutoka [[Nigeria]]. Yeye ni [[mtangazaji]] wa Imade's Kitchen, kipindi cha [[televisheni]] kinachohusu [[mapishi]]. Mwaka 2022, alitajwa kuwa '''CEO''' Chipukizi wa [[Mwaka]] (Mkurugenzi Mtendaji Kijana Chipukizi wa Mwaka) katika [[tuzo]] za Top 50 Most Industrious Women in Africa, zilizowaheshimu [[wanawake]] 50 wenye bidii zaidi [[Bara|barani]] [[Afrika]]. Pia anahudumu kama [[katibu]] wa Actors Guild of Nigeria (AGN), tawi la [[Jimbo]] la [[Lagos]]. == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Nigeria]] [[Jamii:Wanawake wa Nigeria]] hu1p1gou4t498hix8x6k1b9fvi07403 0 251644 1608173 1602144 2026-10-14T10:52:15Z Riccardo Riccioni 452 1608173 wikitext text/x-wiki '''Julien Laubscher''' (anajulikana pia kwa jina la '''Julien Cassette'''; alizaliwa 5 Juni 1987) ni msanii wa muziki wa pop kutoka [[Afrika Kusini]]. Pia ni mwimbaji, mpiga [[piano]], mpiga kinanda cha kielektroniki (keyboardist), mtayarishaji wa muziki, [[mwanamuziki]] na [[mwigizaji]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Julien - SellaBand|url=http://www.sellaband.com/julien/|work=www.sellaband.com|accessdate=2026-09-26|language=en}}</ref> == Wasifu == Kazi ya kwanza iliyochapishwa na Julien Laubscher ilikuwa mwaka 2002, ambapo aliimba sauti za usaidizi (backing vocals) kwenye maoni ya kwanza ya [[Wasanii|msanii]] wa Afrika Kusini Wesna Steenkamp, iliyokuwa na jina As Ek Jou Vanaand Kom Haal.<ref>{{Rejea tovuti|title=Julien - SellaBand|url=http://www.sellaband.com/julien/|work=www.sellaband.com|accessdate=2026-09-26|language=en}}</ref> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-mwanamuziki}} {{BD|1987|}} [[Jamii:Waimbaji wa Afrika Kusini]] 27eqvh7bdsl0yebvxirmxfwokqeovrt 0 251645 1607430 1602297 2026-10-13T12:52:15Z Riccardo Riccioni 452 1607430 wikitext text/x-wiki '''Jessica Ayanda Dlamini''' (alizaliwa '''Nkosi'''; [[Empangeni]], [[KwaZulu-Natal]], Afrika Kusini, 20 Januari 1990) ni mwigizaji na mtangazaji wa televisheni kutoka Afrika Kusini. Anajulikana zaidi kwa kucheza nafasi kuu katika tamthilia za aina ya ''telenovela'' zilizoagizwa na kituo cha ''M-Net'', <ref>https://web.archive.org/web/20211117005647/https://zalebs.com/jessica-nkosi/jessica-nkosi-biography-age-boyfriend-baby-dresses-house-rumours?content</ref> zikiwemo ''Isibaya'', ''Ayeye'', ''The Queen'' na ''Lavish''.<ref>https://www.news24.com/citypress/trending/jessica-nkosi-gets-ready-to-join-the-queens-cast-20200510</ref> == Maisha ya awali == Jessica Ayanda Dlamini alizaliwa akiwa mtoto wa Jabu Nkosi na Nhlanhlayethu Ntuli. Baada ya wazazi wake kutengana, Jessica alihamia Eshowe, katika mkoa huohuo wa KwaZulu-Natal. Alipokuwa katika Kidato cha Tano (Grade 11), baba yake alifariki kutokana na ugonjwa wa Hodgkin's lymphoma, ambao ni aina ya saratani inayoshambulia mfumo wa limfu.<ref>https://thenation.co.za/</ref> == Kazi == Mnamo 'mwaka 2013, Jessica Ayanda Dlamini alianza rasmi kazi yake ya uigizaji kwa kucheza nafasi ya ''Qondisile'' katika tamthilia ya ''telenovela'' ya Afrika Kusini iitwayo ''Isibaya''. Mwaka 2015, alicheza nafasi ya ''Eve'' katika tamthilia ''Ayeye'', iliyorushwa na kituo cha '''Mzansi Magic'''. Mwaka '2020, Jessica alianza kucheza nafasi ya ''Thando Sebata'', ambaye alikuwa mhusika mkuu wa kike mwenye nafasi ya mpinzani (villain), katika tamthilia maarufu ya Afrika Kusini ''The Queen''. == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu}} {{BD|1990|}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Afrika Kusini]] 2kfah7i5v45dubwmamgeyps7wdbju1x 0 251650 1608176 1602066 2026-10-14T10:54:49Z Riccardo Riccioni 452 1608176 wikitext text/x-wiki '''Kofi Laing''' (anajulikana pia kwa jina la '''Kohwe'''; [[1946]] – [[16 Septemba]] [[2021]]) alikuwa [[mwigizaji]] na [[mchekeshaji]] kutoka [[Ghana]].<ref>{{Citation|last=Ben-Porat|first=Amir|title=Open Access: ‘Weeping at Vasermil’: players, fans and tears|date=2024-08-29|url=https://doi.org/10.4324/9781003537656-14|work=Why Fans Matter?|pages=167–179|publisher=Routledge|isbn=978-1-003-53765-6|access-date=2026-09-26}}</ref><ref>{{Citation|last=Stavrakopoulou|first=Anna|title=Belisarius in the Shadow Theatre: The Private Calvary of a Legendary General|date=2017-07-01|url=https://doi.org/10.3366/edinburgh/9781474403795.003.0022|work=Greek Laughter and Tears|publisher=Edinburgh University Press|isbn=978-1-4744-0379-5|access-date=2026-09-26}}</ref> == Orodha ya Filamu na Vipindi == * ''Akan Drama'' * ''District Colonial Court'' * ''Kaneshie Odorkor'' == Kifo == Kohwe alifariki dunia baada ya kuugua [[kiharusi]]', akiwa [[Nyumba|nyumbani]] kwake huko [[Accra]]. == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu}} {{BD|1946|2021}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Ghana]] [[Jamii:Waigizaji Filamu]] q9h8rogvvxbbgfpihhreyy37uhcc7a8 1608177 1608176 2026-10-14T10:55:05Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1608177 wikitext text/x-wiki '''Kofi Laing''' (anajulikana pia kwa jina la '''Kohwe'''; [[1946]] – [[16 Septemba]] [[2021]]) alikuwa [[mwigizaji]] na [[mchekeshaji]] kutoka [[Ghana]].<ref>{{Citation|last=Ben-Porat|first=Amir|title=Open Access: ‘Weeping at Vasermil’: players, fans and tears|date=2024-08-29|url=https://doi.org/10.4324/9781003537656-14|work=Why Fans Matter?|pages=167–179|publisher=Routledge|isbn=978-1-003-53765-6|access-date=2026-09-26}}</ref><ref>{{Citation|last=Stavrakopoulou|first=Anna|title=Belisarius in the Shadow Theatre: The Private Calvary of a Legendary General|date=2017-07-01|url=https://doi.org/10.3366/edinburgh/9781474403795.003.0022|work=Greek Laughter and Tears|publisher=Edinburgh University Press|isbn=978-1-4744-0379-5|access-date=2026-09-26}}</ref> == Orodha ya Filamu na Vipindi == * ''Akan Drama'' * ''District Colonial Court'' * ''Kaneshie Odorkor'' == Kifo == Kohwe alifariki dunia baada ya kuugua [[kiharusi]]', akiwa [[Nyumba|nyumbani]] kwake huko [[Accra]]. == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu}} {{BD|1946|2021}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Ghana]] bys9j1ia3xwr6fvfhdosf66lgzybaqo 0 251652 1608190 1602635 2026-10-14T11:08:27Z Riccardo Riccioni 452 1608190 wikitext text/x-wiki '''Nefisa Mkhabela''' (alizaliwa Soweto, 14 Februari 2002) ni mwigizaji na influencer wa [[Afrika Kusini]], anayejulikana kwa nafasi yake katika House of Zwide na Losing Lerato 2.<ref>{{Rejea tovuti|title=Five things to know about 'House Of Zwide' star Nefisa Mkhabela|url=https://www.thesouthafrican.com/lifestyle/celeb-news/house-of-zwide-star-nefisa-mkhabela-onalerona-molapo-vusi-kunene/|work=The South African|date=2021-07-31|accessdate=2026-09-26|language=en-ZA|author=Alicia Naidoo}}</ref> == maisha ya awali == Nefisa Mkhabela na alisoma Sheria katika University of Johannesburg.<ref>{{Citation|title=Adam A Zango Biography, Age, Photos, Phone Number & Net Worth - ArewAngle|date=2022-01-24|url=https://www.arewangle.com.ng/2022/01/adam-a-zango-biography.html|work=ArewAngle|language=en-US|access-date=2026-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230524122201/https://www.arewangle.com.ng/2022/01/adam-a-zango-biography.html|archive-date=2023-05-24|url-status=dead}}</ref> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu}} {{BD|2002|}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Afrika Kusini]] oy2jfiaq6vduwa5rzpmp5yerag0gcxo 0 251656 1608170 1602075 2026-10-14T10:49:43Z Riccardo Riccioni 452 1608170 wikitext text/x-wiki '''Jeneral Ntatia''' ni mchekeshaji na mwigizaji kutoka [[Ghana]].<ref><nowiki>https://mobile.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/Sad-news-Comedian-Jeneral-Ntatia-s-loses-mother-381737</nowiki></ref> == Wasifu/kazi == Amoabeng alianza safari yake ya uchekeshaji mwaka 2008 baada ya kumaliza shule ya sekondari, na akaanza kuvutiwa zaidi na sanaa ya uchekeshaji baada ya kujiunga na Chuo Kikuu cha Ghana, School of Performing Arts; pia ameshiriki katika filamu kadhaa za Ghana, zikiwemo Keteke, Kalybos in China, Mad House, na Chaskele.<ref><nowiki>https://mobile.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/Sad-news-Comedian-Jeneral-Ntatia-s-loses-mother-381737</nowiki></ref> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Ghana]] bdngp2xt66z1lh7xv3p3xivuyf52twh 0 251879 1607439 1605342 2026-10-13T12:58:04Z Riccardo Riccioni 452 1607439 wikitext text/x-wiki '''Louis Felix Danner Mahoney''' (8 Septemba 1938 – 28 Juni 2020) <ref>https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-53233171</ref><ref>https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-53233171</ref> alikuwa 'mwigizaji wa Uingereza aliyezaliwa nchini Gambia, na aliishi katika eneo la Hampstead, jijini London. Mbali na uigizaji, Mahoney alikuwa mpiganaji wa kupinga ubaguzi wa rangi na alitumia muda mwingi kutetea usawa wa watu wa rangi mbalimbali katika taaluma ya uigizaji.<ref>https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-53233171</ref> Aliwakilisha waigizaji wenye asili ya Afrika na Asia katika baraza la chama cha wafanyakazi wa waigizaji cha ''Equity''. Pia alihudumu kama Makamu wa Rais mwenza wa chama hicho kuanzia mwaka 1994 hadi 1996.<ref>https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-53233171</ref> == Maisha ya awali == Louis Mahoney alizaliwa mwaka 1938 katika mji wa Bathurst (sasa unaitwa [[Banjul]]), nchini Gambia. Alikuwa mtoto wa kwanza kati ya sita wa James Mahoney na Princess Danner. Alisoma katika ''Methodist Boys' High School'' nchini Gambia.<ref>https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-53233171</ref> Mwaka 1957, alihamia Uingereza' ili kusomea udaktari katika ''University College London''. Akiwa chuoni, pia alijiunga na timu ya kriketi ya chuo, na baadaye alicheza kriketi kwa timu za ''Essex'' na ''Ilford''.<ref>https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-53233171</ref> Hata hivyo, katika miaka ya 1960, Mahoney aliacha masomo ya udaktari na kuamua kufuata masomo ya sanaa ya maigizo na uigizaji katika ''Central School of Speech and Drama'', ambayo kwa sasa inajulikana kama ''Royal Central School of Speech and Drama''.<ref>https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-53233171</ref> === Kazi === Baada ya kumaliza masomo yake, Louis Mahoney alifanya kazi na vikundi vya maigizo vya ''Colchester Rep'' na ''Mercury Theatre''. Mwaka 1967, alijiunga na ''Royal Shakespeare Company'', akiwa miongoni mwa waigizaji weusi wa kwanza kujiunga na kampuni hiyo.<ref>https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-53233171</ref> Katika kipindi chote cha kazi yake, Mahoney aliendelea kufanya maonyesho ya jukwaani mara kwa mara katika kumbi mbalimbali maarufu za Uingereza, zikiwemo ''National Theatre, Young Vic, Royal Court Theatre'' na ''Almeida Theatre''.<ref>https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-53233171</ref> Maonyesho yake ya mwisho ya jukwaani yalikuwa katika tamthilia ya ''Allelujah!'', iliyoandikwa na Alan Bennett, iliyochezwa katika ''Bridge Theatre'' mwaka 2018<ref>https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-53233171</ref>. == Harakati za kupinga ubanguzi wa rangi == Louis Mahoney alikuwa mpiganaji wa muda mrefu wa usawa wa rangi katika taaluma ya uigizaji. Alikuwa mwanachama wa ''Kamati ya Afro-Asian ya Equity'', ambayo hapo awali iliitwa ''Coloured Actors Committee''. Mahoney ndiye aliyebadilisha jina la kamati hiyo.<ref>https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-53233171</ref> Pia alianzisha shirika lililoitwa ''Performers Against Racism (Wasanii Dhidi ya Ubaguzi wa Rangi)'', ambalo lililenga kutetea sera za Equity kuhusu Afrika Kusini.<ref>https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-53233171</ref> Mwaka 1976, Mahoney, pamoja na Mike Phillips na Taiwo Ajai, walikuwa miongoni mwa waanzilishi wa ''Black Theatre Workshop'' nchini Uingereza. Kundi hilo lililenga kutoa nafasi na kukuza ushiriki wa watu weusi katika sanaa ya maigizo na uigizaji.<ref>https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-53233171</ref> == Maisha binafsi == Louis Mahoney alifunga ndoa mwaka 1971, lakini baadaye walitengana na kuachana rasmi. Alikuwa na watoto wa kike.<ref>https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-53233171</ref> Kwa miongo kadhaa, Mahoney aliishi katika eneo la Hampstead, London. Aliishi katika kona ya barabara za Gayton Road na Willow Road, na alikuwa mgeni wa mara kwa mara katika baa za eneo hilo.<ref>https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-53233171</ref> Mahoney alikuwa mtu mwenye uwezo mkubwa wa michezo. Alikuwa akicheza kriketi kama mchezaji wa kurusha mipira kwa kasi (fast bowler), na alijiunga na klabu ya kriketi ya ''Gentlemen of Hampstead''.<ref>https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-53233171</ref> == Kifo == Mwaka 2016, Louis Mahoney aligundulika kuwa na saratani. Aliendelea kuishi kwa miaka kadhaa baada ya kugundulika kuwa na ugonjwa huo.<ref>https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-53233171</ref> Mahoney alifariki dunia tarehe 28 Juni 2020, akiwa na umri wa miaka 81.<ref>https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-53233171</ref> Mazishi yake yalifanyika katika ''Hampstead Parish'', London, na yalihudhuriwa na marafiki zake pamoja na watu wa jamii yake.<ref>https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-53233171</ref> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu}} {{BD|1938|2020}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Uingereza]] [[Jamii:Wanaharakati wa Uingereza]] ivcv8tuno8fm0ywvjq5x0mn8iwnzvh9 0 252236 1607490 1603291 2026-10-13T13:58:30Z Gayle-Bot 78697 Bot: fixed references and maintenance 1607490 wikitext text/x-wiki [[Picha:Santo-Toribio.jpg|thumb|250px|Monasteri aliyoianzisha.]] '''Toribi wa Liebana, [[O.S.B.]]''' ([[Turieno]], [[Hispania]], [[karne ya 5]] - [[karne ya 6]]) alikuwa [[Mkristo]] aliyeanzisha [[monasteri]] ya [[Liebana]] kwa kufuata [[Kanuni ya Mt. Benedikto|kanuni]] ya [[Benedikto wa Nursia]]<ref name=loring>Jorge Loring, [http://es.catholic.net/turismoreligioso/801/2760/articulo.php?id=8822 "El “Lignum Crucis” de Santo Toribio de Liébana"], who cites Pedro Álvarez, ''El Monasterio de Santo Toribio de Liébana y el Lignum Crucis'' (1995, {{ISBN|84-605-2539-2}}).</ref>. Tangu kale anaheshimiwa na [[Kanisa Katoliki]] kama [[mtakatifu]]. [[Sikukuu]] yake inaadhimishwa kila [[tarehe]] [[11 Novemba]] au [[16 Aprili]]. ==Tazama pia== * [[Watakatifu wa Agano la Kale]] * [[Orodha ya Watakatifu Wakristo]] * [[Orodha ya Watakatifu wa Afrika]] * [[Orodha ya Watakatifu Mabradha wa Shule za Kikristo]] * [[Orodha ya Watakatifu Waaugustino]] * [[Orodha ya Watakatifu Wabazili]] * [[Orodha ya Watakatifu Wabenedikto]] * [[Orodha ya Watakatifu Wadominiko]] * [[Orodha ya Watakatifu Wafransisko]] * [[Orodha ya Watakatifu Wajesuiti]] * [[Orodha ya Watakatifu Wakarmeli]] * [[Orodha ya Watakatifu Wakolumbani]] * [[Orodha ya Watakatifu Wamersedari]] * [[Orodha ya Watakatifu Waoratori]] * [[Orodha ya Watakatifu Wapasionisti]] * [[Orodha ya Watakatifu Wapremontree]] * [[Orodha ya Watakatifu Waredentori]] * [[Orodha ya Watakatifu Wasalesiani]] * [[Orodha ya Watakatifu Waskolopi]] * [[Orodha ya Watakatifu Wateatini]] * [[Orodha ya Watakatifu Watrinitari]] * [[Orodha ya Watakatifu Watumishi wa Maria]] * [[Orodha ya Watakatifu Wavinsenti]] == Marejeo == {{reflist}} == Viungo vya nje == * [http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=2394 Catholic.org] * [http://catholicsaints.info/saint-turibius-of-palencia/ CatholicSaints] {{mbegu-Mkristo}} [[Jamii:Waliozaliwa karne ya 5]] [[Jamii:Waliofariki karne ya 6]] [[Jamii:Wamonaki]] [[Jamii:Wabenedikto]] [[Jamii:Watawa waanzilishi]] [[Jamii:Watakatifu wa Hispania]] 6azmcfldbyyxanmgzvbblzg8h1vwvs5 0 252634 1607795 1604695 2026-10-14T03:14:08Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607795 wikitext text/x-wiki [[Faili:Концерт 40. Дима Билан. в СПб (15).jpg|thumb]] '''Dima Nikolayevich Bilan''' (anajulikana pia kama Viktor Nikolayevich Belan. Alizaliwa mnamo [[24 Desemba]] [[1981]])<ref><nowiki>https://ria.ru/20090730/179160935.html</nowiki></ref> ni [[mwimbaji]] wa [[Urusi]]. Mnamo mwaka [[2002]], Bilan alishiriki katika [[msimu]] wa kwanza wa shindano la New Wave. Mwishoni mwa shindano hilo, alimaliza katika [[nafasi]] ya nne. Aliiwakilisha Urusi katika Shindano la [[Muziki]] la Eurovision mnamo mwaka [[2006]] na wimbo 'Never Let You Go' akishika nafasi ya pili, na alishinda shindano hilo mnamo mwaka [[2008]] huko [[Belgrad|Belgrade]], kwa wimbo 'Believe'. <ref><nowiki>https://24smi.org/celebrity/21-dima-bilan.html</nowiki></ref><ref><nowiki>https://www.stav.kp.ru/daily/27249/4378688/</nowiki></ref><ref><nowiki>https://nvsc.fandom.com/wiki/Dima_Bilan</nowiki></ref> == Maisha ya awali == Dima Bilan alizaliwa kama Viktor Belan huko Ust-Dzheguta katika [[jamhuri]] inayojitawala ya Karachay-Cherkessia, kwenye [[familia]] mchanganyiko yenye [[asili]] ya [[Kitatar|Kitatari]], [[Kikarachay-Balkar|Kikarachay]], na [[Kirusi]]. [[Baba]] yake Bilan, Nikolai Mikhailovich Belan, alizaliwa Kabardino-Balkaria na [[mama]] yake, Nina Dmitriyevna Belan, alizaliwa [[Tatarstan]]. Ana [[dada]] yake mkubwa anayeitwa Yelena, na mdogo wake wa kike anayeitwa Anna. Baada ya kuishi kwa muda mfupi huko Tatarstan akiwa mtoto, familia ya Bilan ilihamia Maysky huko [[Kabardino-Balkaria]]. <ref><nowiki>https://www.vesti.ru/article/2220817</nowiki></ref><ref><nowiki>https://esctoday.com/10861/russia_the_story_behind_dima_bilans_believe/</nowiki></ref> == Kazi == Bilan alianza [[kazi]] yake ya muziki akiwa bado [[Shule|shuleni]]. Alikuwa akitumbuiza mara kwa mara kwenye [[sherehe]] za shule na mbele ya wageni nyumbani kwao. Katika miaka ya [[ujana]] wake, aliwaona Valeriy na Konstantin Meladze kama kielelezo chake. Mnamo mwaka [[1995]], alitumbuiza kwa mara ya kwanza kwenye shindano la muziki lililorushwa kwenye [[televisheni]], akiimba wimbo wa Valeriy Meladze uitwao 'Aktrisa'. Wimbo wa Meladze wa mwaka [[1997]] uitwao 'Vera' ukawa wa muhimu sana kwa Bilan.<ref><nowiki>https://www.eurovision.com/eurovision-song-contest/belgrade-2008/participants/dima-bilan/</nowiki></ref> == Marejeo == {{Marejeo}} {{Mbegu-mwanamuziki}} {{BD|1981|}} [[Jamii:Wanamuziki wa Urusi]] qwmwh9okndc39drygz0lc1gab3653lk 0 252699 1607500 1604201 2026-10-13T14:32:53Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1607500 wikitext text/x-wiki [[Faili:Isio Wanogho on NdaniTV.jpg|thumb|Isio Wanogho]] '''Isio Wanogho''' (alizaliwa [[17 Novemba|Novemba 17]], [[1983]]) ni [[mwanamitindo]] maarufu, [[mwandishi]] wa safu za magazeti, [[Uchoraji|mchoraji]] na mbunifu wa mambo ya ndani kutoka [[Nigeria]]. Alianza kazi ya uanamitindo mwaka [[2002]]. == Maisha ya awali == Wanogho alizaliwa Nigeria. Alisoma katika Mayflower School, ambako alikamilisha [[elimu]] yake ya msingi na [[sekondari]], kisha akaenda [[Paris]], [[Ufaransa]], ambako alipata [[shahada ya uzamili]] ya Sayansi katika Ubunifu wa Mambo ya Ndani. Mwaka [[2008]], Wanogho alipata shahada ya kwanza ya Sanaa katika [[Uchoraji]] na Uchongaji kutoka University of Dundee. Kazi zake za sanaa ziliathiriwa na utamaduni wa Yoruba. == Kazi == Wanogho aligunduliwa na mtafutaji wa wanamitindo Otu Winpana alipokuwa akirudi nyumbani kutoka kwenye masomo ya ziada. Alishiriki na kufika hatua ya mwisho katika mashindano ya urembo ya QueenAfrik mwaka 2002. Mwaka [[2015]], Wanogho aliteuliwa kuwa balozi wa kampeni ya DIESEL pamoja na kuwa sura ya kampuni hiyo. <ref>https://allafrica.com/stories/201210270316.html {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150521125209/http://dailytimes.com.ng/isio-wanogho-announced-as-face-of-diesel-nigeria/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150520203722/http://www.ontvsite.com/stories/1008/Top-Model-Isio-Wanogho-photod-by-renowned-Milan-Photographer</ref> == Marejeo == [[Jamii:Waliozaliwa 1983]] [[Jamii:Wanamitindo wa Nigeria]] [[Jamii:Wachoraji wa Nigeria]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Waandishi wa Nigeria]] <references />{{Mbegu-mwanamitindo}} a79omy5wsgh3ftr24olpwr5lmp3fc8y 0 252871 1607654 1605065 2026-10-14T02:45:40Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607654 wikitext text/x-wiki [[Faili:Jean Gabin 1958.jpg|thumb|Jean Gabin]] '''Jean Gabin Alexis Moncorgé''' (alizaliwa '''Jean-Alexis Moncorgé''', anajulikana kama '''Jean Gabin'''; [[17 Mei]] [[1904]] – [[15 Novemba]] [[1976]]) alikuwa [[muigizaji]] na [[mwimbaji]] wa [[Ufaransa]].<ref><nowiki>http://www.filmreference.com/Actors-and-Actresses-El-Ga/Gabin-Jean.html</nowiki></ref> Akichukuliwa kama [[mtu]] muhimu katika [[tasnia]] ya [[filamu]] ya Ufaransa, aliigiza katika filamu kadhaa za kihistoria (classic films), zikiwemo Pépé le Moko ([[1937]]), La grande illusion ([[1937]]), Le Quai des brumes ([[1938]]), La bête humaine ([[1938]]), Le jour se lève ([[1939]]), na Le plaisir ([[1952]]).<ref><nowiki>https://www.imdb.com/name/nm0300064/</nowiki></ref> Katika [[kazi]] yake, alishinda mara mbili [[tuzo]] ya Silver Bear kama Muigizaji Bora wa Kiume kutoka [[Tamasha la Kimataifa la Filamu la Zanzibar|Tamasha]] la Kimataifa la Filamu la [[Berlin]] na tuzo ya Volpi Cup kama Muigizaji Bora wa Kiume kutoka Tamasha la Filamu la [[Venice]]. Gabin aliteuliwa kuwa mwanachama wa Légion d'honneur (nishani ya heshima ya juu kabisa nchini Ufaransa) kwa kutambua mchango mkubwa alioutoa katika tasnia ya filamu ya Ufaransa.<ref><nowiki>https://www.britannica.com/biography/Jean-Gabin</nowiki></ref> == Wasifu == Gabin alizaliwa kama Jean-Alexis Moncorgé mjini [[Paris]], akiwa [[mtoto]] wa kiume wa Madeleine Petit na Ferdinand Moncorgé, ambaye alikuwa mmiliki wa [[mgahawa]] na mtumbuizaji wa kumbi za starehe za [[usiku]] (cabaret) ambapo jina lake la jukwaani lilikuwa Gabin, ambalo ni jina la kwanza kwa [[lugha]] ya Kifaransa.<ref><nowiki>https://www.fandango.com/people/jean-gabin-225773/biography</nowiki></ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [Jamii:Waigizaji filamu wa Ufaransa]] [[Jamii:Wanaume wa Ufaransa]] [[Jamii:Waliozaliwa 1904]] [[Jamii:Waliofariki 1976]] t2sjsd6utfz7kca6l6sqwkydr1nag84 0 252885 1607657 1605074 2026-10-14T02:46:00Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607657 wikitext text/x-wiki {{tafsiri kompyuta}} '''Chemchemi ya Kumbukumbu ya Mooney''' ni kumbukumbu ya kihistoria iliyopo namba 118 Eagle Street, Brisbane City, katika Jiji la [[Brisbane]], Queensland, [[Australia]]. Ilibuniwa na William Holloway Chambers na kujengwa kuanzia mwaka [[1878]] hadi [[1880]] na William Webster. Pia inajulikana kama Chemchemi ya Eagle Street. Iliongezwa kwenye [[Rejista]] ya Urithi wa Queensland [[21 Oktoba]] [[1992]].<ref name="qhr">{{cite QHR|14862|Eagle Street Fountain|600087|accessdate=1 August 2014}}</ref> == Historia yake == [[Faili:Queensland_State_Archives_2_Brisbane_central_business_district_looking_south_from_the_corner_of_Queen_and_Eagle_Streets_Brisbane_October_1926.png|left|thumb|Chemchemi ya Kumbukumbu ya Mooney, kona ya Queen na Mtaa wa Eagle, Oktoba 1926]] [[Faili:Front_plaque_Mooney_Memorial_Fountain,_Brisbane_in_2019.jpg|left|thumb|Maandishi ya majina ya madiwani n.k., 2013]] Chemchemi hii ilijengwa kati ya 1878 na 1880. Ilibuniwa na [[Mhandisi]] wa Jiji, William Holloway Chambers. Ilijengwa kwa gharama ya [[pauni]] 627 ili kupendezesha sehemu hiyo ya jiji. Fedha zilitoka kwa Halmashauri ya Manispaa ya Brisbane na michango ya wananchi.Ilijengwa kwa kutumia mawe ya hapa hapa, mawe ya mchanga kutoka ''Murphys Creek'', na mawe ya gole na [[marumaru]] kutoka nje. Kwenye chemchemi kumeandikwa majina ya Madiwani wa Baraza la Jiji la Brisbane la mwaka [[1879]], Mhandisi wa Jiji, Karani wa Jiji, na William Webster aliyechonga.Chemchemi hii ilianza kuitwa Chemchemi ya Kumbukumbu ya Mooney kwa sababu ya michango iliyotolewa kwa ajili ya kumbukumbu ya James Mooney. James Mooney alikuwa zima moto wa kujitolea aliyekufa akizima moto katika Barabara ya Queen mwezi Machi [[1877]]. Lakini kumbukumbu rasmi ya Mooney ilijengwa juu ya [[kaburi]] lake huko Makaburi ya Toowong kwa pesa zilizochangwa na marafiki na wenzake wa kazi ya zimamoto.Miaka ya [[1970]], chemchemi hii ilichorwa kwenye mchoro wa mafuta na msanii Simone Azzopardi<ref>{{SLQ-CC-BY|url=https://www.slq.qld.gov.au/blog/eagle-street-drinking-fountain-130-years-old-year|title=The Eagle Street Drinking Fountain is 130 years old this year|date=13 May 2010|access-date=27 January 2023}}</ref>.Ilipotengenezwa upya mwaka [[1988]], kibao maalum kiliandikwa kwa heshima ya James Mooney na wazima moto wengine waliofariki wakiwa kazini. == Muonekano == [[Faili:Rear_plaque_Mooney_Memorial_Fountain,_Brisbane_in_2019.jpg|left|thumb|Plaque commemoriating James Mooney, 2013]] Chemchemi hii nzuri ya kunywea maji imesimama kwenye kiwanja cha pembetatu kwenye makutano ya Barabara ya Queen na Eagle. Msingi na ngazi zake ni mita 3.9 kila upande na zimejengwa kwa mawe ya porphyry. Kigoda chake ni mita 2.1 na kimejengwa kwa mawe ya gole kutoka Mlima Alexander huko [[Victoria Falls (mji)|Victoria]]<ref name="qhr" />.Ina nguzo nne kwenye kigoda cha gole, nguzo hizo zina [[Uzuri|urembo]] wa majani juu yake na zimeunganishwa na matao manne ya mtindo wa Gothic ambayo yameshika mnara wenye urembo. Mnara huo, ambao awali ulikuwa na kilele cha mapambo, una urefu wa mita 10 kutoka ardhini. Sehemu kati ya nguzo na chini ya matao ni ya mawe ya mchanga, na ndipo vibao vimewekwa. Kuna vichwa vitatu vya simba juu ya mabeseni ya marumaru meupe ya Sicily vimewekwa pande tatu za chemchemi. Maji yalikuwa yanatoka kwenye vichwa vya simba na mfumo wake ulikuwa rahisi kutengeneza kwa kuondoa jiwe moja tu. Zamani chemchemi hii ilionekana kubwa sana kwenye kona ya Eagle Street, lakini sasa majengo marefu ya karibu yameifanya ionekane ndogo. Hata hivyo, mtini mkubwa ulio karibu bado unaifanya ionekane kama alama muhimu<ref name="qhr" />. == Orodha ya Urithi == Chemchemi ya Eagle Street iliwekwa kwenye orodha ya Urithi wa Queensland tarehe 21 Oktoba 1992 kwa sababu hizi: 1. Inaonyesha historia ya Queensland. 2. Ni mfano mzuri wa kumbukumbu za zamani za enzi ya Victoria. 3. Ina urembo wa pekee. 4. Inahusiana na mtu muhimu - James Mooney, zima moto aliyekufa akisaidia jamii. Ni muhimu kama mfano mzuri wa [[mnara]] wa umma wa enzi ya Victoria uliotengenezwa kwa umakini, mapambo mazuri na vifaa bora. Ipo kwenye makutano ya Queen na Eagle, kwa hiyo ni alama inayojulikana sana.Pia ni muhimu kwa sababu inahusiana na James Mooney na wazima moto wengine.<ref name="qhr" /> <references /> == Marejeo == {{Mbegu-historia}} [[Jamii:Minara ya Australia]] pno6g83d45wnc5h9hvab5457velqd8g 0 253013 1607472 1605176 2026-10-13T13:27:13Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1607472 wikitext text/x-wiki '''Hugh Durden''' (amezaliwa [[15 Aprili]] [[1943]]) ni mwanabenki wa [[Marekani]].<ref name=":1">{{Rejea tovuti|title=Join Ancestry|url=https://www.ancestry.com/offers/join?dbid=1265&gsfn&gsln&h=413238001&url=http%3A%2F%2Fwww.ancestry.com%2Fsearch%2Fcollections%2F1265%2Frecords%2F413238001|work=www.ancestry.com|accessdate=2026-10-05}}</ref> == Wasifu == Hugh Michael Durden alizaliwa huko [[Gadsden, Alabama]], lakini alihitimu kutoka Marietta High School (Georgia) mwaka [[1962|1961]]<ref name=":1" />. Alisoma katika Princeton University na kuhitimu mwaka [[1965]]. Baada ya hapo, aliteuliwa kuwa [[afisa]] katika [[Jeshi]] la [[Wanamaji]] la Marekani. Kuanzia mwaka 1965 hadi [[1970]], alitumia miaka mitano akiwa [[rubani]] wa [[Ndege (uanahewa)|ndege]] za kijeshi za wanamaji, ikiwa ni pamoja na kushiriki katika operesheni wakati wa [[Vita vya Vietnam]]<ref>https://www.bloomberg.com/profile/person/1399141</ref>. Baada ya kuondoka katika jeshi, alisoma kwa miaka miwili katika Shule ya [[Biashara]] ya Brown University, na mwaka 1972 alipata [[Shahada ya Awali|shahada]] ya MBA<ref>{{Cite web |url=http://www.nemours.org/about/leadership/durdenhugh.html.html |title=Nakala iliyohifadhiwa |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141028104505/http://www.nemours.org/about/leadership/durdenhugh.html.html |archivedate=2014-10-28 |accessdate=2026-10-05 |url-status=dead}}</ref><ref name=":2">https://www.forbes.com/profile/hugh-durden/</ref>. Alimuoa Jacqueline mwaka [[1967]], na walipata [[Mtoto|watoto]] watano: Jacqueline, Hugh, Charles, Teresa na Wendy.<ref name=":2" /> == Kazi ya benki == Mwaka [[1972]], aliajiriwa na Wachovia Bank na baadaye alipanda hadi kuwa rais wa kampuni hiyo. Mwaka [[1994]], aliteuliwa kuwa rais wa Wachovia Corporate Services, nafasi aliyoshikilia hadi alipostaafu mwaka [[2001]]. Pia alikuwa makamu mtendaji wa rais wa Wachovia Corporation. == Marejeo == {{Marejeo}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1943]] [[Jamii:Wanaume wa Marekani]] 8h8ycvr7nzvbonkuvdx8v6hmjwnxr2s 1607507 1607472 2026-10-13T14:56:06Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1607507 wikitext text/x-wiki '''Hugh Durden''' (amezaliwa [[15 Aprili]] [[1943]]) ni mwanabenki wa [[Marekani]].<ref name=":1">{{Rejea tovuti|title=Join Ancestry|url=https://www.ancestry.com/offers/join?dbid=1265&gsfn&gsln&h=413238001&url=http%3A%2F%2Fwww.ancestry.com%2Fsearch%2Fcollections%2F1265%2Frecords%2F413238001|work=www.ancestry.com|accessdate=2026-10-05}}</ref> == Wasifu == Hugh Michael Durden alizaliwa huko [[Gadsden, Alabama]], lakini alihitimu kutoka Marietta High School (Georgia) mwaka [[1962|1961]]<ref name=":1" />. Alisoma katika Princeton University na kuhitimu mwaka [[1965]]. Baada ya hapo, aliteuliwa kuwa [[afisa]] katika [[Jeshi]] la [[Wanamaji]] la Marekani. Kuanzia mwaka 1965 hadi [[1970]], alitumia miaka mitano akiwa [[rubani]] wa [[Ndege (uanahewa)|ndege]] za kijeshi za wanamaji, ikiwa ni pamoja na kushiriki katika operesheni wakati wa [[Vita vya Vietnam]]<ref>https://www.bloomberg.com/profile/person/1399141</ref>. Baada ya kuondoka katika jeshi, alisoma kwa miaka miwili katika Shule ya [[Biashara]] ya Brown University, na mwaka 1972 alipata [[Shahada ya Awali|shahada]] ya MBA<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.nemours.org/about/leadership/durdenhugh.html.html |title=Nakala iliyohifadhiwa |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141028104505/http://www.nemours.org/about/leadership/durdenhugh.html.html |archivedate=2014-10-28 |accessdate=2026-10-05 |url-status=dead}}</ref><ref name=":2">https://www.forbes.com/profile/hugh-durden/</ref>. Alimuoa Jacqueline mwaka [[1967]], na walipata [[Mtoto|watoto]] watano: Jacqueline, Hugh, Charles, Teresa na Wendy.<ref name=":2" /> == Kazi ya benki == Mwaka [[1972]], aliajiriwa na Wachovia Bank na baadaye alipanda hadi kuwa rais wa kampuni hiyo. Mwaka [[1994]], aliteuliwa kuwa rais wa Wachovia Corporate Services, nafasi aliyoshikilia hadi alipostaafu mwaka [[2001]]. Pia alikuwa makamu mtendaji wa rais wa Wachovia Corporation. == Marejeo == {{Marejeo}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1943]] [[Jamii:Wanaume wa Marekani]] sy9wt4oxnkxv361xyc438p8tiq06fj8 0 253041 1607546 1604890 2026-10-13T17:09:49Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1607546 wikitext text/x-wiki '''Joi T. Arcand''' (amezaliwa mwaka [[1982]]) ni [[msanii]] wa nehiyaw anayetumia picha kama msingi wa kazi zake, kutoka Muskeg Lake Cree Nation, [[Saskatchewan]], ambaye kwa sasa anaishi [[Ottawa]], [[Ontario]].<ref>{{Rejea habari|url=https://teaandbannock.com/2016/12/20/the-risks-of-building-forts-and-jumping-ropes-by-angela-marie-schenstead/|title=The risks of building forts and jumping ropes… by Angela Marie Schenstead|date=2016-12-20|work=tea&bannock|access-date=2018-03-14|language=en-US}}</ref><ref name=":1">{{Rejea tovuti|url=http://contemporarynativeartists.tumblr.com/post/19129465319/joi-arcand-plains-cree|title=Joi Arcand – Plains Cree|website=Contemporary North American Indigenous Artists|language=en|access-date=2018-03-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150303010301/http://contemporarynativeartists.tumblr.com/post/19129465319/joi-arcand-plains-cree|archivedate=2015-03-03|url-status=dead}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|url=http://pluginicasummerinstitute.blogspot.ca/2017/08/bite-sizes-joi-t-arcand.html|title=Bite Sizes: Joi T. Arcand|website=pluginicasummerinstitute.blogspot.ca|language=en|access-date=2018-03-14|date=9 August 2017}}</ref> ==Marejeo== <references /> {{mbegu-mtu}} {{BD|1982|}} [[Jamii:Wasanii wa Kanada]] [[Jamii:Wanawake wa Kanada]] fhxsutt82uyq1u7f3q216tfqhz7g33p 0 253073 1607491 1604796 2026-10-13T14:00:11Z Gayle-Bot 78697 Bot: fixed references and maintenance 1607491 wikitext text/x-wiki '''Sabindra Shrestha''' (''Kinepali'': सबिन्द्र श्रेष्ठ; alizaliwa 5 Januari 1992) ni [[mchezaji]] wa mpira wa miguu kutoka Nepal. Alifanya mc<ref>[https://www.national-football-teams.com/player/46919.html Sabindra Shrestha] at National-Football-Teams.com</ref>hezo wake wa kwanza katika timu ya taifa ya mpira wa miguu ya Nepal mwaka 2012. == Kazi == Shrestha ni beki, aliyezaliwa Pokhara. Alihudhuria [[Chuo]] cha ANFA na kuhitimu mwaka 2007. [[Kazi]] yake ya uchezaji ilisimama kwa muda kutokana na jeraha kubwa la goti. Anajulikana kama beki mwenye azma na uwezo mzuri wa kupiga mipira ya krosi na mipira ya adhabu. Alifanya mchezo wake wa kwanza akiwa na Nepal katika Kombe la Changamoto la AFC la 2012.<ref>[https://web.archive.org/web/20160303234619/http://www.goalnepal.com/nplayer_profile.php?pid=133&tid=150 "Sabindra Shrestha".] Archived from the original on 3 March 2016. Retrieved 25 April 2014.</ref> == Marejejo == <references /> {{Mbegu-cheza-mpira}} [[Jamii:Waliozaliwa 1992]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanamichezo]] == Marejeo == {{Marejeo}} mlxgqreieo5fda65thhfzr220zybc0i 0 253227 1607548 1605611 2026-10-13T17:23:49Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1607548 wikitext text/x-wiki '''Joseph Fair''' ni [[mtaalamu]] wa [[virusi]] na aliyekuwa [[makamu wa rais]] na [[mkurugenzi]] wa utafiti na [[maendeleo]] katika Metabiota, Inc.<ref>{{Rejea tovuti|title=Joseph Fair|url=https://asm.org/Biographies/Joseph-Fair|work=ASM.org|accessdate=2026-10-06|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201020173723/https://asm.org/Biographies/Joseph-Fair|archivedate=2020-10-20|url-status=dead}}</ref><ref>{{Citation|last=N|title=A Virologist Takes You Inside The Ebola Protective Suit|date=2014-10-04|url=https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2014/10/04/352804648/a-virologist-takes-you-inside-the-ebola-protective-suit|work=NPR|language=en|access-date=2026-10-06|last2=P|last3=R|last4=S|last5=t|last6=a|last7=f|last8=f}}</ref>. Tangu [[Machi]] [[2020]], amekuwa mchangiaji wa masuala ya [[sayansi]] katika [[mtandao]] wa [[televisheni]] wa [[Marekani]] NBC<ref>{{Rejea tovuti|title=Joseph Fair|url=http://www.imdb.com/name/nm7268157/|work=IMDb|accessdate=2026-10-06}}</ref>. == Elimu == Baada ya kusoma kwa muda mfupi katika University of Kentucky, Fair alipata [[Shahada ya Awali|shahada]] ya kwanza katika [[biolojia]] kutoka Loyola University [[New Orleans]], pamoja na shahada ya [[uzamili]] ya [[afya]] ya [[umma]] (M.P.H.) na shahada ya uzamivu (Ph.D.) katika biolojia ya molekuli kutoka Tulane University<ref>{{Rejea tovuti|title=Alumnus is working front lines of Ebola outbreak in West Africa - Loyola University New Orleans|url=http://www.loyno.edu/news/story/2014/12/10/3547|work=www.loyno.edu|accessdate=2026-10-06|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150907220427/http://www.loyno.edu/news/story/2014/12/10/3547|archivedate=2015-09-07|url-status=dead}}</ref>. == Marejeo == {{Marejeo}} {{Mbegu-mwanasayansi}} [[Jamii:Wanabiolojia wa Marekani]] lnc95ohizksek4ihdpf9mz14j1nnkq4 0 253252 1607542 1605489 2026-10-13T17:00:24Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1607542 wikitext text/x-wiki [[Faili:Anarchist John P. Clark.jpg|thumb|John P. Clark]] '''John Philip Clark''' (amezaliwa [[1945]]), anayejulikana kitaaluma kama '''John P. Clark''', ni [[mwanafalsafa]], msomi, [[mtaalamu]] wa falsafa ya mijadala (''dialectician''), [[mwandishi]], [[mwanaharakati]] wa mazingira, mwananadharia wa jamii na mwanarchisti wa [[Marekani]]. Yeye ni [[Profesa]] Mstaafu wa Falsafa katika Loyola University [[New Orleans]], ambako aliwahi kuwa Gregory F. Curtin Distinguished Professor katika masomo ya kibinadamu na taaluma mbalimbali<ref>{{Rejea tovuti|title=John P. Clark {{!}} College of Arts and Sciences|url=http://cas.loyno.edu/philosophy/bios/john-p-clark|work=cas.loyno.edu|accessdate=2026-10-06|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240107130543/http://cas.loyno.edu/philosophy/bios/john-p-clark|archivedate=2024-01-07|url-status=dead}}</ref>. Kwa sasa ni [[mkurugenzi]] wa La Terre Institute for Ecology and Community huko Dedeaux, [[Mississippi]]. Akiwa mwandishi na mhariri wa vitabu kadhaa pamoja na [[makala]] nyingi, pia anajulikana kwa kuandika kwa kutumia jina la kalamu Max Cafard<ref>{{Rejea tovuti|title=John P. Clark {{!}} College of Arts and Sciences|url=http://cas.loyno.edu/philosophy/bios/john-p-clark|work=cas.loyno.edu|accessdate=2026-10-06|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240107130543/http://cas.loyno.edu/philosophy/bios/john-p-clark|archivedate=2024-01-07|url-status=dead}}</ref>. == Marejeo == {{Marejeo}} {{Mbegu-mwandishi}} [[Jamii:Wanafalsafa wa Marekani]] [[Jamii:Waandishi wa Marekani]] [[Jamii:Wanaharakati wa Marekani]] kcv8my6qxhuqutxzerl4wgxpug21hl4 0 253729 1607524 1606185 2026-10-13T15:51:01Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1607524 wikitext text/x-wiki '''Jeanne Randolph''' (amezaliwa mwaka [[1943]]) ni mkosoaji wa [[utamaduni]], mwandishi, msanii wa [[sanaa ya maonyesho]] na mtaalamu wa magonjwa ya [[akili]] ambaye kazi zake zinachunguza uhusiano kati ya sanaa na nadharia ya uchanganuzi wa kisaikolojia.<ref>{{cite book |title=Symbolism and its Discontents |last=Randolph |first=Jeanne |publisher=YYZ Books |year=1997 |isbn=0-920397-22-0 |location=Toronto, Ontario, Canada |pages=endnotes |url=https://archive.org/details/symbolizationits0000rand }}</ref><ref>{{cite web |url=http://artspeak.ca/jeanne-randolph/ |title=Jeanne Randolph {{!}} Artspeak |website=artspeak.ca |access-date=2016-03-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180110114711/http://artspeak.ca/jeanne-randolph/ |archivedate=2018-01-10 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|title=Joanne Todd |last=Randolph |first=Jeanne |publisher=Art Gallery of Greater Victoria |year=1986 |isbn=<!--unknown--> |location=Victoria, British Columbia, Canada }}</ref> ==Marejeo== <references /> {{mbegu-mtu}} {{BD|1943|}} [[Jamii:Wasanii wa Kanada]] [[Jamii:Wanawake wa Kanada]] 3y5jg1pw8timumpzutdi7iw0oepv8ko 0 253842 1607544 1606394 2026-10-13T17:07:09Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1607544 wikitext text/x-wiki '''Johnny Doeseb''' (alizaliwa mwaka 1975 huko '''Omaruru''') ni [[mfanyabiashara]] kutoka Namibia na aliyekuwa mmiliki wa [[klabu]] ya mpira wa miguu ya Eleven Arrows F.C., iliyopo Walvis Bay. Anamiliki kampuni ya ujenzi. Mwaka 2008, licha ya kuwa shabiki wa [[klabu]] ya Black Africa, alinunua Eleven Arrows F.C., iliyokuwa ikishiriki katika [[Ligi]] Kuu ya Namibia. Pia alijenga makazi ya wachezaji katika eneo la Kuisbemond, mjini Walvis Bay.<ref>[http://www.namibiasport.com.na/?q=node/6265 JJ Doeseb - Transforming Eleven Arrows] {{Wayback|url=http://www.namibiasport.com.na/?q=node/6265 |date=20110722234842 }} Archived 2011-07-22 at the Wayback Machine Namibia Sport, 26 December 2008</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1975]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wafanyabiashara]] kvahtj8igoweuo31hzyfwr0wzjw9h8b 0 253859 1607794 1606412 2026-10-14T03:14:05Z Score Beethoven 26647 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) and inside parentheses 1607794 wikitext text/x-wiki '''Meja Jenerali Sir Herbert Stewart''' ([[30 Juni]] [[1843]] – [[16 Februari]] [[1885]]) alikuwa mchezaji wa [[kriketi]] wa daraja la kwanza na afisa wa jeshi la [[Uingereza]]. Alizaliwa Sparsholt, Hampshire. == Maisha ya Awali == Stewart alijiunga na jeshi la Uingereza na alihudumu katika vita mbalimbali za kikoloni barani [[Afrika]].<ref name="TIMES">{{cite news|url=https://link.gale.com/apps/doc/CS167954517/TTDA?u=wikipedia&sid=bookmark-TTDA&xid=8b17d20c|title=Sir Herbert Stewart|work=[[The Times]]|location=London|issue=31376|page=10|date=21 February 1885|access-date=16 November 2024|url-access=subscription|via=[[Gale (publisher)|Gale]]}}</ref><ref name="BLACK">{{cite magazine|url=https://en.m.wikisource.org/wiki/Page:Blackwood%27s_Magazine_volume_137.djvu/526|title=Reminiscences of Sir Herbert Stewart|magazine=[[Blackwood's Magazine]]|location=Edinburgh|pages=522–527|volume=137|issue=833|date=March 1885|language=en}}</ref> == Kazi ya Kriketi == Stewart alicheza mechi nne za daraja la kwanza kwa Hampshire mwaka 1869. Alifunga mikimbio 19 katika awamu saba za mchezo, kwa wastani wa 2.71, na alama yake ya juu ilikuwa 8. Akiwa mlinda-wiketi, alikamata wachezaji wawili na aligonga viguzo mara moja.<ref name="FCM">{{cite web|url=https://cricketarchive.com/Archive/Players/6/6869/First-Class_Matches.html|title=First-Class Matches Played by Herbert Stewart|publisher=CricketArchive|access-date=11 September 2023|url-access=subscription}}</ref> == Kifo == Stewart alifariki huko Gakdul, [[Sudan]], wakati wa [[Vita ya Mahdi|Vita vya Mahdi]]. Alijeruhiwa katika mapigano na alifariki kutokana na majeraha yake. == Marejeo == {{reflist}} {{mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1843]] [[Jamii:Waliofariki 1885]] [[Jamii:Wachezaji wa Uingereza]] [[Jamii:Wanaume wa Uingereza]] 1knacx7yrpud7zhlx1lwwzduoiwkoqc 0 254219 1607493 1607070 2026-10-13T14:10:53Z Gayle-Bot 78697 Bot: fixed references and maintenance 1607493 wikitext text/x-wiki [[image:St._Ia_stained_glass_window,_St._Olaf's_church,_Poughill.png|thumb|Mt. Ia katika [[dirisha]] la [[kioo cha rangi]].]] '''Ia wa Cornwall''' (pia: '''Eia, Hia, Ive au Hya'''; [[karne ya 5]] - [[500]] hivi) alikuwa bintimfalme wa [[Eire|Ireland]] aliyehamia [[Cornwall]]<ref name=ives>{{cite web|url=http://www.stives-cornwall.co.uk/history-of-st-ives.html |title="The History of St. Ives", St. Ives Tourist Association |publisher=Stives-cornwall.co.uk |date= |accessdate=2019-02-14}}</ref> kama [[mmisionari]] alipouawa kwa ajili ya [[imani]] yake <ref>R A Ogden, ''An Unknown Planet?'', 2008, Park Corner Press, Warrington, p 41</ref>. Tangu kale anaheshimiwa na [[Wakatoliki]], [[Waanglikana]] na [[Waorthodoksi]] kama [[mtakatifu]]. [[Sikukuu]] yake huadhimishwa [[tarehe]] [[3 Februari]]. ==Tazama pia== * [[Watakatifu wa Agano la Kale]] * [[Orodha ya Watakatifu Wakristo]] * [[Orodha ya Watakatifu wa Afrika]] * [[Orodha ya Watakatifu Mabradha wa Shule za Kikristo]] * [[Orodha ya Watakatifu Waaugustino]] * [[Orodha ya Watakatifu Wabazili]] * [[Orodha ya Watakatifu Wabenedikto]] * [[Orodha ya Watakatifu Wadominiko]] * [[Orodha ya Watakatifu Wafransisko]] * [[Orodha ya Watakatifu Wajesuiti]] * [[Orodha ya Watakatifu Wakarmeli]] * [[Orodha ya Watakatifu Wakolumbani]] * [[Orodha ya Watakatifu Wamersedari]] * [[Orodha ya Watakatifu Waoratori]] * [[Orodha ya Watakatifu Wapasionisti]] * [[Orodha ya Watakatifu Wapremontree]] * [[Orodha ya Watakatifu Waredentori]] * [[Orodha ya Watakatifu Wasalesiani]] * [[Orodha ya Watakatifu Waskolopi]] * [[Orodha ya Watakatifu Wateatini]] * [[Orodha ya Watakatifu Watrinitari]] * [[Orodha ya Watakatifu Watumishi wa Maria]] * [[Orodha ya Watakatifu Wavinsenti]] == Marejeo == {{reflist}} ==Viungo vya nje== *{{cite web |last=Ford |first=David Nash |title=St. Ia |publisher=EarlyBritishKingdoms.com |date= |url=http://www.earlybritishkingdoms.com/bios/ia.html}} *{{cite web |last=Mooney |first=Ambrose |title=St. Ia of Cornwall |publisher=CelticSaints.org |date= |url=http://www.celticsaints.org/2012/0203a.html}} *[https://www.stiveschurch.org.uk/st-ia-1 St Ia's Parish Church website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230904010134/https://www.stiveschurch.org.uk/st-ia-1 |date=4 September 2023 }} {{mbegu-Mkristo}} [[Jamii:Waliozaliwa karne ya 5]] [[Category:Waliofariki 500]] [[Jamii:mabikira]] [[Jamii:wamisionari]] [[Category:Watakatifu wa Ireland]] [[Category:Watakatifu wa Uingereza]] 0wrslxxgcf2ohsjai6qz9poj64lf2op 0 254284 1607477 1607318 2026-10-13T13:33:25Z Score Beethoven 26647 Ondoa maandishi yasiyo na vyanzo; rekebisha marejeo; fupisha makala 1607477 wikitext text/x-wiki {{Infobox chuo kikuu | jina = Chuo Kikuu cha Kikristo cha Lugha Mbili cha Kongo | native_name = Université chrétienne bilingue du Congo | kimeanzishwa = 2007 | aina = [[Chuo Kikuu|Chuo kikuu]] binafsi | mji = [[Beni (mji)|Beni]] | mkoa = [[Mkoa wa Kivu Kaskazini|Kivu Kaskazini]] | nchi = [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | tovuti = [https://ucbc.org/ ucbc.org] }} '''Chuo Kikuu cha Kikristo cha Lugha Mbili cha Kongo''' (kwa [[Kifaransa]]: ''Université chrétienne bilingue du Congo'', '''UCBC''') ni [[Chuo Kikuu|chuo kikuu]] binafsi kilichopo [[Beni (mji)|Beni]], [[Mkoa wa Kivu Kaskazini]], [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]]. Kilifunguliwa mwaka 2007 na shirika la Congo Initiative.<ref name="ci-who">{{Cite web |title=Who we are |url=https://congoinitiative.org/our-story/ |website=Congo Initiative |language=en}}</ref> == Historia == Chuo kilianzishwa kwa wazo la David M. Kasali na mke wake Kaswera Kasali baada ya uchaguzi wa rais wa mwaka 2006. Kilipewa kibali cha kufanya kazi mwaka 2006 na kukubaliwa rasmi tarehe 27 Aprili 2010.<ref name="apropos">{{Cite web |title=Apropos – Université Chrétienne Bilingue du Congo |url=https://ucbc.org/apropos/ |website=UCBC |language=fr}}</ref> David Kasali alikiongoza kwa miaka 12; mwaka 2019 alirithiwa na Honoré Bunduki Kwany, aliyekuwa makamu wa mkuu wa chuo.<ref name="ci-season">{{Cite web |author=Justin Hubbard |title=A new season |url=https://congoinitiative.org/2019/anewseason/ |website=Congo Initiative |date=2019-08-14 |language=en}}</ref><ref name="apropos" /> Mwaka 2023, viongozi wake walieleza kwamba ukosefu wa usalama umewazuia wanafunzi kutoka miji mingine kuja, na kwamba chuo hakipati ruzuku ya serikali.<ref name="okapi2023">{{Cite web |title=UCBC : une université privée de Beni qui veut amener les étudiants à transformer la société |url=https://www.radiookapi.net/2023/02/13/actualite/societe/ucbc-une-universite-privee-de-beni-qui-veut-amener-les-etudiants |website=Radio Okapi |date=2023-02-13 |language=fr}}</ref> == Masomo == UCBC kinafuata mfumo wa LMD tangu mwanzo wake na kina fani kama sayansi za habari na mawasiliano, [[teolojia]], falsafa na uongozi, uchumi, uhandisi, sheria, saikolojia na elimu.<ref name="okapi2023" /> Elimu yake inaunganisha masomo ya kitaaluma, kazi (''Work Program'') na huduma kwa jamii (''Service Learning'').<ref name="ucbc">{{Cite web |title=Université Chrétienne Bilingue du Congo |url=https://ucbc.org/ |website=UCBC |language=fr}}</ref> Kampasi yake ya hekta 36 ina mashamba ya majaribio, bwawa, mabanda ya mifugo na kituo cha redio.<ref name="okapi2023" /> == Marejeo == {{Reflist}} == Tazama pia == * [[Chuo Kikuu cha Semuliki]] == Viungo vya nje == * [https://ucbc.org/ Tovuti rasmi ya UCBC] [[Jamii:Vyuo vikuu vya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] [[Jamii:Mkoa wa Kivu Kaskazini]] 2kw3sax6gi6di9ib9b3yh7gyq6f2jdb 1607481 1607477 2026-10-13T13:39:29Z Score Beethoven 26647 Ondoa marejeo kwenye utangulizi; maandishi yasiyo na vyanzo yameondolewa 1607481 wikitext text/x-wiki {{Infobox chuo kikuu | jina = Chuo Kikuu cha Kikristo cha Lugha Mbili cha Kongo | native_name = Université chrétienne bilingue du Congo | kimeanzishwa = 2007 | aina = [[Chuo Kikuu|Chuo kikuu]] binafsi | mji = [[Beni (mji)|Beni]] | mkoa = [[Mkoa wa Kivu Kaskazini|Kivu Kaskazini]] | nchi = [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | tovuti = [https://ucbc.org/ ucbc.org] }} '''Chuo Kikuu cha Kikristo cha Lugha Mbili cha Kongo''' (kwa [[Kifaransa]]: ''Université chrétienne bilingue du Congo'', '''UCBC''') ni [[Chuo Kikuu|chuo kikuu]] binafsi kilichopo [[Beni (mji)|Beni]], [[Mkoa wa Kivu Kaskazini]], [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]]. Kilifunguliwa mwaka 2007 na shirika la Congo Initiative. == Historia == Chuo kilianzishwa kwa wazo la David M. Kasali na mke wake Kaswera Kasali baada ya uchaguzi wa rais wa mwaka 2006. Kilipewa kibali cha kufanya kazi mwaka 2006 na kukubaliwa rasmi tarehe 27 Aprili 2010.<ref name="apropos">{{Cite web |title=Apropos – Université Chrétienne Bilingue du Congo |url=https://ucbc.org/apropos/ |website=UCBC |language=fr}}</ref> Congo Initiative, lililoanzishwa mwaka 2005, lilifungua chuo hicho mwaka 2007.<ref name="ci-who">{{Cite web |title=Who we are |url=https://congoinitiative.org/our-story/ |website=Congo Initiative |language=en}}</ref> David Kasali alikiongoza kwa miaka 12; mwaka 2019 alirithiwa na Honoré Bunduki Kwany, aliyekuwa makamu wa mkuu wa chuo.<ref name="ci-season">{{Cite web |author=Justin Hubbard |title=A new season |url=https://congoinitiative.org/2019/anewseason/ |website=Congo Initiative |date=2019-08-14 |language=en}}</ref><ref name="apropos" /> Mwaka 2023, viongozi wake walieleza kwamba ukosefu wa usalama umewazuia wanafunzi kutoka miji mingine kuja, na kwamba chuo hakipati ruzuku ya serikali.<ref name="okapi2023">{{Cite web |title=UCBC : une université privée de Beni qui veut amener les étudiants à transformer la société |url=https://www.radiookapi.net/2023/02/13/actualite/societe/ucbc-une-universite-privee-de-beni-qui-veut-amener-les-etudiants |website=Radio Okapi |date=2023-02-13 |language=fr}}</ref> == Masomo == UCBC kinafuata mfumo wa LMD tangu mwanzo wake na kina fani kama sayansi za habari na mawasiliano, [[teolojia]], falsafa na uongozi, uchumi, uhandisi, sheria, saikolojia na elimu.<ref name="okapi2023" /> Elimu yake inaunganisha masomo ya kitaaluma, kazi (''Work Program'') na huduma kwa jamii (''Service Learning'').<ref name="ucbc">{{Cite web |title=Université Chrétienne Bilingue du Congo |url=https://ucbc.org/ |website=UCBC |language=fr}}</ref> Kampasi yake ya hekta 36 ina mashamba ya majaribio, bwawa, mabanda ya mifugo na kituo cha redio.<ref name="okapi2023" /> == Marejeo == {{Reflist}} == Tazama pia == * [[Chuo Kikuu cha Semuliki]] == Viungo vya nje == * [https://ucbc.org/ Tovuti rasmi ya UCBC] [[Jamii:Vyuo vikuu vya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] [[Jamii:Mkoa wa Kivu Kaskazini]] tissu02gxcuyc5t7vnnpyg1jx198cp7 0 254356 1607410 2026-10-13T11:59:58Z Merci Kahubangwa 72758 Created by translating the page "[[:fr:Special:Redirect/revision/240245112|Université Divina Gloria de Butembo]]" 1607410 wikitext text/x-wiki {{Infobox Université}}'''Chuo Kikuu Divina Gloria cha Butembo (UDGB)''' ni taasisi ya kibinafsi [[Elimu ya juu|ya elimu ya juu]] na chuo kikuu ambayo inapatikana[[Butembo]], katika jimbo la [[Mkoa wa Kivu Kaskazini|Kivu Kaskazini]], ndani ya [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] . Ilianzishwa mwaka wa 2000, inatambuliwa na Wizara ya Elimu ya Juu na Chuo Kikuu (Kunako muji mkuu wa kongo ya patikaka makao yabo sio ndio amboyo ina ongoza) <ref>{{Rejea tovuti|language=en|title=Université Divina Gloria UDGB {{!}} 2026 Rankings, Courses, Tuition & Admissions|url=https://www.unirank.org/cd/uni/universite-divina-gloria/|accessdate=2026-10-10}}</ref> ' <ref name=":1">{{Rejea tovuti|title=Université Divina Gloria - WHED - IAU's World Higher Education Database|url=https://whed.net/institutions/IAU-019689|accessdate=2026-10-10}}</ref> '.<ref>{{Rejea tovuti|language=fr|title=Université Divine Glory|url=https://fr.uni24k.com/u/3392/|accessdate=2026-10-10}}</ref> == Historia == UDGB ilianzishwa mwaka 2000. Inapatikana Butembo, jiji lililoko Kivu Kaskazini ambalo lina taasisi kadhaa za vyuo vikuu.<ref>{{Rejea tovuti|title=Memoire Online - Prise en charge de personne vivant avec le VIH/sida en ville de Butembo - Alphonse MAKANO TUNGALI WA MWATI|url=https://www.memoireonline.com/01/12/5181/m_Prise-en-charge-de-personne-vivant-avec-le-VIHsida-en-ville-de-Butembo23.html|accessdate=2026-10-10}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|language=en|title=Universities in Butembo (city) {{!}} 2026 University Ranking|url=https://www.unirank.org/cd/north-kivu/butembo/|accessdate=2026-10-10}}</ref> == Shirika na usimamizi == UDGB inaongozwa na rector, Mathieu Kirongozi Bometa, na makamu wa rekta (afisa mkuu wa utawala), Kakule Mumbere Kasindi.<ref name=":1" /> === Vitivo === Chuo Kikuu cha Divina Gloria kina vitivo saba vikiwemo <ref name=":1" /> : * Kitivo cha Sanaa na Binadamu (Kiingereza, Kifaransa, Historia) ; * Kitivo cha Usimamizi na Sayansi ya Kompyuta ; * Kitivo cha Famasia ; * Kitivo cha Saikolojia na Sayansi ya Elimu ; * Kitivo cha Sayansi (Biolojia, Jiolojia) ; * Kitivo cha Sayansi ya Kijamii, Siasa na Utawala (Utawala, Sayansi ya Siasa, Sayansi ya Jamii); * Kitivo cha Theolojia. === Elimu === Maelekezo yanatolewa kwa Kifaransa. Upatikanaji unatolewa baada ya kuwasilisha diploma ya serikali. Mwaka wa masomo unaanzia Oktoba hadi Juni, katika vipindi viwili (Oktoba-Februari na Machi-Juni), na hutoa tuzo za shahada ya uzamili na shahada ya kwanza, hasa katika mifumo ya taarifa za usimamizi, saikolojia, na theolojia. Taasisi hii ni ya kielimu pamoja.<ref name=":2">{{Rejea tovuti|language=fr-FR|first=Comité rédaction Comité redaction Radio Elimu UOR, Nous suivre sur FM 95,0 Butembo et|last=environs|title=Butembo: MAARIFA GLOBAL montre aux étudiants de l’UOR les avantages de consommer les produits fabriqués localement|url=https://radioelimu.uor.ac/butembo-maarifa-global-montre-aux-etudiants-de-luor-les-avantages-de-consommer-les-produits-fabriques-localement/|date=2024-03-08|accessdate=2026-10-10}}</ref> == Maisha na shughuli za chuo kikuu == UDGB huandaa shughuli za uhamasishaji na mafunzo zilizo wazi kwa wanafunzi. Kwa hivyo, mnamo 2024, mtandao wa MAARIFA GLOBAL uliandaa kikao kuhusu matumizi ya bidhaa zinazotengenezwa ndani, kama ilivyo katika vyuo vikuu vingine huko Butembo.<ref name=":2" /> == Vidokezo na marejeleo == <references /> == Tazama pia == === Makala zinazohusiana === * [[Butembo]] * Chuo Kikuu cha Katoliki cha Graben * Chuo Kikuu Rasmi cha Ruwezori * Chuo Kikuu cha Waadventista cha Lukunga * Chuo Kikuu Huria cha Mkoa wa Maziwa Makuu * Chuo Kikuu cha Kupalizwa huko Kongo === Viungo vya nje === {{Liens}}{{Lango|Université|République démocratique du Congo|éducation|}} [[Jamii:Mkoa wa Kivu Kaskazini]] [[Jamii:Vyuo vikuu vya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] 2a36e76k0a3hijypt2s64r5nk1nqd4d 1607413 1607410 2026-10-13T12:05:17Z Merci Kahubangwa 72758 Kusawanyisha 1607413 wikitext text/x-wiki '''Chuo Kikuu Divina Gloria cha Butembo (UDGB)''' ni taasisi ya kibinafsi [[Elimu ya juu|ya elimu ya juu]] na chuo kikuu ambayo inapatikana[[Butembo]], katika jimbo la [[Mkoa wa Kivu Kaskazini|Kivu Kaskazini]], ndani ya [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] . Ilianzishwa mwaka wa 2000, inatambuliwa na Wizara ya Elimu ya Juu na Chuo Kikuu <ref>{{Rejea tovuti|language=en|title=Université Divina Gloria UDGB {{!}} 2026 Rankings, Courses, Tuition & Admissions|url=https://www.unirank.org/cd/uni/universite-divina-gloria/|accessdate=2026-10-10}}</ref> ' <ref name=":1">{{Rejea tovuti|title=Université Divina Gloria - WHED - IAU's World Higher Education Database|url=https://whed.net/institutions/IAU-019689|accessdate=2026-10-10}}</ref> '.<ref>{{Rejea tovuti|language=fr|title=Université Divine Glory|url=https://fr.uni24k.com/u/3392/|accessdate=2026-10-10}}</ref> == Historia == UDGB ilianzishwa mwaka 2000. Inapatikana Butembo, jiji lililoko Kivu Kaskazini ambalo lina taasisi kadhaa za vyuo vikuu.<ref>{{Rejea tovuti|title=Memoire Online - Prise en charge de personne vivant avec le VIH/sida en ville de Butembo - Alphonse MAKANO TUNGALI WA MWATI|url=https://www.memoireonline.com/01/12/5181/m_Prise-en-charge-de-personne-vivant-avec-le-VIHsida-en-ville-de-Butembo23.html|accessdate=2026-10-10}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|language=en|title=Universities in Butembo (city) {{!}} 2026 University Ranking|url=https://www.unirank.org/cd/north-kivu/butembo/|accessdate=2026-10-10}}</ref> == Shirika na usimamizi == UDGB inaongozwa na rector, Mathieu Kirongozi Bometa, na makamu wa rekta (afisa mkuu wa utawala), Kakule Mumbere Kasindi.<ref name=":1" /> === Vitivo === Chuo Kikuu cha Divina Gloria kina vitivo saba vikiwemo <ref name=":1" /> : * Kitivo cha Sanaa na Binadamu (Kiingereza, Kifaransa, Historia) ; * Kitivo cha Usimamizi na Sayansi ya Kompyuta ; * Kitivo cha Famasia ; * Kitivo cha Saikolojia na Sayansi ya Elimu ; * Kitivo cha Sayansi (Biolojia, Jiolojia) ; * Kitivo cha Sayansi ya Kijamii, Siasa na Utawala (Utawala, Sayansi ya Siasa, Sayansi ya Jamii); * Kitivo cha Theolojia. === Elimu === Maelekezo yanatolewa kwa Kifaransa. Upatikanaji unatolewa baada ya kuwasilisha diploma ya serikali. Mwaka wa masomo unaanzia Oktoba hadi Juni, katika vipindi viwili (Oktoba-Februari na Machi-Juni), na hutoa tuzo za shahada ya uzamili na shahada ya kwanza, hasa katika mifumo ya taarifa za usimamizi, saikolojia, na theolojia. Taasisi hii ni ya kielimu pamoja.<ref name=":2">{{Rejea tovuti|language=fr-FR|first=Comité rédaction Comité redaction Radio Elimu UOR, Nous suivre sur FM 95,0 Butembo et|last=environs|title=Butembo: MAARIFA GLOBAL montre aux étudiants de l’UOR les avantages de consommer les produits fabriqués localement|url=https://radioelimu.uor.ac/butembo-maarifa-global-montre-aux-etudiants-de-luor-les-avantages-de-consommer-les-produits-fabriques-localement/|date=2024-03-08|accessdate=2026-10-10}}</ref> == Maisha na shughuli za chuo kikuu == UDGB huandaa shughuli za uhamasishaji na mafunzo zilizo wazi kwa wanafunzi. Kwa hivyo, mnamo 2024, mtandao wa MAARIFA GLOBAL uliandaa kikao kuhusu matumizi ya bidhaa zinazotengenezwa ndani, kama ilivyo katika vyuo vikuu vingine huko Butembo.<ref name=":2" /> == Vidokezo na marejeleo == <references /> == Tazama pia == === Makala zinazohusiana === * [[Butembo]] * Chuo Kikuu cha Katoliki cha Graben * Chuo Kikuu Rasmi cha Ruwezori * Chuo Kikuu cha Waadventista cha Lukunga * Chuo Kikuu Huria cha Mkoa wa Maziwa Makuu * Chuo Kikuu cha Kupalizwa huko Kongo === Viungo vya nje === {{Liens}}{{Lango|Université|République démocratique du Congo|éducation|}} [[Jamii:Mkoa wa Kivu Kaskazini]] [[Jamii:Vyuo vikuu vya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] 1dq2dqsms00nh1rr6ytivsnmbx5rcqo 1607419 1607413 2026-10-13T12:21:00Z Score Beethoven 26647 Elekeza kwa [[Chuo Kikuu cha Divina Gloria cha Butembo]] (makala nakala) 1607419 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Chuo Kikuu cha Divina Gloria cha Butembo]] mb3zzkcin2pch5gwdhb662rpyju2ud7 0 254357 1607411 2026-10-13T12:00:42Z Said Mfaume 68307 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '{| class="infobox" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em; background-color: #f8f9fa; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em; clear: right;" ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: 125%; font-weight: bold; background-color: #b0c4de; padding: 8px;" | Muziki wa Djibouti |- ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: #b0c4de; font-weight: bold; padding: 4px;" | Ta...' 1607411 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em; background-color: #f8f9fa; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em; clear: right;" ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: 125%; font-weight: bold; background-color: #b0c4de; padding: 8px;" | Muziki wa Djibouti |- ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: #b0c4de; font-weight: bold; padding: 4px;" | Taarifa za jumla |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Asili: | style="padding: 3px;" | [[Djibouti]] |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Asili za kitamaduni: | style="padding: 3px;" | Kisomali, Kiafar, Kiarabu, Kifransa na za Afrika-Marekani |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Mitindo: | style="padding: 3px;" | Balwo, qarami, gabay na muziki wa jadi wa Afar na Kisomali |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Ala zinazohusishwa: | style="padding: 3px;" | Oud, violin, tanbura, ngoma na filimbi |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Lugha zinazotumika: | style="padding: 3px;" | Kisomali, Kiafar, Kiarabu na Kifaransa |} '''Muziki wa Djibouti''' unajumuisha mila za Kisomali na Kiafar pamoja na mwingiliano wa Kiarabu, Kifransa na muziki wa kimataifa. Kwa historia, Waisomali na Wafar wa Djibouti walitumbuiza dansi mbalimbali za jadi, na muziki wa dansi hizo ulikuwa na mwelekeo mkubwa wa uimbaji kwa sababu jamii za kuhamahama zilikuwa na ala chache.<ref name="USAF Guide">{{Rejea tovuti|url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/GOVPUB-D301-PURL-gpo68286/pdf/GOVPUB-D301-PURL-gpo68286.pdf|title=Djibouti: Expeditionary Culture Field Guide|work=U.S. Air Force Culture and Language Center|accessdate=13 Oktoba 2026|language=en}}</ref> == Mitindo ya muziki == === Balwo === Balwo ni aina ya muziki wa Kisomali yenye mada za hisia na mapenzi. Music In Africa inaeleza kwamba mtindo huo ulianzishwa na mtunzi Abdi Sinimo, na kwamba unajengwa kwa mazungumzo ya uimbaji kati ya mwimbaji mwanamume na mwanamke.<ref name="MusicInAfrica">{{Rejea tovuti|url=https://musicinafrica.net/node/122097|title=Femmes et musique à Djibouti|work=Music In Africa|author=Walter Badibanga|date=7 Agosti 2025|accessdate=13 Oktoba 2026|language=fr}}</ref> Katika utendaji wa balwo, mwimbaji mwanamume anaweza kuimba kwa sauti ya chini na ya hisia, huku mwanamke akipokea na kujibu kwa uimbaji wenye sauti ya juu na wa hisia. Mtindo huu ni miongoni mwa aina kuu za muziki maarufu wa Djibouti.<ref name="MusicInAfrica" /> === Qarami === Qarami ni mtindo wa muziki maarufu uliochanganya vipengele vya muziki wa Kihindi, Yemen na Kisomali. Music In Africa inasema kwamba mtindo huo ulianzishwa katika miaka ya 1940 na mwanamuziki wa Kisomali Cabdillahi Qarshe.<ref name="MusicInAfrica" /> Chanzo cha OpenEdition Books kinaeleza kwamba qarami ilianza British Somaliland na kuwa maarufu katika maeneo ya mijini katika miaka ya 1950 na sehemu ya kwanza ya miaka ya 1960. Pia kinaeleza kuwa oud na violin zilitambulishwa katika muziki wa Kisomali katikati ya miaka ya 1940 na kuwa zinaweza kubadilishwa kirahisi kulingana na midundo na melodi za Kisomali.<ref name="OpenEdition">{{Rejea tovuti|url=https://books.openedition.org/africae/1727?lang=en|title=Pan-Somalism and Popular Music in the Somali Horn|work=OpenEdition Books|author=Kusum Nair|accessdate=13 Oktoba 2026|language=en}}</ref> === Gabay na nyimbo za kihistoria === Gabay ni aina ya ushairi wa Kisomali unaotumika pia katika nyimbo na utendaji wa muziki. Music In Africa inaeleza kwamba baadhi ya nyimbo za kihistoria za Djibouti zinatokana na mashairi ya kishujaa yanayohusu historia ya nchi na upinzani wake dhidi ya wavamizi.<ref name="MusicInAfrica" /> == Muziki wa jadi == Mila za muziki wa jadi za Djibouti zinahusiana na jamii za Kisomali na Kiafar. Mwongozo wa utamaduni wa Serikali ya Marekani unaeleza kwamba nyimbo za jadi hutumika katika matukio mbalimbali, zikiwemo nyimbo za vita, nyimbo za mapenzi zinazotumbuizwa katika harusi, na nyimbo zinazohusiana na ujasiri, fahari na hasira.<ref name="USAF Guide" /> Dans za jadi zinazotajwa katika vyanzo hivyo ni pamoja na malabo, nacna na siliko. Malabo ni dansi inayofanywa na wanawake katika sherehe za harusi; nacna hufanywa na wanaume na wanawake; na siliko huhusishwa na nyimbo za mapenzi zinazotumbuizwa na vijana.<ref name="MusicInAfrica" /> == Muziki wa kisasa == Muziki maarufu wa Djibouti umekuwa ukichanganya mila za Kisomali na Kiafar na mitindo ya kimataifa kama soul, funk, reggae, zouk, R&B na rap. Chanzo cha OpenEdition Books kinaeleza kuwa muziki wa Afro-American ulipata umaarufu Djibouti kuanzia mwishoni mwa miaka ya 1960, na kwamba bendi za vijana zilianza kutumia ala za umeme na kurekodi muziki wa soul na blues.<ref name="OpenEdition" /> Bendi ya Gacan Macaan ilikuwa mojawapo ya bendi muhimu zaidi za Djibouti katika miaka ya 1970 na 1980. OpenEdition Books inasema kwamba bendi hiyo ilitumia muziki kutoa maoni ya kisiasa, kuelezea hali ya maisha ya nchi na kuwasilisha hoja za kupinga ukoloni.<ref name="OpenEdition" /> == Ala za muziki == Ala zinazohusishwa na muziki wa Djibouti ni pamoja na oud, violin, tanbura, ngoma na filimbi. OpenEdition Books inataja oud na violin kama ala zilizoingizwa katika muziki wa Kisomali katikati ya miaka ya 1940.<ref name="OpenEdition" /> Mwongozo wa utamaduni wa Serikali ya Marekani unaeleza kuwa muziki wa jadi wa Djibouti umeegemea zaidi uimbaji, huku ala zikichanganya kwa kiwango kidogo kutokana na historia ya jamii za kuhamahama.<ref name="USAF Guide" /> == Marejeo == {{marejeo}} {{mbegu-muziki}} [[Jamii:Muziki wa Djibouti]] [[Jamii:Muziki wa Afrika Mashariki]] t11pyy26ovvcmn3ra2zah5g281e7c46 1607445 1607411 2026-10-13T13:02:28Z Riccardo Riccioni 452 1607445 wikitext text/x-wiki {{merge to|Muziki wa Jibuti}} {| class="infobox" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em; background-color: #f8f9fa; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em; clear: right;" ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: 125%; font-weight: bold; background-color: #b0c4de; padding: 8px;" | Muziki wa Djibouti |- ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: #b0c4de; font-weight: bold; padding: 4px;" | Taarifa za jumla |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Asili: | style="padding: 3px;" | [[Djibouti]] |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Asili za kitamaduni: | style="padding: 3px;" | Kisomali, Kiafar, Kiarabu, Kifransa na za Afrika-Marekani |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Mitindo: | style="padding: 3px;" | Balwo, qarami, gabay na muziki wa jadi wa Afar na Kisomali |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Ala zinazohusishwa: | style="padding: 3px;" | Oud, violin, tanbura, ngoma na filimbi |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Lugha zinazotumika: | style="padding: 3px;" | Kisomali, Kiafar, Kiarabu na Kifaransa |} '''Muziki wa Djibouti''' unajumuisha mila za Kisomali na Kiafar pamoja na mwingiliano wa Kiarabu, Kifransa na muziki wa kimataifa. Kwa historia, Waisomali na Wafar wa Djibouti walitumbuiza dansi mbalimbali za jadi, na muziki wa dansi hizo ulikuwa na mwelekeo mkubwa wa uimbaji kwa sababu jamii za kuhamahama zilikuwa na ala chache.<ref name="USAF Guide">{{Rejea tovuti|url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/GOVPUB-D301-PURL-gpo68286/pdf/GOVPUB-D301-PURL-gpo68286.pdf|title=Djibouti: Expeditionary Culture Field Guide|work=U.S. Air Force Culture and Language Center|accessdate=13 Oktoba 2026|language=en}}</ref> == Mitindo ya muziki == === Balwo === Balwo ni aina ya muziki wa Kisomali yenye mada za hisia na mapenzi. Music In Africa inaeleza kwamba mtindo huo ulianzishwa na mtunzi Abdi Sinimo, na kwamba unajengwa kwa mazungumzo ya uimbaji kati ya mwimbaji mwanamume na mwanamke.<ref name="MusicInAfrica">{{Rejea tovuti|url=https://musicinafrica.net/node/122097|title=Femmes et musique à Djibouti|work=Music In Africa|author=Walter Badibanga|date=7 Agosti 2025|accessdate=13 Oktoba 2026|language=fr}}</ref> Katika utendaji wa balwo, mwimbaji mwanamume anaweza kuimba kwa sauti ya chini na ya hisia, huku mwanamke akipokea na kujibu kwa uimbaji wenye sauti ya juu na wa hisia. Mtindo huu ni miongoni mwa aina kuu za muziki maarufu wa Djibouti.<ref name="MusicInAfrica" /> === Qarami === Qarami ni mtindo wa muziki maarufu uliochanganya vipengele vya muziki wa Kihindi, Yemen na Kisomali. Music In Africa inasema kwamba mtindo huo ulianzishwa katika miaka ya 1940 na mwanamuziki wa Kisomali Cabdillahi Qarshe.<ref name="MusicInAfrica" /> Chanzo cha OpenEdition Books kinaeleza kwamba qarami ilianza British Somaliland na kuwa maarufu katika maeneo ya mijini katika miaka ya 1950 na sehemu ya kwanza ya miaka ya 1960. Pia kinaeleza kuwa oud na violin zilitambulishwa katika muziki wa Kisomali katikati ya miaka ya 1940 na kuwa zinaweza kubadilishwa kirahisi kulingana na midundo na melodi za Kisomali.<ref name="OpenEdition">{{Rejea tovuti|url=https://books.openedition.org/africae/1727?lang=en|title=Pan-Somalism and Popular Music in the Somali Horn|work=OpenEdition Books|author=Kusum Nair|accessdate=13 Oktoba 2026|language=en}}</ref> === Gabay na nyimbo za kihistoria === Gabay ni aina ya ushairi wa Kisomali unaotumika pia katika nyimbo na utendaji wa muziki. Music In Africa inaeleza kwamba baadhi ya nyimbo za kihistoria za Djibouti zinatokana na mashairi ya kishujaa yanayohusu historia ya nchi na upinzani wake dhidi ya wavamizi.<ref name="MusicInAfrica" /> == Muziki wa jadi == Mila za muziki wa jadi za Djibouti zinahusiana na jamii za Kisomali na Kiafar. Mwongozo wa utamaduni wa Serikali ya Marekani unaeleza kwamba nyimbo za jadi hutumika katika matukio mbalimbali, zikiwemo nyimbo za vita, nyimbo za mapenzi zinazotumbuizwa katika harusi, na nyimbo zinazohusiana na ujasiri, fahari na hasira.<ref name="USAF Guide" /> Dans za jadi zinazotajwa katika vyanzo hivyo ni pamoja na malabo, nacna na siliko. Malabo ni dansi inayofanywa na wanawake katika sherehe za harusi; nacna hufanywa na wanaume na wanawake; na siliko huhusishwa na nyimbo za mapenzi zinazotumbuizwa na vijana.<ref name="MusicInAfrica" /> == Muziki wa kisasa == Muziki maarufu wa Djibouti umekuwa ukichanganya mila za Kisomali na Kiafar na mitindo ya kimataifa kama soul, funk, reggae, zouk, R&B na rap. Chanzo cha OpenEdition Books kinaeleza kuwa muziki wa Afro-American ulipata umaarufu Djibouti kuanzia mwishoni mwa miaka ya 1960, na kwamba bendi za vijana zilianza kutumia ala za umeme na kurekodi muziki wa soul na blues.<ref name="OpenEdition" /> Bendi ya Gacan Macaan ilikuwa mojawapo ya bendi muhimu zaidi za Djibouti katika miaka ya 1970 na 1980. OpenEdition Books inasema kwamba bendi hiyo ilitumia muziki kutoa maoni ya kisiasa, kuelezea hali ya maisha ya nchi na kuwasilisha hoja za kupinga ukoloni.<ref name="OpenEdition" /> == Ala za muziki == Ala zinazohusishwa na muziki wa Djibouti ni pamoja na oud, violin, tanbura, ngoma na filimbi. OpenEdition Books inataja oud na violin kama ala zilizoingizwa katika muziki wa Kisomali katikati ya miaka ya 1940.<ref name="OpenEdition" /> Mwongozo wa utamaduni wa Serikali ya Marekani unaeleza kuwa muziki wa jadi wa Djibouti umeegemea zaidi uimbaji, huku ala zikichanganya kwa kiwango kidogo kutokana na historia ya jamii za kuhamahama.<ref name="USAF Guide" /> == Marejeo == {{marejeo}} {{mbegu-muziki}} [[Jamii:Muziki wa Afrika Mashariki]] h3tn8syarmytph9kndsmvky594xjhri 0 254358 1607418 2026-10-13T12:20:49Z Said Mfaume 68307 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '{| class="infobox" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em; background-color: #f8f9fa; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em; clear: right;" ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: 125%; font-weight: bold; background-color: #b0c4de; padding: 8px;" | Muziki wa Eritrea |- ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: #b0c4de; font-weight: bold; padding: 4px;" | Taa...' 1607418 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em; background-color: #f8f9fa; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em; clear: right;" ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: 125%; font-weight: bold; background-color: #b0c4de; padding: 8px;" | Muziki wa Eritrea |- ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: #b0c4de; font-weight: bold; padding: 4px;" | Taarifa za jumla |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Asili: | style="padding: 3px;" | [[Eritrea]] |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Asili za kitamaduni: | style="padding: 3px;" | Tigrinya, Tigre, Saho, Afar, Bilen, Kunama, Nara, Hidareb na Rashaida |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Mitindo: | style="padding: 3px;" | Muziki wa jadi, guayla, Tigrinya pop na muziki wa mapinduzi |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Ala zinazohusishwa: | style="padding: 3px;" | Krar, wata, kebero, abangala, embilta na meleket |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Lugha zinazotumika: | style="padding: 3px;" | Tigrinya, Tigre, Saho, Afar, Bilen, Kunama na lugha nyingine za Eritrea |} '''Muziki wa Eritrea''' unajumuisha mila za muziki za jamii mbalimbali za nchi hiyo. Ustawi wa muziki wake unatokana na uwepo wa jamii tisa kuu, zikiwemo Tigrinya, Tigre, Saho, Nara, Bilen, Hidareb, Kunama, Rashaida na Afar; kila jamii ina mtindo wake wa muziki.<ref name="MusicInAfrica">{{Rejea tovuti|url=https://www.musicinafrica.net/magazine/traditional-music-eritrea|title=Traditional music in Eritrea|work=Music In Africa|author=Tedros Abraham|date=21 Julai 2016|accessdate=13 Oktoba 2026|language=en}}</ref> == Muziki wa jadi == Muziki wa jadi wa Eritrea hutumika katika matukio ya kijamii na kidini, yakiwemo harusi, mazishi na sherehe za dini. Muziki huo una nafasi maalumu katika jamii na unatumika katika matukio yanayohusiana na maisha ya kila siku ya watu. Dans na nyimbo za jadi zina nafasi muhimu ya kijamii nchini Eritrea. Miongoni mwa dans zinazotajwa ni ''guayla'' au ''kuda'' ya Watigrinya, ''golia'' au ''sisiit'' ya Wabilen na Watigre, ''asomia'' ya Wabilen, Wahidareb na Watigre, na ''keke'' ya Waafar na Wasaho.<ref name="MusicInAfrica" /> == Muziki wa Tigrinya == Muziki wa Watigrinya una mizizi katika mila za nyanda za juu za Eritrea na maeneo ya jirani. Muziki wa jadi wa Watigrinya una mdundo unaoendeshwa na ngoma ya ''kebero'', na mara nyingi kasi ya mdundo huongezeka mwishoni mwa wimbo ili kuonyesha kwamba dansi inakaribia kumalizika. Muziki wa Tigrinya wa kisasa unachanganya ala za jadi na ala za kisasa kama gitaa la umeme, kinanda na ala nyingine za studio. Mtindo huu unajulikana pia kama Tigrinya pop au Tigrigna pop.<ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.melodigging.com/genre/tigrinya-music|title=Tigrinya Music|work=Melodigging|accessdate=13 Oktoba 2026|language=en}}</ref> == Muziki wa mapinduzi == Muziki ulikuwa na nafasi muhimu katika mapambano ya uhuru wa Eritrea, hasa kati ya miaka ya 1970 na 1990. Muziki ulichangia kuunda utambulisho wa kitaifa wa Eritrea na kuwa njia ya kueleza maumivu, kumbukumbu, ushindi na changamoto za vita. Wanamuziki na makundi ya kitamaduni yalitumika pia kueleza masuala ya kisiasa na kijamii. Baadhi ya wasanii maarufu wa miaka ya 1950 hadi 1970 walichangia kuamsha uelewa wa kisiasa na kijamii katika kipindi cha mapambano ya uhuru.<ref name="MusicInAfrica" /> == Ala za muziki == Ala za muziki wa Eritrea zinafanana kwa kiasi na zile za nchi nyingine za Pembe ya Afrika. Miongoni mwa ala zinazotajwa ni ala za nyuzi, ngoma na ala za upepo.<ref name="MusicInAfrica" /> - '''Krar''' ni ala ya nyuzi yenye umbo la bakuli, inayofanana na kinubi ndogo; kwa jadi ilikuwa na nyuzi tano au sita.<ref name="MusicInAfrica" /> - '''Wata''' au '''chira-wata''' ni ala ya nyuzi moja inayopigwa kwa upinde kama violin.<ref name="MusicInAfrica" /> - '''Kebero''' ni jina la ngoma linalotumika na Wasaho na Watigrinya; ngoma hutumika kushikilia mdundo wa nyimbo na dansi.<ref name="MusicInAfrica" /> - '''Abangala''' ni ala ya nyuzi moja inayopigwa kwa vidole kama gitaa, na hutumika zaidi miongoni mwa Wakunama.<ref name="MusicInAfrica" /> - '''Embilta''' na '''meleket''' ni ala za upepo zinazohusishwa na muziki wa Watigrinya.<ref name="MusicInAfrica" /> == Marejeo == {{marejeo}} {{mbegu-muziki}} [[Jamii:Muziki wa Eritrea]] [[Jamii:Muziki wa Afrika Mashariki]] crokzo4w9030kr6107gbihaa887drrt 1607447 1607418 2026-10-13T13:03:37Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1607447 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em; background-color: #f8f9fa; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em; clear: right;" ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: 125%; font-weight: bold; background-color: #b0c4de; padding: 8px;" | Muziki wa Eritrea |- ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: #b0c4de; font-weight: bold; padding: 4px;" | Taarifa za jumla |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Asili: | style="padding: 3px;" | [[Eritrea]] |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Asili za kitamaduni: | style="padding: 3px;" | Tigrinya, Tigre, Saho, Afar, Bilen, Kunama, Nara, Hidareb na Rashaida |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Mitindo: | style="padding: 3px;" | Muziki wa jadi, guayla, Tigrinya pop na muziki wa mapinduzi |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Ala zinazohusishwa: | style="padding: 3px;" | Krar, wata, kebero, abangala, embilta na meleket |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Lugha zinazotumika: | style="padding: 3px;" | Tigrinya, Tigre, Saho, Afar, Bilen, Kunama na lugha nyingine za Eritrea |} '''Muziki wa Eritrea''' unajumuisha mila za muziki za jamii mbalimbali za nchi hiyo. Ustawi wa muziki wake unatokana na uwepo wa jamii tisa kuu, zikiwemo Tigrinya, Tigre, Saho, Nara, Bilen, Hidareb, Kunama, Rashaida na Afar; kila jamii ina mtindo wake wa muziki.<ref name="MusicInAfrica">{{Rejea tovuti|url=https://www.musicinafrica.net/magazine/traditional-music-eritrea|title=Traditional music in Eritrea|work=Music In Africa|author=Tedros Abraham|date=21 Julai 2016|accessdate=13 Oktoba 2026|language=en}}</ref> == Muziki wa jadi == Muziki wa jadi wa Eritrea hutumika katika matukio ya kijamii na kidini, yakiwemo harusi, mazishi na sherehe za dini. Muziki huo una nafasi maalumu katika jamii na unatumika katika matukio yanayohusiana na maisha ya kila siku ya watu. Dans na nyimbo za jadi zina nafasi muhimu ya kijamii nchini Eritrea. Miongoni mwa dans zinazotajwa ni ''guayla'' au ''kuda'' ya Watigrinya, ''golia'' au ''sisiit'' ya Wabilen na Watigre, ''asomia'' ya Wabilen, Wahidareb na Watigre, na ''keke'' ya Waafar na Wasaho.<ref name="MusicInAfrica" /> == Muziki wa Tigrinya == Muziki wa Watigrinya una mizizi katika mila za nyanda za juu za Eritrea na maeneo ya jirani. Muziki wa jadi wa Watigrinya una mdundo unaoendeshwa na ngoma ya ''kebero'', na mara nyingi kasi ya mdundo huongezeka mwishoni mwa wimbo ili kuonyesha kwamba dansi inakaribia kumalizika. Muziki wa Tigrinya wa kisasa unachanganya ala za jadi na ala za kisasa kama gitaa la umeme, kinanda na ala nyingine za studio. Mtindo huu unajulikana pia kama Tigrinya pop au Tigrigna pop.<ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.melodigging.com/genre/tigrinya-music|title=Tigrinya Music|work=Melodigging|accessdate=13 Oktoba 2026|language=en}}</ref> == Muziki wa mapinduzi == Muziki ulikuwa na nafasi muhimu katika mapambano ya uhuru wa Eritrea, hasa kati ya miaka ya 1970 na 1990. Muziki ulichangia kuunda utambulisho wa kitaifa wa Eritrea na kuwa njia ya kueleza maumivu, kumbukumbu, ushindi na changamoto za vita. Wanamuziki na makundi ya kitamaduni yalitumika pia kueleza masuala ya kisiasa na kijamii. Baadhi ya wasanii maarufu wa miaka ya 1950 hadi 1970 walichangia kuamsha uelewa wa kisiasa na kijamii katika kipindi cha mapambano ya uhuru.<ref name="MusicInAfrica" /> == Ala za muziki == Ala za muziki wa Eritrea zinafanana kwa kiasi na zile za nchi nyingine za Pembe ya Afrika. Miongoni mwa ala zinazotajwa ni ala za nyuzi, ngoma na ala za upepo.<ref name="MusicInAfrica" /> - '''Krar''' ni ala ya nyuzi yenye umbo la bakuli, inayofanana na kinubi ndogo; kwa jadi ilikuwa na nyuzi tano au sita.<ref name="MusicInAfrica" /> - '''Wata''' au '''chira-wata''' ni ala ya nyuzi moja inayopigwa kwa upinde kama violin.<ref name="MusicInAfrica" /> - '''Kebero''' ni jina la ngoma linalotumika na Wasaho na Watigrinya; ngoma hutumika kushikilia mdundo wa nyimbo na dansi.<ref name="MusicInAfrica" /> - '''Abangala''' ni ala ya nyuzi moja inayopigwa kwa vidole kama gitaa, na hutumika zaidi miongoni mwa Wakunama.<ref name="MusicInAfrica" /> - '''Embilta''' na '''meleket''' ni ala za upepo zinazohusishwa na muziki wa Watigrinya.<ref name="MusicInAfrica" /> == Marejeo == {{marejeo}} {{mbegu-muziki}} [[Jamii:Muziki wa Eritrea| ]] [[Jamii:Muziki wa Afrika Mashariki|E]] 43uaxgor53z7twbg3ntur6jsbwbqvek 0 254359 1607422 2026-10-13T12:42:10Z Said Mfaume 68307 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '{| class="infobox" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em; background-color: #f8f9fa; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em; clear: right;" ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: 125%; font-weight: bold; background-color: #b0c4de; padding: 8px;" | Muziki wa Ethiopia |- ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: #b0c4de; font-weight: bold; padding: 4px;" | Ta...' 1607422 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em; background-color: #f8f9fa; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em; clear: right;" ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: 125%; font-weight: bold; background-color: #b0c4de; padding: 8px;" | Muziki wa Ethiopia |- ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: #b0c4de; font-weight: bold; padding: 4px;" | Taarifa za jumla |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Asili: | style="padding: 3px;" | [[Ethiopia]] |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Asili za kitamaduni: | style="padding: 3px;" | Amhara, Oromo, Tigrinya, Gurage, Somali na jamii nyingine za Ethiopia |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Mitindo: | style="padding: 3px;" | Azmari, tizita, eskista, muziki wa kanisa la Orthodox na ethio-jazz |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Ala zinazohusishwa: | style="padding: 3px;" | Krar, masenqo, begena, washint na kebero |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Lugha zinazotumika: | style="padding: 3px;" | Amharic, Oromo, Tigrinya, Gurage, Somali na lugha nyingine za Ethiopia |} '''Muziki wa Ethiopia''' unajumuisha mila na mitindo mbalimbali zinazohusiana na jamii, lugha na maeneo ya nchi hiyo. Muziki wa Ethiopia una anuwai kubwa, na sehemu kubwa ya mila zake hazipatikani tu mjini Addis Ababa bali pia katika jamii za vijijini na za kikanda.<ref name="OpenEdition">{{Rejea kitabu|url=https://books.openedition.org/cfee/pdf/1123|title=About Ethiopian Music(s) and their Heritage|author=Francis Falceto|work=Movements in Ethiopia, Ethiopia in Movement. Volume 1|publisher=Centre français des études éthiopiennes|year=2016|accessdate=13 Oktoba 2026|language=en}}</ref> == Mifumo ya melodi == Muziki wa Ethiopia unajulikana kwa matumizi ya mifumo ya melodi ya pentatoniki inayoitwa ''kiñit''. Kati ya mifumo hiyo, kiñit nne ni muhimu zaidi: Tizita, Bati, Ambassel na Anchihoye. Kila kiñit ina mwelekeo wake wa sauti na sifa za mtindo.<ref name="PlosOne">{{Rejea jarida|url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0284560|title=Kiñit classification in Ethiopian chants, Azmaris and modern music: A new dataset and CNN benchmark|work=PLOS ONE|author=Endale Alemu Retta et al.|date=20 Aprili 2023|accessdate=13 Oktoba 2026|language=en}}</ref> Tizita hutumika mara nyingi katika nyimbo zinazohusiana na kumbukumbu, upotevu au huzuni. Mtindo huu umeelezwa kama aina ya “blues ya Ethiopia” kwa sababu unaweza kuibua hisia za kukumbuka na kutamani.<ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.melodigging.com/genre/tizita|title=Tizita|work=Melodigging|accessdate=13 Oktoba 2026|language=en}}</ref> == Azmari == Azmari ni wanamuziki wa jadi wa Ethiopia wanaojulikana kwa uimbaji wa mashairi yenye ubunifu na mada za kijamii. Wao hutumbuiza katika mikusanyiko ya kijamii na maeneo ya burudani, wakati mwingine wakijiandikia mwenyewe kwa masenqo au krar.<ref name="OpenEdition" /> Muziki wa azmari umechangia sana muziki wa mijini wa Ethiopia, hasa katika kipindi cha baadaye ya Derg. Chanzo cha OpenEdition Books kinaeleza kuwa muziki wa kisasa wa mijini wa Ethiopia umeathiriwa sana na mila ya azmari na mila nyingine za kikanda zilizokuwa hazipewi nafasi kubwa.<ref name="OpenEdition" /> == Muziki wa dini == Muziki wa Kanisa la Orthodox la Ethiopia ni sehemu muhimu ya urithi wa kidini na wa kijamii. Nyimbo za kidini zinajulikana kama ''zema'' na hutungwa na kuimbwa kwa lugha ya Ge'ez. Mila hiyo inahusishwa na Mtakatifu Yared, mwanamuziki wa karne ya sita.<ref name="PlosOne" /> Muziki wa dini hutofautiana na muziki wa kawaida wa kijamii. Chanzo cha OpenEdition Books kinaeleza kuwa tofauti kati ya muziki wa kidini na wa kijamii ni muhimu sana katika jamii za Ethiopia.<ref name="OpenEdition" /> == Ethio-jazz == Ethio-jazz ni mtindo wa muziki unaochanganya mifumo ya melodi ya Ethiopia na jazz. Mtindo huu ulianzishwa na Mulatu Astatke, mwanamuziki wa Ethiopia anayejulikana kama mmoja wa waanzilishi wa ethio-jazz.<ref name="EthioJazz">{{Rejea tovuti|url=https://www.melodigging.com/genre/ethio-jazz|title=Ethio-Jazz|work=Melodigging|accessdate=13 Oktoba 2026|language=en}}</ref> Ethio-jazz hutumia ala za jazz kama piano, gitaa, besi, ngoma na ala za upepo, huku ukichanganya na mifumo ya melodi ya Ethiopia. Mtindo huu umeathiri muziki wa kisasa wa Ethiopia na umeenea zaidi ya nchi hiyo.<ref name="EthioJazz" /> == Ala za muziki == Ala za muziki wa Ethiopia hutofautiana kwa eneo na jamii. Miongoni mwa ala zinazohusishwa na muziki wa Ethiopia ni krar, masenqo, begena, washint na kebero.<ref name="ChurchMusic">{{Rejea tovuti|url=https://www.melodigging.com/genre/ethiopian-church-music|title=Ethiopian Church Music|work=Melodigging|accessdate=13 Oktoba 2026|language=en}}</ref> - '''Krar''' ni ala ya nyuzi inayofanana na kinubi, yenye nyuzi tano au sita.<ref name="ChurchMusic" /> - '''Masenqo''' ni ala ya nyuzi moja inayopigwa kwa upinde kama violin.<ref name="ChurchMusic" /> - '''Begena''' ni ala kubwa ya nyuzi inayofanana na kinubi, inayohusishwa na muziki wa kidini na wa kutafakari.<ref name="ChurchMusic" /> - '''Washint''' ni filimbi ya mianzi.<ref name="ChurchMusic" /> - '''Kebero''' ni ngoma ya mbili za ngozi inayotumika katika muziki wa dini na wa kijamii.<ref name="ChurchMusic" /> == Marejeo == {{marejeo}} {{mbegu-muziki}} [[Jamii:Muziki wa Ethiopia]] [[Jamii:Muziki wa Afrika Mashariki]] amsdokeinnl5fi0hixxq522x6wohr2h 1607448 1607422 2026-10-13T13:04:15Z Riccardo Riccioni 452 1607448 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em; background-color: #f8f9fa; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em; clear: right;" ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: 125%; font-weight: bold; background-color: #b0c4de; padding: 8px;" | Muziki wa Ethiopia |- ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: #b0c4de; font-weight: bold; padding: 4px;" | Taarifa za jumla |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Asili: | style="padding: 3px;" | [[Ethiopia]] |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Asili za kitamaduni: | style="padding: 3px;" | Amhara, Oromo, Tigrinya, Gurage, Somali na jamii nyingine za Ethiopia |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Mitindo: | style="padding: 3px;" | Azmari, tizita, eskista, muziki wa kanisa la Orthodox na ethio-jazz |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Ala zinazohusishwa: | style="padding: 3px;" | Krar, masenqo, begena, washint na kebero |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Lugha zinazotumika: | style="padding: 3px;" | Amharic, Oromo, Tigrinya, Gurage, Somali na lugha nyingine za Ethiopia |} '''Muziki wa Ethiopia''' unajumuisha mila na mitindo mbalimbali zinazohusiana na jamii, lugha na maeneo ya nchi hiyo. Muziki wa Ethiopia una anuwai kubwa, na sehemu kubwa ya mila zake hazipatikani tu mjini Addis Ababa bali pia katika jamii za vijijini na za kikanda.<ref name="OpenEdition">{{Rejea kitabu|url=https://books.openedition.org/cfee/pdf/1123|title=About Ethiopian Music(s) and their Heritage|author=Francis Falceto|work=Movements in Ethiopia, Ethiopia in Movement. Volume 1|publisher=Centre français des études éthiopiennes|year=2016|accessdate=13 Oktoba 2026|language=en}}</ref> == Mifumo ya melodi == Muziki wa Ethiopia unajulikana kwa matumizi ya mifumo ya melodi ya pentatoniki inayoitwa ''kiñit''. Kati ya mifumo hiyo, kiñit nne ni muhimu zaidi: Tizita, Bati, Ambassel na Anchihoye. Kila kiñit ina mwelekeo wake wa sauti na sifa za mtindo.<ref name="PlosOne">{{Rejea jarida|url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0284560|title=Kiñit classification in Ethiopian chants, Azmaris and modern music: A new dataset and CNN benchmark|work=PLOS ONE|author=Endale Alemu Retta et al.|date=20 Aprili 2023|accessdate=13 Oktoba 2026|language=en}}</ref> Tizita hutumika mara nyingi katika nyimbo zinazohusiana na kumbukumbu, upotevu au huzuni. Mtindo huu umeelezwa kama aina ya “blues ya Ethiopia” kwa sababu unaweza kuibua hisia za kukumbuka na kutamani.<ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.melodigging.com/genre/tizita|title=Tizita|work=Melodigging|accessdate=13 Oktoba 2026|language=en}}</ref> == Azmari == Azmari ni wanamuziki wa jadi wa Ethiopia wanaojulikana kwa uimbaji wa mashairi yenye ubunifu na mada za kijamii. Wao hutumbuiza katika mikusanyiko ya kijamii na maeneo ya burudani, wakati mwingine wakijiandikia mwenyewe kwa masenqo au krar.<ref name="OpenEdition" /> Muziki wa azmari umechangia sana muziki wa mijini wa Ethiopia, hasa katika kipindi cha baadaye ya Derg. Chanzo cha OpenEdition Books kinaeleza kuwa muziki wa kisasa wa mijini wa Ethiopia umeathiriwa sana na mila ya azmari na mila nyingine za kikanda zilizokuwa hazipewi nafasi kubwa.<ref name="OpenEdition" /> == Muziki wa dini == Muziki wa Kanisa la Orthodox la Ethiopia ni sehemu muhimu ya urithi wa kidini na wa kijamii. Nyimbo za kidini zinajulikana kama ''zema'' na hutungwa na kuimbwa kwa lugha ya Ge'ez. Mila hiyo inahusishwa na Mtakatifu Yared, mwanamuziki wa karne ya sita.<ref name="PlosOne" /> Muziki wa dini hutofautiana na muziki wa kawaida wa kijamii. Chanzo cha OpenEdition Books kinaeleza kuwa tofauti kati ya muziki wa kidini na wa kijamii ni muhimu sana katika jamii za Ethiopia.<ref name="OpenEdition" /> == Ethio-jazz == Ethio-jazz ni mtindo wa muziki unaochanganya mifumo ya melodi ya Ethiopia na jazz. Mtindo huu ulianzishwa na Mulatu Astatke, mwanamuziki wa Ethiopia anayejulikana kama mmoja wa waanzilishi wa ethio-jazz.<ref name="EthioJazz">{{Rejea tovuti|url=https://www.melodigging.com/genre/ethio-jazz|title=Ethio-Jazz|work=Melodigging|accessdate=13 Oktoba 2026|language=en}}</ref> Ethio-jazz hutumia ala za jazz kama piano, gitaa, besi, ngoma na ala za upepo, huku ukichanganya na mifumo ya melodi ya Ethiopia. Mtindo huu umeathiri muziki wa kisasa wa Ethiopia na umeenea zaidi ya nchi hiyo.<ref name="EthioJazz" /> == Ala za muziki == Ala za muziki wa Ethiopia hutofautiana kwa eneo na jamii. Miongoni mwa ala zinazohusishwa na muziki wa Ethiopia ni krar, masenqo, begena, washint na kebero.<ref name="ChurchMusic">{{Rejea tovuti|url=https://www.melodigging.com/genre/ethiopian-church-music|title=Ethiopian Church Music|work=Melodigging|accessdate=13 Oktoba 2026|language=en}}</ref> - '''Krar''' ni ala ya nyuzi inayofanana na kinubi, yenye nyuzi tano au sita.<ref name="ChurchMusic" /> - '''Masenqo''' ni ala ya nyuzi moja inayopigwa kwa upinde kama violin.<ref name="ChurchMusic" /> - '''Begena''' ni ala kubwa ya nyuzi inayofanana na kinubi, inayohusishwa na muziki wa kidini na wa kutafakari.<ref name="ChurchMusic" /> - '''Washint''' ni filimbi ya mianzi.<ref name="ChurchMusic" /> - '''Kebero''' ni ngoma ya mbili za ngozi inayotumika katika muziki wa dini na wa kijamii.<ref name="ChurchMusic" /> == Marejeo == {{marejeo}} {{mbegu-muziki}} [[Jamii:Muziki wa Ethiopia| ]] [[Jamii:Muziki wa Afrika Mashariki|E]] qoys2h7112qr8ath40pqg2w2i2lj0um 0 254360 1607426 2026-10-13T12:44:42Z Riccardo Riccioni 452 Riccardo Riccioni alihamisha ukurasa wa [[Hans Meyer (mwigizaji filamu)]] hadi [[Hans Meyer (mwigizaji)]]: urahisi wa kuupata 1607426 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Hans Meyer (mwigizaji)]] 4mvtq1srq6h6gvorueq6up6whl2uni6 0 254361 1607429 2026-10-13T12:50:54Z Said Mfaume 68307 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '{| class="infobox" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em; background-color: #f8f9fa; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em; clear: right;" ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: 125%; font-weight: bold; background-color: #b0c4de; padding: 8px;" | Muziki wa Kenya |- | colspan="2" style="text-align: center; padding: 5px;" | File:Musicians performing traditional Luo songs.j...' 1607429 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em; background-color: #f8f9fa; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em; clear: right;" ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: 125%; font-weight: bold; background-color: #b0c4de; padding: 8px;" | Muziki wa Kenya |- | colspan="2" style="text-align: center; padding: 5px;" | [[File:Musicians performing traditional Luo songs.jpg|250px|Wanamuziki wakitumbuiza nyimbo za kitamaduni za Kenya]]<br /><small>Wanamuziki wakitumbuiza nyimbo za kitamaduni za Kenya</small> |- ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: #b0c4de; font-weight: bold; padding: 4px;" | Taarifa za jumla |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Asili: | style="padding: 3px;" | [[Kenya]] |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Asili za kitamaduni: | style="padding: 3px;" | Kikuyu, Luo, Luhya, Kamba, Kalenjin, Kiswahili na jamii nyingine za Kenya |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Mitindo: | style="padding: 3px;" | Benga, ohangla, taarab, chakacha, genge, kapuka, hip hop, reggae na kalpop |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Ala zinazohusishwa: | style="padding: 3px;" | Nyatiti, orutu, obokano, litungu, ohangla, gitaa na ngoma |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Lugha zinazotumika: | style="padding: 3px;" | Kiswahili, Kiingereza, Sheng na lugha za kikanda |} '''Muziki wa Kenya''' ni mchanganyiko mkubwa na wenye anuwai ya kipekee, ukijumuisha tamaduni na mitindo ya [[folk music|muziki wa asili]] inayotokana na zaidi ya lugha 50 za kiasili nchini humo.<ref name="WIPO">{{Rejea tovuti|url=https://www.wipo.int/wipo_magazine/en/2007/04/article_0001.html|title=On the Beat – Tapping the Potential of Kenya's Music Industry|work=WIPO Magazine|author=Carole Croella|date=20 Julai 2007|accessdate=13 Oktoba 2026|language=en}}</ref> Muziki wa Kenya pia umeathiriwa na mwingiliano wa tamaduni za Kiarabu, Kihindi, Kikongo, Ulaya na Marekani.<ref name="Smithsonian">{{Rejea tovuti|url=https://festival.si.edu/2014/kenya/music-playlist/smithsonian|title=Music of Kenya|work=Smithsonian Folklife Festival|accessdate=13 Oktoba 2026|language=en}}</ref> == Muziki maarufu == Gitaa ndiyo ala inayotawala zaidi katika muziki maarufu wa Kenya. Mitindo ya midundo ya gitaa inajumuisha midundo ya kiasili na ile iliyoagizwa kutoka nje, hasa mdundo wa Kikongo wa ''cavacha''. Nyimbo mara nyingi huimbwa kwa lugha ya Kiswahili, Kiingereza, lugha za kiasili au [[Sheng]], huku tuzo kama vile *Kisima Music Awards* zikisaidia kutambua na kuinua vipaji vya nchi hiyo tangu kuanzishwa kwake. [[File:Musicians performing traditional Luo songs.jpg|thumb|170px|Wanamuziki wa Kenya wakitumbuiza nyimbo za kitamaduni za Waluo]] === Historia ya awali na karne ya 20 === Gitaa lilikuwa maarufu nchini Kenya hata kabla ya karne ya 20, mapema zaidi kuliko katika nchi nyingine nyingi za Afrika. [[Fundi Konde]] alikuwa miongoni mwa wapiga gitaa wa kwanza maarufu, akifuatiwa na wanamuziki kama Paul Mwachupa na Lukas Tututu. Kufikia miaka ya 1920, klabu za dansi zilianza kuchipuka Mombasa, zikicheza muziki uliovutia wakazi wa huko. Wakati wa [[Vita Kuu ya Pili ya Dunia]], wanamuziki wa Kenya na Uganda waliandikishwa kama burudani katika kikosi cha ''King's African Rifles'' na baadaye kuunda *Rhino Band*, bendi ya kwanza kupata umaarufu mkubwa nchini kote. Kufikia miaka ya 1950, teknolojia ya redio na kurekodi sauti ilikuwa imepiga hatua kubwa, ambapo Fundi Konde alikuwa mstari wa mbele kurusha matangazo na kukuza tasnia ya kurekodi. === Athari za Kikongo na Maendeleo ya Benga === Kuanzia mwaka 1952, rekodi za wapiga gitaa wa Kikongo kama vile Edouard Massengo na [[Jean-Bosco Mwenda]] zilianza kupatikana nchini Kenya. Mtindo wa Bosco wa kupiga gitaa kwa kidole gumba na kidole cha shahada ukaenea kwa kasi. Muziki wa [[Benga music|Benga]] ulianza kushika kasi tangu mwishoni mwa miaka ya 1960, hasa ukizunguka eneo la Ziwa Victoria. Neno "benga" wakati mwingine hutumika kuelezea aina yoyote ya pop ya kiasili. Mwaka 1967, bendi ya kwanza kubwa ya benga, *Shirati Jazz*, ilianzishwa na Daniel Owino Misiani, ikifuatiwa na *Victoria Jazz* iliyoanzishwa mwaka 1972 na Ochieng Nelly Mengo na Collela Mazee. Wasanii wengine wa benga ni pamoja na Okatch Biggy, Prince Jully, na Dola Kabarry. === Muziki wa Pwani na Taarab === Muziki wa [[taarab]] wa Kizanzibari umekuwa na nguvu kubwa nchini Kenya, hasa katika miji ya pwani kama Mombasa na Lamu. Sambamba na taarab, mtindo wa [[Chakacha]]—unaohusisha dansi za wanawake wa Pwani—umekuwa na mchango mkubwa katika utamaduni wa muziki wa Kenya na kuathiri mitindo ya kisasa ya Afropop.<ref name="Smithsonian" /> === Hip hop na Muziki wa Mijini === Hip hop ya Kenya huimbwa kwa Kiingereza, Kiswahili, Sheng, au lugha za kiasili. Mitindo kama [[Genge]] (iliyotiliwa nguvu na wasanii kama Jua Cali na Nonini) na [[Kapuka]] (iliyowashirikisha Nameless na wengineo) ilienea sana kuanzia miaka ya 1990 na kuendelea. Kundi la [[Camp Mulla]] liliweka historia kwa kushinda tuzo na kuteuliwa katika majukwaa ya kimataifa kama vile BET Awards, MTV EMAs, na MOBO Awards. Katika miaka ya hivi karibuni, mtindo mpya wa [[Gengeton]] umeibuka kwa kishindo jijini Nairobi. === Reggae na Rock === [[File:Prince Otach.jpeg|thumb|right|Prince Otach, mmoja wa waanzilishi wa MC wa Reggae nchini Kenya]] [[Reggae]] ni mojawapo ya mitindo inayopendwa sana nchini Kenya, huku wasanii kama marehemu Mighty King Kong, Wyre, na Red San wakiacha alama kubwa. Wakati huo huo, muziki wa Rock unawakilishwa na bendi mbalimbali za hapa nchini na mashirika kama vile *Rock Society of Kenya*, pamoja na stesheni maalum za redio zilizowahi kuwepo kama 105.5 X FM.<ref>{{cite web |url = http://www.rocksocietyofkenya.org/ |title=Rock Society of Kenya }}</ref> === Kalpop na Mitindo Mingine === [[File:R-L- His Eminent Majesty DON SANTO, Jilly Beatz, DJ Pisces, and a fan at Club 64 Nairobi, Kenya on Thursday, June 13, 2019..jpg|thumb|DON SANTO, Jilly Beatz, na DJ Pisces jijini Nairobi]] Kalpop ni mtindo wa muziki ulioibuka katikati ya miaka ya 1990 ukiongozwa na wasanii kama DON SANTO na wengineo. Pia kuna ukuaji wa mitindo ya kielektroniki kama House, Trap, pamoja na Neo-soul inayotumbuizwa katika matamasha kama *Blankets and Wine* ikiongozwa na makundi kama [[Sauti Sol]]. == Muziki wa Asili == Kila jamii ya kikabila nchini Kenya ina utamaduni wake wa kipekee wa muziki wa asili, ingawa umaarufu wake umepungua kwa kiasi fulani kutokana na kuenea kwa muziki wa Injili na pop ya kisasa. Baadhi ya ala za asili zinazojumuishwa ni pamoja na: * '''Nyatiti''': Ala ya nyuzi inayofanana na kinubi yenye nyuzi nane kutoka kwa jamii ya Waluo.<ref>{{Rejea tovuti|url=https://gaa.go.ke/index.php/nyatiti-masters-pass-their-craft-next-generation-preserve-vibrant-luo-culture|title=Nyatiti masters pass on their craft to next generation to preserve vibrant Luo culture|work=Government of Kenya|date=1 Oktoba 2025|accessdate=13 Oktoba 2026|language=en}}</ref> * '''Orutu''': Ala ya nyuzi moja inayopigwa kwa upinde. * '''Obokano''': Kinubi kikubwa cha jamii ya Wakisi. * '''Litungu''': Ala ya nyuzi inayopendwa na jamii ya Wabukusu huko Bungoma. == Marejeo == {{marejeo}} {{mbegu-muziki}} [[Jamii:Muziki wa Kenya]] [[Jamii:Muziki wa Afrika Mashariki]] j72ssgtoftgmxnudv73jl6skmfe8bu7 1607431 1607429 2026-10-13T12:52:20Z Said Mfaume 68307 1607431 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em; background-color: #f8f9fa; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em; clear: right;" ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: 125%; font-weight: bold; background-color: #b0c4de; padding: 8px;" | Muziki wa Kenya |- | colspan="2" style="text-align: center; padding: 5px;" | [[File:Musicians performing traditional Luo songs.jpg|250px|Wanamuziki wakitumbuiza nyimbo za kitamaduni za Kenya]]<br /><small>Wanamuziki wakitumbuiza nyimbo za kitamaduni za Kenya</small> |- ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: #b0c4de; font-weight: bold; padding: 4px;" | Taarifa za jumla |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Asili: | style="padding: 3px;" | [[Kenya]] |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Asili za kitamaduni: | style="padding: 3px;" | Kikuyu, Luo, Luhya, Kamba, Kalenjin, Kiswahili na jamii nyingine za Kenya |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Mitindo: | style="padding: 3px;" | Benga, ohangla, taarab, chakacha, genge, kapuka, hip hop, reggae na kalpop |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Ala zinazohusishwa: | style="padding: 3px;" | Nyatiti, orutu, obokano, litungu, ohangla, gitaa na ngoma |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Lugha zinazotumika: | style="padding: 3px;" | Kiswahili, Kiingereza, Sheng na lugha za kikanda |} '''Muziki wa Kenya''' ni mchanganyiko mkubwa na wenye anuwai ya kipekee, ukijumuisha tamaduni na mitindo ya [[folk music|muziki wa asili]] inayotokana na zaidi ya lugha 50 za kiasili nchini humo.<ref name="WIPO">{{Rejea tovuti|url=https://www.wipo.int/wipo_magazine/en/2007/04/article_0001.html|title=On the Beat – Tapping the Potential of Kenya's Music Industry|work=WIPO Magazine|author=Carole Croella|date=20 Julai 2007|accessdate=13 Oktoba 2026|language=en}}</ref> Muziki wa Kenya pia umeathiriwa na mwingiliano wa tamaduni za Kiarabu, Kihindi, Kikongo, Ulaya na Marekani.<ref name="Smithsonian">{{Rejea tovuti|url=https://festival.si.edu/2014/kenya/music-playlist/smithsonian|title=Music of Kenya|work=Smithsonian Folklife Festival|accessdate=13 Oktoba 2026|language=en}}</ref> == Muziki maarufu == Gitaa ndiyo ala inayotawala zaidi katika muziki maarufu wa Kenya. Mitindo ya midundo ya gitaa inajumuisha midundo ya kiasili na ile iliyoagizwa kutoka nje, hasa mdundo wa Kikongo wa ''cavacha''. Nyimbo mara nyingi huimbwa kwa lugha ya Kiswahili, Kiingereza, lugha za kiasili au [[Sheng]], huku tuzo kama vile "Kisima Music Awards" zikisaidia kutambua na kuinua vipaji vya nchi hiyo tangu kuanzishwa kwake. [[File:Musicians performing traditional Luo songs.jpg|thumb|170px|Wanamuziki wa Kenya wakitumbuiza nyimbo za kitamaduni za Waluo]] === Historia ya awali na karne ya 20 === Gitaa lilikuwa maarufu nchini Kenya hata kabla ya karne ya 20, mapema zaidi kuliko katika nchi nyingine nyingi za Afrika. [[Fundi Konde]] alikuwa miongoni mwa wapiga gitaa wa kwanza maarufu, akifuatiwa na wanamuziki kama Paul Mwachupa na Lukas Tututu. Kufikia miaka ya 1920, klabu za dansi zilianza kuchipuka Mombasa, zikicheza muziki uliovutia wakazi wa huko. Wakati wa [[Vita Kuu ya Pili ya Dunia]], wanamuziki wa Kenya na Uganda waliandikishwa kama burudani katika kikosi cha ''King's African Rifles'' na baadaye kuunda "Rhino Band", bendi ya kwanza kupata umaarufu mkubwa nchini kote. Kufikia miaka ya 1950, teknolojia ya redio na kurekodi sauti ilikuwa imepiga hatua kubwa, ambapo Fundi Konde alikuwa mstari wa mbele kurusha matangazo na kukuza tasnia ya kurekodi. === Athari za Kikongo na Maendeleo ya Benga === Kuanzia mwaka 1952, rekodi za wapiga gitaa wa Kikongo kama vile Edouard Massengo na [[Jean-Bosco Mwenda]] zilianza kupatikana nchini Kenya. Mtindo wa Bosco wa kupiga gitaa kwa kidole gumba na kidole cha shahada ukaenea kwa kasi. Muziki wa [[Benga music|Benga]] ulianza kushika kasi tangu mwishoni mwa miaka ya 1960, hasa ukizunguka eneo la Ziwa Victoria. Neno "benga" wakati mwingine hutumika kuelezea aina yoyote ya pop ya kiasili. Mwaka 1967, bendi ya kwanza kubwa ya benga, "Shirati Jazz", ilianzishwa na Daniel Owino Misiani, ikifuatiwa na "Victoria Jazz" iliyoanzishwa mwaka 1972 na Ochieng Nelly Mengo na Collela Mazee. Wasanii wengine wa benga ni pamoja na Okatch Biggy, Prince Jully, na Dola Kabarry. === Muziki wa Pwani na Taarab === Muziki wa [[taarab]] wa Kizanzibari umekuwa na nguvu kubwa nchini Kenya, hasa katika miji ya pwani kama Mombasa na Lamu. Sambamba na taarab, mtindo wa [[Chakacha]]—unaohusisha dansi za wanawake wa Pwani—umekuwa na mchango mkubwa katika utamaduni wa muziki wa Kenya na kuathiri mitindo ya kisasa ya Afropop.<ref name="Smithsonian" /> === Hip hop na Muziki wa Mijini === Hip hop ya Kenya huimbwa kwa Kiingereza, Kiswahili, Sheng, au lugha za kiasili. Mitindo kama [[Genge]] (iliyotiliwa nguvu na wasanii kama Jua Cali na Nonini) na [[Kapuka]] (iliyowashirikisha Nameless na wengineo) ilienea sana kuanzia miaka ya 1990 na kuendelea. Kundi la [[Camp Mulla]] liliweka historia kwa kushinda tuzo na kuteuliwa katika majukwaa ya kimataifa kama vile BET Awards, MTV EMAs, na MOBO Awards. Katika miaka ya hivi karibuni, mtindo mpya wa [[Gengeton]] umeibuka kwa kishindo jijini Nairobi. === Reggae na Rock === [[File:Prince Otach.jpeg|thumb|right|Prince Otach, mmoja wa waanzilishi wa MC wa Reggae nchini Kenya]] [[Reggae]] ni mojawapo ya mitindo inayopendwa sana nchini Kenya, huku wasanii kama marehemu Mighty King Kong, Wyre, na Red San wakiacha alama kubwa. Wakati huo huo, muziki wa Rock unawakilishwa na bendi mbalimbali za hapa nchini na mashirika kama vile "Rock Society of Kenya", pamoja na stesheni maalum za redio zilizowahi kuwepo kama 105.5 X FM.<ref>{{cite web |url = http://www.rocksocietyofkenya.org/ |title=Rock Society of Kenya }}</ref> === Kalpop na Mitindo Mingine === [[File:R-L- His Eminent Majesty DON SANTO, Jilly Beatz, DJ Pisces, and a fan at Club 64 Nairobi, Kenya on Thursday, June 13, 2019..jpg|thumb|DON SANTO, Jilly Beatz, na DJ Pisces jijini Nairobi]] Kalpop ni mtindo wa muziki ulioibuka katikati ya miaka ya 1990 ukiongozwa na wasanii kama DON SANTO na wengineo. Pia kuna ukuaji wa mitindo ya kielektroniki kama House, Trap, pamoja na Neo-soul inayotumbuizwa katika matamasha kama "Blankets and Wine" ikiongozwa na makundi kama [[Sauti Sol]]. == Muziki wa Asili == Kila jamii ya kikabila nchini Kenya ina utamaduni wake wa kipekee wa muziki wa asili, ingawa umaarufu wake umepungua kwa kiasi fulani kutokana na kuenea kwa muziki wa Injili na pop ya kisasa. Baadhi ya ala za asili zinazojumuishwa ni pamoja na: * '''Nyatiti''': Ala ya nyuzi inayofanana na kinubi yenye nyuzi nane kutoka kwa jamii ya Waluo.<ref>{{Rejea tovuti|url=https://gaa.go.ke/index.php/nyatiti-masters-pass-their-craft-next-generation-preserve-vibrant-luo-culture|title=Nyatiti masters pass on their craft to next generation to preserve vibrant Luo culture|work=Government of Kenya|date=1 Oktoba 2025|accessdate=13 Oktoba 2026|language=en}}</ref> * '''Orutu''': Ala ya nyuzi moja inayopigwa kwa upinde. * '''Obokano''': Kinubi kikubwa cha jamii ya Wakisi. * '''Litungu''': Ala ya nyuzi inayopendwa na jamii ya Wabukusu huko Bungoma. == Marejeo == {{marejeo}} {{mbegu-muziki}} [[Jamii:Muziki wa Kenya]] [[Jamii:Muziki wa Afrika Mashariki]] n85ffzqcmkax3bzk3obk42qx6v18ut6 1607449 1607431 2026-10-13T13:04:49Z Riccardo Riccioni 452 1607449 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em; background-color: #f8f9fa; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em; clear: right;" ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: 125%; font-weight: bold; background-color: #b0c4de; padding: 8px;" | Muziki wa Kenya |- | colspan="2" style="text-align: center; padding: 5px;" | [[File:Musicians performing traditional Luo songs.jpg|250px|Wanamuziki wakitumbuiza nyimbo za kitamaduni za Kenya]]<br /><small>Wanamuziki wakitumbuiza nyimbo za kitamaduni za Kenya</small> |- ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: #b0c4de; font-weight: bold; padding: 4px;" | Taarifa za jumla |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Asili: | style="padding: 3px;" | [[Kenya]] |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Asili za kitamaduni: | style="padding: 3px;" | Kikuyu, Luo, Luhya, Kamba, Kalenjin, Kiswahili na jamii nyingine za Kenya |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Mitindo: | style="padding: 3px;" | Benga, ohangla, taarab, chakacha, genge, kapuka, hip hop, reggae na kalpop |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Ala zinazohusishwa: | style="padding: 3px;" | Nyatiti, orutu, obokano, litungu, ohangla, gitaa na ngoma |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Lugha zinazotumika: | style="padding: 3px;" | Kiswahili, Kiingereza, Sheng na lugha za kikanda |} '''Muziki wa Kenya''' ni mchanganyiko mkubwa na wenye anuwai ya kipekee, ukijumuisha tamaduni na mitindo ya [[folk music|muziki wa asili]] inayotokana na zaidi ya lugha 50 za kiasili nchini humo.<ref name="WIPO">{{Rejea tovuti|url=https://www.wipo.int/wipo_magazine/en/2007/04/article_0001.html|title=On the Beat – Tapping the Potential of Kenya's Music Industry|work=WIPO Magazine|author=Carole Croella|date=20 Julai 2007|accessdate=13 Oktoba 2026|language=en}}</ref> Muziki wa Kenya pia umeathiriwa na mwingiliano wa tamaduni za Kiarabu, Kihindi, Kikongo, Ulaya na Marekani.<ref name="Smithsonian">{{Rejea tovuti|url=https://festival.si.edu/2014/kenya/music-playlist/smithsonian|title=Music of Kenya|work=Smithsonian Folklife Festival|accessdate=13 Oktoba 2026|language=en}}</ref> == Muziki maarufu == Gitaa ndiyo ala inayotawala zaidi katika muziki maarufu wa Kenya. Mitindo ya midundo ya gitaa inajumuisha midundo ya kiasili na ile iliyoagizwa kutoka nje, hasa mdundo wa Kikongo wa ''cavacha''. Nyimbo mara nyingi huimbwa kwa lugha ya Kiswahili, Kiingereza, lugha za kiasili au [[Sheng]], huku tuzo kama vile "Kisima Music Awards" zikisaidia kutambua na kuinua vipaji vya nchi hiyo tangu kuanzishwa kwake. [[File:Musicians performing traditional Luo songs.jpg|thumb|170px|Wanamuziki wa Kenya wakitumbuiza nyimbo za kitamaduni za Waluo]] === Historia ya awali na karne ya 20 === Gitaa lilikuwa maarufu nchini Kenya hata kabla ya karne ya 20, mapema zaidi kuliko katika nchi nyingine nyingi za Afrika. [[Fundi Konde]] alikuwa miongoni mwa wapiga gitaa wa kwanza maarufu, akifuatiwa na wanamuziki kama Paul Mwachupa na Lukas Tututu. Kufikia miaka ya 1920, klabu za dansi zilianza kuchipuka Mombasa, zikicheza muziki uliovutia wakazi wa huko. Wakati wa [[Vita Kuu ya Pili ya Dunia]], wanamuziki wa Kenya na Uganda waliandikishwa kama burudani katika kikosi cha ''King's African Rifles'' na baadaye kuunda "Rhino Band", bendi ya kwanza kupata umaarufu mkubwa nchini kote. Kufikia miaka ya 1950, teknolojia ya redio na kurekodi sauti ilikuwa imepiga hatua kubwa, ambapo Fundi Konde alikuwa mstari wa mbele kurusha matangazo na kukuza tasnia ya kurekodi. === Athari za Kikongo na Maendeleo ya Benga === Kuanzia mwaka 1952, rekodi za wapiga gitaa wa Kikongo kama vile Edouard Massengo na [[Jean-Bosco Mwenda]] zilianza kupatikana nchini Kenya. Mtindo wa Bosco wa kupiga gitaa kwa kidole gumba na kidole cha shahada ukaenea kwa kasi. Muziki wa [[Benga music|Benga]] ulianza kushika kasi tangu mwishoni mwa miaka ya 1960, hasa ukizunguka eneo la Ziwa Victoria. Neno "benga" wakati mwingine hutumika kuelezea aina yoyote ya pop ya kiasili. Mwaka 1967, bendi ya kwanza kubwa ya benga, "Shirati Jazz", ilianzishwa na Daniel Owino Misiani, ikifuatiwa na "Victoria Jazz" iliyoanzishwa mwaka 1972 na Ochieng Nelly Mengo na Collela Mazee. Wasanii wengine wa benga ni pamoja na Okatch Biggy, Prince Jully, na Dola Kabarry. === Muziki wa Pwani na Taarab === Muziki wa [[taarab]] wa Kizanzibari umekuwa na nguvu kubwa nchini Kenya, hasa katika miji ya pwani kama Mombasa na Lamu. Sambamba na taarab, mtindo wa [[Chakacha]]—unaohusisha dansi za wanawake wa Pwani—umekuwa na mchango mkubwa katika utamaduni wa muziki wa Kenya na kuathiri mitindo ya kisasa ya Afropop.<ref name="Smithsonian" /> === Hip hop na Muziki wa Mijini === Hip hop ya Kenya huimbwa kwa Kiingereza, Kiswahili, Sheng, au lugha za kiasili. Mitindo kama [[Genge]] (iliyotiliwa nguvu na wasanii kama Jua Cali na Nonini) na [[Kapuka]] (iliyowashirikisha Nameless na wengineo) ilienea sana kuanzia miaka ya 1990 na kuendelea. Kundi la [[Camp Mulla]] liliweka historia kwa kushinda tuzo na kuteuliwa katika majukwaa ya kimataifa kama vile BET Awards, MTV EMAs, na MOBO Awards. Katika miaka ya hivi karibuni, mtindo mpya wa [[Gengeton]] umeibuka kwa kishindo jijini Nairobi. === Reggae na Rock === [[File:Prince Otach.jpeg|thumb|right|Prince Otach, mmoja wa waanzilishi wa MC wa Reggae nchini Kenya]] [[Reggae]] ni mojawapo ya mitindo inayopendwa sana nchini Kenya, huku wasanii kama marehemu Mighty King Kong, Wyre, na Red San wakiacha alama kubwa. Wakati huo huo, muziki wa Rock unawakilishwa na bendi mbalimbali za hapa nchini na mashirika kama vile "Rock Society of Kenya", pamoja na stesheni maalum za redio zilizowahi kuwepo kama 105.5 X FM.<ref>{{cite web |url = http://www.rocksocietyofkenya.org/ |title=Rock Society of Kenya }}</ref> === Kalpop na Mitindo Mingine === [[File:R-L- His Eminent Majesty DON SANTO, Jilly Beatz, DJ Pisces, and a fan at Club 64 Nairobi, Kenya on Thursday, June 13, 2019..jpg|thumb|DON SANTO, Jilly Beatz, na DJ Pisces jijini Nairobi]] Kalpop ni mtindo wa muziki ulioibuka katikati ya miaka ya 1990 ukiongozwa na wasanii kama DON SANTO na wengineo. Pia kuna ukuaji wa mitindo ya kielektroniki kama House, Trap, pamoja na Neo-soul inayotumbuizwa katika matamasha kama "Blankets and Wine" ikiongozwa na makundi kama [[Sauti Sol]]. == Muziki wa Asili == Kila jamii ya kikabila nchini Kenya ina utamaduni wake wa kipekee wa muziki wa asili, ingawa umaarufu wake umepungua kwa kiasi fulani kutokana na kuenea kwa muziki wa Injili na pop ya kisasa. Baadhi ya ala za asili zinazojumuishwa ni pamoja na: * '''Nyatiti''': Ala ya nyuzi inayofanana na kinubi yenye nyuzi nane kutoka kwa jamii ya Waluo.<ref>{{Rejea tovuti|url=https://gaa.go.ke/index.php/nyatiti-masters-pass-their-craft-next-generation-preserve-vibrant-luo-culture|title=Nyatiti masters pass on their craft to next generation to preserve vibrant Luo culture|work=Government of Kenya|date=1 Oktoba 2025|accessdate=13 Oktoba 2026|language=en}}</ref> * '''Orutu''': Ala ya nyuzi moja inayopigwa kwa upinde. * '''Obokano''': Kinubi kikubwa cha jamii ya Wakisi. * '''Litungu''': Ala ya nyuzi inayopendwa na jamii ya Wabukusu huko Bungoma. == Marejeo == {{marejeo}} {{mbegu-muziki}} [[Jamii:Muziki wa Kenya| ]] [[Jamii:Muziki wa Afrika Mashariki|K]] hrrjvqiwyka0qzzxgllgnaigc10g8d5 14 254362 1607432 2026-10-13T12:53:01Z Said Mfaume 68307 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '[[Jamii:Muziki wa Afrika]]' 1607432 wikitext text/x-wiki [[Jamii:Muziki wa Afrika]] 15r2jqtjtd70sw1tse1g0exkinx0sav 0 254363 1607433 2026-10-13T12:54:54Z Said Mfaume 68307 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '{| class="infobox" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em; background-color: #f8f9fa; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em; clear: right;" ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: 125%; font-weight: bold; background-color: #b0c4de; padding: 8px;" | Muziki wa Madagaska |- ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: #b0c4de; font-weight: bold; padding: 4px;" | T...' 1607433 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em; background-color: #f8f9fa; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em; clear: right;" ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: 125%; font-weight: bold; background-color: #b0c4de; padding: 8px;" | Muziki wa Madagaska |- ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: #b0c4de; font-weight: bold; padding: 4px;" | Taarifa za jumla |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Asili: | style="padding: 3px;" | [[Madagaska]] |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Asili za kitamaduni: | style="padding: 3px;" | Kiaustronesia, Kiafrika, Kiarabu na Ulaya |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Mitindo: | style="padding: 3px;" | Hiragasy, salegy, tsapiky, ba gasy na muziki wa jadi wa kikanda |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Ala zinazohusishwa: | style="padding: 3px;" | Valiha, marovany, kabosy, sodina, lokanga na ngoma |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Lugha zinazotumika: | style="padding: 3px;" | Kimadagaska na Kifaransa |} '''Muziki wa Madagaska''' unajumuisha mila na mitindo mbalimbali za muziki zinazohusiana na historia ya kisiwa hicho na Bahari ya Hindi. Muziki wa Madagaska umeathiriwa na asili za Kiaustronesia, Kiafrika, Kiarabu na Ulaya; kwa hiyo, ni nchi ya sauti, ala za nyuzi na mitindo ya kikanda yenye tofauti kubwa.<ref name="Afrisson">{{Rejea tovuti|url=https://www.afrisson.com/musique-malgache-malagasy-music/|title=Musique Malgache|work=Afrisson|author=Nago Seck|date=30 Septemba 2007|accessdate=13 Oktoba 2026|language=fr}}</ref> == Mitindo ya muziki == === Hiragasy === Hiragasy ni sanaa ya maonyesho yenye nyimbo, dansi na hotuba. Ilianza katika nyanda za juu za kati za Madagaska na hufanyika katika maeneo ya umma, mara nyingi ikihusisha makundi mawili ya wasanii.<ref name="UNESCO">{{Rejea tovuti|url=https://ich.unesco.org/fr/RL/le-hiragasy-art-du-spectacle-des-hautes-terres-centrales-de-madagascar-01740|title=Le Hiragasy, art du spectacle des Hautes terres Centrales de Madagascar|work=UNESCO|accessdate=13 Oktoba 2026|language=fr}}</ref> Utendaji wa hiragasy unajumuisha ngoma, salamu, hadithi, dansi na nyimbo za jadi. Nyimbo zake zinahusu maadili, maadili ya kiraia na ya kitamaduni, na hutumia ala za jadi. UNESCO iliiorodhesha hiragasy kwenye Orodha ya Urithi wa Utamaduni Usiogusika wa Binadamu mwaka 2023.<ref name="UNESCO" /> Katika kipindi cha ufalme, hiragasy ilitumika kama njia ya mawasiliano kati ya watawala na watu. Leo, inahesabiwa kama njia ya kusambaza maadili, historia na maarifa ya mababu.<ref name="UNESCO" /> === Salegy === Salegy ni mtindo wa muziki na dansi wa kaskazini mwa Madagaska. Ulianza kama muziki wa sherehe na kikundi cha watu, na baadaye ulikuwa muziki maarufu wa kisasa unaotumia ala za umeme kama gitaa, besi, ngoma na kinanda.<ref name="Afrisson" /> Salegy ya kisasa ilianzishwa mwaka 1959 na Chama cha Muziki wa Jadi cha Pwani ya Mashariki, kilichoongozwa na Elizabeth Raliza na François Leboto, kwa wimbo wa “Viavy Raozy”. Mtindo huo uliendelea kupata umaarufu kupitia wasanii kama Eusebe Jaojoby, anayejulikana kama “mfalme wa salegy”.<ref name="Afrisson" /> === Tsapiky === Tsapiky ni mtindo wa muziki na dansi ulioanzia Toliara, kusini-magharibi mwa Madagaska. Unatokana na baa za vumbi na sherehe za jadi, na hutumia kabosy na marovany pamoja na uimbaji na dansi.<ref name="Afrisson" /> Tsapiky ilianza kufahamika zaidi kuanzia miaka ya 1980, wakati gitaa la umeme lilipokuwa maarufu kisiwani. Mtindo huo pia umeathiriwa na midundo ya Toliara na muziki wa Mozambique na Kongo, hasa soukous.<ref name="Afrisson" /> === Ba gasy === Ba gasy ni mtindo wa muziki wa nyimbo wa mijini ulioibuka katika kipindi kati ya miaka 1920 na 1950. Unatokana na mchanganyiko wa muziki wa Ulaya, opera ya Kifaransa na mila za nyanda za juu za Madagaska.<ref name="JazzMadagascar">{{Rejea jarida|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/03057070.2025.2562732|title=Locating Jazz in Madagascar: A Brief Musical Social History|work=Journal of Southern African Studies|author=Guillaume Gorguès|date=4 Mei 2025|accessdate=13 Oktoba 2026|language=en}}</ref> Ba gasy ilitumia mdundo wa 12/8, mara nyingi ukiwa umegawanyika kama 5+7, na ulikuwa na ushawishi mkubwa katika muziki maarufu wa Antananarivo katika karne ya 20.<ref name="JazzMadagascar" /> == Ala za muziki == Ala za muziki wa Madagaska ni nyingi na hutofautiana kwa eneo na jamii. Miongoni mwa ala zinazohusishwa na muziki wa Madagaska ni valiha, marovany, kabosy, sodina, lokanga na ngoma mbalimbali.<ref name="Afrisson" /> - '''Valiha''' ni ala ya nyuzi ya mianzi inayofanana na zither, na hutazamiwa kama ala ya kitaifa ya Madagaska.<ref name="Afrisson" /> - '''Marovany''' ni ala ya nyuzi ya sanduku inayofanana na zither, inayotumika katika muziki wa jadi na wa kisasa.<ref name="Afrisson" /> - '''Kabosy''' ni ala ya nyuzi inayofanana na gitaa ndogo, yenye nyuzi nne hadi sita, inayohusishwa na maeneo ya kusini na mashariki ya Madagaska.<ref name="Afrisson" /> - '''Sodina''' ni filimbi ya mianzi inayopigwa kwa upande, inayohusishwa na muziki wa jadi na wa kisasa.<ref name="Afrisson" /> - '''Lokanga''' ni ala ya nyuzi inayopigwa kwa upinde kama violin, inayohusishwa na maeneo mbalimbali ya Madagaska.<ref name="Afrisson" /> == Marejeo == {{marejeo}} {{mbegu-muziki}} [[Jamii:Muziki wa Madagaska]] [[Jamii:Muziki wa Afrika]] 7uuf0m9uf9fleu4minihfyt16dyvz5r 1607434 1607433 2026-10-13T12:56:30Z Said Mfaume 68307 1607434 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em; background-color: #f8f9fa; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em; clear: right;" ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: 125%; font-weight: bold; background-color: #b0c4de; padding: 8px;" | Muziki wa Madagaska |- | colspan="2" style="text-align: center; padding: 5px;" | [[Picha:Bagasy musicians madagascar valiha guitar.jpg|250px|Wanamuziki wa Ba Gasy wa Madagaska wakipiga valiha na gitaa]]<br /><small>Wanamuziki wa Ba Gasy wakipiga valiha na gitaa</small> |- ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: #b0c4de; font-weight: bold; padding: 4px;" | Taarifa za jumla |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Asili: | style="padding: 3px;" | [[Madagaska]] |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Asili za kitamaduni: | style="padding: 3px;" | Kiaustronesia, Kiafrika, Kiarabu, Oceania na Ulaya |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Mitindo: | style="padding: 3px;" | Hiragasy, salegy, tsapiky, ba gasy na muziki wa jadi wa kikanda |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Ala zinazohusishwa: | style="padding: 3px;" | Valiha, marovany, kabosy, sodina, lokanga na ngoma |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Lugha zinazotumika: | style="padding: 3px;" | Kimadagaska na Kifaransa |} '''Muziki wa Madagaska''' ni [[muziki]] wa kipekee na wenye mchanganyiko mkubwa wa [[tamaduni]] mbalimbali zinazohusiana na historia ya kisiwa hicho na Bahari ya Hindi. Umeathiriwa na mila za muziki kutoka [[Asia ya Kusini-Mashariki]], [[Afrika]], [[Oceania]], [[Uarabuni]] na nchi za [[Ulaya]] kama [[Ureno]], Uingereza na Ufaransa, pamoja na Marekani.<ref name="Afrisson">{{Rejea tovuti|url=https://www.afrisson.com/musique-malgache-malagasy-music/|title=Musique Malgache|work=Afrisson|author=Nago Seck|date=30 Septemba 2007|accessdate=13 Oktoba 2026|language=fr}}</ref><ref name="Blench">{{Rejea jarida|last=Blench|first=Roger|year=1982|title=Evidence for the Indonesian origins of certain elements of African culture|journal=African Music|volume=6|issue=2|pages=81–93|doi=10.21504/amj.v6i2.1118|jstor=30249759}}</ref> Mchanganyiko huu umetokana na watu wa asili, wahamiaji na wakoloni walioishi katika kisiwa hicho kwa nyakati tofauti.<ref name="Anderson">{{Citation|last=Anderson|first=Ian|title=The Rough Guide to World Music, Vol. 1: Africa, Europe and the Middle East|pages=523–532|year=2000|chapter=Ocean Music from Southeast Africa|publisher=Rough Guides|isbn=978-1-84353-551-5|access-date=17 November 2010}}</ref> Kwa ujumla, muziki wa [[Madagaska]] hugawanywa katika makundi matatu: muziki wa jadi, muziki wa kisasa na muziki maarufu. Kila eneo lina mtindo wake wa muziki unaoakisi historia na utamaduni wa jamii husika.<ref name="Emoff">{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=unlmyidJNHcC|title=Recollecting from the Past: Musical Practice and Spirit Possession on the East Coast of Madagascar|last=Emoff|first=Ron|publisher=Wesleyan University Press|year=2002|isbn=978-0-8195-6500-6}}</ref> Kwa mfano, watu wa Merina wanaojulikana kuishi maeneo ya nyanda za juu hutumia sana chombo cha valiha na huimba kwa sauti tulivu, ilhali jamii ya Bara kusini mwa nchi ina utamaduni wa kuimba bila ala unaofanana na mitindo ya uimbaji inayopatikana Kusini mwa Afrika.<ref name="Randrianary">{{Rejea kitabu|title=Madagascar: les chants d'une île|last=Randrianary|first=Victor|publisher=Actes Sud|year=2001|isbn=978-2-7427-3556-3|language=fr}}</ref> Kadiri muda ulivyopita, vyombo vya kigeni kama gitaa la akustiki na piano vilibadilishwa ili kuendana na utamaduni wa Madagascar.<ref name="Conservatoire">{{Citation|last=Conservatoire national de musique et de déclamation|title=Encyclopédie de la musique et dictionnaire du Conservatoire|pages=3214–3223|year=1922|contribution=Madagascar|publisher=C. Delagrave}}</ref> Hali hiyo ilisababisha kuibuka kwa mitindo ya kisasa kama salegy na tsapiky, ambayo hutumia pia gitaa la umeme, besi, ngoma na kinanda. Aidha, mitindo ya muziki wa Magharibi kama rock, gospel, jazz, reggae na hip-hop imeendelea kupata umaarufu nchini humo.<ref name="Afrisson" /> Mbali na burudani, muziki nchini Madagascar una nafasi muhimu katika maisha ya jamii. Hutumika katika ibada za kiroho, sherehe za kitamaduni, hafla mbalimbali na hata shughuli za kisiasa. Kwa hiyo, muziki si njia ya kuburudisha pekee, bali pia ni sehemu muhimu ya kuhifadhi na kuendeleza utamaduni wa watu wa Madagaska.<ref name="Emoff" /><ref name="Randrianary" /> == Mitindo ya muziki == === Hiragasy === Hiragasy ni sanaa ya maonyesho yenye nyimbo, dansi na hotuba. Ilianza katika nyanda za juu za kati za Madagaska na hufanyika katika maeneo ya umma, mara nyingi ikihusisha makundi mawili ya wasanii.<ref name="UNESCO">{{Rejea tovuti|url=https://ich.unesco.org/fr/RL/le-hiragasy-art-du-spectacle-des-hautes-terres-centrales-de-madagascar-01740|title=Le Hiragasy, art du spectacle des Hautes terres Centrales de Madagascar|work=UNESCO|accessdate=13 Oktoba 2026|language=fr}}</ref> Utendaji wa hiragasy unajumuisha ngoma, salamu, hadithi, dansi na nyimbo za jadi. Nyimbo zake zinahusu maadili, maadili ya kiraia na ya kitamaduni, na hutumia ala za jadi. UNESCO iliiorodhesha hiragasy kwenye Orodha ya Urithi wa Utamaduni Usiogusika wa Binadamu mwaka 2023.<ref name="UNESCO" /> Katika kipindi cha ufalme, hiragasy ilitumika kama njia ya mawasiliano kati ya watawala na watu. Leo, inahesabiwa kama njia ya kusambaza maadili, historia na maarifa ya mababu.<ref name="UNESCO" /> === Salegy === Salegy ni mtindo wa muziki na dansi wa kaskazini mwa Madagaska. Ulianza kama muziki wa sherehe na kikundi cha watu, na baadaye ulikuwa muziki maarufu wa kisasa unaotumia ala za umeme kama gitaa, besi, ngoma na kinanda.<ref name="Afrisson" /> Salegy ya kisasa ilianzishwa mwaka 1959 na Chama cha Muziki wa Jadi cha Pwani ya Mashariki, kilichoongozwa na Elizabeth Raliza na François Leboto, kwa wimbo wa “Viavy Raozy”. Mtindo huo uliendelea kupata umaarufu kupitia wasanii kama Eusebe Jaojoby, anayejulikana kama “mfalme wa salegy”.<ref name="Afrisson" /> === Tsapiky === Tsapiky ni mtindo wa muziki na dansi ulioanzia Toliara, kusini-magharibi mwa Madagaska. Unatokana na baa za vumbi na sherehe za jadi, na hutumia kabosy na marovany pamoja na uimbaji na dansi.<ref name="Afrisson" /> Tsapiky ilianza kufahamika zaidi kuanzia miaka ya 1980, wakati gitaa la umeme lilipokuwa maarufu kisiwani. Mtindo huo pia umeathiriwa na midundo ya Toliara na muziki wa Mozambique na Kongo, hasa soukous.<ref name="Afrisson" /> === Ba gasy === Ba gasy ni mtindo wa muziki wa nyimbo wa mijini ulioibuka katika kipindi kati ya miaka 1920 na 1950. Unatokana na mchanganyiko wa muziki wa Ulaya, opera ya Kifaransa na mila za nyanda za juu za Madagaska.<ref name="JazzMadagascar">{{Rejea jarida|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/03057070.2025.2562732|title=Locating Jazz in Madagascar: A Brief Musical Social History|work=Journal of Southern African Studies|author=Guillaume Gorguès|date=4 Mei 2025|accessdate=13 Oktoba 2026|language=en}}</ref> Ba gasy ilitumia mdundo wa 12/8, mara nyingi ukiwa umegawanyika kama 5+7, na ulikuwa na ushawishi mkubwa katika muziki maarufu wa Antananarivo katika karne ya 20.<ref name="JazzMadagascar" /> == Ala za muziki == Ala za muziki wa Madagaska ni nyingi na hutofautiana kwa eneo na jamii. Miongoni mwa ala zinazohusishwa na muziki wa Madagaska ni valiha, marovany, kabosy, sodina, lokanga na ngoma mbalimbali.<ref name="Afrisson" /> - '''Valiha''' ni ala ya nyuzi ya mianzi inayofanana na zither, na hutazamiwa kama ala ya kitaifa ya Madagaska.<ref name="Afrisson" /> - '''Marovany''' ni ala ya nyuzi ya sanduku inayofanana na zither, inayotumika katika muziki wa jadi na wa kisasa.<ref name="Afrisson" /> - '''Kabosy''' ni ala ya nyuzi inayofanana na gitaa ndogo, yenye nyuzi nne hadi sita, inayohusishwa na maeneo ya kusini na mashariki ya Madagaska.<ref name="Afrisson" /> - '''Sodina''' ni filimbi ya mianzi inayopigwa kwa upinde, inayohusishwa na muziki wa jadi na wa kisasa.<ref name="Afrisson" /> - '''Lokanga''' ni ala ya nyuzi inayopigwa kwa upinde kama violin, inayohusishwa na maeneo mbalimbali ya Madagaska.<ref name="Afrisson" /> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-muziki}} [[Jamii:Muziki wa Madagaska]] [[Jamii:Utamaduni wa Madagaska]] [[Jamii:Muziki wa Afrika]] ddgwcld5dczml2te6lsm7yu6432ifkd 1607452 1607434 2026-10-13T13:07:44Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1607452 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em; background-color: #f8f9fa; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em; clear: right;" ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: 125%; font-weight: bold; background-color: #b0c4de; padding: 8px;" | Muziki wa Madagaska |- | colspan="2" style="text-align: center; padding: 5px;" | [[Picha:Bagasy musicians madagascar valiha guitar.jpg|250px|Wanamuziki wa Ba Gasy wa Madagaska wakipiga valiha na gitaa]]<br /><small>Wanamuziki wa Ba Gasy wakipiga valiha na gitaa</small> |- ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: #b0c4de; font-weight: bold; padding: 4px;" | Taarifa za jumla |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Asili: | style="padding: 3px;" | [[Madagaska]] |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Asili za kitamaduni: | style="padding: 3px;" | Kiaustronesia, Kiafrika, Kiarabu, Oceania na Ulaya |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Mitindo: | style="padding: 3px;" | Hiragasy, salegy, tsapiky, ba gasy na muziki wa jadi wa kikanda |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Ala zinazohusishwa: | style="padding: 3px;" | Valiha, marovany, kabosy, sodina, lokanga na ngoma |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Lugha zinazotumika: | style="padding: 3px;" | Kimadagaska na Kifaransa |} '''Muziki wa Madagaska''' ni [[muziki]] wa kipekee na wenye mchanganyiko mkubwa wa [[tamaduni]] mbalimbali zinazohusiana na historia ya kisiwa hicho na Bahari ya Hindi. Umeathiriwa na mila za muziki kutoka [[Asia ya Kusini-Mashariki]], [[Afrika]], [[Oceania]], [[Uarabuni]] na nchi za [[Ulaya]] kama [[Ureno]], Uingereza na Ufaransa, pamoja na Marekani.<ref name="Afrisson">{{Rejea tovuti|url=https://www.afrisson.com/musique-malgache-malagasy-music/|title=Musique Malgache|work=Afrisson|author=Nago Seck|date=30 Septemba 2007|accessdate=13 Oktoba 2026|language=fr}}</ref><ref name="Blench">{{Rejea jarida|last=Blench|first=Roger|year=1982|title=Evidence for the Indonesian origins of certain elements of African culture|journal=African Music|volume=6|issue=2|pages=81–93|doi=10.21504/amj.v6i2.1118|jstor=30249759}}</ref> Mchanganyiko huu umetokana na watu wa asili, wahamiaji na wakoloni walioishi katika kisiwa hicho kwa nyakati tofauti.<ref name="Anderson">{{Citation|last=Anderson|first=Ian|title=The Rough Guide to World Music, Vol. 1: Africa, Europe and the Middle East|pages=523–532|year=2000|chapter=Ocean Music from Southeast Africa|publisher=Rough Guides|isbn=978-1-84353-551-5|access-date=17 November 2010}}</ref> Kwa ujumla, muziki wa [[Madagaska]] hugawanywa katika makundi matatu: muziki wa jadi, muziki wa kisasa na muziki maarufu. Kila eneo lina mtindo wake wa muziki unaoakisi historia na utamaduni wa jamii husika.<ref name="Emoff">{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=unlmyidJNHcC|title=Recollecting from the Past: Musical Practice and Spirit Possession on the East Coast of Madagascar|last=Emoff|first=Ron|publisher=Wesleyan University Press|year=2002|isbn=978-0-8195-6500-6}}</ref> Kwa mfano, watu wa Merina wanaojulikana kuishi maeneo ya nyanda za juu hutumia sana chombo cha valiha na huimba kwa sauti tulivu, ilhali jamii ya Bara kusini mwa nchi ina utamaduni wa kuimba bila ala unaofanana na mitindo ya uimbaji inayopatikana Kusini mwa Afrika.<ref name="Randrianary">{{Rejea kitabu|title=Madagascar: les chants d'une île|last=Randrianary|first=Victor|publisher=Actes Sud|year=2001|isbn=978-2-7427-3556-3|language=fr}}</ref> Kadiri muda ulivyopita, vyombo vya kigeni kama gitaa la akustiki na piano vilibadilishwa ili kuendana na utamaduni wa Madagascar.<ref name="Conservatoire">{{Citation|last=Conservatoire national de musique et de déclamation|title=Encyclopédie de la musique et dictionnaire du Conservatoire|pages=3214–3223|year=1922|contribution=Madagascar|publisher=C. Delagrave}}</ref> Hali hiyo ilisababisha kuibuka kwa mitindo ya kisasa kama salegy na tsapiky, ambayo hutumia pia gitaa la umeme, besi, ngoma na kinanda. Aidha, mitindo ya muziki wa Magharibi kama rock, gospel, jazz, reggae na hip-hop imeendelea kupata umaarufu nchini humo.<ref name="Afrisson" /> Mbali na burudani, muziki nchini Madagascar una nafasi muhimu katika maisha ya jamii. Hutumika katika ibada za kiroho, sherehe za kitamaduni, hafla mbalimbali na hata shughuli za kisiasa. Kwa hiyo, muziki si njia ya kuburudisha pekee, bali pia ni sehemu muhimu ya kuhifadhi na kuendeleza utamaduni wa watu wa Madagaska.<ref name="Emoff" /><ref name="Randrianary" /> == Mitindo ya muziki == === Hiragasy === Hiragasy ni sanaa ya maonyesho yenye nyimbo, dansi na hotuba. Ilianza katika nyanda za juu za kati za Madagaska na hufanyika katika maeneo ya umma, mara nyingi ikihusisha makundi mawili ya wasanii.<ref name="UNESCO">{{Rejea tovuti|url=https://ich.unesco.org/fr/RL/le-hiragasy-art-du-spectacle-des-hautes-terres-centrales-de-madagascar-01740|title=Le Hiragasy, art du spectacle des Hautes terres Centrales de Madagascar|work=UNESCO|accessdate=13 Oktoba 2026|language=fr}}</ref> Utendaji wa hiragasy unajumuisha ngoma, salamu, hadithi, dansi na nyimbo za jadi. Nyimbo zake zinahusu maadili, maadili ya kiraia na ya kitamaduni, na hutumia ala za jadi. UNESCO iliiorodhesha hiragasy kwenye Orodha ya Urithi wa Utamaduni Usiogusika wa Binadamu mwaka 2023.<ref name="UNESCO" /> Katika kipindi cha ufalme, hiragasy ilitumika kama njia ya mawasiliano kati ya watawala na watu. Leo, inahesabiwa kama njia ya kusambaza maadili, historia na maarifa ya mababu.<ref name="UNESCO" /> === Salegy === Salegy ni mtindo wa muziki na dansi wa kaskazini mwa Madagaska. Ulianza kama muziki wa sherehe na kikundi cha watu, na baadaye ulikuwa muziki maarufu wa kisasa unaotumia ala za umeme kama gitaa, besi, ngoma na kinanda.<ref name="Afrisson" /> Salegy ya kisasa ilianzishwa mwaka 1959 na Chama cha Muziki wa Jadi cha Pwani ya Mashariki, kilichoongozwa na Elizabeth Raliza na François Leboto, kwa wimbo wa “Viavy Raozy”. Mtindo huo uliendelea kupata umaarufu kupitia wasanii kama Eusebe Jaojoby, anayejulikana kama “mfalme wa salegy”.<ref name="Afrisson" /> === Tsapiky === Tsapiky ni mtindo wa muziki na dansi ulioanzia Toliara, kusini-magharibi mwa Madagaska. Unatokana na baa za vumbi na sherehe za jadi, na hutumia kabosy na marovany pamoja na uimbaji na dansi.<ref name="Afrisson" /> Tsapiky ilianza kufahamika zaidi kuanzia miaka ya 1980, wakati gitaa la umeme lilipokuwa maarufu kisiwani. Mtindo huo pia umeathiriwa na midundo ya Toliara na muziki wa Mozambique na Kongo, hasa soukous.<ref name="Afrisson" /> === Ba gasy === Ba gasy ni mtindo wa muziki wa nyimbo wa mijini ulioibuka katika kipindi kati ya miaka 1920 na 1950. Unatokana na mchanganyiko wa muziki wa Ulaya, opera ya Kifaransa na mila za nyanda za juu za Madagaska.<ref name="JazzMadagascar">{{Rejea jarida|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/03057070.2025.2562732|title=Locating Jazz in Madagascar: A Brief Musical Social History|work=Journal of Southern African Studies|author=Guillaume Gorguès|date=4 Mei 2025|accessdate=13 Oktoba 2026|language=en}}</ref> Ba gasy ilitumia mdundo wa 12/8, mara nyingi ukiwa umegawanyika kama 5+7, na ulikuwa na ushawishi mkubwa katika muziki maarufu wa Antananarivo katika karne ya 20.<ref name="JazzMadagascar" /> == Ala za muziki == Ala za muziki wa Madagaska ni nyingi na hutofautiana kwa eneo na jamii. Miongoni mwa ala zinazohusishwa na muziki wa Madagaska ni valiha, marovany, kabosy, sodina, lokanga na ngoma mbalimbali.<ref name="Afrisson" /> - '''Valiha''' ni ala ya nyuzi ya mianzi inayofanana na zither, na hutazamiwa kama ala ya kitaifa ya Madagaska.<ref name="Afrisson" /> - '''Marovany''' ni ala ya nyuzi ya sanduku inayofanana na zither, inayotumika katika muziki wa jadi na wa kisasa.<ref name="Afrisson" /> - '''Kabosy''' ni ala ya nyuzi inayofanana na gitaa ndogo, yenye nyuzi nne hadi sita, inayohusishwa na maeneo ya kusini na mashariki ya Madagaska.<ref name="Afrisson" /> - '''Sodina''' ni filimbi ya mianzi inayopigwa kwa upinde, inayohusishwa na muziki wa jadi na wa kisasa.<ref name="Afrisson" /> - '''Lokanga''' ni ala ya nyuzi inayopigwa kwa upinde kama violin, inayohusishwa na maeneo mbalimbali ya Madagaska.<ref name="Afrisson" /> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-muziki}} [[Jamii:Muziki wa Madagaska|M]] [[Jamii:Utamaduni wa Madagaska|M]] [[Jamii:Muziki wa Afrika|M]] a2i00dhy0ybq0g0frckr2lx9v79l5qy 0 254364 1607451 2026-10-13T13:07:28Z Said Mfaume 68307 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '{| class="infobox" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em; background-color: #f8f9fa; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em; clear: right;" ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: 125%; font-weight: bold; background-color: #b0c4de; padding: 8px;" | Muziki wa Morisi |- ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: #b0c4de; font-weight: bold; padding: 4px;" | Taar...' 1607451 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em; background-color: #f8f9fa; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em; clear: right;" ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: 125%; font-weight: bold; background-color: #b0c4de; padding: 8px;" | Muziki wa Morisi |- ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: #b0c4de; font-weight: bold; padding: 4px;" | Taarifa za jumla |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Asili: | style="padding: 3px;" | [[Morisi]] |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Asili za kitamaduni: | style="padding: 3px;" | Kiafrika, Malagasi, Kihindi, Kizungu na Kifaransa |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Mitindo: | style="padding: 3px;" | Sega, seggae, bhojpuri na muziki wa sherehe |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Ala zinazohusishwa: | style="padding: 3px;" | Ravanne, maravanne, triangle, kayamb na gitaa |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Lugha zinazotumika: | style="padding: 3px;" | Kireole cha Morisi, Kibhojpuri, Kifaransa na Kiingereza |} '''Muziki wa Morisi''' unajumuisha mila na mitindo mbalimbali zinazohusiana na historia ya kisiwa hicho na Bahari ya Hindi. Muziki wa Morisi umeathiriwa na tamaduni za Kiafrika, Malagasi, Kihindi, Kizungu na Kifaransa; miongoni mwa mitindo maarufu ni sega, seggae na bhojpuri.<ref name="GovMauritius">{{Rejea tovuti|url=https://govmu.org/EN/infoservices/arts/Pages/culture.aspx|title=Culture – Heritage|work=Republic of Mauritius|accessdate=13 Oktoba 2026|language=en}}</ref> == Sega == Sega ni mtindo mkuu wa muziki na dansi wa Morisi. Unajulikana kwa midundo ya kasi, uimbaji wa Kireole na dansi zinazohusiana na historia ya watumwa wa Afrika na Madagaska.<ref name="GovMauritius" /> Sega ya jadi ya Morisi, inayojulikana kama ''sega tipik'', huhusisha uimbaji wa Kireole, dansi na midundo ya ravanne, maravanne na triangle. Serikali ya Morisi inaeleza kuwa ala hizi zinaonyesha mchango wa Kiafrika katika utamaduni wa muziki wa nchi hiyo.<ref name="GovMauritius" /> Miongoni mwa mitindo ya sega ni ''sega tambour'' ya kisiwa cha Rodrigues na ''sega tambour Chagos''. UNESCO inaeleza kuwa sega tambour ya Rodrigues ni utendaji wenye muziki, nyimbo na dansi wenye mizizi katika jamii za watumwa; iliorodheshwa kwenye Orodha ya Urithi wa Utamaduni Usiogusika wa Binadamu mwaka 2017.<ref name="SegaRodrigues">{{Rejea tovuti|url=https://ich.unesco.org/en/RL/sega-tambour-of-rodrigues-island-01257|title=Sega tambour of Rodrigues Island|work=UNESCO|accessdate=13 Oktoba 2026|language=en}}</ref> Sega tambour Chagos ni aina nyingine ya sega ya Morisi inayotokana na funguvisiwa la Chagos. UNESCO inaeleza kuwa mtindo huo ni wa muziki, nyimbo na dansi wenye midundo ya tambour; uliorodheshwa kwenye Orodha ya Urithi wa Utamaduni Usiogusika Unaohitaji Kulindwa Haraka mwaka 2023.<ref name="SegaChagos">{{Rejea tovuti|url=https://ich.unesco.org/en/USL/sega-tambour-chagos-01490|title=Sega tambour Chagos|work=UNESCO|accessdate=13 Oktoba 2026|language=en}}</ref> == Seggae == Seggae ni mtindo wa muziki wa Morisi unaochanganya sega na reggae. Mtindo huo ulianzishwa na Kaya, mwanamuziki wa Morisi, katika miaka ya 1980. Seggae umechanganya midundo ya sega na ala na mitindo ya reggae.<ref name="BishopSega">{{Rejea tovuti|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13527258.2018.1555671|title=Safeguarding sega: transmission, inscription, and appropriation of heritage|work=International Journal of Heritage Studies|author=Julia Bishop|date=3 Oktoba 2019|accessdate=13 Oktoba 2026|language=en}}</ref> == Bhojpuri == Bhojpuri ni mtindo wa muziki unaohusishwa na jamii ya Wahindi wa Morisi. Umeathiriwa na muziki wa Bhojpuri wa India na lugha ya Kibhojpuri. Miongoni mwa mitindo yake ni ''sega bhojpuri'' na ''chutney''.<ref name="BishopSega" /> == Ala za muziki == Ala zinazohusishwa na muziki wa Morisi ni pamoja na ravanne, maravanne, triangle na kayamb. ''Ravanne'' ni ngoma ya ngozi ya mbuzi, ''maravanne'' ni ala ya midundo inayotikisika, ''triangle'' ni ala ya chuma inayopigwa kwa fimbo, na ''kayamb'' ni ala ya midundo ya mianzi.<ref name="GovMauritius" /> Katika sega ya jadi, ala hizi hutumika pamoja na uimbaji wa Kireole na dansi. Katika mitindo ya kisasa kama seggae, ala za umeme kama gitaa, besi na kinanda zinaweza kuongezwa.<ref name="BishopSega" /> == Marejeo == {{marejeo}} {{mbegu-muziki}} [[Jamii:Muziki wa Morisi]] [[Jamii:Muziki wa Afrika]] e3kzbnm6b7jamceu8o1w04p3l111soc 1607453 1607451 2026-10-13T13:08:29Z Said Mfaume 68307 Said Mfaume alihamisha ukurasa wa [[Muziki wa Mauritius]] hadi [[Muziki wa Morisi]]: Kuswahilisha 1607451 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em; background-color: #f8f9fa; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em; clear: right;" ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: 125%; font-weight: bold; background-color: #b0c4de; padding: 8px;" | Muziki wa Morisi |- ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: #b0c4de; font-weight: bold; padding: 4px;" | Taarifa za jumla |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Asili: | style="padding: 3px;" | [[Morisi]] |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Asili za kitamaduni: | style="padding: 3px;" | Kiafrika, Malagasi, Kihindi, Kizungu na Kifaransa |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Mitindo: | style="padding: 3px;" | Sega, seggae, bhojpuri na muziki wa sherehe |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Ala zinazohusishwa: | style="padding: 3px;" | Ravanne, maravanne, triangle, kayamb na gitaa |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Lugha zinazotumika: | style="padding: 3px;" | Kireole cha Morisi, Kibhojpuri, Kifaransa na Kiingereza |} '''Muziki wa Morisi''' unajumuisha mila na mitindo mbalimbali zinazohusiana na historia ya kisiwa hicho na Bahari ya Hindi. Muziki wa Morisi umeathiriwa na tamaduni za Kiafrika, Malagasi, Kihindi, Kizungu na Kifaransa; miongoni mwa mitindo maarufu ni sega, seggae na bhojpuri.<ref name="GovMauritius">{{Rejea tovuti|url=https://govmu.org/EN/infoservices/arts/Pages/culture.aspx|title=Culture – Heritage|work=Republic of Mauritius|accessdate=13 Oktoba 2026|language=en}}</ref> == Sega == Sega ni mtindo mkuu wa muziki na dansi wa Morisi. Unajulikana kwa midundo ya kasi, uimbaji wa Kireole na dansi zinazohusiana na historia ya watumwa wa Afrika na Madagaska.<ref name="GovMauritius" /> Sega ya jadi ya Morisi, inayojulikana kama ''sega tipik'', huhusisha uimbaji wa Kireole, dansi na midundo ya ravanne, maravanne na triangle. Serikali ya Morisi inaeleza kuwa ala hizi zinaonyesha mchango wa Kiafrika katika utamaduni wa muziki wa nchi hiyo.<ref name="GovMauritius" /> Miongoni mwa mitindo ya sega ni ''sega tambour'' ya kisiwa cha Rodrigues na ''sega tambour Chagos''. UNESCO inaeleza kuwa sega tambour ya Rodrigues ni utendaji wenye muziki, nyimbo na dansi wenye mizizi katika jamii za watumwa; iliorodheshwa kwenye Orodha ya Urithi wa Utamaduni Usiogusika wa Binadamu mwaka 2017.<ref name="SegaRodrigues">{{Rejea tovuti|url=https://ich.unesco.org/en/RL/sega-tambour-of-rodrigues-island-01257|title=Sega tambour of Rodrigues Island|work=UNESCO|accessdate=13 Oktoba 2026|language=en}}</ref> Sega tambour Chagos ni aina nyingine ya sega ya Morisi inayotokana na funguvisiwa la Chagos. UNESCO inaeleza kuwa mtindo huo ni wa muziki, nyimbo na dansi wenye midundo ya tambour; uliorodheshwa kwenye Orodha ya Urithi wa Utamaduni Usiogusika Unaohitaji Kulindwa Haraka mwaka 2023.<ref name="SegaChagos">{{Rejea tovuti|url=https://ich.unesco.org/en/USL/sega-tambour-chagos-01490|title=Sega tambour Chagos|work=UNESCO|accessdate=13 Oktoba 2026|language=en}}</ref> == Seggae == Seggae ni mtindo wa muziki wa Morisi unaochanganya sega na reggae. Mtindo huo ulianzishwa na Kaya, mwanamuziki wa Morisi, katika miaka ya 1980. Seggae umechanganya midundo ya sega na ala na mitindo ya reggae.<ref name="BishopSega">{{Rejea tovuti|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13527258.2018.1555671|title=Safeguarding sega: transmission, inscription, and appropriation of heritage|work=International Journal of Heritage Studies|author=Julia Bishop|date=3 Oktoba 2019|accessdate=13 Oktoba 2026|language=en}}</ref> == Bhojpuri == Bhojpuri ni mtindo wa muziki unaohusishwa na jamii ya Wahindi wa Morisi. Umeathiriwa na muziki wa Bhojpuri wa India na lugha ya Kibhojpuri. Miongoni mwa mitindo yake ni ''sega bhojpuri'' na ''chutney''.<ref name="BishopSega" /> == Ala za muziki == Ala zinazohusishwa na muziki wa Morisi ni pamoja na ravanne, maravanne, triangle na kayamb. ''Ravanne'' ni ngoma ya ngozi ya mbuzi, ''maravanne'' ni ala ya midundo inayotikisika, ''triangle'' ni ala ya chuma inayopigwa kwa fimbo, na ''kayamb'' ni ala ya midundo ya mianzi.<ref name="GovMauritius" /> Katika sega ya jadi, ala hizi hutumika pamoja na uimbaji wa Kireole na dansi. Katika mitindo ya kisasa kama seggae, ala za umeme kama gitaa, besi na kinanda zinaweza kuongezwa.<ref name="BishopSega" /> == Marejeo == {{marejeo}} {{mbegu-muziki}} [[Jamii:Muziki wa Morisi]] [[Jamii:Muziki wa Afrika]] e3kzbnm6b7jamceu8o1w04p3l111soc 1607455 1607453 2026-10-13T13:09:51Z Riccardo Riccioni 452 1607455 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em; background-color: #f8f9fa; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em; clear: right;" ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: 125%; font-weight: bold; background-color: #b0c4de; padding: 8px;" | Muziki wa Morisi |- ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: #b0c4de; font-weight: bold; padding: 4px;" | Taarifa za jumla |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Asili: | style="padding: 3px;" | [[Morisi]] |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Asili za kitamaduni: | style="padding: 3px;" | Kiafrika, Malagasi, Kihindi, Kizungu na Kifaransa |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Mitindo: | style="padding: 3px;" | Sega, seggae, bhojpuri na muziki wa sherehe |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Ala zinazohusishwa: | style="padding: 3px;" | Ravanne, maravanne, triangle, kayamb na gitaa |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Lugha zinazotumika: | style="padding: 3px;" | Kireole cha Morisi, Kibhojpuri, Kifaransa na Kiingereza |} '''Muziki wa Morisi''' unajumuisha mila na mitindo mbalimbali zinazohusiana na historia ya kisiwa hicho na Bahari ya Hindi. Muziki wa Morisi umeathiriwa na tamaduni za Kiafrika, Kimalagasi, Kihindi, Kizungu na Kifaransa; miongoni mwa mitindo maarufu ni sega, seggae na bhojpuri.<ref name="GovMauritius">{{Rejea tovuti|url=https://govmu.org/EN/infoservices/arts/Pages/culture.aspx|title=Culture – Heritage|work=Republic of Mauritius|accessdate=13 Oktoba 2026|language=en}}</ref> == Sega == Sega ni mtindo mkuu wa muziki na dansi wa Morisi. Unajulikana kwa midundo ya kasi, uimbaji wa Kireole na dansi zinazohusiana na historia ya watumwa wa Afrika na Madagaska.<ref name="GovMauritius" /> Sega ya jadi ya Morisi, inayojulikana kama ''sega tipik'', huhusisha uimbaji wa Kireole, dansi na midundo ya ravanne, maravanne na triangle. Serikali ya Morisi inaeleza kuwa ala hizi zinaonyesha mchango wa Kiafrika katika utamaduni wa muziki wa nchi hiyo.<ref name="GovMauritius" /> Miongoni mwa mitindo ya sega ni ''sega tambour'' ya kisiwa cha Rodrigues na ''sega tambour Chagos''. UNESCO inaeleza kuwa sega tambour ya Rodrigues ni utendaji wenye muziki, nyimbo na dansi wenye mizizi katika jamii za watumwa; iliorodheshwa kwenye Orodha ya Urithi wa Utamaduni Usiogusika wa Binadamu mwaka 2017.<ref name="SegaRodrigues">{{Rejea tovuti|url=https://ich.unesco.org/en/RL/sega-tambour-of-rodrigues-island-01257|title=Sega tambour of Rodrigues Island|work=UNESCO|accessdate=13 Oktoba 2026|language=en}}</ref> Sega tambour Chagos ni aina nyingine ya sega ya Morisi inayotokana na funguvisiwa la Chagos. UNESCO inaeleza kuwa mtindo huo ni wa muziki, nyimbo na dansi wenye midundo ya tambour; uliorodheshwa kwenye Orodha ya Urithi wa Utamaduni Usiogusika Unaohitaji Kulindwa Haraka mwaka 2023.<ref name="SegaChagos">{{Rejea tovuti|url=https://ich.unesco.org/en/USL/sega-tambour-chagos-01490|title=Sega tambour Chagos|work=UNESCO|accessdate=13 Oktoba 2026|language=en}}</ref> == Seggae == Seggae ni mtindo wa muziki wa Morisi unaochanganya sega na reggae. Mtindo huo ulianzishwa na Kaya, mwanamuziki wa Morisi, katika miaka ya 1980. Seggae umechanganya midundo ya sega na ala na mitindo ya reggae.<ref name="BishopSega">{{Rejea tovuti|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13527258.2018.1555671|title=Safeguarding sega: transmission, inscription, and appropriation of heritage|work=International Journal of Heritage Studies|author=Julia Bishop|date=3 Oktoba 2019|accessdate=13 Oktoba 2026|language=en}}</ref> == Bhojpuri == Bhojpuri ni mtindo wa muziki unaohusishwa na jamii ya Wahindi wa Morisi. Umeathiriwa na muziki wa Bhojpuri wa India na lugha ya Kibhojpuri. Miongoni mwa mitindo yake ni ''sega bhojpuri'' na ''chutney''.<ref name="BishopSega" /> == Ala za muziki == Ala zinazohusishwa na muziki wa Morisi ni pamoja na ravanne, maravanne, triangle na kayamb. ''Ravanne'' ni ngoma ya ngozi ya mbuzi, ''maravanne'' ni ala ya midundo inayotikisika, ''triangle'' ni ala ya chuma inayopigwa kwa fimbo, na ''kayamb'' ni ala ya midundo ya mianzi.<ref name="GovMauritius" /> Katika sega ya jadi, ala hizi hutumika pamoja na uimbaji wa Kireole na dansi. Katika mitindo ya kisasa kama seggae, ala za umeme kama gitaa, besi na kinanda zinaweza kuongezwa.<ref name="BishopSega" /> == Marejeo == {{marejeo}} {{mbegu-muziki}} [[Jamii:Muziki wa Morisi| ]] [[Jamii:Muziki wa Afrika|M]] r5dsaeiifu1h2yqe6bl8qjpwow1mvr1 0 254365 1607454 2026-10-13T13:08:29Z Said Mfaume 68307 Said Mfaume alihamisha ukurasa wa [[Muziki wa Mauritius]] hadi [[Muziki wa Morisi]]: Kuswahilisha 1607454 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Muziki wa Morisi]] 4b0kt6785mh53k2cikiyamvziqsg970 0 254366 1607469 2026-10-13T13:25:00Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Gerald “Gerry” Harris Goldstein''' ni [[wakili]] wa utetezi katika [[kesi]] za [[jinai]] aliyeko [[San Antonio, Texas]], [[Marekani]]. Anajulikana zaidi kwa utetezi wake katika kesi zinazohusu haki za kiraia na mashtaka ya makosa yanayohusiana na dawa za kulevya. Kwa sasa ni mshirika katika kampuni ya uwakili ya Goldstein & Orr na amethibitishwa na Chama cha Mawakili cha Jimbo la Texas kuwa mtaalamu wa sheria za jinai na rufaa. == Maisha ya awali n...' 1607469 wikitext text/x-wiki '''Gerald “Gerry” Harris Goldstein''' ni [[wakili]] wa utetezi katika [[kesi]] za [[jinai]] aliyeko [[San Antonio, Texas]], [[Marekani]]. Anajulikana zaidi kwa utetezi wake katika kesi zinazohusu haki za kiraia na mashtaka ya makosa yanayohusiana na dawa za kulevya. Kwa sasa ni mshirika katika kampuni ya uwakili ya Goldstein & Orr na amethibitishwa na Chama cha Mawakili cha Jimbo la Texas kuwa mtaalamu wa sheria za jinai na rufaa. == Maisha ya awali na elimu == Goldstein alizaliwa mwaka [[1944]] katika mji wa Santa Maria, California. Wakati huo, baba yake, Eli Goldstein, alikuwa wakili akifanya kazi katika Kitengo cha Mawakili wa Kijeshi (JAG) katika kituo cha Jeshi la Anga la Jeshi la Marekani huko Santa Maria. Baadaye, wazazi wake walihamia San Antonio, Texas, ambako Goldstein alikulia. Alipata shahada ya kwanza katika sanaa kutoka Chuo Kikuu cha Tulane na shahada ya sheria kutoka Chuo Kikuu cha Texas huko Austin mwaka 1968. == Kazi == Goldstein alijiunga na kampuni ya uwakili ya baba yake huko San Antonio. Baada ya kupewa msamaha wa muda wa utumishi wa kijeshi kwa sababu za kiafya wakati wa Vita vya Vietnam, alishirikiana na Maury Maverick Jr., kiongozi mwenye misimamo ya kiliberali katika siasa za Texas, kutetea watu waliokataa kushiriki katika vita kwa misingi ya dhamiri na kushughulikia kesi zinazohusu haki za kiraia. Mwaka 1970, Goldstein alijiunga na Shirika la Kitaifa la Marekebisho ya Sheria za Bangi (NORML). Alianza kujijengea sifa katika kutetea watu walioshtakiwa kwa makosa yanayohusiana na dawa za kulevya baada ya kumwakilisha mwanzilishi wa shirika hilo, Keith Stroup, aliyekuwa amekamatwa katika operesheni ya polisi dhidi ya dawa za kulevya. Mwaka 1974, Goldstein alimwakilisha mwendeshaji mpya wa ukumbi wa sinema huko San Antonio aliyekuwa amekamatwa kwa kuonyesha filamu ya watu wazima iitwayo Deep Throat. Goldstein alishinda kesi hiyo katika Mahakama ya Juu baada ya kukata rufaa. Mwaka 1978, rufaa aliyoiwasilisha Goldstein ilisababisha kubatilishwa kwa hukumu katika kesi iliyojulikana kama Kesi ya Kutoroka Gerezani Piedras Negras. Katika kesi hiyo, Sterling Davis Sr. na William McCoy Hill waliingia katika gereza la mji wa mpakani nchini Mexico na kuwaachilia wafungwa 14 wa Marekani waliokuwa wameshtakiwa kwa makosa yanayohusiana na dawa za kulevya. Serikali ya Marekani iliwafungulia mashtaka kwa madai kwamba bunduki yenye mtutu uliofupishwa iliyotumiwa wakati wa tukio hilo ilikiuka sheria za silaha. Wanaume hao walifungwa gerezani. Goldstein alishinda rufaa kwa hoja kwamba wanaume hao walikiuka sheria bila kujua, badala ya kufanya hivyo kwa makusudi, kwa kuwa hakuna aliyefahamu urefu wa chini wa mtutu ulioruhusiwa kisheria kwa bunduki ya aina hiyo. Mwaka 1980, Goldstein alimwakilisha mmoja wa washirika wa Billy Clayton, Spika wa Baraza la Wawakilishi la Texas, katika kashfa ya malipo haramu iliyojulikana kama Brilab. Goldstein pia aliwakilisha kundi dogo la Wamormoni lililotetea ndoa za wake wengi baada ya mamlaka kuvamia shamba lao huko Texas. Alimtetea Frederick Merril Jessop, kiongozi wa kundi hilo katika shamba la Yearning for Zion. Kundi hilo lilichunguzwa na kufunguliwa mashtaka baada ya uchunguzi mkubwa kuhusu unyanyasaji wa watoto. Mahakamani, Goldstein alidai kwamba ingawa ndoa za wake wengi hazikuwa za kawaida, wanakundi hao walikuwa na haki ya kufuata imani yao na kulindwa kwa faragha yao. Mwaka 1992, Goldstein alichaguliwa kuwa rais wa Chama cha Mawakili wa Utetezi katika Kesi za Jinai cha Texas (TCDLA). Mwaka 1994 na 1995, alihudumu pia kama rais wa Chama cha Kitaifa cha Mawakili wa Utetezi katika Kesi za Jinai (NACDL). Baada ya kukamatwa na kukabidhiwa kwa mamlaka husika mnamo Januari 1996, Goldstein alimwakilisha mfanyabiashara wa dawa za kulevya kutoka Mexico, Juan García Ábrego. Ábrego alimwajiri Roberto Yzaguirre, ambaye baadaye alimhusisha Goldstein na Tony Canales katika kesi hiyo. Ábrego alishtakiwa kwa kusimamia usafirishaji wa kokeini kutoka Kolombia kupitia kaskazini mwa Mexico hadi Marekani, pamoja na utakatishaji fedha, kujaribu kutoa rushwa na mauaji ya watu kadhaa. García Ábrego alipatikana na hatia katika mashtaka yote na kuhukumiwa vifungo 11 vya maisha gerezani. Mwaka 2008, Goldstein alikuwa wakili wa utetezi wa mwanachama wa shamba la Yearning for Zion aliyekuwa amefunguliwa mashtaka. Mwaka 2010, Goldstein alitoa ushahidi mbele ya Kamati ya Mahakama ya Seneti ya Marekani na kuukosoa Sheria ya Patriot. Ukosoaji wake ulilenga kuzuiliwa kwa mteja wake, Dkt. Al-Badr Al Hazmi, daktari aliyekuwa akibobea katika radiolojia, ambaye alikamatwa asubuhi iliyofuata mashambulizi ya kigaidi ya tarehe 11 Septemba 2001. Baadaye, Dkt. Al Hazmi aliachiliwa baada ya kubainika kuwa hakuhusika na kosa lolote. Goldstein alisisitiza kwamba kuzuiliwa kwake kulikiuka haki zilizolindwa na Marekebisho ya Tano ya Katiba ya Marekani. Pia alipinga mamlaka ya serikali ya shirikisho, kupitia Ofisi ya Shirikisho ya Magereza, ya kufuatilia mawasiliano kati ya washukiwa wa ugaidi na mawakili wao. Goldstein aliandika waraka wa kisheria uliowasilishwa mahakamani kwa niaba ya Manuel Noriega, ambao ulilenga kusaidia mahakama kufanya uamuzi kuhusu kesi yake. Mbali na kuwa rais wa zamani wa Chama cha Kitaifa cha Mawakili wa Utetezi katika Kesi za Jinai, Goldstein ni mwanachama wa heshima wa Chuo cha Kimataifa cha Mawakili wa Kesi, Chuo cha Marekani cha Mawakili wa Kesi na Bodi ya Marekani ya Mawakili wa Sheria za Jinai. Mnamo Desemba 2019, Gerry Goldstein alichaguliwa kuwa mmoja wa watu watano waliopokea Tuzo ya Mawakili 50 Bora wa Mwaka ya Wakfu wa Mawakili wa Texas kwa mwaka huo. Tuzo hiyo hutambua mawakili ambao wamefanya kazi katika taaluma ya uwakili kwa miaka 50 au zaidi na wanaozingatia kanuni na desturi bora za taaluma hiyo pamoja na huduma kwa umma. Kwa heshima yake, Wakfu wa Mawakili wa Texas uliandaa historia simulizi ili kutambua na kuhifadhi mafanikio ya Goldstein katika taaluma ya sheria. == Maisha binafsi == Goldstein alifunga ndoa na Christine Sayre mwaka 1969. Wanaishi San Antonio, Texas, na Aspen, Colorado, na wana mtoto wa kiume anayeitwa Matthew Goldstein. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1944]] 5bxnfa5est6g3asglu0yjoypo48ctxs 1608130 1607469 2026-10-14T09:53:12Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1608130 wikitext text/x-wiki '''Gerald “Gerry” Harris Goldstein''' ni [[wakili]] wa utetezi katika [[kesi]] za [[jinai]] aliyeko [[San Antonio, Texas]], [[Marekani]]. Anajulikana zaidi kwa utetezi wake katika kesi zinazohusu haki za kiraia na mashtaka ya makosa yanayohusiana na dawa za kulevya. Kwa sasa ni mshirika katika kampuni ya uwakili ya Goldstein & Orr na amethibitishwa na Chama cha Mawakili cha Jimbo la Texas kuwa mtaalamu wa sheria za jinai na rufaa. == Maisha ya awali na elimu == Goldstein alizaliwa mwaka [[1944]] katika mji wa Santa Maria, California. Wakati huo, baba yake, Eli Goldstein, alikuwa wakili akifanya kazi katika Kitengo cha Mawakili wa Kijeshi (JAG) katika kituo cha Jeshi la Anga la Jeshi la Marekani huko Santa Maria. Baadaye, wazazi wake walihamia San Antonio, Texas, ambako Goldstein alikulia. Alipata shahada ya kwanza katika sanaa kutoka Chuo Kikuu cha Tulane na shahada ya sheria kutoka Chuo Kikuu cha Texas huko Austin mwaka 1968. == Kazi == Goldstein alijiunga na kampuni ya uwakili ya baba yake huko San Antonio. Baada ya kupewa msamaha wa muda wa utumishi wa kijeshi kwa sababu za kiafya wakati wa Vita vya Vietnam, alishirikiana na Maury Maverick Jr., kiongozi mwenye misimamo ya kiliberali katika siasa za Texas, kutetea watu waliokataa kushiriki katika vita kwa misingi ya dhamiri na kushughulikia kesi zinazohusu haki za kiraia. Mwaka 1970, Goldstein alijiunga na Shirika la Kitaifa la Marekebisho ya Sheria za Bangi (NORML). Alianza kujijengea sifa katika kutetea watu walioshtakiwa kwa makosa yanayohusiana na dawa za kulevya baada ya kumwakilisha mwanzilishi wa shirika hilo, Keith Stroup, aliyekuwa amekamatwa katika operesheni ya polisi dhidi ya dawa za kulevya. Mwaka 1974, Goldstein alimwakilisha mwendeshaji mpya wa ukumbi wa sinema huko San Antonio aliyekuwa amekamatwa kwa kuonyesha filamu ya watu wazima iitwayo Deep Throat. Goldstein alishinda kesi hiyo katika Mahakama ya Juu baada ya kukata rufaa. Mwaka 1978, rufaa aliyoiwasilisha Goldstein ilisababisha kubatilishwa kwa hukumu katika kesi iliyojulikana kama Kesi ya Kutoroka Gerezani Piedras Negras. Katika kesi hiyo, Sterling Davis Sr. na William McCoy Hill waliingia katika gereza la mji wa mpakani nchini Mexico na kuwaachilia wafungwa 14 wa Marekani waliokuwa wameshtakiwa kwa makosa yanayohusiana na dawa za kulevya. Serikali ya Marekani iliwafungulia mashtaka kwa madai kwamba bunduki yenye mtutu uliofupishwa iliyotumiwa wakati wa tukio hilo ilikiuka sheria za silaha. Wanaume hao walifungwa gerezani. Goldstein alishinda rufaa kwa hoja kwamba wanaume hao walikiuka sheria bila kujua, badala ya kufanya hivyo kwa makusudi, kwa kuwa hakuna aliyefahamu urefu wa chini wa mtutu ulioruhusiwa kisheria kwa bunduki ya aina hiyo. Mwaka 1980, Goldstein alimwakilisha mmoja wa washirika wa Billy Clayton, Spika wa Baraza la Wawakilishi la Texas, katika kashfa ya malipo haramu iliyojulikana kama Brilab. Goldstein pia aliwakilisha kundi dogo la Wamormoni lililotetea ndoa za wake wengi baada ya mamlaka kuvamia shamba lao huko Texas. Alimtetea Frederick Merril Jessop, kiongozi wa kundi hilo katika shamba la Yearning for Zion. Kundi hilo lilichunguzwa na kufunguliwa mashtaka baada ya uchunguzi mkubwa kuhusu unyanyasaji wa watoto. Mahakamani, Goldstein alidai kwamba ingawa ndoa za wake wengi hazikuwa za kawaida, wanakundi hao walikuwa na haki ya kufuata imani yao na kulindwa kwa faragha yao. Mwaka 1992, Goldstein alichaguliwa kuwa rais wa Chama cha Mawakili wa Utetezi katika Kesi za Jinai cha Texas (TCDLA). Mwaka 1994 na 1995, alihudumu pia kama rais wa Chama cha Kitaifa cha Mawakili wa Utetezi katika Kesi za Jinai (NACDL). Baada ya kukamatwa na kukabidhiwa kwa mamlaka husika mnamo Januari 1996, Goldstein alimwakilisha mfanyabiashara wa dawa za kulevya kutoka Mexico, Juan García Ábrego. Ábrego alimwajiri Roberto Yzaguirre, ambaye baadaye alimhusisha Goldstein na Tony Canales katika kesi hiyo. Ábrego alishtakiwa kwa kusimamia usafirishaji wa kokeini kutoka Kolombia kupitia kaskazini mwa Mexico hadi Marekani, pamoja na utakatishaji fedha, kujaribu kutoa rushwa na mauaji ya watu kadhaa. García Ábrego alipatikana na hatia katika mashtaka yote na kuhukumiwa vifungo 11 vya maisha gerezani. Mwaka 2008, Goldstein alikuwa wakili wa utetezi wa mwanachama wa shamba la Yearning for Zion aliyekuwa amefunguliwa mashtaka. Mwaka 2010, Goldstein alitoa ushahidi mbele ya Kamati ya Mahakama ya Seneti ya Marekani na kuukosoa Sheria ya Patriot. Ukosoaji wake ulilenga kuzuiliwa kwa mteja wake, Dkt. Al-Badr Al Hazmi, daktari aliyekuwa akibobea katika radiolojia, ambaye alikamatwa asubuhi iliyofuata mashambulizi ya kigaidi ya tarehe 11 Septemba 2001. Baadaye, Dkt. Al Hazmi aliachiliwa baada ya kubainika kuwa hakuhusika na kosa lolote. Goldstein alisisitiza kwamba kuzuiliwa kwake kulikiuka haki zilizolindwa na Marekebisho ya Tano ya Katiba ya Marekani. Pia alipinga mamlaka ya serikali ya shirikisho, kupitia Ofisi ya Shirikisho ya Magereza, ya kufuatilia mawasiliano kati ya washukiwa wa ugaidi na mawakili wao. Goldstein aliandika waraka wa kisheria uliowasilishwa mahakamani kwa niaba ya Manuel Noriega, ambao ulilenga kusaidia mahakama kufanya uamuzi kuhusu kesi yake. Mbali na kuwa rais wa zamani wa Chama cha Kitaifa cha Mawakili wa Utetezi katika Kesi za Jinai, Goldstein ni mwanachama wa heshima wa Chuo cha Kimataifa cha Mawakili wa Kesi, Chuo cha Marekani cha Mawakili wa Kesi na Bodi ya Marekani ya Mawakili wa Sheria za Jinai. Mnamo Desemba 2019, Gerry Goldstein alichaguliwa kuwa mmoja wa watu watano waliopokea Tuzo ya Mawakili 50 Bora wa Mwaka ya Wakfu wa Mawakili wa Texas kwa mwaka huo. Tuzo hiyo hutambua mawakili ambao wamefanya kazi katika taaluma ya uwakili kwa miaka 50 au zaidi na wanaozingatia kanuni na desturi bora za taaluma hiyo pamoja na huduma kwa umma. Kwa heshima yake, Wakfu wa Mawakili wa Texas uliandaa historia simulizi ili kutambua na kuhifadhi mafanikio ya Goldstein katika taaluma ya sheria. == Maisha binafsi == Goldstein alifunga ndoa na Christine Sayre mwaka 1969. Wanaishi San Antonio, Texas, na Aspen, Colorado, na wana mtoto wa kiume anayeitwa Matthew Goldstein. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1944]] [[Jamii:wanasheria wa Marekani]] 2ttiigat24ok7u1ojwvrrmd3cg2r04c 0 254367 1607474 2026-10-13T13:28:33Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Gisèle Ruiz Goldstein''' ni [[mwanahisabati]] wa [[Marekani]] anayejulikana kwa utafiti wake katika milinganyo ya tofauti za sehemu, nadharia ya waendeshaji na matumizi ya hisabati katika [[fizikia]] na [[fedha]]. Goldstein amepokea [[tuzo]] mbalimbali. Miongoni mwa mafanikio yake ni tuzo ya Chaguo la Wahariri aliyotunukiwa mwaka 2010 na wahariri wa jarida la Mathematische Nachrichten kwa mojawapo ya makala zake. Pia alikuwa Mwenyekiti wa Faudree katik...' 1607474 wikitext text/x-wiki '''Gisèle Ruiz Goldstein''' ni [[mwanahisabati]] wa [[Marekani]] anayejulikana kwa utafiti wake katika milinganyo ya tofauti za sehemu, nadharia ya waendeshaji na matumizi ya hisabati katika [[fizikia]] na [[fedha]]. Goldstein amepokea [[tuzo]] mbalimbali. Miongoni mwa mafanikio yake ni tuzo ya Chaguo la Wahariri aliyotunukiwa mwaka 2010 na wahariri wa jarida la Mathematische Nachrichten kwa mojawapo ya makala zake. Pia alikuwa Mwenyekiti wa Faudree katika Chuo Kikuu cha Memphis kuanzia mwaka 2011 hadi 2014. Mnamo Desemba 2020, jarida la Discrete and Dynamical Systems – Series S lilichapisha toleo maalumu kwa heshima ya kutimiza miaka 60 ya kuzaliwa kwa Goldstein. == Elimu == Goldstein alipata shahada ya uzamivu (PhD) kutoka Chuo Kikuu cha Tulane mwaka 1986. Msimamizi wake wa utafiti wa uzamivu alikuwa Jerome Goldstein, na tasnifu yake iliitwa Mathematical Contributions to Thomas-Fermi Theory (Michango ya Kihisabati katika Nadharia ya Thomas-Fermi). == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Wanahisabati wa Marekani]] [[Jamii:Pesa]] [[Jamii:Fizikia]] s9iiuw3nbfgs04ygoa8qztsy8kdxut2 1608129 1607474 2026-10-14T09:52:33Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1608129 wikitext text/x-wiki '''Gisèle Ruiz Goldstein''' ni [[mwanahisabati]] wa [[Marekani]] anayejulikana kwa utafiti wake katika milinganyo ya tofauti za sehemu, nadharia ya waendeshaji na matumizi ya hisabati katika [[fizikia]] na [[fedha]]. Goldstein amepokea [[tuzo]] mbalimbali. Miongoni mwa mafanikio yake ni tuzo ya Chaguo la Wahariri aliyotunukiwa mwaka 2010 na wahariri wa jarida la Mathematische Nachrichten kwa mojawapo ya makala zake. Pia alikuwa Mwenyekiti wa Faudree katika Chuo Kikuu cha Memphis kuanzia mwaka 2011 hadi 2014. Mnamo Desemba 2020, jarida la Discrete and Dynamical Systems – Series S lilichapisha toleo maalumu kwa heshima ya kutimiza miaka 60 ya kuzaliwa kwa Goldstein. == Elimu == Goldstein alipata shahada ya uzamivu (PhD) kutoka Chuo Kikuu cha Tulane mwaka 1986. Msimamizi wake wa utafiti wa uzamivu alikuwa Jerome Goldstein, na tasnifu yake iliitwa Mathematical Contributions to Thomas-Fermi Theory (Michango ya Kihisabati katika Nadharia ya Thomas-Fermi). == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Wanahisabati wa Marekani]] ei4dn781htjhp4o3ghwgz7rug9y73o8 0 254368 1607476 2026-10-13T13:32:32Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Chris Gorak''' ni [[mkurugenzi]] wa [[filamu]] wa [[Marekani]] aliyeanza kazi yake kama mkurugenzi wa sanaa na mbunifu wa mandhari ya uzalishaji wa filamu. Aliongoza filamu ya Right at Your Door ya mwaka 2006 na The Darkest Hour ya mwaka 2011. Gorak alianza kufanya kazi katika tasnia ya filamu miaka ya 1990 kama mkurugenzi wa sanaa. Katika miaka ya 2000, alifanya kazi katika filamu kadhaa kama mbunifu wa mandhari ya uzalishaji kabla ya kuwa mkurugenzi w...' 1607476 wikitext text/x-wiki '''Chris Gorak''' ni [[mkurugenzi]] wa [[filamu]] wa [[Marekani]] aliyeanza kazi yake kama mkurugenzi wa sanaa na mbunifu wa mandhari ya uzalishaji wa filamu. Aliongoza filamu ya Right at Your Door ya mwaka 2006 na The Darkest Hour ya mwaka 2011. Gorak alianza kufanya kazi katika tasnia ya filamu miaka ya 1990 kama mkurugenzi wa sanaa. Katika miaka ya 2000, alifanya kazi katika filamu kadhaa kama mbunifu wa mandhari ya uzalishaji kabla ya kuwa mkurugenzi wa filamu. == Historia yake == Gorak alisoma katika Chuo Kikuu cha Tulane, ambako alipata shahada ya usanifu majengo. Baadaye alibadili taaluma na kuingia katika tasnia ya filamu, akifanya kazi kama mkurugenzi wa sanaa chini ya wakurugenzi kama David Fincher, ndugu wa Coen na Terry Gilliam. Alipokuwa akifanya kazi kama mbunifu wa mandhari ya uzalishaji katika filamu ya The Clearing ya mwaka 2004, Gorak aliwaeleza watayarishaji wa filamu hiyo kwamba alikuwa na nia ya kuwa mkurugenzi wa filamu. Watayarishaji hao walimtaka awasilishe wazo linaloweza kutekelezeka, hivyo akaandika hati ya filamu fupi aliyokusudia kuiita Right at Your Door. Hatimaye, aliongoza filamu ya kusisimua ya Right at Your Door ya mwaka 2006. Alisema kuwa filamu hiyo ilionyesha jinsi mamlaka zilivyokuwa dhaifu na zisizoweza kuchukua hatua madhubuti katika ulimwengu wa baada ya mashambulizi ya Septemba 11. Mwanzoni, alikuwa na wasiwasi kwamba filamu yake ingefanana sana na 28 Days Later, lakini alipata msukumo kutokana na uwezekano wa kutengeneza filamu kwa bajeti ndogo. Baada ya Right at Your Door, Gorak alipanga kuandika na kuongoza filamu ya upelelezi wa polisi iliyoitwa SIS. Hata hivyo, filamu hiyo haikutengenezwa. Badala yake, aliongoza filamu ya The Darkest Hour, inayohusu uvamizi wa viumbe wa angani, iliyotolewa mwaka 2011. Mnamo Oktoba 2013, kampuni ya Paramount Pictures ilinunua hati ya filamu ya kisayansi ya kubuni ya Gorak iliyoitwa Attach na kuanza kuandaa mradi wa filamu hiyo, ambapo Gorak alitarajiwa kuwa mkurugenzi. Kufikia Februari 2017, mradi wa Attach haukuwa tena chini ya Paramount, na mwigizaji Alex Russell alichaguliwa kuigiza katika filamu hiyo. Gorak ni mwanachama wa Chama cha Wakurugenzi wa Sanaa (Art Directors Guild). == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Filamu]] [[Jamii:Marekani]] lrik5tncocqh91piugl3tup1gxf5i95 1608128 1607476 2026-10-14T09:52:16Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1608128 wikitext text/x-wiki '''Chris Gorak''' ni [[mkurugenzi]] wa [[filamu]] wa [[Marekani]] aliyeanza kazi yake kama mkurugenzi wa sanaa na mbunifu wa mandhari ya uzalishaji wa filamu. Aliongoza filamu ya Right at Your Door ya mwaka 2006 na The Darkest Hour ya mwaka 2011. Gorak alianza kufanya kazi katika tasnia ya filamu miaka ya 1990 kama mkurugenzi wa sanaa. Katika miaka ya 2000, alifanya kazi katika filamu kadhaa kama mbunifu wa mandhari ya uzalishaji kabla ya kuwa mkurugenzi wa filamu. == Historia yake == Gorak alisoma katika Chuo Kikuu cha Tulane, ambako alipata shahada ya usanifu majengo. Baadaye alibadili taaluma na kuingia katika tasnia ya filamu, akifanya kazi kama mkurugenzi wa sanaa chini ya wakurugenzi kama David Fincher, ndugu wa Coen na Terry Gilliam. Alipokuwa akifanya kazi kama mbunifu wa mandhari ya uzalishaji katika filamu ya The Clearing ya mwaka 2004, Gorak aliwaeleza watayarishaji wa filamu hiyo kwamba alikuwa na nia ya kuwa mkurugenzi wa filamu. Watayarishaji hao walimtaka awasilishe wazo linaloweza kutekelezeka, hivyo akaandika hati ya filamu fupi aliyokusudia kuiita Right at Your Door. Hatimaye, aliongoza filamu ya kusisimua ya Right at Your Door ya mwaka 2006. Alisema kuwa filamu hiyo ilionyesha jinsi mamlaka zilivyokuwa dhaifu na zisizoweza kuchukua hatua madhubuti katika ulimwengu wa baada ya mashambulizi ya Septemba 11. Mwanzoni, alikuwa na wasiwasi kwamba filamu yake ingefanana sana na 28 Days Later, lakini alipata msukumo kutokana na uwezekano wa kutengeneza filamu kwa bajeti ndogo. Baada ya Right at Your Door, Gorak alipanga kuandika na kuongoza filamu ya upelelezi wa polisi iliyoitwa SIS. Hata hivyo, filamu hiyo haikutengenezwa. Badala yake, aliongoza filamu ya The Darkest Hour, inayohusu uvamizi wa viumbe wa angani, iliyotolewa mwaka 2011. Mnamo Oktoba 2013, kampuni ya Paramount Pictures ilinunua hati ya filamu ya kisayansi ya kubuni ya Gorak iliyoitwa Attach na kuanza kuandaa mradi wa filamu hiyo, ambapo Gorak alitarajiwa kuwa mkurugenzi. Kufikia Februari 2017, mradi wa Attach haukuwa tena chini ya Paramount, na mwigizaji Alex Russell alichaguliwa kuigiza katika filamu hiyo. Gorak ni mwanachama wa Chama cha Wakurugenzi wa Sanaa (Art Directors Guild). == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:wakurugenzi wa filamu wa Marekani]] e15iuhi2dxcf8u33z98xv0dzgvbefcj 0 254369 1607480 2026-10-13T13:36:22Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Penny Gordon-Larsen''' ni [[mtafiti]] wa masuala ya [[Unene wa kupindukia|unene]] kupita kiasi. Mnamo Julai [[2023]], aliteuliwa kuwa Makamu Mkuu wa Chuo anayesimamia Utafiti katika Chuo Kikuu cha [[North Carolina]] huko [[Chapel Hill, North Carolina|Chapel Hill]], baada ya kuhudumu kama kaimu Makamu Mkuu wa Chuo anayesimamia Utafiti kuanzia Machi 2022. Yeye ni [[Profesa]] Mashuhuri wa Carla Smith Chamblee katika Lishe ya Kimataifa katika Shule ya Gill...' 1607480 wikitext text/x-wiki '''Penny Gordon-Larsen''' ni [[mtafiti]] wa masuala ya [[Unene wa kupindukia|unene]] kupita kiasi. Mnamo Julai [[2023]], aliteuliwa kuwa Makamu Mkuu wa Chuo anayesimamia Utafiti katika Chuo Kikuu cha [[North Carolina]] huko [[Chapel Hill, North Carolina|Chapel Hill]], baada ya kuhudumu kama kaimu Makamu Mkuu wa Chuo anayesimamia Utafiti kuanzia Machi 2022. Yeye ni [[Profesa]] Mashuhuri wa Carla Smith Chamblee katika Lishe ya Kimataifa katika Shule ya Gillings ya Afya ya Umma ya Kimataifa ya Chuo Kikuu cha North Carolina, ambako alihudumu kama naibu mkuu anayesimamia utafiti kuanzia mwaka 2018 hadi 2022. Pia aliteuliwa kuwa Profesa Mashuhuri wa William R. Kenan Jr. kuanzia tarehe 1 Septemba 2023. Aidha, ni mwanachama wa kitivo katika Kituo cha Idadi ya Watu cha Carolina. Utafiti wa Dkt. Gordon-Larsen, unaofadhiliwa na Taasisi za Kitaifa za [[Afya]] za Marekani (NIH), unalenga kuchunguza uwezekano wa mtu, kaya na jamii kuathiriwa na unene kupita kiasi na madhara yake kwa moyo, mishipa ya damu na mfumo wa kimetaboliki. Utafiti wake unahusisha mambo ya molekuli na vinasaba, pamoja na mambo ya kimazingira na kijamii. Alikuwa rais wa Jumuiya ya Utafiti wa Unene Kupita Kiasi mwaka 2015 na alikuwa mjumbe wa Jopo la Utafiti wa Kliniki kuhusu Unene Kupita Kiasi (CORP) la Taasisi ya Kitaifa ya Kisukari, Magonjwa ya Mfumo wa Mmeng'enyo wa Chakula na Magonjwa ya Figo. == Elimu == Gordon-Larsen alipata shahada ya kwanza ya sanaa katika anthropolojia na saikolojia kutoka Chuo Kikuu cha Tulane mwaka 1989. Alipata shahada ya uzamivu (PhD) katika biolojia ya binadamu kutoka Chuo Kikuu cha Pennsylvania mwaka 1997. Baadaye, alifanya mafunzo ya baada ya uzamivu katika epidemiolojia ya lishe katika Chuo Kikuu cha North Carolina huko Chapel Hill. == Kazi == Sehemu kubwa ya utafiti wake inahusu masuala ya ukabila, tofauti za kiafya na maendeleo ya unene kupita kiasi katika hatua mbalimbali za maisha. Anazingatia njia ambazo mazingira na tabia huathiri hatari ya kupata matatizo ya moyo, mishipa ya damu na mfumo wa kimetaboliki. Amechapisha tafiti kuhusu unene kupita kiasi kama ugonjwa unaosababishwa na mambo mengi, athari za mazingira ya makazi na mwelekeo wa mabadiliko ya viwango vya unene kupita kiasi. Utafiti wake mpya zaidi wa ushirikiano ni mradi mkubwa unaohusisha wanataaluma 27 kutoka idara 16, shule sita na vituo pamoja na taasisi tano. Mradi huo unalenga kuelewa kwa nini watu wawili wanaokula vyakula vinavyofanana na kufanya mazoezi kwa kiwango sawa wanaweza kuwa na uwezekano tofauti sana wa kuongezeka uzito. Lengo ni kubuni mbinu za matibabu zinazozingatia tofauti za watu binafsi, badala ya kutumia mbinu moja inayodhaniwa kuwafaa watu wote. Mnamo Novemba 2018, Gordon-Larsen aliteuliwa kuwa Naibu Mkuu wa Utafiti katika Shule ya Gillings ya Afya ya Umma ya Kimataifa ya Chuo Kikuu cha North Carolina. Uteuzi huo ulifanyika wakati akiondoka katika nafasi ya mwenyekiti wa jopo la NIH lililoshughulikia tafiti kuhusu figo, lishe, unene kupita kiasi na kisukari. Akiwa Profesa Mashuhuri wa Carla Smith Chamblee katika Lishe ya Kimataifa, Gordon-Larsen aliongoza Kituo cha Ubunifu katika Utafiti wa Unene Kupita Kiasi, kinachojulikana kama Obesity Creativity Hub na Heterogeneity in Obesity Creativity Hub. Kituo hicho kililenga kuwaleta pamoja watafiti ili kutatua matatizo makubwa ya kijamii. Pia alihudumu katika Baraza la Ushauri la Taasisi ya Kitaifa ya Kisukari, Magonjwa ya Mfumo wa Mmeng'enyo wa Chakula na Magonjwa ya Figo (NIDDK). == Maisha binafsi == Gordon-Larsen ana watoto wawili na hufurahia matembezi ya miguu katika maeneo ya asili wakati wake wa mapumziko. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Maprofesa]] 0v9r6k84ctk7wwtn3bp1tyhshrlhtjy 1608127 1607480 2026-10-14T09:51:27Z Riccardo Riccioni 452 1608127 wikitext text/x-wiki '''Penny Gordon-Larsen''' ni [[mtafiti]] wa masuala ya [[unene wa kupindukia|unene kupita kiasi]]. Mnamo Julai [[2023]], aliteuliwa kuwa Makamu Mkuu wa Chuo anayesimamia Utafiti katika Chuo Kikuu cha [[North Carolina]] huko [[Chapel Hill, North Carolina|Chapel Hill]], baada ya kuhudumu kama kaimu Makamu Mkuu wa Chuo anayesimamia Utafiti kuanzia Machi 2022. Yeye ni [[Profesa]] Mashuhuri wa Carla Smith Chamblee katika Lishe ya Kimataifa katika Shule ya Gillings ya Afya ya Umma ya Kimataifa ya Chuo Kikuu cha North Carolina, ambako alihudumu kama naibu mkuu anayesimamia utafiti kuanzia mwaka 2018 hadi 2022. Pia aliteuliwa kuwa Profesa Mashuhuri wa William R. Kenan Jr. kuanzia tarehe 1 Septemba 2023. Aidha, ni mwanachama wa kitivo katika Kituo cha Idadi ya Watu cha Carolina. Utafiti wa Dkt. Gordon-Larsen, unaofadhiliwa na Taasisi za Kitaifa za [[Afya]] za Marekani (NIH), unalenga kuchunguza uwezekano wa mtu, kaya na jamii kuathiriwa na unene kupita kiasi na madhara yake kwa moyo, mishipa ya damu na mfumo wa kimetaboliki. Utafiti wake unahusisha mambo ya molekuli na vinasaba, pamoja na mambo ya kimazingira na kijamii. Alikuwa rais wa Jumuiya ya Utafiti wa Unene Kupita Kiasi mwaka 2015 na alikuwa mjumbe wa Jopo la Utafiti wa Kliniki kuhusu Unene Kupita Kiasi (CORP) la Taasisi ya Kitaifa ya Kisukari, Magonjwa ya Mfumo wa Mmeng'enyo wa Chakula na Magonjwa ya Figo. == Elimu == Gordon-Larsen alipata shahada ya kwanza ya sanaa katika anthropolojia na saikolojia kutoka Chuo Kikuu cha Tulane mwaka 1989. Alipata shahada ya uzamivu (PhD) katika biolojia ya binadamu kutoka Chuo Kikuu cha Pennsylvania mwaka 1997. Baadaye, alifanya mafunzo ya baada ya uzamivu katika epidemiolojia ya lishe katika Chuo Kikuu cha North Carolina huko Chapel Hill. == Kazi == Sehemu kubwa ya utafiti wake inahusu masuala ya ukabila, tofauti za kiafya na maendeleo ya unene kupita kiasi katika hatua mbalimbali za maisha. Anazingatia njia ambazo mazingira na tabia huathiri hatari ya kupata matatizo ya moyo, mishipa ya damu na mfumo wa kimetaboliki. Amechapisha tafiti kuhusu unene kupita kiasi kama ugonjwa unaosababishwa na mambo mengi, athari za mazingira ya makazi na mwelekeo wa mabadiliko ya viwango vya unene kupita kiasi. Utafiti wake mpya zaidi wa ushirikiano ni mradi mkubwa unaohusisha wanataaluma 27 kutoka idara 16, shule sita na vituo pamoja na taasisi tano. Mradi huo unalenga kuelewa kwa nini watu wawili wanaokula vyakula vinavyofanana na kufanya mazoezi kwa kiwango sawa wanaweza kuwa na uwezekano tofauti sana wa kuongezeka uzito. Lengo ni kubuni mbinu za matibabu zinazozingatia tofauti za watu binafsi, badala ya kutumia mbinu moja inayodhaniwa kuwafaa watu wote. Mnamo Novemba 2018, Gordon-Larsen aliteuliwa kuwa Naibu Mkuu wa Utafiti katika Shule ya Gillings ya Afya ya Umma ya Kimataifa ya Chuo Kikuu cha North Carolina. Uteuzi huo ulifanyika wakati akiondoka katika nafasi ya mwenyekiti wa jopo la NIH lililoshughulikia tafiti kuhusu figo, lishe, unene kupita kiasi na kisukari. Akiwa Profesa Mashuhuri wa Carla Smith Chamblee katika Lishe ya Kimataifa, Gordon-Larsen aliongoza Kituo cha Ubunifu katika Utafiti wa Unene Kupita Kiasi, kinachojulikana kama Obesity Creativity Hub na Heterogeneity in Obesity Creativity Hub. Kituo hicho kililenga kuwaleta pamoja watafiti ili kutatua matatizo makubwa ya kijamii. Pia alihudumu katika Baraza la Ushauri la Taasisi ya Kitaifa ya Kisukari, Magonjwa ya Mfumo wa Mmeng'enyo wa Chakula na Magonjwa ya Figo (NIDDK). == Maisha binafsi == Gordon-Larsen ana watoto wawili na hufurahia matembezi ya miguu katika maeneo ya asili wakati wake wa mapumziko. == Marejeo == {{Mbegu-mwanasayansi}} [[Jamii:wanabiolojia wa Marekani]] [[Jamii:Maprofesa]] 8pn33cs2aq6huc0r5boeo27u1nr9pw1 0 254370 1607482 2026-10-13T13:41:27Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Lawrence A. Gordon''' (aliyezaliwa tarehe [[25 Machi]] [[1936]]) ni [[mtayarishaji wa filamu]] na mtendaji mkuu katika tasnia ya [[filamu]] wa [[Marekani]]. Anajishughulisha zaidi na utayarishaji wa filamu za mapigano na aina nyingine za filamu. Baadhi ya filamu zake maarufu ni 48 Hours (1982), Predator (1987), Die Hard (1988), Die Hard 2 (1990), Predator 2 (1990), Point Break (1991), Boogie Nights (1997), Lara Croft: Tomb Raider (2001), Hellboy (2004)...' 1607482 wikitext text/x-wiki '''Lawrence A. Gordon''' (aliyezaliwa tarehe [[25 Machi]] [[1936]]) ni [[mtayarishaji wa filamu]] na mtendaji mkuu katika tasnia ya [[filamu]] wa [[Marekani]]. Anajishughulisha zaidi na utayarishaji wa filamu za mapigano na aina nyingine za filamu. Baadhi ya filamu zake maarufu ni 48 Hours (1982), Predator (1987), Die Hard (1988), Die Hard 2 (1990), Predator 2 (1990), Point Break (1991), Boogie Nights (1997), Lara Croft: Tomb Raider (2001), Hellboy (2004) na Watchmen (2009). == Maisha ya awali na elimu == Gordon alizaliwa tarehe 25 Machi 1936 katika mji wa [[Yazoo City, Mississippi|Yazoo City]] au Belzoni, jimbo la [[Mississippi]], Marekani. Alilelewa katika familia ya Kiyahudi huko Belzoni. Alihitimu kutoka Chuo Kikuu cha Tulane kilichopo [[New Orleans]]. == Kazi == Baada ya kuhamia [[Los Angeles]], Gordon alianza kazi yake ya utayarishaji wa filamu mwaka 1964, akifanya kazi chini ya Aaron Spelling. Alikuwa mwandishi na mtayarishaji msaidizi wa kipindi cha televisheni Burke's Law. Alipanda haraka katika ngazi za kazi na kuwa mtayarishaji mkuu katika kampuni ya ABC na baadaye Screen Gems. Mwanzoni mwa mwaka 1968, Gordon alijiunga na American International Pictures (AIP). Mnamo Agosti 1969, aliteuliwa kuwa makamu wa rais anayesimamia filamu na maendeleo ya miradi ya filamu. Alijiuzulu Februari 1970 ili kuanzisha kampuni yake mwenyewe. Mwaka 1971, alijiunga na Screen Gems, kisha akarudi AIP Januari 1972 akiwa mkuu wa uzalishaji. Filamu zilizotolewa chini ya usimamizi wake zilijumuisha Slaughter na Boxcar Bertha. Pia alitajwa kuwa mtayarishaji mkuu wa filamu ya Dillinger ya mwaka 1973, iliyoongozwa na John Milius. Mwanzoni mwa mwaka 1974, Gordon aliondoka katika nafasi ya mkuu wa uzalishaji wa kimataifa ili kuanzisha kampuni yake na kufanya makubaliano na Columbia Pictures. Filamu yake ya kwanza chini ya mpango huo ilikuwa Hard Times (1975), iliyoandikwa na kuongozwa na Walter Hill. Baadaye, Hill alishirikiana na Gordon katika kipindi kifupi cha televisheni kilichoitwa Dog and Cat. Baada ya kufanya kazi kwa muda na Columbia, Gordon alihamia Paramount Pictures mwishoni mwa miaka ya 1970 ili kuendeleza mawazo ya miradi ya filamu, hasa kwa ajili ya huduma ya televisheni ya Paramount iliyokuwa imepangwa lakini haikuanza. Wakati huohuo, alishiriki katika utayarishaji wa filamu kubwa kama The Warriors. Mwaka 1978, alihusika katika filamu mbili zilizopata mapato makubwa, Hooper na The End, ambazo zote zilimshirikisha Burt Reynolds. Gordon na Walter Hill walipanga kutengeneza filamu iliyoitwa The Last Gun, lakini mradi huo ulifutwa kwa sababu ya ukosefu wa ufadhili wa kutosha. Badala yake, walitengeneza The Warriors. Mwanzoni mwa miaka ya 1980, Gordon alibuni kipindi cha televisheni cha Matt Houston. Katika miaka ya 1970 na 1980, alifanya kazi katika filamu kadhaa pamoja na mtayarishaji mwenzake Joel Silver, zikiwemo Streets of Fire na 48 Hrs. Mnamo Julai 1984, Gordon alichukua nafasi ya Joe Wizan kama mkuu wa uzalishaji katika kampuni ya 20th Century Fox. Miezi miwili baadaye, aliteuliwa kuwa rais wa Fox Entertainment Group. Januari 1986, alijiuzulu katika nafasi ya rais na afisa mkuu wa uendeshaji, akitaja afya yake kuwa mbaya kutokana na tatizo la moyo. Gordon alipanga kuanzisha tena shughuli za Lawrence Gordon Productions kupitia makubaliano ya miaka miwili ya utayarishaji huru wa filamu na studio hiyo. Kuanzia mwaka 1986 hadi kuanzishwa kwa Largo Entertainment mwaka 1989, Lawrence Gordon Productions ilikuwa na makao yake katika 20th Century Fox. Wakati mwingine kampuni hiyo ilitumia jina la The Gordon Company, akifanya kazi pamoja na kaka yake, Charles Gordon. Mwaka 1989, Gordon alitayarisha filamu ya Field of Dreams, iliyopata uteuzi wa Tuzo ya Chuo cha Filamu cha Marekani (Oscar) katika kipengele cha Filamu Bora. Baadaye, alianzisha kampuni ya Largo kwa ufadhili wa kampuni ya Kijapani ya JVC. Gordon alitumia kampuni yake ya utayarishaji ya Golar, Inc., ambayo katika filamu ilitajwa kama Golar Productions, kuingia katika ubia wa Largo na JVC pamoja na BOH, Inc. Largo iliendeleza miradi ya filamu iliyosambazwa na studio mbalimbali, ikiwemo 20th Century Fox, chini ya makubaliano yaliyojulikana kama “Largo Agreement”. Mwaka 1994, Gordon aliondoka Largo na kufanya makubaliano na Universal Pictures. Wakati huo, The Gordon Company ilipangwa upya. Golar iliendelea kufanya kazi pamoja na Lawrence Gordon Productions, iliyoongozwa na Lawrence Gordon, huku Daybreak Productions ikiongozwa na Charles Gordon. Lawrence na Charles walitayarisha filamu pamoja kwa mara ya mwisho chini ya jina la The Gordon Company katika filamu ya Waterworld. Gordon pia alikuwa na makubaliano ya utayarishaji huru na Universal Pictures kupitia kampuni yake ya Lawrence Gordon Productions. Kupitia kampuni hiyo, alitayarisha filamu za Jumpin' Jack Flash, Boogie Nights, Mystery Men, K-9, Lara Croft: Tomb Raider, Hellboy na mwendelezo wake Hellboy II: The Golden Army, pamoja na Watchmen. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1936]] [[Jamii:Watayarishaji]] [[Jamii:Watayarishaji filamu wa Marekani]] p6eymig1akcz23b09xmbm7kjj5z9l8y 1608120 1607482 2026-10-14T09:50:33Z Riccardo Riccioni 452 1608120 wikitext text/x-wiki '''Lawrence A. Gordon''' (alizaliwa [[25 Machi]] [[1936]]) ni [[mtayarishaji wa filamu]] na mtendaji mkuu katika tasnia ya [[filamu]] wa [[Marekani]]. Anajishughulisha zaidi na utayarishaji wa filamu za mapigano na aina nyingine za filamu. Baadhi ya filamu zake maarufu ni 48 Hours (1982), Predator (1987), Die Hard (1988), Die Hard 2 (1990), Predator 2 (1990), Point Break (1991), Boogie Nights (1997), Lara Croft: Tomb Raider (2001), Hellboy (2004) na Watchmen (2009). == Maisha ya awali na elimu == Gordon alizaliwa tarehe 25 Machi 1936 katika mji wa [[Yazoo City, Mississippi|Yazoo City]] au Belzoni, jimbo la [[Mississippi]], Marekani. Alilelewa katika familia ya Kiyahudi huko Belzoni. Alihitimu kutoka Chuo Kikuu cha Tulane kilichopo [[New Orleans]]. == Kazi == Baada ya kuhamia [[Los Angeles]], Gordon alianza kazi yake ya utayarishaji wa filamu mwaka 1964, akifanya kazi chini ya Aaron Spelling. Alikuwa mwandishi na mtayarishaji msaidizi wa kipindi cha televisheni Burke's Law. Alipanda haraka katika ngazi za kazi na kuwa mtayarishaji mkuu katika kampuni ya ABC na baadaye Screen Gems. Mwanzoni mwa mwaka 1968, Gordon alijiunga na American International Pictures (AIP). Mnamo Agosti 1969, aliteuliwa kuwa makamu wa rais anayesimamia filamu na maendeleo ya miradi ya filamu. Alijiuzulu Februari 1970 ili kuanzisha kampuni yake mwenyewe. Mwaka 1971, alijiunga na Screen Gems, kisha akarudi AIP Januari 1972 akiwa mkuu wa uzalishaji. Filamu zilizotolewa chini ya usimamizi wake zilijumuisha Slaughter na Boxcar Bertha. Pia alitajwa kuwa mtayarishaji mkuu wa filamu ya Dillinger ya mwaka 1973, iliyoongozwa na John Milius. Mwanzoni mwa mwaka 1974, Gordon aliondoka katika nafasi ya mkuu wa uzalishaji wa kimataifa ili kuanzisha kampuni yake na kufanya makubaliano na Columbia Pictures. Filamu yake ya kwanza chini ya mpango huo ilikuwa Hard Times (1975), iliyoandikwa na kuongozwa na Walter Hill. Baadaye, Hill alishirikiana na Gordon katika kipindi kifupi cha televisheni kilichoitwa Dog and Cat. Baada ya kufanya kazi kwa muda na Columbia, Gordon alihamia Paramount Pictures mwishoni mwa miaka ya 1970 ili kuendeleza mawazo ya miradi ya filamu, hasa kwa ajili ya huduma ya televisheni ya Paramount iliyokuwa imepangwa lakini haikuanza. Wakati huohuo, alishiriki katika utayarishaji wa filamu kubwa kama The Warriors. Mwaka 1978, alihusika katika filamu mbili zilizopata mapato makubwa, Hooper na The End, ambazo zote zilimshirikisha Burt Reynolds. Gordon na Walter Hill walipanga kutengeneza filamu iliyoitwa The Last Gun, lakini mradi huo ulifutwa kwa sababu ya ukosefu wa ufadhili wa kutosha. Badala yake, walitengeneza The Warriors. Mwanzoni mwa miaka ya 1980, Gordon alibuni kipindi cha televisheni cha Matt Houston. Katika miaka ya 1970 na 1980, alifanya kazi katika filamu kadhaa pamoja na mtayarishaji mwenzake Joel Silver, zikiwemo Streets of Fire na 48 Hrs. Mnamo Julai 1984, Gordon alichukua nafasi ya Joe Wizan kama mkuu wa uzalishaji katika kampuni ya 20th Century Fox. Miezi miwili baadaye, aliteuliwa kuwa rais wa Fox Entertainment Group. Januari 1986, alijiuzulu katika nafasi ya rais na afisa mkuu wa uendeshaji, akitaja afya yake kuwa mbaya kutokana na tatizo la moyo. Gordon alipanga kuanzisha tena shughuli za Lawrence Gordon Productions kupitia makubaliano ya miaka miwili ya utayarishaji huru wa filamu na studio hiyo. Kuanzia mwaka 1986 hadi kuanzishwa kwa Largo Entertainment mwaka 1989, Lawrence Gordon Productions ilikuwa na makao yake katika 20th Century Fox. Wakati mwingine kampuni hiyo ilitumia jina la The Gordon Company, akifanya kazi pamoja na kaka yake, Charles Gordon. Mwaka 1989, Gordon alitayarisha filamu ya Field of Dreams, iliyopata uteuzi wa Tuzo ya Chuo cha Filamu cha Marekani (Oscar) katika kipengele cha Filamu Bora. Baadaye, alianzisha kampuni ya Largo kwa ufadhili wa kampuni ya Kijapani ya JVC. Gordon alitumia kampuni yake ya utayarishaji ya Golar, Inc., ambayo katika filamu ilitajwa kama Golar Productions, kuingia katika ubia wa Largo na JVC pamoja na BOH, Inc. Largo iliendeleza miradi ya filamu iliyosambazwa na studio mbalimbali, ikiwemo 20th Century Fox, chini ya makubaliano yaliyojulikana kama “Largo Agreement”. Mwaka 1994, Gordon aliondoka Largo na kufanya makubaliano na Universal Pictures. Wakati huo, The Gordon Company ilipangwa upya. Golar iliendelea kufanya kazi pamoja na Lawrence Gordon Productions, iliyoongozwa na Lawrence Gordon, huku Daybreak Productions ikiongozwa na Charles Gordon. Lawrence na Charles walitayarisha filamu pamoja kwa mara ya mwisho chini ya jina la The Gordon Company katika filamu ya Waterworld. Gordon pia alikuwa na makubaliano ya utayarishaji huru na Universal Pictures kupitia kampuni yake ya Lawrence Gordon Productions. Kupitia kampuni hiyo, alitayarisha filamu za Jumpin' Jack Flash, Boogie Nights, Mystery Men, K-9, Lara Croft: Tomb Raider, Hellboy na mwendelezo wake Hellboy II: The Golden Army, pamoja na Watchmen. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1936]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Watayarishaji filamu wa Marekani]] iprha5aryroitncpbs4zztvhna6ojx1 0 254371 1607483 2026-10-13T13:42:48Z Said Mfaume 68307 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '{| class="infobox" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em; background-color: #f8f9fa; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em; clear: right;" ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: 125%; font-weight: bold; background-color: #b0c4de; padding: 8px;" | Muziki wa Shelisheli |- ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: #b0c4de; font-weight: bold; padding: 4px;" |...' 1607483 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em; background-color: #f8f9fa; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em; clear: right;" ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: 125%; font-weight: bold; background-color: #b0c4de; padding: 8px;" | Muziki wa Shelisheli |- ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: #b0c4de; font-weight: bold; padding: 4px;" | Taarifa za jumla |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Asili: | style="padding: 3px;" | [[Shelisheli]] |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Asili za kitamaduni: | style="padding: 3px;" | Kiafrika, Malagasi, Kifaransa, Kiingereza na Kihindi |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Mitindo: | style="padding: 3px;" | Moutya, sega, kontredans, kanmtole na muziki wa Creole |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Ala zinazohusishwa: | style="padding: 3px;" | Tanbour moutya, tanbour sega, zez, bom na gitaa |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Lugha zinazotumika: | style="padding: 3px;" | Kireole cha Shelisheli, Kifaransa na Kiingereza |} '''Muziki wa Shelisheli''' unajumuisha mila na mitindo mbalimbali zinazohusiana na historia ya visiwa vya Shelisheli na Bahari ya Hindi. Muziki wa Shelisheli umeathiriwa na tamaduni za Kiafrika, Malagasi, Kifaransa, Kiingereza na Kihindi; miongoni mwa mitindo maarufu ni moutya, sega na kontredans.<ref name="PHOI">{{Rejea tovuti|url=https://www.phoi.io/index.php/Articles/Display/Details/id/1066|title=Seychellois musical instruments|work=Phonothèque Historique de l'Océan Indien|author=Fanie Précourt|date=1 Mei 2026|accessdate=13 Oktoba 2026|language=en}}</ref> == Moutya == Moutya ni mtindo wa muziki na dansi wa Shelisheli ulioletwa na watumwa wa Afrika waliofika pamoja na wakoloni wa Kifaransa mwanzoni mwa karne ya 18. UNESCO inaeleza kuwa moutya ulitumika kama faraja ya kisaikolojia dhidi ya shida na umaskini, na pia kama njia ya kupinga utumwa na ubaguzi wa kijamii.<ref name="UNESCO">{{Rejea tovuti|url=https://ich.unesco.org/en/RL/moutya-01690|title=Moutya|work=UNESCO|accessdate=13 Oktoba 2026|language=en}}</ref> Moutya ni dansi ya kihisia inayofanywa kwa jadi usiku mwa moto. Ala kuu inayotumika ni ngoma kubwa yenye mkingo mwembamba na ngozi ya mbuzi, inayopigwa zaidi na wanaume. Muziki huo hutumia mfumo wa wito na jibu, ambapo wanaume hutoa mada mbalimbali za maoni ya kijamii na wanawake hujibu kwa sauti za juu.<ref name="UNESCO" /> UNESCO iliiorodhesha moutya kwenye Orodha ya Urithi wa Utamaduni Usiogusika wa Binadamu mwaka 2021. Mtindo huo bado unatumika kama njia ya kueleza utambulisho wa kitamaduni wa Shelisheli.<ref name="UNESCO" /> == Sega == Sega ni mtindo wa muziki na dansi unaohusishwa na visiwa vya Bahari ya Hindi, zikiwemo Morisi, Réunion na Shelisheli. Muziki wa sega wa Shelisheli umeathiriwa na midundo ya Kiafrika na Kifaransa, na hutumia ala kama ngoma, gitaa na triangle.<ref name="BBC">{{Rejea tovuti|url=https://www.bbc.com/storyworks/travel/secrets-of-the-seychelles/the-creole-way|title=The Creole Way|work=BBC|date=28 Oktoba 2023|accessdate=13 Oktoba 2026|language=en}}</ref> Sega ya jadi ya Shelisheli hutumia ala rahisi kama vigelegele, ngoma za mikono, matunda ya mbuyu na ala za upinde wa muziki. Katika utendaji wa kisasa, bendi ndogo zinaweza kujumuisha mchezaji wa banjo, mchezaji wa triangle, mpiga ngoma na mpiga gitaa.<ref name="SeychellesTourism">{{Rejea tovuti|url=https://seychelles.com/blog-details/2515/highlights/seychelles-rhythmic-tales-dance-and-music|title=Seychelles’ Rhythmic Tales in Dance and Music|work=Seychelles Tourism Board|accessdate=13 Oktoba 2026|language=en}}</ref> == Kontredans na kanmtole == Kontredans ni mtindo wa muziki na dansi unaotokana na dansi za Ulaya, hasa za Kifaransa na Kiingereza. Mtindo huo bado unatumika katika sherehe za kijamii na shindano za shule nchini Shelisheli.<ref name="BBC" /> Kanmtole ni aina ya muziki wa midundo unaohusishwa na dansi za jadi za Shelisheli. Chanzo cha PHOI kinaeleza kuwa ngoma za kisasa zimekuwa zikitumika kama mbadala wa tanbour sega katika utendaji wa kanmtole na muziki wa sherehe.<ref name="PHOI" /> == Ala za muziki == Ala za muziki wa Shelisheli hutofautiana kwa mtindo na eneo. Miongoni mwa ala zinazohusishwa na muziki wa jadi ni tanbour moutya, tanbour sega, zez na bom.<ref name="PHOI" /> - '''Tanbour moutya''' ni ngoma ya mstari wenye mkingo wa mbao yenye kipenyo cha takriban sentimita 60, inayofunikwa na ngozi ya mbuzi na kuwekewa vigelegele vya chuma.<ref name="PHOI" /> - '''Tanbour sega''' ni ngoma ya mstari iliyotengenezwa kutoka mbao ya mnara wa mnazi, yenye urefu wa takriban sentimita 80, iliyofunikwa na ngozi ya ng’ombe au mbuzi.<ref name="PHOI" /> - '''Zez''' ni ala ya nyuzi inayofanana na ala ya upinde wa muziki, inayohusishwa na muziki wa jadi wa Shelisheli.<ref name="SeychellesTourism" /> - '''Bom''' ni ala ya nyuzi moja inayohusishwa na muziki wa jadi wa Shelisheli.<ref name="SeychellesTourism" /> == Marejeo == {{marejeo}} {{mbegu-muziki}} [[Jamii:Muziki wa Shelisheli]] [[Jamii:Muziki wa Afrika]] p4nxuvvf6nqb3b9kox8pu25jvz8qsms 0 254372 1607484 2026-10-13T13:46:22Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Mildred Kobrin Gordon''' ([[1920]] – [[23 Agosti]] [[1993]]) alikuwa [[mwanabiolojia]] wa [[seli]] kutoka [[Marekani]], aliyezaliwa [[Manhattan]]. Alijulikana kwa utafiti wake kuhusu mbegu za kiume za binadamu, endometriamu na uterasi. Gordon alihitimu kutoka Chuo cha City kwa shahada ya kwanza ya sayansi katika biolojia. Alipata shahada ya uzamili katika zoolojia kutoka Chuo Kikuu cha Tulane na shahada ya uzamivu katika anatomia kutoka Shule ya Tiba...' 1607484 wikitext text/x-wiki '''Mildred Kobrin Gordon''' ([[1920]] – [[23 Agosti]] [[1993]]) alikuwa [[mwanabiolojia]] wa [[seli]] kutoka [[Marekani]], aliyezaliwa [[Manhattan]]. Alijulikana kwa utafiti wake kuhusu mbegu za kiume za binadamu, endometriamu na uterasi. Gordon alihitimu kutoka Chuo cha City kwa shahada ya kwanza ya sayansi katika biolojia. Alipata shahada ya uzamili katika zoolojia kutoka Chuo Kikuu cha Tulane na shahada ya uzamivu katika anatomia kutoka Shule ya Tiba ya Chuo Kikuu cha Yale. == Maisha ya kitaaluma == Baada ya kuhitimu, Gordon alifundisha na kufanya utafiti katika Chuo Kikuu cha Yale. Katika miaka ya 1970, akawa profesa mshiriki wa anatomia katika Chuo Kikuu cha Jimbo la [[New York]]. Kuanzia mwaka 1981 hadi kifo chake tarehe 23 Agosti 1993, Gordon alikuwa mhadhiri wa ngazi ya profesa katika biolojia na anatomia katika Shule ya Tiba ya Mount Sinai jijini New York. Pia alikuwa profesa katika Shule ya Elimu ya Tiba ya Kibiolojia ya Chuo cha Tiba cha Chuo Kikuu cha Jiji kwa miaka 13 ya mwisho ya maisha yake ya kikazi. Taasisi hiyo sasa inajulikana kama Shule ya Tiba ya CUNY. Kazi yake ilichangia maendeleo ya urutubishaji wa yai nje ya mwili (in vitro fertilization, IVF). Pia alitambuliwa kwa mchango wake katika kuelewa jinsi kalsiamu inavyoathiri seli za mbegu za kiume. == Machapisho == * Gordon, Mildred (Julai 1973). “Uwekaji wa shughuli za fosfatazi kwenye utando wa kichwa cha mbegu za kiume za mamalia.” The Journal of Experimental Zoology. Juzuu ya 185, toleo la 1, uk. 111–120. DOI: 10.1002/jez.1401850111. * Gordon, Mildred; Barrnett, R. J. (Oktoba 1967). “Uchunguzi wa kimuundo wa kiwango cha juu kuhusu mahali pa shughuli za fosfatazi katika panya na nguruwe-mwitu wa Guinea.” Experimental Cell Research. Juzuu ya 48, toleo la 2, uk. 395–412. DOI: 10.1016/0014-4827(67)90363-1. * Gordon, Mildred K.; Bench, Klaus G.; Deanin, Grace G.; Gordon, Malcolm W. (10 Februari 1968). “Utafiti wa kihistokemia na kibayokemia wa lisosomu za sinepsi.” Nature. Juzuu ya 217, toleo la 5128, uk. 523–527. DOI: 10.1038/217523a0. * Gordon, Mildred; Dandekar, P. V.; Bartoszewicz, W. (Januari 1974). “Uwekaji wa miundo midogo wa vipokezi vya uso vya konkanavalini A kwenye mbegu za kiume za sungura.” Journal of Reproduction and Fertility. Juzuu ya 36, toleo la 1, uk. 211–214. DOI: 10.1530/jrf.0.0360211. * Gordon, Mildred (1975). “Mabadiliko ya mzunguko katika muundo wa ndani wa seli za epitheliamu za endometriamu ya binadamu.” International Review of Cytology. Juzuu ya 42, uk. 127–172. DOI: 10.1016/s0074-7696(08)60980-8. * Gordon, Mildred; Kohorn, Ernest I.; Rice, Susan I.; Hemperly, Susan (Februari 1972). “Uhusiano kati ya muundo wa steroidi za progestojeni na utofautishaji wa kiini katika endometriamu ya binadamu.” The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism. Juzuu ya 34, toleo la 2, uk. 257–264. DOI: 10.1210/jcem-34-2-257. * Gordon, Mildred; Morris, Eugene; Young, Ronald J. (Januari 1983). “Mahali pa Ca²⁺-ATPase na protini zinazofunga Ca²⁺ katika mkia wa mbegu za kiume za nguruwe-mwitu wa Guinea.” Molecular Reproduction & Development. Juzuu ya 8, toleo la 1, uk. 49–55. DOI: 10.1002/mrd.1120080106. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1920]] [[Jamii:Waliofariki 1993]] [[Jamii:Walimu wa Marekani]] [[Jamii:Wanabiolojia wa Marekani]] tq64tx6p7o4y1e3bygktlm7uszfj5le 0 254373 1607485 2026-10-13T13:46:26Z Said Mfaume 68307 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '{| class="infobox" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em; background-color: #f8f9fa; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em; clear: right;" ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: 125%; font-weight: bold; background-color: #b0c4de; padding: 8px;" | Muziki wa Sudani Kusini |- ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: #b0c4de; font-weight: bold; padding: 4px;"...' 1607485 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em; background-color: #f8f9fa; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em; clear: right;" ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: 125%; font-weight: bold; background-color: #b0c4de; padding: 8px;" | Muziki wa Sudani Kusini |- ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: #b0c4de; font-weight: bold; padding: 4px;" | Taarifa za jumla |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Asili: | style="padding: 3px;" | [[Sudani Kusini]] |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Asili za kitamaduni: | style="padding: 3px;" | Dinka, Nuer, Shilluk, Zande, Acholi, Bari na jamii nyingine |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Mitindo: | style="padding: 3px;" | Muziki wa jadi, muziki wa kanisa, hip-hop na muziki wa kisasa |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Ala zinazohusishwa: | style="padding: 3px;" | Rababa, kpaningbo, adungu, marimba na ngoma |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Lugha zinazotumika: | style="padding: 3px;" | Dinka, Nuer, Shilluk, Zande, Acholi, Bari na lugha nyingine |} '''Muziki wa Sudani Kusini''' unajumuisha mila na mitindo mbalimbali zinazohusiana na jamii na lugha za nchi hiyo. Sudani Kusini ina lugha zaidi ya 64 za asili, jambo linalochangia uwepo wa mila na desturi tofauti za muziki.<ref name="MusicInAfrica">{{Rejea tovuti|url=https://musicinafrica.net/magazine/preserving-musical-heritage-south-sudan/|title=Preserving musical heritage in South Sudan|work=Music In Africa|author=Moses Abeka|date=26 Oktoba 2017|accessdate=13 Oktoba 2026|language=en}}</ref> == Muziki wa jadi == Muziki wa jadi wa Sudani Kusini hutumika katika matukio ya kijamii na kidini, yakiwemo harusi, mazishi, sherehe za mavuno na mikusanyiko ya kijamii. Kila jamii ina nyimbo, dansi na ala zake maalumu.<ref name="MusicInAfrica" /> Miongoni mwa mila zinazojulikana ni muziki wa Dinka, Nuer, Shilluk, Zande, Acholi, Bari na jamii nyingine. Muziki wa Dinka unajulikana kwa nyimbo za kusifu ng’ombe, nyimbo za vita, nyimbo za ndoa na nyimbo binafsi.<ref name="WorldMusicNetwork">{{Rejea tovuti|url=https://worldmusic.net/blogs/guide-to-world-music/the-music-of-sudan-south-sudan-divided-together|title=The Music of Sudan & South Sudan: Divided Together|work=World Music Network|accessdate=13 Oktoba 2026|language=en}}</ref> Muziki wa Azande unahusishwa na kpaningbo, xylophone kubwa ya mbao inayopigwa na watu watatu. Utendaji huo unaweza kuhusisha mwingine wa kijiji kwa kutumia kengele na ala nyingine za midundo.<ref name="WorldMusicNetwork" /> == Muziki wa kisasa == Muziki wa kisasa wa Sudani Kusini umeathiriwa na mitindo ya kimataifa kama hip-hop, R&B, reggae, Afrobeat, bongo flava na soukous. Andariya inaeleza kuwa baadhi ya wanamuziki wa Sudani Kusini wameathiriwa na muziki wa Uganda, Kenya, Sudan na nchi nyingine walikokua.<ref name="Andariya">{{Rejea tovuti|url=https://www.andariya.com/post/south-sudan-s-music-identity|title=South Sudan's Music Identity|work=Andariya|author=Mawa Minga|date=30 Mei 2022|accessdate=13 Oktoba 2026|language=en}}</ref> Mwanamuziki Emmanuel Jal ni mmoja wa wasanii maarufu wa Sudani Kusini katika muziki wa hip-hop. World Music Network inaeleza kuwa Jal alianza kufahamika kimataifa mwaka 2005, alipotoa albamu ya ''Ceasefire'' akishirikiana na mwanamuziki wa Sudan Kaskazini Abdel Gadir Salim.<ref name="WorldMusicNetwork" /> == Muziki wa kanisa == Muziki wa kanisa una nafasi muhimu katika maisha ya kijamii na kidini ya Sudani Kusini. World Music Network inaeleza kuwa muziki wa Kusini mwa Sudan mara nyingi husikika kanisani, na kwamba nyimbo mpya zinazohusu vita na uhuru zimekuwa zikiongezeka.<ref name="WorldMusicNetwork" /> == Ala za muziki == Ala za muziki wa Sudani Kusini hutofautiana kwa jamii na eneo. Miongoni mwa ala zinazohusishwa na muziki wa jadi ni rababa, kpaningbo, adungu, marimba na ngoma mbalimbali.<ref name="Andariya" /> - '''Rababa''' ni ala ya nyuzi inayofanana na kinubi, inayohusishwa na muziki wa Dinka.<ref name="WorldMusicNetwork" /> - '''Kpaningbo''' ni xylophone kubwa ya mbao inayopigwa na watu watatu, inayohusishwa na muziki wa Azande.<ref name="WorldMusicNetwork" /> - '''Adungu''' ni ala ya nyuzi inayofanana na kinubi, inayohusishwa na muziki wa jamii mbalimbali za Sudani Kusini.<ref name="Andariya" /> - '''Marimba''' ni ala ya midundo ya mbao inayohusishwa na muziki wa jamii mbalimbali za Sudani Kusini.<ref name="Andariya" /> - '''Ngoma''' ni ala muhimu ya midundo inayotumika katika muziki wa jadi na wa kisasa wa Sudani Kusini.<ref name="Andariya" /> == Marejeo == {{marejeo}} {{mbegu-muziki}} [[Jamii:Muziki wa Sudani Kusini]] [[Jamii:Muziki wa Afrika Mashariki]] fsxgg9ihw2wyuq85ajeifix39kg0fwk 0 254374 1607486 2026-10-13T13:52:06Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Edmund J. “Joe” Gorman Jr'''. ni [[mwanasheria]] na afisa wa [[mahakama]] kutoka [[Marekani]] anayehudumu kama kamishna wa mirathi katika Mahakama ya [[Wilaya]] ya Pili ya Rufaa ya Nevada, inayohudumia Kaunti ya Washoe. Alipata umaarufu wa kitaifa mwaka 2024 alipokuwa akisimamia mzozo wa kisheria kuhusu amana ya familia ya tajiri wa vyombo vya habari Rupert Murdoch. Alitoa pendekezo la kuzuia jaribio la Murdoch la kuunganisha udhibiti wa himaya yak...' 1607486 wikitext text/x-wiki '''Edmund J. “Joe” Gorman Jr'''. ni [[mwanasheria]] na afisa wa [[mahakama]] kutoka [[Marekani]] anayehudumu kama kamishna wa mirathi katika Mahakama ya [[Wilaya]] ya Pili ya Rufaa ya Nevada, inayohudumia Kaunti ya Washoe. Alipata umaarufu wa kitaifa mwaka 2024 alipokuwa akisimamia mzozo wa kisheria kuhusu amana ya familia ya tajiri wa vyombo vya habari Rupert Murdoch. Alitoa pendekezo la kuzuia jaribio la Murdoch la kuunganisha udhibiti wa himaya yake ya vyombo vya habari chini ya mwanawe, Lachlan Murdoch. Kwa sasa, Gorman ni mgombea wa uchaguzi wa nafasi ya jaji wa wilaya katika Mahakama ya Wilaya ya Pili ya Rufaa katika Kaunti ya Washoe. == Maisha ya awali na elimu == Joe Gorman alizaliwa na kukulia Boise, Idaho. Alipata shahada ya kwanza katika falsafa na Kifaransa kutoka Chuo Kikuu cha Tulane. Baada ya kupata shahada hiyo, alitumia miaka mitatu kufundisha wanafunzi wa darasa la nne na la tano wa Jamii ya Wanavajo katika jimbo la New Mexico. Baadaye, alihitimu kutoka Shule ya Sheria ya Chuo Kikuu cha Stanford mwaka 2009. == Kazi == === Utendaji wa sheria === Gorman alifanya kazi ya uwakili binafsi katika jiji la Reno, [[Nevada]], akijikita katika mipango ya [[urithi]], mirathi na masuala ya biashara. Wakati akifanya kazi hiyo, alitunukiwa tuzo ya “Mwanasheria wa Huduma za Kisheria Bila Malipo wa Mwaka” mwaka 2015 na shirika la Nevada Legal Services. Safari yake kuelekea kuhudumu katika mahakama ilianza wakati Kabila la Paiute-Shoshone lilipomwomba awe jaji wa kusikiliza malalamiko kuhusu uchaguzi wa kabila hilo. Akiwa katika mahakama hiyo ya kikabila, alikuja kuwa jaji mkuu. === Kamishna wa mirathi === Gorman aliteuliwa kuwa kamishna wa mirathi katika Mahakama ya Wilaya ya Pili ya Rufaa, inayohudumia Kaunti ya Washoe, mwaka 2019. Katika nafasi hiyo, husikiliza masuala yanayohusu mirathi na amana za kisheria, kisha kutoa mapendekezo ambayo yanapaswa kuthibitishwa na jaji wa wilaya. Katika utafiti wa mwaka 2026 wa Chama cha Wanasheria cha Kaunti ya Washoe kuhusu utendaji wa maafisa wa mahakama, ambapo wanasheria wa eneo hilo walitathmini maafisa hao, Gorman alipata wastani wa alama 4.7 kati ya 5. Alikuwa na alama za juu zaidi zilizoripotiwa, akilingana na maafisa wengine watatu wa mahakama. Gazeti la The New York Times liliripoti kwamba Gorman alionekana kuwa mtu wa haki, anayefuata sheria na taratibu, na anayechukulia kanuni kwa uzito. ==== Kesi ya amana ya familia ya Murdoch ==== Makala kuu: Urithi na ufuatiliaji wa Rupert Murdoch Mwaka 2024, Gorman alisimamia mzozo kuhusu amana ya familia ya Rupert Murdoch, kesi iliyovuta hisia za kimataifa. Murdoch alijaribu kurekebisha amana ya familia yake, ambayo ilikuwa imewekwa kuwa haiwezi kubadilishwa, ili kumpa mwanawe mkubwa, Lachlan Murdoch, mamlaka ya kudumu ya kudhibiti kampuni za News Corp na Fox Corporation. Hatua hiyo ilikusudiwa kuondoa mpango wa kugawana mamlaka kwa usawa kati ya watoto wake wanne wakubwa. Katikati ya mwaka 2024, Gorman aliamua kwamba Murdoch angeweza kurekebisha amana hiyo tu ikiwa angeonyesha kuwa alikuwa akitenda kwa nia njema na kwa manufaa ya pekee ya warithi wake. Baada ya vikao vya ushahidi vilivyofanyika kwa faragha mnamo Septemba 2024, Gorman alitoa uamuzi wa kurasa 96 tarehe 9 Desemba 2024, akipinga hatua zilizopendekezwa na Rupert na Lachlan Murdoch. Alielezea mpango wa kubadilisha amana hiyo kama njama iliyopangwa kwa ustadi ili “kuhakikisha kwa kudumu nafasi za uongozi za Lachlan Murdoch,” na akabaini kuwa Rupert na Lachlan walikuwa wametenda kwa nia isiyo njema. Namna Gorman alivyoshughulikia kesi hiyo ilizua ukosoaji kuhusu usiri wa mwenendo wa mahakama. Mnamo Januari 2024, alikuwa ameamuru kesi hiyo ifungwe kwa umma, hivyo kuweka jalada lote la kesi, pamoja na utambulisho wa wahusika, mbali na macho ya umma. Mnamo Septemba 2024, muungano wa mashirika ya habari, yakiwemo The New York Times, CNN, Associated Press, NPR, The Washington Post na Reuters, uliomba kuingilia kesi hiyo na kufanya nyaraka zake zipatikane kwa umma. Gorman kwa kiasi kikubwa alikataa ombi hilo na kuamua kuwa vikao vitaendelea kufanyika bila umma na waandishi wa habari. Alifuata sheria ya Nevada, ambayo kwa tafsiri yake ilipa kipaumbele usiri wa mwenendo wa kesi. === Kampeni ya uchaguzi wa ujaji ya mwaka 2026 === Tarehe 5 Januari 2026, Gorman aliwasilisha nyaraka za kugombea nafasi ya jaji wa wilaya katika Idara ya 1 ya Mahakama ya Wilaya ya Pili ya Rufaa. Nafasi hiyo ilikuwa wazi baada ya Jaji Kathleen Drakulich kustaafu. Mpinzani wake ni Derek Dreiling, ambaye wakati huo alikuwa akihudumu kama hakimu wa amani katika jiji la Reno. Uchaguzi huo hauna uhusiano na vyama vya siasa. Kwa kuwa wagombea wawili tu waliwasilisha maombi, uchaguzi wa mchujo uliopangwa kufanyika Juni 2026 ulifutwa, na wagombea wote wawili wakaendelea moja kwa moja kwenye uchaguzi mkuu. == Maisha binafsi == Gorman ni mjumbe wa bodi ya Reno Jazz Orchestra na Reno Host Lions Club Charity Foundation. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Wanasheria wa Marekani]] [[Jamii:Mahakama]] ds7ouy0itln2qwjgyi8gb7n2har0lzs 1608115 1607486 2026-10-14T09:49:48Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1608115 wikitext text/x-wiki '''Edmund J. “Joe” Gorman Jr'''. ni [[mwanasheria]] na afisa wa [[mahakama]] kutoka [[Marekani]] anayehudumu kama kamishna wa mirathi katika Mahakama ya [[Wilaya]] ya Pili ya Rufaa ya Nevada, inayohudumia Kaunti ya Washoe. Alipata umaarufu wa kitaifa mwaka 2024 alipokuwa akisimamia mzozo wa kisheria kuhusu amana ya familia ya tajiri wa vyombo vya habari Rupert Murdoch. Alitoa pendekezo la kuzuia jaribio la Murdoch la kuunganisha udhibiti wa himaya yake ya vyombo vya habari chini ya mwanawe, Lachlan Murdoch. Kwa sasa, Gorman ni mgombea wa uchaguzi wa nafasi ya jaji wa wilaya katika Mahakama ya Wilaya ya Pili ya Rufaa katika Kaunti ya Washoe. == Maisha ya awali na elimu == Joe Gorman alizaliwa na kukulia Boise, Idaho. Alipata shahada ya kwanza katika falsafa na Kifaransa kutoka Chuo Kikuu cha Tulane. Baada ya kupata shahada hiyo, alitumia miaka mitatu kufundisha wanafunzi wa darasa la nne na la tano wa Jamii ya Wanavajo katika jimbo la New Mexico. Baadaye, alihitimu kutoka Shule ya Sheria ya Chuo Kikuu cha Stanford mwaka 2009. == Kazi == === Utendaji wa sheria === Gorman alifanya kazi ya uwakili binafsi katika jiji la Reno, [[Nevada]], akijikita katika mipango ya [[urithi]], mirathi na masuala ya biashara. Wakati akifanya kazi hiyo, alitunukiwa tuzo ya “Mwanasheria wa Huduma za Kisheria Bila Malipo wa Mwaka” mwaka 2015 na shirika la Nevada Legal Services. Safari yake kuelekea kuhudumu katika mahakama ilianza wakati Kabila la Paiute-Shoshone lilipomwomba awe jaji wa kusikiliza malalamiko kuhusu uchaguzi wa kabila hilo. Akiwa katika mahakama hiyo ya kikabila, alikuja kuwa jaji mkuu. === Kamishna wa mirathi === Gorman aliteuliwa kuwa kamishna wa mirathi katika Mahakama ya Wilaya ya Pili ya Rufaa, inayohudumia Kaunti ya Washoe, mwaka 2019. Katika nafasi hiyo, husikiliza masuala yanayohusu mirathi na amana za kisheria, kisha kutoa mapendekezo ambayo yanapaswa kuthibitishwa na jaji wa wilaya. Katika utafiti wa mwaka 2026 wa Chama cha Wanasheria cha Kaunti ya Washoe kuhusu utendaji wa maafisa wa mahakama, ambapo wanasheria wa eneo hilo walitathmini maafisa hao, Gorman alipata wastani wa alama 4.7 kati ya 5. Alikuwa na alama za juu zaidi zilizoripotiwa, akilingana na maafisa wengine watatu wa mahakama. Gazeti la The New York Times liliripoti kwamba Gorman alionekana kuwa mtu wa haki, anayefuata sheria na taratibu, na anayechukulia kanuni kwa uzito. ==== Kesi ya amana ya familia ya Murdoch ==== Makala kuu: Urithi na ufuatiliaji wa Rupert Murdoch Mwaka 2024, Gorman alisimamia mzozo kuhusu amana ya familia ya Rupert Murdoch, kesi iliyovuta hisia za kimataifa. Murdoch alijaribu kurekebisha amana ya familia yake, ambayo ilikuwa imewekwa kuwa haiwezi kubadilishwa, ili kumpa mwanawe mkubwa, Lachlan Murdoch, mamlaka ya kudumu ya kudhibiti kampuni za News Corp na Fox Corporation. Hatua hiyo ilikusudiwa kuondoa mpango wa kugawana mamlaka kwa usawa kati ya watoto wake wanne wakubwa. Katikati ya mwaka 2024, Gorman aliamua kwamba Murdoch angeweza kurekebisha amana hiyo tu ikiwa angeonyesha kuwa alikuwa akitenda kwa nia njema na kwa manufaa ya pekee ya warithi wake. Baada ya vikao vya ushahidi vilivyofanyika kwa faragha mnamo Septemba 2024, Gorman alitoa uamuzi wa kurasa 96 tarehe 9 Desemba 2024, akipinga hatua zilizopendekezwa na Rupert na Lachlan Murdoch. Alielezea mpango wa kubadilisha amana hiyo kama njama iliyopangwa kwa ustadi ili “kuhakikisha kwa kudumu nafasi za uongozi za Lachlan Murdoch,” na akabaini kuwa Rupert na Lachlan walikuwa wametenda kwa nia isiyo njema. Namna Gorman alivyoshughulikia kesi hiyo ilizua ukosoaji kuhusu usiri wa mwenendo wa mahakama. Mnamo Januari 2024, alikuwa ameamuru kesi hiyo ifungwe kwa umma, hivyo kuweka jalada lote la kesi, pamoja na utambulisho wa wahusika, mbali na macho ya umma. Mnamo Septemba 2024, muungano wa mashirika ya habari, yakiwemo The New York Times, CNN, Associated Press, NPR, The Washington Post na Reuters, uliomba kuingilia kesi hiyo na kufanya nyaraka zake zipatikane kwa umma. Gorman kwa kiasi kikubwa alikataa ombi hilo na kuamua kuwa vikao vitaendelea kufanyika bila umma na waandishi wa habari. Alifuata sheria ya Nevada, ambayo kwa tafsiri yake ilipa kipaumbele usiri wa mwenendo wa kesi. === Kampeni ya uchaguzi wa ujaji ya mwaka 2026 === Tarehe 5 Januari 2026, Gorman aliwasilisha nyaraka za kugombea nafasi ya jaji wa wilaya katika Idara ya 1 ya Mahakama ya Wilaya ya Pili ya Rufaa. Nafasi hiyo ilikuwa wazi baada ya Jaji Kathleen Drakulich kustaafu. Mpinzani wake ni Derek Dreiling, ambaye wakati huo alikuwa akihudumu kama hakimu wa amani katika jiji la Reno. Uchaguzi huo hauna uhusiano na vyama vya siasa. Kwa kuwa wagombea wawili tu waliwasilisha maombi, uchaguzi wa mchujo uliopangwa kufanyika Juni 2026 ulifutwa, na wagombea wote wawili wakaendelea moja kwa moja kwenye uchaguzi mkuu. == Maisha binafsi == Gorman ni mjumbe wa bodi ya Reno Jazz Orchestra na Reno Host Lions Club Charity Foundation. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Wanasheria wa Marekani]] fpcw44adcwe584cxa3vynmo6kjj5n8f 0 254375 1607488 2026-10-13T13:55:27Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Kathryn Graddy''' ni [[profesa]] wa [[uchumi]] na mkuu wa Shule ya Kimataifa ya [[Biashara]] ya Brandeis katika Chuo Kikuu cha Brandeis. Pia ni profesa mashuhuri wa uchumi wa Fred na Rita Richman katika chuo hicho. Maslahi yake ya utafiti yanajumuisha uchumi wa [[sanaa]], utamaduni na muundo wa viwanda. == Kazi == Graddy alipata shahada ya kwanza ya sayansi katika hisabati na shahada ya kwanza ya sanaa katika lugha ya Kirusi kutoka Chuo Kikuu cha Tulan...' 1607488 wikitext text/x-wiki '''Kathryn Graddy''' ni [[profesa]] wa [[uchumi]] na mkuu wa Shule ya Kimataifa ya [[Biashara]] ya Brandeis katika Chuo Kikuu cha Brandeis. Pia ni profesa mashuhuri wa uchumi wa Fred na Rita Richman katika chuo hicho. Maslahi yake ya utafiti yanajumuisha uchumi wa [[sanaa]], utamaduni na muundo wa viwanda. == Kazi == Graddy alipata shahada ya kwanza ya sayansi katika hisabati na shahada ya kwanza ya sanaa katika lugha ya Kirusi kutoka Chuo Kikuu cha Tulane. Alipata shahada ya uzamili katika usimamizi wa biashara kutoka Chuo Kikuu cha Columbia na shahada ya uzamivu katika uchumi kutoka Chuo Kikuu cha Princeton. Kabla ya kujiunga na Chuo Kikuu cha [[Oxford]], aliteuliwa kuwa profesa msaidizi wa uchumi katika Shule ya Biashara ya London. Baadaye, alikuwa mtafiti katika Chuo cha Jesus na kisha Chuo cha Exeter, vyote vikiwa sehemu ya Chuo Kikuu cha Oxford. Baada ya kuondoka Oxford, Graddy alijiunga na Chuo Kikuu cha Brandeis mwaka 2007. Aliongoza idara ya uchumi ya chuo hicho kuanzia mwaka 2011 hadi 2014, na kuongoza programu ya shahada ya uzamivu katika Shule ya Kimataifa ya Biashara ya Brandeis kuanzia mwaka 2015 hadi 2016. Mwaka 2013, aliteuliwa kuwa profesa mashuhuri wa uchumi wa Fred na Rita Richman. Mwaka 2016, aliteuliwa kuwa naibu mkuu mwandamizi wa Shule ya Kimataifa ya Biashara ya Brandeis, nafasi aliyoshikilia hadi alipokuwa mkuu wa shule hiyo mwaka 2018. == Utafiti == Graddy anafanya utafiti katika maeneo ya uchumi wa sanaa, uchumi wa utamaduni na muundo wa viwanda. Vyombo vya habari vimemnukuu mara nyingi kama mtaalamu wa minada ya sanaa na uwekezaji katika sanaa. Graddy alitumia mwezi mmoja kumfuatilia mfanyabiashara katika Soko la Samaki la Fulton ili kuchunguza ushindani katika masoko ya samaki. Mwaka 2006, alichapisha utafiti uliobaini kuwa wafanyabiashara walionekana kutoza bei tofauti kwa makundi tofauti ya kikabila, na kwamba ushindani kamili haukuonekana katika soko hilo. Katika makala ya utafiti ya mwaka 2017 aliyoandika kwa ushirikiano na Carl Lieberman, mchumi wa Chuo Kikuu cha Princeton, watafiti hao walihitimisha kuwa wasanii kwa wastani huwa na ubunifu mdogo katika mwaka unaofuata kifo cha rafiki au ndugu kuliko katika vipindi vingine vya maisha yao. Matokeo hayo yalitokana na uchambuzi wa wachoraji 33 wa Kifaransa wa mtindo wa Impressionism na wasanii 15 wa Marekani waliozaliwa kati ya mwaka 1910 na 1920. Matokeo hayo yalipata umaarufu katika vyombo vya habari. Yalifuata utafiti wa awali wa Graddy ambao haukuwa bado umechapishwa rasmi, uliobaini kuwa uzalishaji wa kazi za ubunifu wa wasanii wa sanaa za kuona hupungua wanapopitia kipindi cha maombolezo baada ya kufiwa. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Maprofesa]] [[Jamii:Biashara]] igajy1pv6crjm5ct1m5o9ylrzjx2znj 1608104 1607488 2026-10-14T09:42:00Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1608104 wikitext text/x-wiki '''Kathryn Graddy''' ni [[profesa]] wa [[uchumi]] na mkuu wa Shule ya Kimataifa ya [[Biashara]] ya Brandeis katika Chuo Kikuu cha Brandeis. Pia ni profesa mashuhuri wa uchumi wa Fred na Rita Richman katika chuo hicho. Maslahi yake ya utafiti yanajumuisha uchumi wa [[sanaa]], utamaduni na muundo wa viwanda. == Kazi == Graddy alipata shahada ya kwanza ya sayansi katika hisabati na shahada ya kwanza ya sanaa katika lugha ya Kirusi kutoka Chuo Kikuu cha Tulane. Alipata shahada ya uzamili katika usimamizi wa biashara kutoka Chuo Kikuu cha Columbia na shahada ya uzamivu katika uchumi kutoka Chuo Kikuu cha Princeton. Kabla ya kujiunga na Chuo Kikuu cha [[Oxford]], aliteuliwa kuwa profesa msaidizi wa uchumi katika Shule ya Biashara ya London. Baadaye, alikuwa mtafiti katika Chuo cha Jesus na kisha Chuo cha Exeter, vyote vikiwa sehemu ya Chuo Kikuu cha Oxford. Baada ya kuondoka Oxford, Graddy alijiunga na Chuo Kikuu cha Brandeis mwaka 2007. Aliongoza idara ya uchumi ya chuo hicho kuanzia mwaka 2011 hadi 2014, na kuongoza programu ya shahada ya uzamivu katika Shule ya Kimataifa ya Biashara ya Brandeis kuanzia mwaka 2015 hadi 2016. Mwaka 2013, aliteuliwa kuwa profesa mashuhuri wa uchumi wa Fred na Rita Richman. Mwaka 2016, aliteuliwa kuwa naibu mkuu mwandamizi wa Shule ya Kimataifa ya Biashara ya Brandeis, nafasi aliyoshikilia hadi alipokuwa mkuu wa shule hiyo mwaka 2018. == Utafiti == Graddy anafanya utafiti katika maeneo ya uchumi wa sanaa, uchumi wa utamaduni na muundo wa viwanda. Vyombo vya habari vimemnukuu mara nyingi kama mtaalamu wa minada ya sanaa na uwekezaji katika sanaa. Graddy alitumia mwezi mmoja kumfuatilia mfanyabiashara katika Soko la Samaki la Fulton ili kuchunguza ushindani katika masoko ya samaki. Mwaka 2006, alichapisha utafiti uliobaini kuwa wafanyabiashara walionekana kutoza bei tofauti kwa makundi tofauti ya kikabila, na kwamba ushindani kamili haukuonekana katika soko hilo. Katika makala ya utafiti ya mwaka 2017 aliyoandika kwa ushirikiano na Carl Lieberman, mchumi wa Chuo Kikuu cha Princeton, watafiti hao walihitimisha kuwa wasanii kwa wastani huwa na ubunifu mdogo katika mwaka unaofuata kifo cha rafiki au ndugu kuliko katika vipindi vingine vya maisha yao. Matokeo hayo yalitokana na uchambuzi wa wachoraji 33 wa Kifaransa wa mtindo wa Impressionism na wasanii 15 wa Marekani waliozaliwa kati ya mwaka 1910 na 1920. Matokeo hayo yalipata umaarufu katika vyombo vya habari. Yalifuata utafiti wa awali wa Graddy ambao haukuwa bado umechapishwa rasmi, uliobaini kuwa uzalishaji wa kazi za ubunifu wa wasanii wa sanaa za kuona hupungua wanapopitia kipindi cha maombolezo baada ya kufiwa. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Maprofesa]] [[Jamii:wanauchumi wa Marekani]] j5lbpmne5s9i4pqios1w4z7g7ttl0d9 0 254376 1607492 2026-10-13T14:08:11Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Karen Grassle''' (hutamkwa GRASS-lee; alizaliwa tarehe [[25 Februari]] [[1942]]) ni [[mwigizaji]] kutoka [[Marekani]], anayejulikana kwa nafasi yake ya Caroline Ingalls katika tamthilia ya televisheni ya NBC iitwayo Little House on the Prairie. == Maisha ya awali == Karen Grassle alizaliwa kaskazini mwa jimbo la [[California]] na kuhamia [[Ventura, California|Ventura]] pamoja na familia yake alipokuwa na umri wa miaka mitano. Akiwa mtoto, alisoma katik...' 1607492 wikitext text/x-wiki '''Karen Grassle''' (hutamkwa GRASS-lee; alizaliwa tarehe [[25 Februari]] [[1942]]) ni [[mwigizaji]] kutoka [[Marekani]], anayejulikana kwa nafasi yake ya Caroline Ingalls katika tamthilia ya televisheni ya NBC iitwayo Little House on the Prairie. == Maisha ya awali == Karen Grassle alizaliwa kaskazini mwa jimbo la [[California]] na kuhamia [[Ventura, California|Ventura]] pamoja na familia yake alipokuwa na umri wa miaka mitano. Akiwa mtoto, alisoma katika akademia ya dansi na kuigiza katika michezo ya shule. Alihitimu kutoka Shule ya Upili ya Ventura mwaka 1959. Alihudhuria Chuo cha Kumbukumbu cha H. Sophie Newcomb katika Chuo Kikuu cha Tulane kuanzia mwaka 1959 hadi 1960, kisha akahamia Chuo Kikuu cha California, Berkeley. Alihitimu mwaka 1965 kwa kupata shahada za kwanza katika Kiingereza na sanaa ya maigizo. Alipata ufadhili wa masomo wa Fulbright katika Chuo cha Muziki na Sanaa ya Maigizo cha London, Uingereza. == Kazi == Baada ya kutumia misimu ya kiangazi katika Stanford Contemporary Workshop, ambako aliigiza nafasi kuu, na misimu miwili katika Colorado Shakespeare Festival, ambako aliigiza katika tamthilia za kale, kazi yake ya kwanza ya kitaaluma ilikuwa msimu mmoja katika Front Street Theatre, Memphis, Tennessee, baada ya kurejea kutoka London. Alipokuwa akiishi New York, alifanya kazi katika kumbi za kudumu na za maonyesho ya muda katika maeneo mbalimbali ya Marekani. Pia alionekana katika vipindi vya PBS vilivyokuwa na kazi asilia na katika vipindi vitatu vya tamthilia za mfululizo za televisheni. Grassle alifanya kwa mara ya kwanza maonyesho yake katika Broadway mwaka 1968, katika tamthilia The Gingham Dog, ambayo haikudumu kwa muda mrefu. Pia alishiriki katika tamthilia ya Butterflies Are Free huko Broadway kama mwigizaji mbadala, pamoja na Gloria Swanson, Rosemary Murphy na wengine. Mnamo Juni 1972, aliigiza katika tamthilia hiyo katika Elitch Theatre jijini Denver, Colorado, pamoja na Maureen O'Sullivan na Brandon deWilde. DeWilde alifariki baada ya maonyesho kumalizika na kabla hajaondoka jijini humo. Grassle pia aliigiza katika toleo la Cymbeline la Shakespeare in the Park pamoja na Christopher Walken, Sam Waterston na William Devane. Grassle alifanya majaribio ya kuigiza nafasi ya mama, Caroline Ingalls, katika mfululizo wa televisheni wa Little House on the Prairie na akafanikiwa kupata nafasi hiyo. Mfululizo huo ulionyeshwa kwa misimu tisa, kuanzia mwaka 1974 hadi 1983. Baada ya kurekodi kipindi cha majaribio cha Little House on the Prairie, Grassle alionekana katika kipindi kimoja cha Gunsmoke kilichoitwa “The Wiving,” akiigiza Fran, mmoja wa wanawake kadhaa wa saluni waliotekwa nyara. Baadaye, alicheza katika filamu mbalimbali, zikiwemo Harry's War ya mwaka 1981, ambamo aliigiza Kathy, mke wa mhusika mkuu aliyechezwa na Edward Herrmann, na Wyatt Earp ya mwaka 1994, iliyomshirikisha Kevin Costner. Katika televisheni, aliigiza na kuandika kwa ushirikiano filamu ya NBC-TV iitwayo Battered. Filamu zake nyingine za televisheni ni Cocaine: One Man's Seduction, Crisis in MidAir na Between the Darkness and the Dawn. Pia aliigiza katika vipindi vya televisheni vya Hotel, Love Boat na Murder She Wrote, ambamo alionekana mara mbili. Aidha, alionekana katika kipindi cha Hollywood Squares na vipindi mbalimbali vya mazungumzo, vikiwemo Dinah, Merv Griffin, Mike Douglas na John Davidson. Katika kipindi hicho, alifanya kampeni ya kutetea ufadhili wa serikali kwa makazi ya wanawake wanaokumbwa na ukatili. Pia alishiriki katika matukio mengi ya kuunga mkono Marekebisho ya Katiba kuhusu Usawa wa Haki. Baada ya mfululizo wa Little House on the Prairie kumalizika, alihamia Santa Fe, New Mexico, na kuwa mmoja wa waanzilishi pamoja na mkurugenzi wa kisanii wa Resource Theater Company ya Santa Fe. Baadaye, alihamia Louisville, Kentucky, ambako aliigiza pamoja na kundi la waigizaji katika Actors Theatre of Louisville. Mwaka 2006, Grassle alikaa katika eneo la Ghuba ya San Francisco. Aliigiza katika tamthilia mbalimbali katika San Francisco Playhouse, zikiwemo The Ride Down Mt. Morgan na Cabaret. Pia alifanya kazi na TheatreWorks na Aurora Theatre, na kushiriki katika maonyesho matano ya Driving Miss Daisy katika Manitoba Theatre Centre. Aliigiza katika filamu huru Lasso ya mwaka 2017 na Not to Forget ya mwaka 2019. Grassle anaendelea kuigiza katika maonyesho huko San Francisco, Berkeley na Palo Alto, pamoja na ziara na maonyesho mengine. Miongoni mwa kazi zake ni kuigiza nafasi kuu ya Miss Daisy katika Driving Miss Daisy katika Manitoba Theatre Centre jijini Winnipeg, Manitoba, Kanada, kupitia ushirikiano na Rubicon Theatre, na katika Riverside Center for the Performing Arts huko Fredericksburg, Virginia. Mwaka 2008, alitunukiwa tuzo kwa uigizaji wake katika Cabaret katika San Francisco Playhouse. Kwa miaka mingi, pia alionekana katika matangazo ya biashara, yakiwemo matangazo ya Premier Bathrooms, kampuni inayosambaza bidhaa za bafu kwa wazee na watu wenye matatizo ya kiafya au ulemavu. Mwaka 2021, Grassle aliigiza katika filamu Not to Forget pamoja na waigizaji walioshinda Tuzo za Academy, wakiwemo Cloris Leachman, Louis Gossett Jr., Tatum O'Neal, George Chakiris na Olympia Dukakis. Filamu hiyo iliongozwa na Valerio Zanoli na ililenga kuongeza uelewa wa umma na kukusanya fedha kwa ajili ya mapambano dhidi ya ugonjwa wa Alzheimer. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1942]] [[Jamii:Waigizaji Filamu]] hnctse63soblobtjr1hbsmdk1haubsv 1607494 1607492 2026-10-13T14:10:59Z Ladygoody 92634 1607494 wikitext text/x-wiki [[Faili:Karen Grassle (1977).jpg|thumb|Karen Grassle katika mfululizo wa televisheni wa Little House on the Prairie.]] '''Karen Grassle''' (hutamkwa GRASS-lee; alizaliwa tarehe [[25 Februari]] [[1942]]) ni [[mwigizaji]] kutoka [[Marekani]], anayejulikana kwa nafasi yake ya Caroline Ingalls katika tamthilia ya televisheni ya NBC iitwayo Little House on the Prairie. == Maisha ya awali == Karen Grassle alizaliwa kaskazini mwa jimbo la [[California]] na kuhamia [[Ventura, California|Ventura]] pamoja na familia yake alipokuwa na umri wa miaka mitano. Akiwa mtoto, alisoma katika akademia ya dansi na kuigiza katika michezo ya shule. Alihitimu kutoka Shule ya Upili ya Ventura mwaka 1959. Alihudhuria Chuo cha Kumbukumbu cha H. Sophie Newcomb katika Chuo Kikuu cha Tulane kuanzia mwaka 1959 hadi 1960, kisha akahamia Chuo Kikuu cha California, Berkeley. Alihitimu mwaka 1965 kwa kupata shahada za kwanza katika Kiingereza na sanaa ya maigizo. Alipata ufadhili wa masomo wa Fulbright katika Chuo cha Muziki na Sanaa ya Maigizo cha London, Uingereza. == Kazi == Baada ya kutumia misimu ya kiangazi katika Stanford Contemporary Workshop, ambako aliigiza nafasi kuu, na misimu miwili katika Colorado Shakespeare Festival, ambako aliigiza katika tamthilia za kale, kazi yake ya kwanza ya kitaaluma ilikuwa msimu mmoja katika Front Street Theatre, Memphis, Tennessee, baada ya kurejea kutoka London. Alipokuwa akiishi New York, alifanya kazi katika kumbi za kudumu na za maonyesho ya muda katika maeneo mbalimbali ya Marekani. Pia alionekana katika vipindi vya PBS vilivyokuwa na kazi asilia na katika vipindi vitatu vya tamthilia za mfululizo za televisheni. Grassle alifanya kwa mara ya kwanza maonyesho yake katika Broadway mwaka 1968, katika tamthilia The Gingham Dog, ambayo haikudumu kwa muda mrefu. Pia alishiriki katika tamthilia ya Butterflies Are Free huko Broadway kama mwigizaji mbadala, pamoja na Gloria Swanson, Rosemary Murphy na wengine. Mnamo Juni 1972, aliigiza katika tamthilia hiyo katika Elitch Theatre jijini Denver, Colorado, pamoja na Maureen O'Sullivan na Brandon deWilde. DeWilde alifariki baada ya maonyesho kumalizika na kabla hajaondoka jijini humo. Grassle pia aliigiza katika toleo la Cymbeline la Shakespeare in the Park pamoja na Christopher Walken, Sam Waterston na William Devane. Grassle alifanya majaribio ya kuigiza nafasi ya mama, Caroline Ingalls, katika mfululizo wa televisheni wa Little House on the Prairie na akafanikiwa kupata nafasi hiyo. Mfululizo huo ulionyeshwa kwa misimu tisa, kuanzia mwaka 1974 hadi 1983. Baada ya kurekodi kipindi cha majaribio cha Little House on the Prairie, Grassle alionekana katika kipindi kimoja cha Gunsmoke kilichoitwa “The Wiving,” akiigiza Fran, mmoja wa wanawake kadhaa wa saluni waliotekwa nyara. Baadaye, alicheza katika filamu mbalimbali, zikiwemo Harry's War ya mwaka 1981, ambamo aliigiza Kathy, mke wa mhusika mkuu aliyechezwa na Edward Herrmann, na Wyatt Earp ya mwaka 1994, iliyomshirikisha Kevin Costner. Katika televisheni, aliigiza na kuandika kwa ushirikiano filamu ya NBC-TV iitwayo Battered. Filamu zake nyingine za televisheni ni Cocaine: One Man's Seduction, Crisis in MidAir na Between the Darkness and the Dawn. Pia aliigiza katika vipindi vya televisheni vya Hotel, Love Boat na Murder She Wrote, ambamo alionekana mara mbili. Aidha, alionekana katika kipindi cha Hollywood Squares na vipindi mbalimbali vya mazungumzo, vikiwemo Dinah, Merv Griffin, Mike Douglas na John Davidson. Katika kipindi hicho, alifanya kampeni ya kutetea ufadhili wa serikali kwa makazi ya wanawake wanaokumbwa na ukatili. Pia alishiriki katika matukio mengi ya kuunga mkono Marekebisho ya Katiba kuhusu Usawa wa Haki. Baada ya mfululizo wa Little House on the Prairie kumalizika, alihamia Santa Fe, New Mexico, na kuwa mmoja wa waanzilishi pamoja na mkurugenzi wa kisanii wa Resource Theater Company ya Santa Fe. Baadaye, alihamia Louisville, Kentucky, ambako aliigiza pamoja na kundi la waigizaji katika Actors Theatre of Louisville. Mwaka 2006, Grassle alikaa katika eneo la Ghuba ya San Francisco. Aliigiza katika tamthilia mbalimbali katika San Francisco Playhouse, zikiwemo The Ride Down Mt. Morgan na Cabaret. Pia alifanya kazi na TheatreWorks na Aurora Theatre, na kushiriki katika maonyesho matano ya Driving Miss Daisy katika Manitoba Theatre Centre. Aliigiza katika filamu huru Lasso ya mwaka 2017 na Not to Forget ya mwaka 2019. Grassle anaendelea kuigiza katika maonyesho huko San Francisco, Berkeley na Palo Alto, pamoja na ziara na maonyesho mengine. Miongoni mwa kazi zake ni kuigiza nafasi kuu ya Miss Daisy katika Driving Miss Daisy katika Manitoba Theatre Centre jijini Winnipeg, Manitoba, Kanada, kupitia ushirikiano na Rubicon Theatre, na katika Riverside Center for the Performing Arts huko Fredericksburg, Virginia. Mwaka 2008, alitunukiwa tuzo kwa uigizaji wake katika Cabaret katika San Francisco Playhouse. Kwa miaka mingi, pia alionekana katika matangazo ya biashara, yakiwemo matangazo ya Premier Bathrooms, kampuni inayosambaza bidhaa za bafu kwa wazee na watu wenye matatizo ya kiafya au ulemavu. Mwaka 2021, Grassle aliigiza katika filamu Not to Forget pamoja na waigizaji walioshinda Tuzo za Academy, wakiwemo Cloris Leachman, Louis Gossett Jr., Tatum O'Neal, George Chakiris na Olympia Dukakis. Filamu hiyo iliongozwa na Valerio Zanoli na ililenga kuongeza uelewa wa umma na kukusanya fedha kwa ajili ya mapambano dhidi ya ugonjwa wa Alzheimer. == Maisha binafsi == Kitabu cha kumbukumbu za maisha ya Grassle, Bright Lights, Prairie Dust: Reflections on Life, Loss, and Love from Little House's Ma, kilichapishwa tarehe 16 Novemba 2021 na kampuni ya uchapishaji ya She Writes Press. Wakati kitabu hicho kinachapishwa, Grassle alikuwa akiishi katika eneo la Ghuba ya San Francisco pamoja na mwanawe, Zach Radford. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1942]] [[Jamii:Waigizaji Filamu]] h24hhjmt01njpohoukxz4l9z4536fux 1608103 1607494 2026-10-14T09:41:30Z Riccardo Riccioni 452 1608103 wikitext text/x-wiki [[Faili:Karen Grassle (1977).jpg|thumb|Karen Grassle katika mfululizo wa televisheni wa Little House on the Prairie.]] '''Karen Grassle''' (hutamkwa GRASS-lee; alizaliwa [[25 Februari]] [[1942]]) ni [[mwigizaji]] kutoka [[Marekani]], anayejulikana kwa nafasi yake ya Caroline Ingalls katika tamthilia ya televisheni ya NBC iitwayo Little House on the Prairie. == Maisha ya awali == Karen Grassle alizaliwa kaskazini mwa jimbo la [[California]] na kuhamia [[Ventura, California|Ventura]] pamoja na familia yake alipokuwa na umri wa miaka mitano. Akiwa mtoto, alisoma katika akademia ya dansi na kuigiza katika michezo ya shule. Alihitimu kutoka Shule ya Upili ya Ventura mwaka 1959. Alihudhuria Chuo cha Kumbukumbu cha H. Sophie Newcomb katika Chuo Kikuu cha Tulane kuanzia mwaka 1959 hadi 1960, kisha akahamia Chuo Kikuu cha California, Berkeley. Alihitimu mwaka 1965 kwa kupata shahada za kwanza katika Kiingereza na sanaa ya maigizo. Alipata ufadhili wa masomo wa Fulbright katika Chuo cha Muziki na Sanaa ya Maigizo cha London, Uingereza. == Kazi == Baada ya kutumia misimu ya kiangazi katika Stanford Contemporary Workshop, ambako aliigiza nafasi kuu, na misimu miwili katika Colorado Shakespeare Festival, ambako aliigiza katika tamthilia za kale, kazi yake ya kwanza ya kitaaluma ilikuwa msimu mmoja katika Front Street Theatre, Memphis, Tennessee, baada ya kurejea kutoka London. Alipokuwa akiishi New York, alifanya kazi katika kumbi za kudumu na za maonyesho ya muda katika maeneo mbalimbali ya Marekani. Pia alionekana katika vipindi vya PBS vilivyokuwa na kazi asilia na katika vipindi vitatu vya tamthilia za mfululizo za televisheni. Grassle alifanya kwa mara ya kwanza maonyesho yake katika Broadway mwaka 1968, katika tamthilia The Gingham Dog, ambayo haikudumu kwa muda mrefu. Pia alishiriki katika tamthilia ya Butterflies Are Free huko Broadway kama mwigizaji mbadala, pamoja na Gloria Swanson, Rosemary Murphy na wengine. Mnamo Juni 1972, aliigiza katika tamthilia hiyo katika Elitch Theatre jijini Denver, Colorado, pamoja na Maureen O'Sullivan na Brandon deWilde. DeWilde alifariki baada ya maonyesho kumalizika na kabla hajaondoka jijini humo. Grassle pia aliigiza katika toleo la Cymbeline la Shakespeare in the Park pamoja na Christopher Walken, Sam Waterston na William Devane. Grassle alifanya majaribio ya kuigiza nafasi ya mama, Caroline Ingalls, katika mfululizo wa televisheni wa Little House on the Prairie na akafanikiwa kupata nafasi hiyo. Mfululizo huo ulionyeshwa kwa misimu tisa, kuanzia mwaka 1974 hadi 1983. Baada ya kurekodi kipindi cha majaribio cha Little House on the Prairie, Grassle alionekana katika kipindi kimoja cha Gunsmoke kilichoitwa “The Wiving,” akiigiza Fran, mmoja wa wanawake kadhaa wa saluni waliotekwa nyara. Baadaye, alicheza katika filamu mbalimbali, zikiwemo Harry's War ya mwaka 1981, ambamo aliigiza Kathy, mke wa mhusika mkuu aliyechezwa na Edward Herrmann, na Wyatt Earp ya mwaka 1994, iliyomshirikisha Kevin Costner. Katika televisheni, aliigiza na kuandika kwa ushirikiano filamu ya NBC-TV iitwayo Battered. Filamu zake nyingine za televisheni ni Cocaine: One Man's Seduction, Crisis in MidAir na Between the Darkness and the Dawn. Pia aliigiza katika vipindi vya televisheni vya Hotel, Love Boat na Murder She Wrote, ambamo alionekana mara mbili. Aidha, alionekana katika kipindi cha Hollywood Squares na vipindi mbalimbali vya mazungumzo, vikiwemo Dinah, Merv Griffin, Mike Douglas na John Davidson. Katika kipindi hicho, alifanya kampeni ya kutetea ufadhili wa serikali kwa makazi ya wanawake wanaokumbwa na ukatili. Pia alishiriki katika matukio mengi ya kuunga mkono Marekebisho ya Katiba kuhusu Usawa wa Haki. Baada ya mfululizo wa Little House on the Prairie kumalizika, alihamia Santa Fe, New Mexico, na kuwa mmoja wa waanzilishi pamoja na mkurugenzi wa kisanii wa Resource Theater Company ya Santa Fe. Baadaye, alihamia Louisville, Kentucky, ambako aliigiza pamoja na kundi la waigizaji katika Actors Theatre of Louisville. Mwaka 2006, Grassle alikaa katika eneo la Ghuba ya San Francisco. Aliigiza katika tamthilia mbalimbali katika San Francisco Playhouse, zikiwemo The Ride Down Mt. Morgan na Cabaret. Pia alifanya kazi na TheatreWorks na Aurora Theatre, na kushiriki katika maonyesho matano ya Driving Miss Daisy katika Manitoba Theatre Centre. Aliigiza katika filamu huru Lasso ya mwaka 2017 na Not to Forget ya mwaka 2019. Grassle anaendelea kuigiza katika maonyesho huko San Francisco, Berkeley na Palo Alto, pamoja na ziara na maonyesho mengine. Miongoni mwa kazi zake ni kuigiza nafasi kuu ya Miss Daisy katika Driving Miss Daisy katika Manitoba Theatre Centre jijini Winnipeg, Manitoba, Kanada, kupitia ushirikiano na Rubicon Theatre, na katika Riverside Center for the Performing Arts huko Fredericksburg, Virginia. Mwaka 2008, alitunukiwa tuzo kwa uigizaji wake katika Cabaret katika San Francisco Playhouse. Kwa miaka mingi, pia alionekana katika matangazo ya biashara, yakiwemo matangazo ya Premier Bathrooms, kampuni inayosambaza bidhaa za bafu kwa wazee na watu wenye matatizo ya kiafya au ulemavu. Mwaka 2021, Grassle aliigiza katika filamu Not to Forget pamoja na waigizaji walioshinda Tuzo za Academy, wakiwemo Cloris Leachman, Louis Gossett Jr., Tatum O'Neal, George Chakiris na Olympia Dukakis. Filamu hiyo iliongozwa na Valerio Zanoli na ililenga kuongeza uelewa wa umma na kukusanya fedha kwa ajili ya mapambano dhidi ya ugonjwa wa Alzheimer. == Maisha binafsi == Kitabu cha kumbukumbu za maisha ya Grassle, Bright Lights, Prairie Dust: Reflections on Life, Loss, and Love from Little House's Ma, kilichapishwa tarehe 16 Novemba 2021 na kampuni ya uchapishaji ya She Writes Press. Wakati kitabu hicho kinachapishwa, Grassle alikuwa akiishi katika eneo la Ghuba ya San Francisco pamoja na mwanawe, Zach Radford. == Marejeo == {{Mbegu-igiza-filamu-USA}} [[Jamii:Waliozaliwa 1942]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Marekani]] iek6bcpxvo3lozteg4ypcnltq7m83yq 0 254377 1607495 2026-10-13T14:15:34Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Cheryl Artise Gray Evans''' (aliyezaliwa mwaka [[1968]] huko [[New Orleans, Louisiana]]) ni [[wakili]] na [[mwanasiasa]] wa [[Marekani]]. Aliwakilisha [[Wilaya]] ya 5 katika Seneti ya Jimbo la Louisiana kabla ya kujiuzulu mwaka 2009. Hapo awali, aliwahi kuhudumu katika Baraza la Wawakilishi la Jimbo la Louisiana, akiwakilisha Wilaya ya 98. == Maisha ya awali na elimu == Baada ya kuhitimu katika Shule ya Sekondari ya Eleanor McMain Magnet huko New Orlea...' 1607495 wikitext text/x-wiki '''Cheryl Artise Gray Evans''' (aliyezaliwa mwaka [[1968]] huko [[New Orleans, Louisiana]]) ni [[wakili]] na [[mwanasiasa]] wa [[Marekani]]. Aliwakilisha [[Wilaya]] ya 5 katika Seneti ya Jimbo la Louisiana kabla ya kujiuzulu mwaka 2009. Hapo awali, aliwahi kuhudumu katika Baraza la Wawakilishi la Jimbo la Louisiana, akiwakilisha Wilaya ya 98. == Maisha ya awali na elimu == Baada ya kuhitimu katika Shule ya Sekondari ya Eleanor McMain Magnet huko New Orleans, Gray aliendelea na masomo katika Chuo Kikuu cha Stanford, ambako alikuwa mwanachama wa timu ya riadha na chama cha wanawake cha Delta Sigma Theta. Alipata shahada yake ya kwanza mwaka 1990. Kisha alirudi New Orleans na kupata shahada ya Udaktari wa [[Sheria]] (Juris Doctor) katika Shule ya Sheria ya Chuo Kikuu cha Tulane mwaka 1993. Alifanya kazi ya uwakili katika kampuni ya Gray & Gray Law Firm huko New Orleans, ambayo ilianzishwa na wazazi wake. == Kazi ya kisiasa == Gray Evans ni mshirika wa karibu wa kundi linalotetea mageuzi ndani ya Chama cha Kidemokrasia cha Parokia ya Orleans. Kundi hilo mara nyingi huhusishwa na chama cha kisiasa cha Black Organization for Leadership Development (BOLD), ambacho hushindana kisiasa na William J. Jefferson na wafuasi wake wa Progressive Democrats. Gray Evans alimshinda Jalila Jefferson-Bullock, mmoja wa mabinti wa Jefferson, katika uchaguzi wa kiti cha Wilaya ya 5 katika Seneti ya jimbo. Kiti hicho kilikuwa wazi baada ya Diana Bajoie, mtangulizi wa Jefferson katika Seneti ya jimbo, kushindwa kuendelea kugombea kutokana na kikomo cha mihula ya uongozi. Yeye ni mkosoaji wa namna Shirika la Usimamizi wa Dharura la Serikali ya Shirikisho la Marekani (FEMA) lilivyoshughulikia shughuli za kurejesha hali ya kawaida baada ya Kimbunga Katrina. == Maisha binafsi == Wasifu rasmi wa Gray Evans wa Seneti ya Jimbo unaorodhesha mafanikio, shughuli, tuzo na uanachama mbalimbali aliokuwa nao. Anahudhuria ibada katika Kanisa la Asia Baptist huko New Orleans na ameolewa na Patrick Evans, aliyekuwa mtangazaji na mwandishi wa habari za televisheni na redio huko New Orleans. Patrick aliwahi pia kuwa Mkurugenzi wa Mawasiliano wa Meya wa New Orleans, Ray Nagin. Mwishoni mwa mwaka 2009, Cheryl Gray Evans alijiuzulu kutoka bungeni ili kuungana na mumewe, ambaye alikuwa ameanza kutumikia kikamilifu katika Jeshi la Wanamaji la Marekani huko Connecticut kama afisa wa masuala ya umma. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1968]] [[Jamii:Wanasiasa wa Marekani]] [[Jamii:Sheria]] 4o6gfme9wtxtl7xq1m2l6hfa4xv8n49 1608102 1607495 2026-10-14T09:40:38Z Riccardo Riccioni 452 1608102 wikitext text/x-wiki '''Cheryl Artise Gray Evans''' (alizaliwa [[1968]] huko [[New Orleans, Louisiana]]) ni [[wakili]] na [[mwanasiasa]] wa [[Marekani]]. Aliwakilisha [[Wilaya]] ya 5 katika Seneti ya Jimbo la Louisiana kabla ya kujiuzulu mwaka 2009. Hapo awali, aliwahi kuhudumu katika Baraza la Wawakilishi la Jimbo la Louisiana, akiwakilisha Wilaya ya 98. == Maisha ya awali na elimu == Baada ya kuhitimu katika Shule ya Sekondari ya Eleanor McMain Magnet huko New Orleans, Gray aliendelea na masomo katika Chuo Kikuu cha Stanford, ambako alikuwa mwanachama wa timu ya riadha na chama cha wanawake cha Delta Sigma Theta. Alipata shahada yake ya kwanza mwaka 1990. Kisha alirudi New Orleans na kupata shahada ya Udaktari wa [[Sheria]] (Juris Doctor) katika Shule ya Sheria ya Chuo Kikuu cha Tulane mwaka 1993. Alifanya kazi ya uwakili katika kampuni ya Gray & Gray Law Firm huko New Orleans, ambayo ilianzishwa na wazazi wake. == Kazi ya kisiasa == Gray Evans ni mshirika wa karibu wa kundi linalotetea mageuzi ndani ya Chama cha Kidemokrasia cha Parokia ya Orleans. Kundi hilo mara nyingi huhusishwa na chama cha kisiasa cha Black Organization for Leadership Development (BOLD), ambacho hushindana kisiasa na William J. Jefferson na wafuasi wake wa Progressive Democrats. Gray Evans alimshinda Jalila Jefferson-Bullock, mmoja wa mabinti wa Jefferson, katika uchaguzi wa kiti cha Wilaya ya 5 katika Seneti ya jimbo. Kiti hicho kilikuwa wazi baada ya Diana Bajoie, mtangulizi wa Jefferson katika Seneti ya jimbo, kushindwa kuendelea kugombea kutokana na kikomo cha mihula ya uongozi. Yeye ni mkosoaji wa namna Shirika la Usimamizi wa Dharura la Serikali ya Shirikisho la Marekani (FEMA) lilivyoshughulikia shughuli za kurejesha hali ya kawaida baada ya Kimbunga Katrina. == Maisha binafsi == Wasifu rasmi wa Gray Evans wa Seneti ya Jimbo unaorodhesha mafanikio, shughuli, tuzo na uanachama mbalimbali aliokuwa nao. Anahudhuria ibada katika Kanisa la Asia Baptist huko New Orleans na ameolewa na Patrick Evans, aliyekuwa mtangazaji na mwandishi wa habari za televisheni na redio huko New Orleans. Patrick aliwahi pia kuwa Mkurugenzi wa Mawasiliano wa Meya wa New Orleans, Ray Nagin. Mwishoni mwa mwaka 2009, Cheryl Gray Evans alijiuzulu kutoka bungeni ili kuungana na mumewe, ambaye alikuwa ameanza kutumikia kikamilifu katika Jeshi la Wanamaji la Marekani huko Connecticut kama afisa wa masuala ya umma. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1968]] [[Jamii:Wanasiasa wa Marekani]] [[Jamii:wanasheria wa Marekani]] jfn2mrmpqqryfgpz1s9oegqixu8d2ze 0 254378 1607496 2026-10-13T14:21:23Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''C. Jackson “Jack” Grayson, Jr.''' (8 Oktoba [[1923]] – 4 Mei [[2017]]) alikuwa mwenyekiti wa APQC, mkuu wa shule mbili za [[biashara]], mkuu wa Tume ya Bei ya [[Marekani]] mwaka 1971, mkulima, [[mwandishi wa habari]] za magazeti na wakala wa Shirika la Upelelezi la Shirikisho la Marekani (FBI). Mwaka 1977, alianzisha APQC kama shirika lisilo la kiserikali na lisilotengeneza faida, linalofanya kazi katika sekta binafsi. C. Jackson Grayson alikuwa...' 1607496 wikitext text/x-wiki '''C. Jackson “Jack” Grayson, Jr.''' (8 Oktoba [[1923]] – 4 Mei [[2017]]) alikuwa mwenyekiti wa APQC, mkuu wa shule mbili za [[biashara]], mkuu wa Tume ya Bei ya [[Marekani]] mwaka 1971, mkulima, [[mwandishi wa habari]] za magazeti na wakala wa Shirika la Upelelezi la Shirikisho la Marekani (FBI). Mwaka 1977, alianzisha APQC kama shirika lisilo la kiserikali na lisilotengeneza faida, linalofanya kazi katika sekta binafsi. C. Jackson Grayson alikuwa mwenyekiti wa Tume ya Bei ya Marekani kuanzia mwaka 1971 hadi 1973, wakati wa utawala wa Rais Richard Nixon. Katika nafasi hiyo, chini ya Sheria ya Uimarishaji wa Uchumi ya mwaka 1970, Grayson alisimamia udhibiti wa bei na utaratibu ambao makampuni yalitumia kuomba ruhusa ya kuongeza bei. Kupitia kazi hiyo, alipata uzoefu kuhusu masuala ya uzalishaji na uhusiano wake na upangaji wa bei za bidhaa. Mwaka 1977, alianzisha Kituo cha Marekani cha Uzalishaji na Ubora (American Productivity and Quality Center — APQC), ambako aliendelea kuwa mwenyekiti na kusimamia mipango ya shirika hilo ya kuboresha elimu kwa umma. == Uzoefu wa kitaaluma == === Elimu === * Shahada ya Usimamizi wa Biashara (B.B.A.), Chuo Kikuu cha Tulane, 1944. * Shahada ya Uzamili ya Usimamizi wa Biashara (M.B.A.), Shule ya Wharton ya Chuo Kikuu cha Pennsylvania, 1947. * Shahada ya Uzamivu katika Utawala wa Biashara (D.B.A.), Shule ya Biashara ya Harvard, 1969. === Kazi ya kitaaluma === * Mkufunzi, Shule ya Usimamizi wa Biashara, Chuo Kikuu cha Tulane, 1947–1949. * Profesa Msaidizi, Shule ya Usimamizi wa Biashara, Chuo Kikuu cha Tulane, 1953–1955. * Profesa Msaidizi, Shule ya Uzamili ya Usimamizi wa Biashara, Chuo Kikuu cha Harvard, 1958–1959. * Profesa Mshiriki, Shule ya Usimamizi wa Biashara, Chuo Kikuu cha Tulane, 1959–1963. * Naibu Mkuu, Shule ya Usimamizi wa Biashara, Chuo Kikuu cha Tulane, 1961–1963. * Profesa katika IMDE, Taasisi ya Kimataifa ya Maendeleo ya Usimamizi (International Institute for Management Development), Uswisi, 1963–1964. * Profesa Mgeni, Shule ya Uzamili ya Biashara, Chuo Kikuu cha Stanford, muhula wa masika wa mwaka 1967. * Mkuu na Profesa, Shule ya Usimamizi wa Biashara, Chuo Kikuu cha Tulane, 1963–1968. * Profesa Mgeni, INSEAD, Taasisi ya Maendeleo ya Usimamizi, Fontainebleau, Ufaransa, majira ya kiangazi ya miaka 1972, 1973 na 1975. * Mkuu na Profesa, Shule ya Usimamizi wa Biashara, Chuo Kikuu cha Southern Methodist, 1968–1975. === Nyadhifa === * Mhasibu wa Umma Aliyeidhinishwa, Louisiana, kuanzia mwaka 1943. * Mwandishi wa habari za magazeti katika New Orleans Item, 1949–1950. * Wakala Maalumu wa Shirika la Upelelezi la Shirikisho la Marekani (FBI), Washington, D.C., 1950–1952. * Meneja wa Shamba la C. J. Grayson, lililozalisha pamba na soya na kufuga ng'ombe, Fort Necessity, Louisiana, 1952. * Mshirika katika James E. O'Neill & Associates, biashara ya uagizaji na usafirishaji wa bidhaa, New Orleans, 1953. * Msaidizi wa Makamu wa Rais wa Maendeleo, Chuo Kikuu cha Tulane, New Orleans, 1953–1955. * Mwenyekiti wa Tume ya Bei ya Marekani, Washington, D.C., 1971–1973. * Mwenyekiti wa Kituo cha Marekani cha Uzalishaji na Ubora (American Productivity & Quality Center), kuanzia mwaka 1975. * Mjumbe wa jopo la washauri wa Mdhibiti Mkuu wa Marekani, 1978–1991. * Mjumbe wa tume tatu za rais: ** [[Rais]] Richard Nixon: Tume ya Bei ya Marekani, 1971. ** Rais Jimmy Carter: Tume ya Ajenda ya Kitaifa ya Miaka ya 1980, 1980. ** Rais Ronald Reagan: Kamati ya Ushauri ya Kitaifa kuhusu Uzalishaji, 1982. * Mjumbe aliyestaafu wa bodi za wakurugenzi za Lever Bros., Sun Company, Overhead Door, Tyler Corporation, Whitman Corporation, Potlatch Corporation, Oryx Energy, Harris Corporation, Infomart na Browning-Ferris Industries. * Mjumbe wa Bodi ya Wakurugenzi ya Global Alliance for Transnational Education. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1923]] [[Jamii:Waliofariki 2017]] [[Jamii:Biashara]] [[Jamii:Waandishi wa Marekani]] 5tac7fd4t0vkyip9a5wpi9pxpg3h32e 1608101 1607496 2026-10-14T09:40:06Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1608101 wikitext text/x-wiki '''C. Jackson “Jack” Grayson, Jr.''' (8 Oktoba [[1923]] – 4 Mei [[2017]]) alikuwa mwenyekiti wa APQC, mkuu wa shule mbili za [[biashara]], mkuu wa Tume ya Bei ya [[Marekani]] mwaka 1971, mkulima, [[mwandishi wa habari]] za magazeti na wakala wa Shirika la Upelelezi la Shirikisho la Marekani (FBI). Mwaka 1977, alianzisha APQC kama shirika lisilo la kiserikali na lisilotengeneza faida, linalofanya kazi katika sekta binafsi. C. Jackson Grayson alikuwa mwenyekiti wa Tume ya Bei ya Marekani kuanzia mwaka 1971 hadi 1973, wakati wa utawala wa Rais Richard Nixon. Katika nafasi hiyo, chini ya Sheria ya Uimarishaji wa Uchumi ya mwaka 1970, Grayson alisimamia udhibiti wa bei na utaratibu ambao makampuni yalitumia kuomba ruhusa ya kuongeza bei. Kupitia kazi hiyo, alipata uzoefu kuhusu masuala ya uzalishaji na uhusiano wake na upangaji wa bei za bidhaa. Mwaka 1977, alianzisha Kituo cha Marekani cha Uzalishaji na Ubora (American Productivity and Quality Center — APQC), ambako aliendelea kuwa mwenyekiti na kusimamia mipango ya shirika hilo ya kuboresha elimu kwa umma. == Uzoefu wa kitaaluma == === Elimu === * Shahada ya Usimamizi wa Biashara (B.B.A.), Chuo Kikuu cha Tulane, 1944. * Shahada ya Uzamili ya Usimamizi wa Biashara (M.B.A.), Shule ya Wharton ya Chuo Kikuu cha Pennsylvania, 1947. * Shahada ya Uzamivu katika Utawala wa Biashara (D.B.A.), Shule ya Biashara ya Harvard, 1969. === Kazi ya kitaaluma === * Mkufunzi, Shule ya Usimamizi wa Biashara, Chuo Kikuu cha Tulane, 1947–1949. * Profesa Msaidizi, Shule ya Usimamizi wa Biashara, Chuo Kikuu cha Tulane, 1953–1955. * Profesa Msaidizi, Shule ya Uzamili ya Usimamizi wa Biashara, Chuo Kikuu cha Harvard, 1958–1959. * Profesa Mshiriki, Shule ya Usimamizi wa Biashara, Chuo Kikuu cha Tulane, 1959–1963. * Naibu Mkuu, Shule ya Usimamizi wa Biashara, Chuo Kikuu cha Tulane, 1961–1963. * Profesa katika IMDE, Taasisi ya Kimataifa ya Maendeleo ya Usimamizi (International Institute for Management Development), Uswisi, 1963–1964. * Profesa Mgeni, Shule ya Uzamili ya Biashara, Chuo Kikuu cha Stanford, muhula wa masika wa mwaka 1967. * Mkuu na Profesa, Shule ya Usimamizi wa Biashara, Chuo Kikuu cha Tulane, 1963–1968. * Profesa Mgeni, INSEAD, Taasisi ya Maendeleo ya Usimamizi, Fontainebleau, Ufaransa, majira ya kiangazi ya miaka 1972, 1973 na 1975. * Mkuu na Profesa, Shule ya Usimamizi wa Biashara, Chuo Kikuu cha Southern Methodist, 1968–1975. === Nyadhifa === * Mhasibu wa Umma Aliyeidhinishwa, Louisiana, kuanzia mwaka 1943. * Mwandishi wa habari za magazeti katika New Orleans Item, 1949–1950. * Wakala Maalumu wa Shirika la Upelelezi la Shirikisho la Marekani (FBI), Washington, D.C., 1950–1952. * Meneja wa Shamba la C. J. Grayson, lililozalisha pamba na soya na kufuga ng'ombe, Fort Necessity, Louisiana, 1952. * Mshirika katika James E. O'Neill & Associates, biashara ya uagizaji na usafirishaji wa bidhaa, New Orleans, 1953. * Msaidizi wa Makamu wa Rais wa Maendeleo, Chuo Kikuu cha Tulane, New Orleans, 1953–1955. * Mwenyekiti wa Tume ya Bei ya Marekani, Washington, D.C., 1971–1973. * Mwenyekiti wa Kituo cha Marekani cha Uzalishaji na Ubora (American Productivity & Quality Center), kuanzia mwaka 1975. * Mjumbe wa jopo la washauri wa Mdhibiti Mkuu wa Marekani, 1978–1991. * Mjumbe wa tume tatu za rais: ** [[Rais]] Richard Nixon: Tume ya Bei ya Marekani, 1971. ** Rais Jimmy Carter: Tume ya Ajenda ya Kitaifa ya Miaka ya 1980, 1980. ** Rais Ronald Reagan: Kamati ya Ushauri ya Kitaifa kuhusu Uzalishaji, 1982. * Mjumbe aliyestaafu wa bodi za wakurugenzi za Lever Bros., Sun Company, Overhead Door, Tyler Corporation, Whitman Corporation, Potlatch Corporation, Oryx Energy, Harris Corporation, Infomart na Browning-Ferris Industries. * Mjumbe wa Bodi ya Wakurugenzi ya Global Alliance for Transnational Education. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1923]] [[Jamii:Waliofariki 2017]] [[Jamii:Waandishi wa habari]] [[jamii:watu wa Marekani]] 492n3n9lzw16t590xfz73bv7hd5ddms 0 254379 1607498 2026-10-13T14:27:44Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Phil Greco''' (aliyezaliwa tarehe [[30 Septemba]] [[1948]]) ni [[kocha]] wa zamani wa [[soka]] la [[Marekani]] na msimamizi wa shughuli za [[michezo]]. Alihudumu kama kocha mkuu wa timu ya soka la Marekani katika Chuo Kikuu cha Jimbo la Nicholls kuanzia mwaka 1987 hadi 1992, akirekodi ushindi 27, vipigo 37 na sare 2. Pia alikuwa mkurugenzi wa michezo katika Chuo Kikuu cha Jimbo la Nicholls kuanzia mwaka 1987 hadi 1993. == Kazi ya kucheza == Greco ni mh...' 1607498 wikitext text/x-wiki '''Phil Greco''' (aliyezaliwa tarehe [[30 Septemba]] [[1948]]) ni [[kocha]] wa zamani wa [[soka]] la [[Marekani]] na msimamizi wa shughuli za [[michezo]]. Alihudumu kama kocha mkuu wa timu ya soka la Marekani katika Chuo Kikuu cha Jimbo la Nicholls kuanzia mwaka 1987 hadi 1992, akirekodi ushindi 27, vipigo 37 na sare 2. Pia alikuwa mkurugenzi wa michezo katika Chuo Kikuu cha Jimbo la Nicholls kuanzia mwaka 1987 hadi 1993. == Kazi ya kucheza == Greco ni mhitimu wa Chuo Kikuu cha Tulane na alicheza soka la Marekani katika Chuo Kikuu cha Tulane na Chuo Kikuu cha Jimbo la [[Delta]]. == Kazi ya ukocha == === Ukocha wa shule za sekondari === Kabla ya kuanza kazi yake ya ukocha katika vyuo vikuu, Greco alikuwa kocha msaidizi na kocha mkuu wa soka la Marekani katika Shule ya Sekondari ya Francis T. Nicholls, ambayo kwa sasa haipo, huko New Orleans, Louisiana. Pia alikuwa kocha msaidizi katika Shule ya Sekondari ya De La Salle huko New Orleans na Shule ya Sekondari ya Archbishop Shaw huko Marrero, Louisiana. Kuanzia mwaka 1978 hadi 1980, alikuwa kocha mkuu wa soka la Marekani katika Shule ya Sekondari ya East St. John huko Reserve, Louisiana. Timu yake ya mwaka 1980 ilishinda ubingwa wa jimbo ikiwa na rekodi ya ushindi katika mechi zote 14 bila kupoteza wala kutoka sare. === Ukocha wa vyuo vikuu === Greco alikuwa kocha msaidizi katika Chuo Kikuu cha Northeast Louisiana, ambacho sasa kinajulikana kama Chuo Kikuu cha Louisiana huko Monroe, kuanzia mwaka 1981 hadi 1983. Mwaka 1984, alikuwa kocha msaidizi katika Chuo Kikuu cha Southern Mississippi. Mwaka 1985, alirejea katika chuo alichohitimu, Chuo Kikuu cha Tulane, akiwa kocha wa wachezaji wanaokimbia na mpira. Mwaka 1986, alihudumu kama kocha wa wachezaji wa nafasi za tackle na tight end. Kuanzia mwaka 1987, Greco alihamia Chuo Kikuu cha Jimbo la Nicholls na kuwa kocha mkuu wa timu ya soka la Marekani hadi mwaka 1992. Alimaliza kipindi chake katika chuo hicho akiwa na rekodi ya ushindi 27, vipigo 37 na sare 2. == Usimamizi wa michezo == Greco alikuwa mkurugenzi wa michezo katika Chuo Kikuu cha Jimbo la Nicholls kuanzia mwaka 1987 hadi 1993. Baadaye, alihudumu katika nafasi hiyo katika Shule ya Sekondari ya Archbishop Rummel huko Metairie, Louisiana. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1948]] [[Jamii:Wachezaji]] p60ro2lxsem6aunom038f0u357dpanc 1608100 1607498 2026-10-14T09:39:19Z Riccardo Riccioni 452 1608100 wikitext text/x-wiki '''Phil Greco''' (alizaliwa [[30 Septemba]] [[1948]]) ni [[kocha]] wa zamani wa [[futiboli ya Marekani]] na msimamizi wa shughuli za [[michezo]]. Alihudumu kama kocha mkuu wa timu ya soka la Marekani katika Chuo Kikuu cha Jimbo la Nicholls kuanzia mwaka 1987 hadi 1992, akirekodi ushindi 27, vipigo 37 na sare 2. Pia alikuwa mkurugenzi wa michezo katika Chuo Kikuu cha Jimbo la Nicholls kuanzia mwaka 1987 hadi 1993. == Kazi ya kucheza == Greco ni mhitimu wa Chuo Kikuu cha Tulane na alicheza soka la Marekani katika Chuo Kikuu cha Tulane na Chuo Kikuu cha Jimbo la [[Delta]]. == Kazi ya ukocha == === Ukocha wa shule za sekondari === Kabla ya kuanza kazi yake ya ukocha katika vyuo vikuu, Greco alikuwa kocha msaidizi na kocha mkuu wa soka la Marekani katika Shule ya Sekondari ya Francis T. Nicholls, ambayo kwa sasa haipo, huko New Orleans, Louisiana. Pia alikuwa kocha msaidizi katika Shule ya Sekondari ya De La Salle huko New Orleans na Shule ya Sekondari ya Archbishop Shaw huko Marrero, Louisiana. Kuanzia mwaka 1978 hadi 1980, alikuwa kocha mkuu wa soka la Marekani katika Shule ya Sekondari ya East St. John huko Reserve, Louisiana. Timu yake ya mwaka 1980 ilishinda ubingwa wa jimbo ikiwa na rekodi ya ushindi katika mechi zote 14 bila kupoteza wala kutoka sare. === Ukocha wa vyuo vikuu === Greco alikuwa kocha msaidizi katika Chuo Kikuu cha Northeast Louisiana, ambacho sasa kinajulikana kama Chuo Kikuu cha Louisiana huko Monroe, kuanzia mwaka 1981 hadi 1983. Mwaka 1984, alikuwa kocha msaidizi katika Chuo Kikuu cha Southern Mississippi. Mwaka 1985, alirejea katika chuo alichohitimu, Chuo Kikuu cha Tulane, akiwa kocha wa wachezaji wanaokimbia na mpira. Mwaka 1986, alihudumu kama kocha wa wachezaji wa nafasi za tackle na tight end. Kuanzia mwaka 1987, Greco alihamia Chuo Kikuu cha Jimbo la Nicholls na kuwa kocha mkuu wa timu ya soka la Marekani hadi mwaka 1992. Alimaliza kipindi chake katika chuo hicho akiwa na rekodi ya ushindi 27, vipigo 37 na sare 2. == Usimamizi wa michezo == Greco alikuwa mkurugenzi wa michezo katika Chuo Kikuu cha Jimbo la Nicholls kuanzia mwaka 1987 hadi 1993. Baadaye, alihudumu katika nafasi hiyo katika Shule ya Sekondari ya Archbishop Rummel huko Metairie, Louisiana. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1948]] [[Jamii:Wanamichezo wa Marekani]] 22u3rpsxp1oyoxws9br24nwlgx8d0y9 0 254380 1607499 2026-10-13T14:32:51Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Glenda Allen Green''' ni [[msanii]], mhadhiri wa kitaaluma na [[mwandishi]] wa [[Marekani]]. Ana mafanikio katika [[sanaa]], historia ya sanaa, [[sayansi]], [[falsafa]] na masuala ya [[kiroho]]. == Maisha == Glenda Green alizaliwa mwaka [[1945]] na anatoka [[Waterford|Weatherford]], [[Texas]]. Alifunga ndoa na mwanahistoria na mkosoaji wa sanaa Victor Koshkin-Youritzin tarehe 30 Agosti 1970, na mwaka 1972 walihamia Norman, [[Oklahoma]]. Mwaka 1980, ali...' 1607499 wikitext text/x-wiki '''Glenda Allen Green''' ni [[msanii]], mhadhiri wa kitaaluma na [[mwandishi]] wa [[Marekani]]. Ana mafanikio katika [[sanaa]], historia ya sanaa, [[sayansi]], [[falsafa]] na masuala ya [[kiroho]]. == Maisha == Glenda Green alizaliwa mwaka [[1945]] na anatoka [[Waterford|Weatherford]], [[Texas]]. Alifunga ndoa na mwanahistoria na mkosoaji wa sanaa Victor Koshkin-Youritzin tarehe 30 Agosti 1970, na mwaka 1972 walihamia Norman, [[Oklahoma]]. Mwaka 1980, alifunga ndoa tena na Brian Bibb. Baadaye, aliolewa na Larry Jensen, ambaye alibaki naye kwenye ndoa hadi alipofariki mwaka 2021. == Elimu == Glenda alisomea shahada ya kwanza ya sanaa nzuri, akibobea katika uchoraji, katika Chuo Kikuu cha Texas Christian (TCU). Akiwa mwanafunzi hapo, alishinda nafasi ya kwanza katika mashindano ya kitaifa ya uchoraji kati ya wanafunzi wa vyuo vikuu. Alihitimu mwaka 1967 kwa heshima ya juu ya kitaaluma, magna cum laude. Aliendelea na masomo na kupata shahada ya uzamili ya sanaa (M.A.) katika historia ya sanaa kutoka Chuo Kikuu cha Tulane mwaka 1970. Tasnifu yake ilihusu uchongaji wa Kigothi wa Ufaransa. Katika kipindi chake cha masomo ya uzamili, alipata ufadhili wa Kress wa miaka mitatu, alifundisha historia ya sanaa na kuwa msimamizi wa mkusanyiko wa sanaa katika idara ya sanaa ya Chuo cha Newcomb. Pia, kuanzia mwaka 1968 hadi 1969, alifanya kazi kama msaidizi wa utafiti wa mkurugenzi wa Makumbusho ya Sanaa ya Kimbell huko Fort Worth, Texas. == Kazi == Glenda alianza kujikita kwa dhati katika kazi ya uchoraji mwaka 1970, baada ya kuhitimu masomo yake ya uzamili. Kufikia wakati alipojiunga na idara ya sanaa ya Chuo Kikuu cha Oklahoma mwaka 1972, alikuwa tayari amejijengea sifa kama mmoja wa wachoraji mashuhuri wa picha za watu na uhalisia (realism). Alifanya kazi katika chuo hicho hadi mwaka 1976, akifundisha historia ya sanaa na kuhudumu kama msanii mgeni katika kitivo. Kazi zake zimeonyeshwa katika maonyesho mbalimbali nchini Marekani, yakiwemo Makumbusho ya Southwest huko Midland, Texas, mwaka 1975; Makumbusho ya Sanaa ya Chuo Kikuu cha Oklahoma huko Norman, mwaka 1975; Makumbusho ya Sanaa ya Oklahoma City, mwaka 1976; Kituo cha Sanaa cha Philbrook huko Tulsa, mwaka 1978; Taasisi ya Smithsonian; Makumbusho ya Jiji la New York; na Makumbusho ya Sanaa ya Chuo cha Williams. Kuanzia mwaka 1980, nakala zilizochapishwa za kazi zake za sanaa zilisambazwa na kampuni ya Bruce McGaw Graphics ya New York City. Katika kipindi cha mwaka 1986 hadi 1987, Kituo cha Sanaa cha Oklahoma City kilimtukuza kwa kuandaa maonyesho maalumu yaliyorejelea kazi zake za uchoraji na picha za watu. Mwaka 1998, kazi zake zilionyeshwa katika Makumbusho ya Sanaa ya Mabee-Gerrer. Kwa sasa, zaidi ya asilimia 20 ya kazi zake zinamilikiwa na makumbusho, yakiwemo Louvre, Makumbusho ya Uingereza, Hermitage na Prado. Mwaka 1992, wakati wa kutengeneza mchoro wa Yesu Kristo uliochochewa na imani yake ya kiroho, uliopewa jina The Lamb and The Lion, alianza kujihusisha na uandishi kuhusu masuala ya kiroho. Glenda amesema kuwa kabla ya majira ya kupukutika kwa majani ya mwaka 1991, alipoombwa kuchora picha ya Yesu Kristo, alikuwa hajawahi kufikiria uwezekano wa kuipa kazi yake yoyote ya sanaa lengo maalumu la kiroho. Kwa sasa, yeye ni mzungumzaji wa hadhara kuhusu masuala ya kiroho na anaishi Fort Worth, Texas. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1945]] [[Jamii:Sanaa]] [[Jamii:Waandishi wa Marekani]] ett57ipj3ru9rdasyhfflr9uv1ng71d 1608099 1607499 2026-10-14T09:38:30Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1608099 wikitext text/x-wiki '''Glenda Allen Green''' ni [[msanii]], mhadhiri wa kitaaluma na [[mwandishi]] wa [[Marekani]]. Ana mafanikio katika [[sanaa]], historia ya sanaa, [[sayansi]], [[falsafa]] na masuala ya [[kiroho]]. == Maisha == Glenda Green alizaliwa mwaka [[1945]] na anatoka [[Waterford|Weatherford]], [[Texas]]. Alifunga ndoa na mwanahistoria na mkosoaji wa sanaa Victor Koshkin-Youritzin tarehe 30 Agosti 1970, na mwaka 1972 walihamia Norman, [[Oklahoma]]. Mwaka 1980, alifunga ndoa tena na Brian Bibb. Baadaye, aliolewa na Larry Jensen, ambaye alibaki naye kwenye ndoa hadi alipofariki mwaka 2021. == Elimu == Glenda alisomea shahada ya kwanza ya sanaa nzuri, akibobea katika uchoraji, katika Chuo Kikuu cha Texas Christian (TCU). Akiwa mwanafunzi hapo, alishinda nafasi ya kwanza katika mashindano ya kitaifa ya uchoraji kati ya wanafunzi wa vyuo vikuu. Alihitimu mwaka 1967 kwa heshima ya juu ya kitaaluma, magna cum laude. Aliendelea na masomo na kupata shahada ya uzamili ya sanaa (M.A.) katika historia ya sanaa kutoka Chuo Kikuu cha Tulane mwaka 1970. Tasnifu yake ilihusu uchongaji wa Kigothi wa Ufaransa. Katika kipindi chake cha masomo ya uzamili, alipata ufadhili wa Kress wa miaka mitatu, alifundisha historia ya sanaa na kuwa msimamizi wa mkusanyiko wa sanaa katika idara ya sanaa ya Chuo cha Newcomb. Pia, kuanzia mwaka 1968 hadi 1969, alifanya kazi kama msaidizi wa utafiti wa mkurugenzi wa Makumbusho ya Sanaa ya Kimbell huko Fort Worth, Texas. == Kazi == Glenda alianza kujikita kwa dhati katika kazi ya uchoraji mwaka 1970, baada ya kuhitimu masomo yake ya uzamili. Kufikia wakati alipojiunga na idara ya sanaa ya Chuo Kikuu cha Oklahoma mwaka 1972, alikuwa tayari amejijengea sifa kama mmoja wa wachoraji mashuhuri wa picha za watu na uhalisia (realism). Alifanya kazi katika chuo hicho hadi mwaka 1976, akifundisha historia ya sanaa na kuhudumu kama msanii mgeni katika kitivo. Kazi zake zimeonyeshwa katika maonyesho mbalimbali nchini Marekani, yakiwemo Makumbusho ya Southwest huko Midland, Texas, mwaka 1975; Makumbusho ya Sanaa ya Chuo Kikuu cha Oklahoma huko Norman, mwaka 1975; Makumbusho ya Sanaa ya Oklahoma City, mwaka 1976; Kituo cha Sanaa cha Philbrook huko Tulsa, mwaka 1978; Taasisi ya Smithsonian; Makumbusho ya Jiji la New York; na Makumbusho ya Sanaa ya Chuo cha Williams. Kuanzia mwaka 1980, nakala zilizochapishwa za kazi zake za sanaa zilisambazwa na kampuni ya Bruce McGaw Graphics ya New York City. Katika kipindi cha mwaka 1986 hadi 1987, Kituo cha Sanaa cha Oklahoma City kilimtukuza kwa kuandaa maonyesho maalumu yaliyorejelea kazi zake za uchoraji na picha za watu. Mwaka 1998, kazi zake zilionyeshwa katika Makumbusho ya Sanaa ya Mabee-Gerrer. Kwa sasa, zaidi ya asilimia 20 ya kazi zake zinamilikiwa na makumbusho, yakiwemo Louvre, Makumbusho ya Uingereza, Hermitage na Prado. Mwaka 1992, wakati wa kutengeneza mchoro wa Yesu Kristo uliochochewa na imani yake ya kiroho, uliopewa jina The Lamb and The Lion, alianza kujihusisha na uandishi kuhusu masuala ya kiroho. Glenda amesema kuwa kabla ya majira ya kupukutika kwa majani ya mwaka 1991, alipoombwa kuchora picha ya Yesu Kristo, alikuwa hajawahi kufikiria uwezekano wa kuipa kazi yake yoyote ya sanaa lengo maalumu la kiroho. Kwa sasa, yeye ni mzungumzaji wa hadhara kuhusu masuala ya kiroho na anaishi Fort Worth, Texas. == Marejeo == {{Mbegu-mwandishi}} [[Jamii:Waliozaliwa 1945]] [[Jamii:wasanii wa Marekani]] [[Jamii:Waandishi wa Marekani]] q7mec34zj2w0eya0ln0zn9vy4pe555y 0 254381 1607501 2026-10-13T14:38:27Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Robert Lane Greene''' ni [[mwandishi wa habari]] wa [[Marekani]], anayejulikana zaidi kwa kazi zake katika jarida la The Economist na kitabu chake kuhusu siasa za lugha, You Are What You Speak: Grammar Grouches, Language Laws, and the Politics of Identity, kilichochapishwa na Delacorte Press mwaka 2011. Jarida la Publishers Weekly lilieleza kuwa kitabu hicho kinatumia mifano mbalimbali, kama vile Mnara wa Babeli, Vita vya Balkan na utata kuhusu Ebonics...' 1607501 wikitext text/x-wiki '''Robert Lane Greene''' ni [[mwandishi wa habari]] wa [[Marekani]], anayejulikana zaidi kwa kazi zake katika jarida la The Economist na kitabu chake kuhusu siasa za lugha, You Are What You Speak: Grammar Grouches, Language Laws, and the Politics of Identity, kilichochapishwa na Delacorte Press mwaka 2011. Jarida la Publishers Weekly lilieleza kuwa kitabu hicho kinatumia mifano mbalimbali, kama vile Mnara wa Babeli, Vita vya Balkan na utata kuhusu Ebonics, kueleza jinsi madai ya watu kuhusu lugha zao mahususi yanavyohusiana na siasa za utambulisho. Greene ameandika safu ya makala zilizochapishwa mara kwa mara kwenye tovuti ya The New Republic. Pia ameandika kwa ajili ya The New York Times, Slate na machapisho mengine kadhaa. Greene alizaliwa Johnson City, Tennessee, na alikulia Marietta, Georgia. Alipata shahada ya kwanza kutoka Chuo Kikuu cha Tulane mwaka 1997. Mwaka 1999, alipata shahada ya uzamili katika Siasa za Ulaya alipokuwa akisoma katika Chuo Kikuu cha Oxford kwa ufadhili wa Marshall Scholarship. Mwaka 2017, Greene alipokea Tuzo ya Uandishi wa Habari kutoka Jumuiya ya Isimu ya Marekani. Mwaka 2018, alichapisha kitabu Talk on the Wild Side: Why Language Can't Be Tamed. Kitabu hicho pia kinajulikana kwa jina Talk on the Wild Side: Why Language Won't Do As It's Told, na kilichapishwa kwa kutumia jina la mwandishi Lane Greene badala ya Robert Lane Greene. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waandishi]] [[Jamii:Waandishi wa habari]] 2fsib8dv8tn8stt2039waxdjzwbsrmz 1608098 1607501 2026-10-14T09:38:05Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1608098 wikitext text/x-wiki '''Robert Lane Greene''' ni [[mwandishi wa habari]] wa [[Marekani]], anayejulikana zaidi kwa kazi zake katika jarida la The Economist na kitabu chake kuhusu siasa za lugha, You Are What You Speak: Grammar Grouches, Language Laws, and the Politics of Identity, kilichochapishwa na Delacorte Press mwaka 2011. Jarida la Publishers Weekly lilieleza kuwa kitabu hicho kinatumia mifano mbalimbali, kama vile Mnara wa Babeli, Vita vya Balkan na utata kuhusu Ebonics, kueleza jinsi madai ya watu kuhusu lugha zao mahususi yanavyohusiana na siasa za utambulisho. Greene ameandika safu ya makala zilizochapishwa mara kwa mara kwenye tovuti ya The New Republic. Pia ameandika kwa ajili ya The New York Times, Slate na machapisho mengine kadhaa. Greene alizaliwa Johnson City, Tennessee, na alikulia Marietta, Georgia. Alipata shahada ya kwanza kutoka Chuo Kikuu cha Tulane mwaka 1997. Mwaka 1999, alipata shahada ya uzamili katika Siasa za Ulaya alipokuwa akisoma katika Chuo Kikuu cha Oxford kwa ufadhili wa Marshall Scholarship. Mwaka 2017, Greene alipokea Tuzo ya Uandishi wa Habari kutoka Jumuiya ya Isimu ya Marekani. Mwaka 2018, alichapisha kitabu Talk on the Wild Side: Why Language Can't Be Tamed. Kitabu hicho pia kinajulikana kwa jina Talk on the Wild Side: Why Language Won't Do As It's Told, na kilichapishwa kwa kutumia jina la mwandishi Lane Greene badala ya Robert Lane Greene. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] [[Jamii:Waandishi wa habari]] 83lfv5az88oedj6i57huzd1errjnotx 0 254382 1607502 2026-10-13T14:41:38Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Julie Greenwald''' (aliyezaliwa mwaka [[1970]]) ni [[kiongozi]] wa [[kampuni]] za [[muziki]] na mwanzilishi mwenza wa kampuni ya muziki ya 26.2, yenye ofisi [[London]] na [[New York]]. Kampuni ya 26.2 inashirikiana na Sony Music katika usambazaji wa muziki duniani kote. Hapo awali, alihudumu kama mwenyekiti na afisa mkuu mtendaji wa Atlantic Records Group na Atlantic Music Group. Greenwald amewahi kushika nyadhifa za juu za uongozi katika kampuni za De...' 1607502 wikitext text/x-wiki '''Julie Greenwald''' (aliyezaliwa mwaka [[1970]]) ni [[kiongozi]] wa [[kampuni]] za [[muziki]] na mwanzilishi mwenza wa kampuni ya muziki ya 26.2, yenye ofisi [[London]] na [[New York]]. Kampuni ya 26.2 inashirikiana na Sony Music katika usambazaji wa muziki duniani kote. Hapo awali, alihudumu kama mwenyekiti na afisa mkuu mtendaji wa Atlantic Records Group na Atlantic Music Group. Greenwald amewahi kushika nyadhifa za juu za uongozi katika kampuni za Def Jam Recordings, The Island Def Jam Music Group na Atlantic Records. Mwaka 2004, aliteuliwa kuwa rais wa Atlantic Records, na Oktoba 2022 akawa afisa mkuu mtendaji na mwenyekiti wa kampuni hiyo. == Maisha ya awali na elimu == Greenwald alikulia katika eneo la Catskills. Alisoma katika Chuo Kikuu cha Tulane na kuhitimu mwaka 1992, akiwa amebobea katika sayansi ya siasa na Kiingereza. Baada ya kuhitimu, alijiunga na shirika la Teach for America. == Kazi == Greenwald alianza kazi yake katika tasnia ya muziki mwaka 1992 katika kampuni ya Def Jam Recordings. Mwaka 2002, aliteuliwa kuwa rais wa The Island Def Jam Music Group. Mwaka 2004, Greenwald alijiunga na Atlantic Records akiwa rais. Mwaka 2006, alipandishwa cheo na kuwa mwenyekiti na afisa mkuu wa uendeshaji wa kampuni hiyo. Katika kipindi hicho, Atlantic Records ilipata mafanikio makubwa ya kibiashara. Wasanii waliohusishwa na kampuni hiyo wakati Greenwald alipokuwa kiongozi ni pamoja na Bruno Mars, Ed Sheeran, Cardi B, Flo Rida, Jason Mraz, Paramore, Death Cab for Cutie na Charlie Puth. Greenwald alifanya kazi kwa karibu na Craig Kallman, mwenyekiti na afisa mkuu mtendaji wa Atlantic Records, katika kuongoza kampuni hiyo. Ushirikiano wao ulielezwa kuwa mfumo wa uongozi unaokamilishana, ambapo Kallman alisimamia maendeleo ya wasanii na uteuzi wa vipaji na nyimbo (A&R), huku Greenwald akijikita katika masoko, utangazaji na mikakati ya uendeshaji katika kundi la kampuni hiyo. Mwaka 2022, Warner Music Group ilipanga upya shughuli zake za muziki uliorekodiwa chini ya jina la Atlantic Music Group, huku Greenwald akihudumu kama mwenyekiti na afisa mkuu mtendaji. Aliacha nafasi hiyo Januari 2025. == Utambuzi na tuzo == Greenwald alijumuishwa katika orodha ya Power 100 ya jarida la Billboard kila mwaka kuanzia 2012 hadi 2024. Pia alijumuishwa zaidi ya mara kumi na mbili katika orodha ya kila mwaka ya Women in Music ya jarida hilo. Mwaka 2017, alitajwa kuwa Kiongozi Bora wa Mwaka (Executive of the Year), na mwaka 2010 alishika nafasi ya kwanza katika orodha ya Women in Music Power Players. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1970]] [[Jamii:Wanamuziki wa Marekani]] 8eb1norrf5h1nh9bdyb7rrk511h33mo 0 254383 1607503 2026-10-13T14:46:50Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Angela Gregory''' (18 Oktoba [[1903]] – 13 Februari [[1990]]) alikuwa [[mchongaji]] [[sanamu]] na [[profesa]] wa [[sanaa]] kutoka [[Marekani]]. Ameelezewa kuwa “mwanamke mwenye hadhi ya juu zaidi katika uchongaji sanamu wa [[Louisiana]]”. Alikuwa miongoni mwa wanawake wachache wa wakati wake waliotambuliwa kitaifa katika taaluma ambayo kwa kawaida ilitawaliwa na wanaume. == Maisha ya awali == Angela Gregory alizaliwa tarehe [[18 Oktoba]] 1903 mji...' 1607503 wikitext text/x-wiki '''Angela Gregory''' (18 Oktoba [[1903]] – 13 Februari [[1990]]) alikuwa [[mchongaji]] [[sanamu]] na [[profesa]] wa [[sanaa]] kutoka [[Marekani]]. Ameelezewa kuwa “mwanamke mwenye hadhi ya juu zaidi katika uchongaji sanamu wa [[Louisiana]]”. Alikuwa miongoni mwa wanawake wachache wa wakati wake waliotambuliwa kitaifa katika taaluma ambayo kwa kawaida ilitawaliwa na wanaume. == Maisha ya awali == Angela Gregory alizaliwa tarehe [[18 Oktoba]] 1903 mjini [[New Orleans, Louisiana]], nchini Marekani. Wazazi wake walikuwa William B. Gregory na Selina Bres Gregory. Mama yake, Selina Bres Gregory, alikuwa msanii aliyesoma katika Chuo cha Newcomb mjini New Orleans chini ya wasanii William Woodward na Ellsworth Woodward. Baba yake, William B. Gregory, alikuwa profesa wa uhandisi katika Chuo Kikuu cha Tulane. Angela alipendezwa na sanaa tangu akiwa mdogo na alianza kazi yake ya kisanii mwishoni mwa miaka ya 1920. Gregory alisema kwamba alitengeneza sanamu yake ya kwanza akiwa na umri wa miaka 12. Alitumia waya wa kufugia kuku, saruji na kikapu cha taka kutengeneza chombo cha kuogea ndege. Miongoni mwa watu waliomshawishi katika sanaa alikuwa mama yake, Selina Bres Gregory (1870–1953), ambaye alikuwa mwanafunzi wa Ellsworth Woodward katika Chuo cha Newcomb mjini New Orleans na mmoja wa wasanii wa awali waliotengeneza vyombo vya ufinyanzi vya Newcomb. Akiwa mtoto, Gregory alivutiwa na hadithi ambayo mama yake alimweleza kuhusu kuona wachongaji wa mawe wakichonga sanamu ya malaika kwenye ukuta wa nje wa Kanisa la Newcomb. Mama yake alikuwa akimwambia kwamba alipenda kusikia sauti ya nyundo zikigonga mawe. Hadithi hiyo ilimfanya Gregory azimie kujifunza uchongaji wa mawe. == Kusomea sanaa mjini Paris == Baada ya kuhudhuria madarasa ya sanaa wakati wa likizo za kiangazi akiwa kijana chini ya William Woodward katika Chuo Kikuu cha Tulane, na baadaye kusoma katika shule ya sanaa ya Newcomb, Gregory alisomea uchongaji sanamu katika studio ya Charles Keck mjini New York mwaka 1924. Alihitimu kutoka Newcomb mwaka 1925 na kupata shahada ya kwanza ya sanaa katika usanifu. Alipewa ufadhili wa masomo wa mwaka mmoja katika tawi la Paris la Shule ya Parsons ya Sanaa Nzuri na Sanaa Zilizotumika, ambako alipaswa kusomea utangazaji kwa njia ya michoro. Hata hivyo, lengo lake kuu la kwenda Paris lilikuwa kujifunza uchongaji wa mawe chini ya mchongaji sanamu maarufu wa Ufaransa, Antoine Bourdelle. Kwa miaka mingi, Bourdelle alikuwa amefanya kazi kama fundi mtaalamu wa uchongaji katika studio ya Auguste Rodin kabla ya kuanzisha studio yake mwenyewe mjini Paris. Studio hiyo ilikuwa katika kundi la majengo yaliyokuwa eneo lililojulikana wakati huo kama Impasse du Maine. Kwa sasa, majengo hayo yana Makumbusho ya Bourdelle yaliyopo Rue Antoine Bourdelle. Gregory alisoma chini ya Bourdelle kwa miaka miwili, kuanzia 1926 hadi 1928. Alikuwa Mmarekani pekee aliyekubaliwa kuwa mwanafunzi katika studio zake binafsi. Pia alihudhuria madarasa yake katika Chuo cha Grande Chaumière. Mwanzoni mwa masomo yake, Gregory alimuuliza Bourdelle gharama ya kusoma katika studio zake binafsi. Bourdelle alimjibu kwamba yeye alikuwa msanii, si mfanyabiashara, na akakataa kupokea malipo yoyote. Akiwa katika studio za Bourdelle, Gregory alichonga nakala ya chokaa ya kichwa cha Kristo cha karne ya 15 kutoka Beauvais, chini ya mwongozo wa mwalimu wake. Sanamu hiyo ilionyeshwa katika maonyesho ya Salon des Tuileries mjini Paris mwaka 1928. Wakati akisoma katika studio ya Bourdelle, Gregory alikutana na Joseph Campbell na wakawa marafiki wa maisha yote. Katika barua aliyomwandikia baba yake, Gregory alimwelezea Campbell kuwa kijana mwenye sura ya wazi na tabia nzuri, ambaye hakunywa pombe wala kuvuta sigara. Alisema pia kwamba ilikuwa jambo la kufurahisha kucheza dansi na kijana wa karne ya 20 aliyekuwa na shauku na nguvu, na aliyependa kujadili kwa msisimko masuala ya dini na maana ya uzuri. Gregory alichonga sanamu ya kichwa cha Campbell katika studio hiyo. Alipokuwa akifanya kazi kwa udongo, Bourdelle wakati mwingine alikuwa akimkaribia ili kutoa maoni kuhusu kazi yake na kueleza mawazo ya kifalsafa kuhusu asili ya sanaa. Vijana hao wawili waliathiriwa sana na mawazo ya mwalimu huyo. Gregory pia alimsaidia Campbell kuungana tena na Krishnamurti, ambaye wakati huo alikuwa akitengeneza picha ya sanamu ya kichwa chake chini ya Bourdelle. Kukutana tena na Krishnamurti na kuhudhuria mojawapo ya mihadhara yake katika Jumuiya ya Theosofia pamoja na Gregory kulikuwa hatua muhimu iliyobadilisha maisha ya Campbell. Mnamo Februari 2019, Chuo Kikuu cha South Carolina Press kilichapisha kumbukumbu kuhusu miaka ambayo Angela Gregory aliishi Paris. Kitabu hicho, A Dream and a Chisel: Louisiana Sculptor Angela Gregory in Paris, 1925–1928, kiliandikwa kwa ushirikiano na Angela Gregory na Nancy L. Penrose. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1903]] [[Jamii:Waliofariki 1990]] [[Jamii:Wachongaji wa Marekani]] [[Jamii:Maprofesa]] m67n8cyr69alxhddg2d1h9l8dl3v8xx 0 254384 1607504 2026-10-13T14:50:33Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Ivey William "Bill" Gregory Jr.''' (30 Mei [[1906]] – 17 Januari [[1984]]), aliyejulikana pia kama I. W. Gregory, alikuwa [[mwanasiasa]] wa [[Marekani]] kutoka jimbo la [[Georgia]]. Alihudumu katika Seneti ya Jimbo la Georgia akiwa mwanachama wa Chama cha Republican kuanzia mwaka 1965 hadi 1969, akiwakilisha Wilaya ya 15 ya Seneti ya Georgia. == Maisha ya awali na elimu == Gregory alizaliwa tarehe [[30 Mei]] 1906 katika mji wa Dawson, Georgia, nchini...' 1607504 wikitext text/x-wiki '''Ivey William "Bill" Gregory Jr.''' (30 Mei [[1906]] – 17 Januari [[1984]]), aliyejulikana pia kama I. W. Gregory, alikuwa [[mwanasiasa]] wa [[Marekani]] kutoka jimbo la [[Georgia]]. Alihudumu katika Seneti ya Jimbo la Georgia akiwa mwanachama wa Chama cha Republican kuanzia mwaka 1965 hadi 1969, akiwakilisha Wilaya ya 15 ya Seneti ya Georgia. == Maisha ya awali na elimu == Gregory alizaliwa tarehe [[30 Mei]] 1906 katika mji wa Dawson, Georgia, nchini Marekani. Wazazi wake walikuwa Ivey William Gregory na Mary Eliza (Jordan) Gregory. Alisoma katika Shule ya Sekondari ya Wavulana mjini Atlanta na kuhitimu mwaka 1923. Mwaka 1929, alipata shahada ya Sayansi katika kemia kutoka Chuo Kikuu cha Tulane. Mwanzoni, alifanya kazi katika Kampuni ya Uchapishaji ya Curtis mjini Philadelphia. Baadaye, mwaka 1936, alijiunga na Kampuni ya National Cash Register. == Kazi ya kisiasa == Tarehe 26 Juni 1965, wanachama wa Chama cha Republican katika Kaunti ya Muscogee walimteua kwa kauli moja kuwa mgombea wa nafasi katika Seneti ya jimbo hilo. Nafasi hiyo ilikuwa wazi baada ya A. Perry Gordy kujiuzulu kufuatia kuteuliwa kuwa mkurugenzi wa Shule ya Ufundi na Mafunzo ya Kazi ya Eneo la Columbus. Gregory aliapishwa kushika wadhifa huo tarehe 17 Agosti 1965 na Jaji Carlton Mobley, aliyekuwa jaji msaidizi katika Mahakama Kuu ya Georgia. == Maisha binafsi == Gregory alimuoa Lucile Adele Chalaron tarehe 10 Juni 1931. Pamoja walikuwa na binti mmoja. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1906]] [[Jamii:Waliofariki 1984]] [[Jamii:Wanasiasa wa Marekani]] 9f5ldlo2iounj0at2zh5zxl1277lorz 0 254385 1607506 2026-10-13T14:54:00Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Dan Gross''' ni [[rais]] wa zamani wa [[Shirika]] la Brady Campaign to Prevent Gun Violence, linalopigania kuzuia vurugu zinazohusiana na matumizi ya silaha za moto. Aliteuliwa kushika wadhifa huo tarehe [[28 Februari]] [[2012]], baada ya shirika hilo kuungana na Kituo cha Kuzuia Vurugu Miongoni mwa Vijana (The Center to Prevent Youth Violence). Alimaliza kuhudumu katika nafasi hiyo mwaka 2017. == Maisha ya awali == Hapo awali, Dan alikuwa mmoja wa waa...' 1607506 wikitext text/x-wiki '''Dan Gross''' ni [[rais]] wa zamani wa [[Shirika]] la Brady Campaign to Prevent Gun Violence, linalopigania kuzuia vurugu zinazohusiana na matumizi ya silaha za moto. Aliteuliwa kushika wadhifa huo tarehe [[28 Februari]] [[2012]], baada ya shirika hilo kuungana na Kituo cha Kuzuia Vurugu Miongoni mwa Vijana (The Center to Prevent Youth Violence). Alimaliza kuhudumu katika nafasi hiyo mwaka 2017. == Maisha ya awali == Hapo awali, Dan alikuwa mmoja wa waanzilishi na mkurugenzi wa Kituo cha Kuzuia Vurugu Miongoni mwa Vijana (CPYV), ambacho zamani kilijulikana kama PAX. Alianza kuwa mwanaharakati wa kupinga vurugu zinazohusiana na silaha za moto baada ya kaka yake kupigwa risasi na kujeruhiwa vibaya katika tukio la ufyatuaji risasi lililotokea katika Jengo la Empire State mwaka 1997. Kabla ya kujihusisha na harakati za kupinga vurugu za silaha za moto, Dan alikuwa mshirika katika Wakala wa Matangazo wa JWT mjini New York. Huko, alisimamia akaunti za kampuni mbalimbali, zikiwemo Kodak, Lipton na Warner Lambert. Dan alihitimu kutoka Chuo Kikuu cha Tulane mjini [[New Orleans|New Orlean]]<nowiki/>s, akiwa na shahada ya Sayansi katika Saikolojia na somo la ziada la Uchumi. == Harakati za utetezi == Shirika la Brady Campaign lilipewa jina kwa heshima ya Sarah na Jim Brady. Mwishoni mwa miaka ya 1980 na mwanzoni mwa miaka ya 1990, wawili hao walifanya juhudi za kuanzisha mfumo wa ukaguzi wa historia za watu wanaotaka kununua silaha za moto nchini Marekani. Akiwa rais wa Brady Campaign, Dan Gross alishirikiana kwa karibu na Ikulu ya Marekani na Bunge la Marekani katika kuandaa mapendekezo ya sheria pana baada ya tukio la ufyatuaji risasi la Newtown. Ingawa muswada wa kupanua ukaguzi wa historia za wanunuzi wa silaha kabla ya kuzinunua ulishindwa kupitishwa na Seneti ya Marekani mwezi Aprili 2013, Gross na Brady Campaign waliendelea kuhimiza sheria za kuzuia vurugu zinazohusiana na silaha za moto. Katika kazi yake ya utetezi, Gross pia alijitahidi kushughulikia vurugu za silaha kama suala la afya ya umma na usalama kupitia kampeni ya ASK (Asking Saves Kids) na programu zinazohusiana nayo. Kampeni hiyo inahimiza watu wazima kuwauliza wazazi wengine kuhusu uhifadhi salama wa silaha za moto kabla ya watoto wao kutembelea nyumba zao. Akiwa rais wa Brady Campaign, Gross pia alisimamia kesi za mahakamani na hatua nyingine zilizolenga kukabiliana na tabia zisizowajibika za baadhi ya wauzaji wa silaha za moto. Wauzaji hao wachache walichangia kwa kiwango kikubwa katika kusambaza silaha zilizokamatwa kuhusiana na uhalifu. Tangu tukio la ufyatuaji risasi lililotokea Newtown, Connecticut, Gross amekuwa akishiriki katika vipindi mbalimbali vya habari na mikutano mingi na waandishi wa habari kuhusu suala hilo. Baadhi ya watu wanaamini kuwa tangu mwaka 2013, maoni ya umma yamebadilika na kuunga mkono zaidi misimamo ya Gross na Brady Campaign kuhusu kuzuia vurugu za silaha za moto. Mnamo Januari 2016, Gross na Brady Campaign waliunga mkono hatua za kiutendaji zilizochukuliwa na Rais Barack Obama kwa lengo la kupunguza uuzaji haramu wa silaha za moto bila ukaguzi wa historia za wanunuzi. Wakati wa uchaguzi wa awali wa Chama cha Democratic wa kumteua mgombea urais mwaka 2016, Dan Gross alifanya kampeni kwa niaba ya Hillary Clinton katika mikutano iliyofanyika Iowa na South Carolina. South Carolina ilikuwa eneo ambako ufyatuaji risasi wa watu wengi ulifanywa na mtu mwenye misimamo ya ubaguzi dhidi ya watu weusi mwaka 2015. Mnamo Februari 2016, Gross alizungumza kuhusu kuzuia vurugu zinazohusiana na silaha za moto na siasa zinazohusiana na suala hilo katika mkutano wa kila mwaka wa TED. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Marais]] [[Jamii:Sayansi]] 0rzh6sodz95nn7ha7qq4krkz7q7s6u8 1608097 1607506 2026-10-14T09:37:02Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1608097 wikitext text/x-wiki '''Dan Gross''' ni [[rais]] wa zamani wa [[Shirika]] la Brady Campaign to Prevent Gun Violence, linalopigania kuzuia vurugu zinazohusiana na matumizi ya silaha za moto. Aliteuliwa kushika wadhifa huo tarehe [[28 Februari]] [[2012]], baada ya shirika hilo kuungana na Kituo cha Kuzuia Vurugu Miongoni mwa Vijana (The Center to Prevent Youth Violence). Alimaliza kuhudumu katika nafasi hiyo mwaka 2017. == Maisha ya awali == Hapo awali, Dan alikuwa mmoja wa waanzilishi na mkurugenzi wa Kituo cha Kuzuia Vurugu Miongoni mwa Vijana (CPYV), ambacho zamani kilijulikana kama PAX. Alianza kuwa mwanaharakati wa kupinga vurugu zinazohusiana na silaha za moto baada ya kaka yake kupigwa risasi na kujeruhiwa vibaya katika tukio la ufyatuaji risasi lililotokea katika Jengo la Empire State mwaka 1997. Kabla ya kujihusisha na harakati za kupinga vurugu za silaha za moto, Dan alikuwa mshirika katika Wakala wa Matangazo wa JWT mjini New York. Huko, alisimamia akaunti za kampuni mbalimbali, zikiwemo Kodak, Lipton na Warner Lambert. Dan alihitimu kutoka Chuo Kikuu cha Tulane mjini [[New Orleans|New Orlean]]<nowiki/>s, akiwa na shahada ya Sayansi katika Saikolojia na somo la ziada la Uchumi. == Harakati za utetezi == Shirika la Brady Campaign lilipewa jina kwa heshima ya Sarah na Jim Brady. Mwishoni mwa miaka ya 1980 na mwanzoni mwa miaka ya 1990, wawili hao walifanya juhudi za kuanzisha mfumo wa ukaguzi wa historia za watu wanaotaka kununua silaha za moto nchini Marekani. Akiwa rais wa Brady Campaign, Dan Gross alishirikiana kwa karibu na Ikulu ya Marekani na Bunge la Marekani katika kuandaa mapendekezo ya sheria pana baada ya tukio la ufyatuaji risasi la Newtown. Ingawa muswada wa kupanua ukaguzi wa historia za wanunuzi wa silaha kabla ya kuzinunua ulishindwa kupitishwa na Seneti ya Marekani mwezi Aprili 2013, Gross na Brady Campaign waliendelea kuhimiza sheria za kuzuia vurugu zinazohusiana na silaha za moto. Katika kazi yake ya utetezi, Gross pia alijitahidi kushughulikia vurugu za silaha kama suala la afya ya umma na usalama kupitia kampeni ya ASK (Asking Saves Kids) na programu zinazohusiana nayo. Kampeni hiyo inahimiza watu wazima kuwauliza wazazi wengine kuhusu uhifadhi salama wa silaha za moto kabla ya watoto wao kutembelea nyumba zao. Akiwa rais wa Brady Campaign, Gross pia alisimamia kesi za mahakamani na hatua nyingine zilizolenga kukabiliana na tabia zisizowajibika za baadhi ya wauzaji wa silaha za moto. Wauzaji hao wachache walichangia kwa kiwango kikubwa katika kusambaza silaha zilizokamatwa kuhusiana na uhalifu. Tangu tukio la ufyatuaji risasi lililotokea Newtown, Connecticut, Gross amekuwa akishiriki katika vipindi mbalimbali vya habari na mikutano mingi na waandishi wa habari kuhusu suala hilo. Baadhi ya watu wanaamini kuwa tangu mwaka 2013, maoni ya umma yamebadilika na kuunga mkono zaidi misimamo ya Gross na Brady Campaign kuhusu kuzuia vurugu za silaha za moto. Mnamo Januari 2016, Gross na Brady Campaign waliunga mkono hatua za kiutendaji zilizochukuliwa na Rais Barack Obama kwa lengo la kupunguza uuzaji haramu wa silaha za moto bila ukaguzi wa historia za wanunuzi. Wakati wa uchaguzi wa awali wa Chama cha Democratic wa kumteua mgombea urais mwaka 2016, Dan Gross alifanya kampeni kwa niaba ya Hillary Clinton katika mikutano iliyofanyika Iowa na South Carolina. South Carolina ilikuwa eneo ambako ufyatuaji risasi wa watu wengi ulifanywa na mtu mwenye misimamo ya ubaguzi dhidi ya watu weusi mwaka 2015. Mnamo Februari 2016, Gross alizungumza kuhusu kuzuia vurugu zinazohusiana na silaha za moto na siasa zinazohusiana na suala hilo katika mkutano wa kila mwaka wa TED. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:wanaharakati wa Marekani]] b6hgweyev9ktgqhtvj0l3da71jry50l 0 254386 1607508 2026-10-13T14:57:38Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Robert I. Grossman''' ni [[daktari]] na mtafiti wa [[Marekani]]. Aliwahi kuwa mkuu wa Shule ya Tiba ya NYU Grossman, iliyokuwa ikijulikana awali kama Shule ya Tiba ya NYU, na mtendaji mkuu wa NYU Langone Health, ambayo zamani ilijulikana kama Kituo cha Matibabu cha NYU. == Maisha ya awali na elimu == Mwaka 1969, Grossman alipata shahada ya [[Sayansi]] katika biolojia kutoka Chuo Kikuu cha Tulane, ambako alikuwa mwanafunzi aliyepata [[tuzo]] ya kitaalum...' 1607508 wikitext text/x-wiki '''Robert I. Grossman''' ni [[daktari]] na mtafiti wa [[Marekani]]. Aliwahi kuwa mkuu wa Shule ya Tiba ya NYU Grossman, iliyokuwa ikijulikana awali kama Shule ya Tiba ya NYU, na mtendaji mkuu wa NYU Langone Health, ambayo zamani ilijulikana kama Kituo cha Matibabu cha NYU. == Maisha ya awali na elimu == Mwaka 1969, Grossman alipata shahada ya [[Sayansi]] katika biolojia kutoka Chuo Kikuu cha Tulane, ambako alikuwa mwanafunzi aliyepata [[tuzo]] ya kitaaluma ya Tulane Scholar. Pia alichaguliwa kuwa mwanachama wa jumuiya ya heshima ya kitaaluma ya Phi Beta Kappa. Mwaka 1973, alipata shahada ya udaktari kutoka Shule ya Tiba ya Chuo Kikuu cha Pennsylvania na kuchaguliwa kuwa mwanachama wa Alpha Omega Alpha, jumuiya ya heshima kwa wanafunzi wa udaktari. Grossman alikamilisha mafunzo ya awali ya udaktari katika Hospitali ya Beth Israel mjini Boston, Massachusetts. Kisha alifanya mafunzo ya miaka miwili ya ubingwa wa upasuaji wa mfumo wa neva katika Hospitali ya Chuo Kikuu cha Pennsylvania mjini Philadelphia, Pennsylvania. Baadaye alifanya mafunzo ya ubingwa wa radiolojia katika hospitali hiyo na mafunzo ya ziada ya neuroradiolojia katika Hospitali Kuu ya Massachusetts. Ana cheti cha kitaaluma kinachomruhusu kufanya kazi katika radiolojia ya uchunguzi. == Kazi == === Uteuzi wa kitaaluma === Grossman alijiunga na kitivo cha Shule ya Tiba ya Chuo Kikuu cha Pennsylvania kama mkufunzi msaidizi katika Idara ya Upasuaji wa Mfumo wa Neva. Baadaye, alihudumu kama mkuu wa neuroradiolojia, naibu mwenyekiti wa Idara ya Radiolojia, na profesa wa radiolojia, upasuaji wa mfumo wa neva na neurology. Mwaka 2001, aliteuliwa kuwa [[Profesa]] wa Radiolojia wa Louis Marx, mwenyekiti wa Idara ya Radiolojia, na profesa wa neurology, upasuaji wa mfumo wa neva, sayansi ya mfumo wa neva na fiziolojia katika Shule ya Tiba ya NYU. Mwaka 2007, aliteuliwa kuwa mkuu wa Shule ya Tiba ya NYU, ambayo baadaye ilipewa jina la Shule ya Tiba ya NYU Grossman, na mtendaji mkuu wa Kituo cha Matibabu cha NYU, ambacho baadaye kilibadilishwa jina na kuwa NYU Langone Health. NYU Langone ni mojawapo ya mifumo mikubwa ya huduma za afya katika eneo la kaskazini-mashariki mwa Marekani. Mwaka 2025, Grossman alistaafu kutoka nafasi zake za mkuu wa Shule ya Tiba ya NYU Grossman na mtendaji mkuu wa NYU Langone Health. Baada ya kustaafu, alichukua jukumu jipya la kuwa makamu wa rais mtendaji anayehudumia Bodi ya Wadhamini ya NYU Langone Health. === Utafiti === Grossman amepokea zaidi ya ruzuku 25 kutoka Taasisi za Kitaifa za Afya za Marekani (NIH). Mwaka 1999, alikuwa miongoni mwa wanasayansi kumi nchini Marekani waliopokea Tuzo ya Javits kwa Watafiti wa Sayansi ya Mfumo wa Neva kutoka NIH. Ruzuku hiyo yenye thamani ya karibu dola milioni nne za Marekani iliunga mkono utafiti wake unaoendelea kuhusu ugonjwa wa sklerosisi nyingi (multiple sclerosis). Grossman alikuwa mwanachama wa jopo la tathmini ya tafiti za radiolojia ya uchunguzi katika NIH na baadaye akawa mwenyekiti wake. Pia alikuwa mwanachama wa Baraza la Kitaifa la Ushauri kuhusu Upigaji Picha wa Tiba na Uhandisi wa Baiolojia la NIH. === Mafanikio muhimu === Mwaka 2008, Grossman alianzisha Mpango wa Mabadiliko ya Kampasi wa miaka kumi. Mpango huo ulilenga kuboresha na kufanya miundombinu kuwa ya kisasa, na ulipanua eneo la NYU Langone hadi zaidi ya futi za mraba milioni 14 za nafasi za huduma za kliniki, elimu na utafiti katika kampasi zake za Manhattan, Brooklyn na Long Island. Tarehe 29 Oktoba 2012, Grossman alisimamia uhamishaji salama wa wagonjwa 322 wakati wa Kimbunga Sandy. Mafuriko yaliyosababishwa na kimbunga hicho yalileta zaidi ya galoni milioni 15 za maji kutoka Mto East na kufurika katika kampasi ya NYU Langone Health iliyoko katikati ya Manhattan. Tukio hilo lilisababisha uharibifu wa miundombinu wenye thamani ya zaidi ya dola bilioni moja za Marekani na kulazimisha taasisi hiyo kusitisha shughuli zake kwa muda. Grossman aliratibu juhudi za kurejesha huduma, na NYU Langone Health iliweza kufungua tena vitengo vikuu vya kliniki tarehe 27 Desemba 2012. Mwaka 2013, alianzisha programu ya miaka mitatu ya kupata shahada ya udaktari wa tiba (MD) kwa wanafunzi waliochaguliwa. Programu hiyo ililenga kupunguza mzigo wa gharama za elimu ya udaktari na kuwawezesha wanafunzi kuanza taaluma zao mwaka mmoja mapema kuliko wanafunzi wanaofuata programu ya kawaida ya miaka minne. Mpango huo uliifanya Shule ya Tiba ya NYU kuwa shule ya kwanza ya tiba iliyoorodheshwa miongoni mwa shule bora kitaifa nchini Marekani kuruhusu wanafunzi wake kuhitimu shahada ya MD ndani ya miaka mitatu. Pia uliwapa wahitimu njia maalumu ya kuingia katika mojawapo ya programu 20 za mafunzo ya ubingwa wa udaktari za NYU Langone na kuanza mapema mafunzo katika taaluma mbalimbali za tiba. Utafiti uliochapishwa katika jarida la Academic Medicine ulionyesha kuwa wahitimu waliosoma udaktari kwa miaka mitatu walifanya vizuri kwa kiwango sawa na wenzao waliosoma programu ya miaka minne katika mitihani ya ujuzi na maarifa. Utafiti huo uliongozwa na Joan F. Cangiarella, daktari wa tiba na Profesa wa Patholojia wa Elaine Langone katika Idara ya Patholojia ya Shule ya Tiba ya NYU Grossman. Ulikuwa uchambuzi mkubwa zaidi wa programu za shahada ya MD za miaka mitatu zilizoanzishwa katika kipindi cha miaka kumi iliyotangulia. Mwaka 2018, shule hiyo ilianzisha ufadhili wa masomo unaolipia ada yote ya masomo kwa wanafunzi wote wa sasa na wa baadaye katika programu yake ya shahada ya MD. Hatua hiyo iliifanya Shule ya Tiba ya NYU kuwa shule ya kwanza ya tiba iliyoorodheshwa miongoni mwa shule kumi bora nchini Marekani kutoa ufadhili kamili wa ada ya masomo kwa wanafunzi wake wote. Mwaka 2024, NYU Langone Health iliorodheshwa na Vizient, Inc., shirika kubwa zaidi nchini Marekani linaloboresha utendaji wa huduma za afya, kuwa kituo bora zaidi cha kitaaluma cha tiba chenye huduma mbalimbali nchini humo kwa kuzingatia ubora. Katika mwaka huohuo, mapato ya NYU Langone yalifikia dola bilioni 14.2 za Marekani. Kiasi hicho kilijumuisha zaidi ya dola bilioni tano zilizopatikana kupitia michango ya kusaidia taasisi hiyo tangu mwaka 2007. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Madaktari]] [[Jamii:Maprofesa]] kl7q7n6vdis8y4ftam323f4zaiif47k 1608095 1607508 2026-10-14T09:36:13Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1608095 wikitext text/x-wiki '''Robert I. Grossman''' ni [[daktari]] na mtafiti wa [[Marekani]]. Aliwahi kuwa mkuu wa Shule ya Tiba ya NYU Grossman, iliyokuwa ikijulikana awali kama Shule ya Tiba ya NYU, na mtendaji mkuu wa NYU Langone Health, ambayo zamani ilijulikana kama Kituo cha Matibabu cha NYU. == Maisha ya awali na elimu == Mwaka 1969, Grossman alipata shahada ya [[Sayansi]] katika biolojia kutoka Chuo Kikuu cha Tulane, ambako alikuwa mwanafunzi aliyepata [[tuzo]] ya kitaaluma ya Tulane Scholar. Pia alichaguliwa kuwa mwanachama wa jumuiya ya heshima ya kitaaluma ya Phi Beta Kappa. Mwaka 1973, alipata shahada ya udaktari kutoka Shule ya Tiba ya Chuo Kikuu cha Pennsylvania na kuchaguliwa kuwa mwanachama wa Alpha Omega Alpha, jumuiya ya heshima kwa wanafunzi wa udaktari. Grossman alikamilisha mafunzo ya awali ya udaktari katika Hospitali ya Beth Israel mjini Boston, Massachusetts. Kisha alifanya mafunzo ya miaka miwili ya ubingwa wa upasuaji wa mfumo wa neva katika Hospitali ya Chuo Kikuu cha Pennsylvania mjini Philadelphia, Pennsylvania. Baadaye alifanya mafunzo ya ubingwa wa radiolojia katika hospitali hiyo na mafunzo ya ziada ya neuroradiolojia katika Hospitali Kuu ya Massachusetts. Ana cheti cha kitaaluma kinachomruhusu kufanya kazi katika radiolojia ya uchunguzi. == Kazi == === Uteuzi wa kitaaluma === Grossman alijiunga na kitivo cha Shule ya Tiba ya Chuo Kikuu cha Pennsylvania kama mkufunzi msaidizi katika Idara ya Upasuaji wa Mfumo wa Neva. Baadaye, alihudumu kama mkuu wa neuroradiolojia, naibu mwenyekiti wa Idara ya Radiolojia, na profesa wa radiolojia, upasuaji wa mfumo wa neva na neurology. Mwaka 2001, aliteuliwa kuwa [[Profesa]] wa Radiolojia wa Louis Marx, mwenyekiti wa Idara ya Radiolojia, na profesa wa neurology, upasuaji wa mfumo wa neva, sayansi ya mfumo wa neva na fiziolojia katika Shule ya Tiba ya NYU. Mwaka 2007, aliteuliwa kuwa mkuu wa Shule ya Tiba ya NYU, ambayo baadaye ilipewa jina la Shule ya Tiba ya NYU Grossman, na mtendaji mkuu wa Kituo cha Matibabu cha NYU, ambacho baadaye kilibadilishwa jina na kuwa NYU Langone Health. NYU Langone ni mojawapo ya mifumo mikubwa ya huduma za afya katika eneo la kaskazini-mashariki mwa Marekani. Mwaka 2025, Grossman alistaafu kutoka nafasi zake za mkuu wa Shule ya Tiba ya NYU Grossman na mtendaji mkuu wa NYU Langone Health. Baada ya kustaafu, alichukua jukumu jipya la kuwa makamu wa rais mtendaji anayehudumia Bodi ya Wadhamini ya NYU Langone Health. === Utafiti === Grossman amepokea zaidi ya ruzuku 25 kutoka Taasisi za Kitaifa za Afya za Marekani (NIH). Mwaka 1999, alikuwa miongoni mwa wanasayansi kumi nchini Marekani waliopokea Tuzo ya Javits kwa Watafiti wa Sayansi ya Mfumo wa Neva kutoka NIH. Ruzuku hiyo yenye thamani ya karibu dola milioni nne za Marekani iliunga mkono utafiti wake unaoendelea kuhusu ugonjwa wa sklerosisi nyingi (multiple sclerosis). Grossman alikuwa mwanachama wa jopo la tathmini ya tafiti za radiolojia ya uchunguzi katika NIH na baadaye akawa mwenyekiti wake. Pia alikuwa mwanachama wa Baraza la Kitaifa la Ushauri kuhusu Upigaji Picha wa Tiba na Uhandisi wa Baiolojia la NIH. === Mafanikio muhimu === Mwaka 2008, Grossman alianzisha Mpango wa Mabadiliko ya Kampasi wa miaka kumi. Mpango huo ulilenga kuboresha na kufanya miundombinu kuwa ya kisasa, na ulipanua eneo la NYU Langone hadi zaidi ya futi za mraba milioni 14 za nafasi za huduma za kliniki, elimu na utafiti katika kampasi zake za Manhattan, Brooklyn na Long Island. Tarehe 29 Oktoba 2012, Grossman alisimamia uhamishaji salama wa wagonjwa 322 wakati wa Kimbunga Sandy. Mafuriko yaliyosababishwa na kimbunga hicho yalileta zaidi ya galoni milioni 15 za maji kutoka Mto East na kufurika katika kampasi ya NYU Langone Health iliyoko katikati ya Manhattan. Tukio hilo lilisababisha uharibifu wa miundombinu wenye thamani ya zaidi ya dola bilioni moja za Marekani na kulazimisha taasisi hiyo kusitisha shughuli zake kwa muda. Grossman aliratibu juhudi za kurejesha huduma, na NYU Langone Health iliweza kufungua tena vitengo vikuu vya kliniki tarehe 27 Desemba 2012. Mwaka 2013, alianzisha programu ya miaka mitatu ya kupata shahada ya udaktari wa tiba (MD) kwa wanafunzi waliochaguliwa. Programu hiyo ililenga kupunguza mzigo wa gharama za elimu ya udaktari na kuwawezesha wanafunzi kuanza taaluma zao mwaka mmoja mapema kuliko wanafunzi wanaofuata programu ya kawaida ya miaka minne. Mpango huo uliifanya Shule ya Tiba ya NYU kuwa shule ya kwanza ya tiba iliyoorodheshwa miongoni mwa shule bora kitaifa nchini Marekani kuruhusu wanafunzi wake kuhitimu shahada ya MD ndani ya miaka mitatu. Pia uliwapa wahitimu njia maalumu ya kuingia katika mojawapo ya programu 20 za mafunzo ya ubingwa wa udaktari za NYU Langone na kuanza mapema mafunzo katika taaluma mbalimbali za tiba. Utafiti uliochapishwa katika jarida la Academic Medicine ulionyesha kuwa wahitimu waliosoma udaktari kwa miaka mitatu walifanya vizuri kwa kiwango sawa na wenzao waliosoma programu ya miaka minne katika mitihani ya ujuzi na maarifa. Utafiti huo uliongozwa na Joan F. Cangiarella, daktari wa tiba na Profesa wa Patholojia wa Elaine Langone katika Idara ya Patholojia ya Shule ya Tiba ya NYU Grossman. Ulikuwa uchambuzi mkubwa zaidi wa programu za shahada ya MD za miaka mitatu zilizoanzishwa katika kipindi cha miaka kumi iliyotangulia. Mwaka 2018, shule hiyo ilianzisha ufadhili wa masomo unaolipia ada yote ya masomo kwa wanafunzi wote wa sasa na wa baadaye katika programu yake ya shahada ya MD. Hatua hiyo iliifanya Shule ya Tiba ya NYU kuwa shule ya kwanza ya tiba iliyoorodheshwa miongoni mwa shule kumi bora nchini Marekani kutoa ufadhili kamili wa ada ya masomo kwa wanafunzi wake wote. Mwaka 2024, NYU Langone Health iliorodheshwa na Vizient, Inc., shirika kubwa zaidi nchini Marekani linaloboresha utendaji wa huduma za afya, kuwa kituo bora zaidi cha kitaaluma cha tiba chenye huduma mbalimbali nchini humo kwa kuzingatia ubora. Katika mwaka huohuo, mapato ya NYU Langone yalifikia dola bilioni 14.2 za Marekani. Kiasi hicho kilijumuisha zaidi ya dola bilioni tano zilizopatikana kupitia michango ya kusaidia taasisi hiyo tangu mwaka 2007. == Marejeo == {{Mbegu-mwanasayansi}} [[Jamii:Wanabiolojia wa Marekanii]] [[Jamii:Maprofesa]] a7y6uymp6j2udd5f0hnvf5c89ul877q 1608096 1608095 2026-10-14T09:36:28Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1608096 wikitext text/x-wiki '''Robert I. Grossman''' ni [[daktari]] na mtafiti wa [[Marekani]]. Aliwahi kuwa mkuu wa Shule ya Tiba ya NYU Grossman, iliyokuwa ikijulikana awali kama Shule ya Tiba ya NYU, na mtendaji mkuu wa NYU Langone Health, ambayo zamani ilijulikana kama Kituo cha Matibabu cha NYU. == Maisha ya awali na elimu == Mwaka 1969, Grossman alipata shahada ya [[Sayansi]] katika biolojia kutoka Chuo Kikuu cha Tulane, ambako alikuwa mwanafunzi aliyepata [[tuzo]] ya kitaaluma ya Tulane Scholar. Pia alichaguliwa kuwa mwanachama wa jumuiya ya heshima ya kitaaluma ya Phi Beta Kappa. Mwaka 1973, alipata shahada ya udaktari kutoka Shule ya Tiba ya Chuo Kikuu cha Pennsylvania na kuchaguliwa kuwa mwanachama wa Alpha Omega Alpha, jumuiya ya heshima kwa wanafunzi wa udaktari. Grossman alikamilisha mafunzo ya awali ya udaktari katika Hospitali ya Beth Israel mjini Boston, Massachusetts. Kisha alifanya mafunzo ya miaka miwili ya ubingwa wa upasuaji wa mfumo wa neva katika Hospitali ya Chuo Kikuu cha Pennsylvania mjini Philadelphia, Pennsylvania. Baadaye alifanya mafunzo ya ubingwa wa radiolojia katika hospitali hiyo na mafunzo ya ziada ya neuroradiolojia katika Hospitali Kuu ya Massachusetts. Ana cheti cha kitaaluma kinachomruhusu kufanya kazi katika radiolojia ya uchunguzi. == Kazi == === Uteuzi wa kitaaluma === Grossman alijiunga na kitivo cha Shule ya Tiba ya Chuo Kikuu cha Pennsylvania kama mkufunzi msaidizi katika Idara ya Upasuaji wa Mfumo wa Neva. Baadaye, alihudumu kama mkuu wa neuroradiolojia, naibu mwenyekiti wa Idara ya Radiolojia, na profesa wa radiolojia, upasuaji wa mfumo wa neva na neurology. Mwaka 2001, aliteuliwa kuwa [[Profesa]] wa Radiolojia wa Louis Marx, mwenyekiti wa Idara ya Radiolojia, na profesa wa neurology, upasuaji wa mfumo wa neva, sayansi ya mfumo wa neva na fiziolojia katika Shule ya Tiba ya NYU. Mwaka 2007, aliteuliwa kuwa mkuu wa Shule ya Tiba ya NYU, ambayo baadaye ilipewa jina la Shule ya Tiba ya NYU Grossman, na mtendaji mkuu wa Kituo cha Matibabu cha NYU, ambacho baadaye kilibadilishwa jina na kuwa NYU Langone Health. NYU Langone ni mojawapo ya mifumo mikubwa ya huduma za afya katika eneo la kaskazini-mashariki mwa Marekani. Mwaka 2025, Grossman alistaafu kutoka nafasi zake za mkuu wa Shule ya Tiba ya NYU Grossman na mtendaji mkuu wa NYU Langone Health. Baada ya kustaafu, alichukua jukumu jipya la kuwa makamu wa rais mtendaji anayehudumia Bodi ya Wadhamini ya NYU Langone Health. === Utafiti === Grossman amepokea zaidi ya ruzuku 25 kutoka Taasisi za Kitaifa za Afya za Marekani (NIH). Mwaka 1999, alikuwa miongoni mwa wanasayansi kumi nchini Marekani waliopokea Tuzo ya Javits kwa Watafiti wa Sayansi ya Mfumo wa Neva kutoka NIH. Ruzuku hiyo yenye thamani ya karibu dola milioni nne za Marekani iliunga mkono utafiti wake unaoendelea kuhusu ugonjwa wa sklerosisi nyingi (multiple sclerosis). Grossman alikuwa mwanachama wa jopo la tathmini ya tafiti za radiolojia ya uchunguzi katika NIH na baadaye akawa mwenyekiti wake. Pia alikuwa mwanachama wa Baraza la Kitaifa la Ushauri kuhusu Upigaji Picha wa Tiba na Uhandisi wa Baiolojia la NIH. === Mafanikio muhimu === Mwaka 2008, Grossman alianzisha Mpango wa Mabadiliko ya Kampasi wa miaka kumi. Mpango huo ulilenga kuboresha na kufanya miundombinu kuwa ya kisasa, na ulipanua eneo la NYU Langone hadi zaidi ya futi za mraba milioni 14 za nafasi za huduma za kliniki, elimu na utafiti katika kampasi zake za Manhattan, Brooklyn na Long Island. Tarehe 29 Oktoba 2012, Grossman alisimamia uhamishaji salama wa wagonjwa 322 wakati wa Kimbunga Sandy. Mafuriko yaliyosababishwa na kimbunga hicho yalileta zaidi ya galoni milioni 15 za maji kutoka Mto East na kufurika katika kampasi ya NYU Langone Health iliyoko katikati ya Manhattan. Tukio hilo lilisababisha uharibifu wa miundombinu wenye thamani ya zaidi ya dola bilioni moja za Marekani na kulazimisha taasisi hiyo kusitisha shughuli zake kwa muda. Grossman aliratibu juhudi za kurejesha huduma, na NYU Langone Health iliweza kufungua tena vitengo vikuu vya kliniki tarehe 27 Desemba 2012. Mwaka 2013, alianzisha programu ya miaka mitatu ya kupata shahada ya udaktari wa tiba (MD) kwa wanafunzi waliochaguliwa. Programu hiyo ililenga kupunguza mzigo wa gharama za elimu ya udaktari na kuwawezesha wanafunzi kuanza taaluma zao mwaka mmoja mapema kuliko wanafunzi wanaofuata programu ya kawaida ya miaka minne. Mpango huo uliifanya Shule ya Tiba ya NYU kuwa shule ya kwanza ya tiba iliyoorodheshwa miongoni mwa shule bora kitaifa nchini Marekani kuruhusu wanafunzi wake kuhitimu shahada ya MD ndani ya miaka mitatu. Pia uliwapa wahitimu njia maalumu ya kuingia katika mojawapo ya programu 20 za mafunzo ya ubingwa wa udaktari za NYU Langone na kuanza mapema mafunzo katika taaluma mbalimbali za tiba. Utafiti uliochapishwa katika jarida la Academic Medicine ulionyesha kuwa wahitimu waliosoma udaktari kwa miaka mitatu walifanya vizuri kwa kiwango sawa na wenzao waliosoma programu ya miaka minne katika mitihani ya ujuzi na maarifa. Utafiti huo uliongozwa na Joan F. Cangiarella, daktari wa tiba na Profesa wa Patholojia wa Elaine Langone katika Idara ya Patholojia ya Shule ya Tiba ya NYU Grossman. Ulikuwa uchambuzi mkubwa zaidi wa programu za shahada ya MD za miaka mitatu zilizoanzishwa katika kipindi cha miaka kumi iliyotangulia. Mwaka 2018, shule hiyo ilianzisha ufadhili wa masomo unaolipia ada yote ya masomo kwa wanafunzi wote wa sasa na wa baadaye katika programu yake ya shahada ya MD. Hatua hiyo iliifanya Shule ya Tiba ya NYU kuwa shule ya kwanza ya tiba iliyoorodheshwa miongoni mwa shule kumi bora nchini Marekani kutoa ufadhili kamili wa ada ya masomo kwa wanafunzi wake wote. Mwaka 2024, NYU Langone Health iliorodheshwa na Vizient, Inc., shirika kubwa zaidi nchini Marekani linaloboresha utendaji wa huduma za afya, kuwa kituo bora zaidi cha kitaaluma cha tiba chenye huduma mbalimbali nchini humo kwa kuzingatia ubora. Katika mwaka huohuo, mapato ya NYU Langone yalifikia dola bilioni 14.2 za Marekani. Kiasi hicho kilijumuisha zaidi ya dola bilioni tano zilizopatikana kupitia michango ya kusaidia taasisi hiyo tangu mwaka 2007. == Marejeo == {{Mbegu-mwanasayansi}} [[Jamii:Wanabiolojia wa Marekani]] [[Jamii:Maprofesa]] lssmva9jby69xo8zstqga6rh04gww5f 0 254387 1607509 2026-10-13T15:00:36Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Jennifer Grotz''' (alizaliwa mwaka [[1971]]) ni [[Ushairi|mshairi]] na mtafsiri kutoka [[Marekani]] anayefundisha lugha ya [[Kiingereza]], uandishi bunifu na tafsiri ya fasihi katika Chuo Kikuu cha Rochester, ambako ni [[profesa]] wa Kiingereza. Mwaka 2017, aliteuliwa kuwa mkurugenzi wa saba wa Kongamano la Waandishi la Bread Loaf. == Maisha == Grotz alikulia katika miji midogo ya [[Texas]], lakini pia ameishi nchini [[Ufaransa]] na [[Polandi|Poland]]....' 1607509 wikitext text/x-wiki '''Jennifer Grotz''' (alizaliwa mwaka [[1971]]) ni [[Ushairi|mshairi]] na mtafsiri kutoka [[Marekani]] anayefundisha lugha ya [[Kiingereza]], uandishi bunifu na tafsiri ya fasihi katika Chuo Kikuu cha Rochester, ambako ni [[profesa]] wa Kiingereza. Mwaka 2017, aliteuliwa kuwa mkurugenzi wa saba wa Kongamano la Waandishi la Bread Loaf. == Maisha == Grotz alikulia katika miji midogo ya [[Texas]], lakini pia ameishi nchini [[Ufaransa]] na [[Polandi|Poland]]. Maeneo hayo yote yamechangia kuathiri mashairi yake. Alihitimu kutoka Shule ya Sekondari ya Lubbock. Alipata shahada ya kwanza ya sanaa (BA) kutoka Chuo Kikuu cha Tulane, na shahada za uzamili (MA) na uzamili wa sanaa katika fani ya uandishi bunifu (MFA) kutoka Chuo Kikuu cha Indiana Bloomington mwaka 1996. Pia alipata shahada ya uzamivu (PhD) kutoka Chuo Kikuu cha Houston. Aidha, alisomea fasihi katika Chuo Kikuu cha Paris, kinachojulikana pia kama Sorbonne. Mwaka 2020, alikuwa mshiriki wa programu ya ufadhili wa wasanii na waandishi katika James Merrill House, iliyoko Stonington, Connecticut. Mashairi yake, tafsiri na uhakiki wake vimechapishwa katika majarida na machapisho mengi ya fasihi. Kazi zake pia zimejumuishwa katika mkusanyiko wa Best American Poetry. Grotz ndiye mwanamke wa kwanza kuongoza Kongamano la Waandishi la Bread Loaf. Kwa sasa anaishi Rochester, [[New York]], nchini Marekani. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1971]] [[Jamii:Washairi wa Marekani]] jpgut45s9wi6eqo75pal7pzzjzq82m3 0 254388 1607510 2026-10-13T15:04:21Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Joan Grounds''' (alizaliwa tarehe [[31 Agosti]] [[1939]]) ni [[msanii]] aliyezaliwa nchini [[Marekani]] na anayeishi [[Melbourne]], [[Australia]]. Amekuwa akionyesha kazi zake za [[sanaa]] nchini Australia na kimataifa tangu mwaka 1967. Kazi zake za kibinafsi na alizoshirikiana na wasanii wengine zinahifadhiwa katika Matunzio ya Kitaifa ya Australia (keramik), Matunzio ya Kitaifa ya Victoria (filamu na keramik), na Jumba la Makumbusho la Powerhouse la S...' 1607510 wikitext text/x-wiki '''Joan Grounds''' (alizaliwa tarehe [[31 Agosti]] [[1939]]) ni [[msanii]] aliyezaliwa nchini [[Marekani]] na anayeishi [[Melbourne]], [[Australia]]. Amekuwa akionyesha kazi zake za [[sanaa]] nchini Australia na kimataifa tangu mwaka 1967. Kazi zake za kibinafsi na alizoshirikiana na wasanii wengine zinahifadhiwa katika Matunzio ya Kitaifa ya Australia (keramik), Matunzio ya Kitaifa ya Victoria (filamu na keramik), na Jumba la Makumbusho la Powerhouse la Sanaa na Sayansi Zilizotumika (keramik). Mbinu yake ya kisanii inayounganisha fani mbalimbali imejumuisha keramik, uchongaji sanamu, sanaa ya sauti, filamu na sanaa ya maonyesho. == Maisha ya awali na elimu == Grounds alizaliwa mjini Atlanta, Marekani, mwaka 1939. Alipata shahada ya Sanaa Nzuri kutoka Chuo Kikuu cha Tulane mwaka 1962 na shahada ya Uzamili ya Sanaa kutoka Chuo Kikuu cha [[California]], [[Berkeley, California|Berkeley]], mwaka 1964. Baada ya kukutana na kuolewa na Marr Grounds, msanii mwenye asili ya Marekani na Australia, aliishi nchini Ghana kwa miaka miwili. Wakati huo, mume wake alikuwa akifundisha usanifu majengo katika Chuo Kikuu cha Sayansi na Teknolojia cha Kwame Nkrumah mjini Kumasi. Kabla ya kuhamia Australia mwaka 1968, alionyesha kazi zake za sanaa nchini Ghana na Marekani. == Kazi == Kazi kubwa ya kwanza ya Grounds katika sanaa ya usakinishaji ilikuwa sanamu ya moto iliyotengenezwa ufukweni nchini Ghana mwaka 1968. Baadaye alirudia kazi hiyo katika Ufukwe wa Wattamolla, katika jimbo la New South Wales, Australia. Aliendelea kuhusisha mazingira ya asili katika kazi zake za usakinishaji zilizoundwa kwa ajili ya maeneo maalumu, ikiwemo kazi ya Four Quartets ya mwaka 1987–1988. Grounds alikuwa mkurugenzi wa kituo cha sanaa cha Tin Sheds katika Chuo Kikuu cha Sydney kuanzia mwaka 1976 hadi 1979. Alikuwa ameanzisha warsha hiyo ya sanaa kwa kushirikiana na mume wake na Donald Brook. Akiwa mkurugenzi, Grounds alikikuza kituo cha Tin Sheds na kukifanya kuwa kitovu hai kilichowakutanisha wasanii wenye misimamo mbalimbali ya kisiasa, wanafunzi na jamii kwa ujumla. Kituo hicho pia kilisaidia shughuli za vikundi vidogo mbalimbali. Katika kipindi hicho, alifundisha katika Chuo cha Ufundi cha East Sydney, ambacho baadaye kilijulikana kama Shule ya Kitaifa ya Sanaa. Baadaye pia alifundisha katika Chuo cha Sanaa Nzuri cha Chuo Kikuu cha New South Wales (UNSW). == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1939]] [[Jamii:Sanaa]] exh0iuhnzuyxtni5gaz9smkxz4qkuhs 1608094 1607510 2026-10-14T09:34:52Z Riccardo Riccioni 452 1608094 wikitext text/x-wiki '''Joan Grounds''' (alizaliwa [[31 Agosti]] [[1939]]) ni [[msanii]] aliyezaliwa nchini [[Marekani]] na anayeishi [[Melbourne]], [[Australia]]. Amekuwa akionyesha kazi zake za [[sanaa]] nchini Australia na kimataifa tangu mwaka 1967. Kazi zake za kibinafsi na alizoshirikiana na wasanii wengine zinahifadhiwa katika Matunzio ya Kitaifa ya Australia (keramik), Matunzio ya Kitaifa ya Victoria (filamu na keramik), na Jumba la Makumbusho la Powerhouse la Sanaa na Sayansi Zilizotumika (keramik). Mbinu yake ya kisanii inayounganisha fani mbalimbali imejumuisha keramik, uchongaji sanamu, sanaa ya sauti, filamu na sanaa ya maonyesho. == Maisha ya awali na elimu == Grounds alizaliwa mjini Atlanta, Marekani, mwaka 1939. Alipata shahada ya Sanaa Nzuri kutoka Chuo Kikuu cha Tulane mwaka 1962 na shahada ya Uzamili ya Sanaa kutoka Chuo Kikuu cha [[California]], [[Berkeley, California|Berkeley]], mwaka 1964. Baada ya kukutana na kuolewa na Marr Grounds, msanii mwenye asili ya Marekani na Australia, aliishi nchini Ghana kwa miaka miwili. Wakati huo, mume wake alikuwa akifundisha usanifu majengo katika Chuo Kikuu cha Sayansi na Teknolojia cha Kwame Nkrumah mjini Kumasi. Kabla ya kuhamia Australia mwaka 1968, alionyesha kazi zake za sanaa nchini Ghana na Marekani. == Kazi == Kazi kubwa ya kwanza ya Grounds katika sanaa ya usakinishaji ilikuwa sanamu ya moto iliyotengenezwa ufukweni nchini Ghana mwaka 1968. Baadaye alirudia kazi hiyo katika Ufukwe wa Wattamolla, katika jimbo la New South Wales, Australia. Aliendelea kuhusisha mazingira ya asili katika kazi zake za usakinishaji zilizoundwa kwa ajili ya maeneo maalumu, ikiwemo kazi ya Four Quartets ya mwaka 1987–1988. Grounds alikuwa mkurugenzi wa kituo cha sanaa cha Tin Sheds katika Chuo Kikuu cha Sydney kuanzia mwaka 1976 hadi 1979. Alikuwa ameanzisha warsha hiyo ya sanaa kwa kushirikiana na mume wake na Donald Brook. Akiwa mkurugenzi, Grounds alikikuza kituo cha Tin Sheds na kukifanya kuwa kitovu hai kilichowakutanisha wasanii wenye misimamo mbalimbali ya kisiasa, wanafunzi na jamii kwa ujumla. Kituo hicho pia kilisaidia shughuli za vikundi vidogo mbalimbali. Katika kipindi hicho, alifundisha katika Chuo cha Ufundi cha East Sydney, ambacho baadaye kilijulikana kama Shule ya Kitaifa ya Sanaa. Baadaye pia alifundisha katika Chuo cha Sanaa Nzuri cha Chuo Kikuu cha New South Wales (UNSW). == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1939]] [[Jamii:wasanii wa Marekani]] cxc7yrxgbc517yk6tp784qkptttj6rw 0 254389 1607511 2026-10-13T15:08:48Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''John David Guillory''' (alizaliwa mwaka [[1952]]) ni mkosoaji wa [[fasihi]] na msomi kutoka [[Marekani]]. Ni [[profesa]] mstaafu wa Julius Silver katika Idara ya Lugha na Fasihi ya Kiingereza katika Chuo Kikuu cha [[Jiji la New York|New York]]. == Maisha == Guillory alikulia [[New Orleans|New Orlean]]<nowiki/>s katika familia ya Kikatoliki ya tabaka la wafanyakazi na alisoma katika shule za Wajesuiti. Alihitimu kutoka Chuo Kikuu cha Tulane mwaka 1974,...' 1607511 wikitext text/x-wiki '''John David Guillory''' (alizaliwa mwaka [[1952]]) ni mkosoaji wa [[fasihi]] na msomi kutoka [[Marekani]]. Ni [[profesa]] mstaafu wa Julius Silver katika Idara ya Lugha na Fasihi ya Kiingereza katika Chuo Kikuu cha [[Jiji la New York|New York]]. == Maisha == Guillory alikulia [[New Orleans|New Orlean]]<nowiki/>s katika familia ya Kikatoliki ya tabaka la wafanyakazi na alisoma katika shule za Wajesuiti. Alihitimu kutoka Chuo Kikuu cha Tulane mwaka 1974, akiwa mwanachama wa heshima wa Phi Beta Kappa, na kupata shahada ya uzamivu katika lugha na fasihi ya Kiingereza kutoka Chuo Kikuu cha Yale mwaka 1979. Tasnifu yake ya uzamivu, Poetry and Authority: Spenser, Milton, and Literary History, ilifanyiwa marekebisho baadaye na kuchapishwa kama kitabu chake cha kwanza cha kitaaluma. Guillory alifundisha katika Chuo Kikuu cha Yale kuanzia mwaka 1979 hadi 1989, Chuo Kikuu cha Johns Hopkins kuanzia mwaka 1989 hadi 1997, na Chuo Kikuu cha Harvard kuanzia mwaka 1997 hadi 1999, kabla ya kujiunga na Chuo Kikuu cha New York mwaka 1999. Amewahi kuhudumu katika Kamati Tendaji ya Maktaba ya Folger Shakespeare, Bodi ya Usimamizi ya Taasisi ya Kiingereza, na Bodi ya Uhariri ya majarida ya Profession na English Literary History. Pia amehudumu katika Baraza Tendaji, Kamati ya Tuzo ya Uchapishaji wa Kitabu cha Kwanza, Kamati ya Ajira za Kitaaluma na Kamati ya Bibliografia ya Ufundishaji wa Fasihi katika Chama cha Lugha za Kisasa. Kitabu cha Guillory cha Cultural Capital: The Problem of Literary Canon Formation (1993) kilieleza kuwa dhana ya “fasihi” inawakilisha mtaji wa kitamaduni wa tabaka la zamani la ubepari, ambao umuhimu wake katika jamii unapungua kadiri mfumo wa sasa wa elimu unavyobadilika. Baada ya sura ya utangulizi kuhusu mjadala wa kazi za fasihi zinazochukuliwa kuwa za msingi, kitabu hicho kilichunguza mifano kadhaa, ikiwemo shairi la Thomas Gray Elegy Written in a Country Churchyard, mbinu ya uchambuzi wa kina wa matini iliyohusishwa na mkondo wa New Criticism, na nadharia ya fasihi baada ya Paul de Man. Guillory aliona ukali wa kinadharia katika taaluma ya fasihi kama juhudi za wasomi wa fasihi za kurejesha mtaji wao wa kitamaduni kutokana na kuibuka kwa tabaka jipya la wataalamu wa kiufundi. Kwa mujibu wake, lengo lisilo wazi la juhudi hizo lilikuwa kuiga kazi ya kiakili ya wananadharia kwa kuzingatia aina mpya ya kazi za kiakili, yaani kazi za kiutawala na kiteknolojia za tabaka jipya la wataalamu na wasimamizi, kama lilivyoelezwa na Barbara na John Ehrenreich. Ingawa maneno “mtaji wa kitamaduni” katika kichwa cha kitabu yanaashiria mawazo ya mwanasosholojia Pierre Bourdieu, Guillory amesema kuwa kitabu kilichomshawishi zaidi kufikiria suala hilo ni The Future of Intellectuals and the Rise of the New Class cha Alvin Gouldner. Alieleza kuwa kitabu hicho kilimsaidia kuanza kutafakari kuhusu tabaka la wataalamu na wasimamizi, pamoja na uwezekano wa kuchunguza taaluma ya fasihi kwa kutumia misingi ya sosholojia ya taaluma mbalimbali. Sura ya mwisho ya kitabu chake ilieleza historia ya dhana ya thamani, kuanzia Adam Smith hadi Barbara Herrnstein Smith. Kitabu cha Guillory Professing Criticism: Essays on the Organization of Literary Study (2022) kilikuwa jaribio la kuwasaidia wakosoaji na wataalamu wa fasihi kuachana na mitazamo bora ya kinadharia ambayo wamekuwa wakiishikilia kwa nguvu na kusita kuiacha. Mkosoaji Stefan Collini alikiita kitabu hicho uchunguzi wenye kina zaidi na, kwa namna fulani, wa kipekee kuhusu nguvu zilizounda historia ya taaluma ya fasihi, hasa nchini Marekani. Mnamo Desemba 2024, Guillory alitoa hotuba kuu katika Kituo cha Leibniz cha Utafiti wa Fasihi na Utamaduni (ZfL), yenye kichwa Scholarship, Activism, and the Autonomy of Social Spheres. Hotuba hiyo ilielezwa kuwa jaribio la kufafanua mjadala wa muda mrefu katika historia ya utafiti wa taaluma za ubinadamu katika vyuo vikuu, hasa uhusiano wake na harakati za kisiasa na siasa kwa ujumla. Mnamo Mei 2025, Guillory alitoa mhadhara wa British Academy katika Chuo Kikuu cha Queen's Belfast wenye kichwa “It's not what you know, it's who you know”: The Problem of Social Capital. Katika mhadhara huo, alitumia nadharia ya Bourdieu kuchambua riwaya ya The Great Gatsby (1925) ya F. Scott Fitzgerald. Lengo lilikuwa kubainisha uhusiano kati ya mtaji wa kitamaduni na mtaji wa kijamii kama aina mbili za maarifa na ujuzi wa kijamii. Uhusiano huo ulihusishwa na hamu ya Gatsby ya kupata mtaji wa kijamii, ambao anautumia katika juhudi zake za kumfuata Daisy Buchanan, pamoja na jitihada za Fitzgerald kuifanya riwaya hiyo itambuliwe kama mojawapo ya riwaya kuu za Marekani. Kwa sasa, Guillory anaandika kitabu kinachoitwa Freedom of Thought: Philosophy and Literature in the English Renaissance. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1952]] [[Jamii:Wasomi]] [[Jamii:Maprofesa]] 3y4au74b397juycpmr6eb04ramb57v9 1608093 1607511 2026-10-14T09:33:55Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1608093 wikitext text/x-wiki '''John David Guillory''' (alizaliwa mwaka [[1952]]) ni mkosoaji wa [[fasihi]] na msomi kutoka [[Marekani]]. Ni [[profesa]] mstaafu wa Julius Silver katika Idara ya Lugha na Fasihi ya Kiingereza katika Chuo Kikuu cha [[Jiji la New York|New York]]. == Maisha == Guillory alikulia [[New Orleans|New Orlean]]<nowiki/>s katika familia ya Kikatoliki ya tabaka la wafanyakazi na alisoma katika shule za Wajesuiti. Alihitimu kutoka Chuo Kikuu cha Tulane mwaka 1974, akiwa mwanachama wa heshima wa Phi Beta Kappa, na kupata shahada ya uzamivu katika lugha na fasihi ya Kiingereza kutoka Chuo Kikuu cha Yale mwaka 1979. Tasnifu yake ya uzamivu, Poetry and Authority: Spenser, Milton, and Literary History, ilifanyiwa marekebisho baadaye na kuchapishwa kama kitabu chake cha kwanza cha kitaaluma. Guillory alifundisha katika Chuo Kikuu cha Yale kuanzia mwaka 1979 hadi 1989, Chuo Kikuu cha Johns Hopkins kuanzia mwaka 1989 hadi 1997, na Chuo Kikuu cha Harvard kuanzia mwaka 1997 hadi 1999, kabla ya kujiunga na Chuo Kikuu cha New York mwaka 1999. Amewahi kuhudumu katika Kamati Tendaji ya Maktaba ya Folger Shakespeare, Bodi ya Usimamizi ya Taasisi ya Kiingereza, na Bodi ya Uhariri ya majarida ya Profession na English Literary History. Pia amehudumu katika Baraza Tendaji, Kamati ya Tuzo ya Uchapishaji wa Kitabu cha Kwanza, Kamati ya Ajira za Kitaaluma na Kamati ya Bibliografia ya Ufundishaji wa Fasihi katika Chama cha Lugha za Kisasa. Kitabu cha Guillory cha Cultural Capital: The Problem of Literary Canon Formation (1993) kilieleza kuwa dhana ya “fasihi” inawakilisha mtaji wa kitamaduni wa tabaka la zamani la ubepari, ambao umuhimu wake katika jamii unapungua kadiri mfumo wa sasa wa elimu unavyobadilika. Baada ya sura ya utangulizi kuhusu mjadala wa kazi za fasihi zinazochukuliwa kuwa za msingi, kitabu hicho kilichunguza mifano kadhaa, ikiwemo shairi la Thomas Gray Elegy Written in a Country Churchyard, mbinu ya uchambuzi wa kina wa matini iliyohusishwa na mkondo wa New Criticism, na nadharia ya fasihi baada ya Paul de Man. Guillory aliona ukali wa kinadharia katika taaluma ya fasihi kama juhudi za wasomi wa fasihi za kurejesha mtaji wao wa kitamaduni kutokana na kuibuka kwa tabaka jipya la wataalamu wa kiufundi. Kwa mujibu wake, lengo lisilo wazi la juhudi hizo lilikuwa kuiga kazi ya kiakili ya wananadharia kwa kuzingatia aina mpya ya kazi za kiakili, yaani kazi za kiutawala na kiteknolojia za tabaka jipya la wataalamu na wasimamizi, kama lilivyoelezwa na Barbara na John Ehrenreich. Ingawa maneno “mtaji wa kitamaduni” katika kichwa cha kitabu yanaashiria mawazo ya mwanasosholojia Pierre Bourdieu, Guillory amesema kuwa kitabu kilichomshawishi zaidi kufikiria suala hilo ni The Future of Intellectuals and the Rise of the New Class cha Alvin Gouldner. Alieleza kuwa kitabu hicho kilimsaidia kuanza kutafakari kuhusu tabaka la wataalamu na wasimamizi, pamoja na uwezekano wa kuchunguza taaluma ya fasihi kwa kutumia misingi ya sosholojia ya taaluma mbalimbali. Sura ya mwisho ya kitabu chake ilieleza historia ya dhana ya thamani, kuanzia Adam Smith hadi Barbara Herrnstein Smith. Kitabu cha Guillory Professing Criticism: Essays on the Organization of Literary Study (2022) kilikuwa jaribio la kuwasaidia wakosoaji na wataalamu wa fasihi kuachana na mitazamo bora ya kinadharia ambayo wamekuwa wakiishikilia kwa nguvu na kusita kuiacha. Mkosoaji Stefan Collini alikiita kitabu hicho uchunguzi wenye kina zaidi na, kwa namna fulani, wa kipekee kuhusu nguvu zilizounda historia ya taaluma ya fasihi, hasa nchini Marekani. Mnamo Desemba 2024, Guillory alitoa hotuba kuu katika Kituo cha Leibniz cha Utafiti wa Fasihi na Utamaduni (ZfL), yenye kichwa Scholarship, Activism, and the Autonomy of Social Spheres. Hotuba hiyo ilielezwa kuwa jaribio la kufafanua mjadala wa muda mrefu katika historia ya utafiti wa taaluma za ubinadamu katika vyuo vikuu, hasa uhusiano wake na harakati za kisiasa na siasa kwa ujumla. Mnamo Mei 2025, Guillory alitoa mhadhara wa British Academy katika Chuo Kikuu cha Queen's Belfast wenye kichwa “It's not what you know, it's who you know”: The Problem of Social Capital. Katika mhadhara huo, alitumia nadharia ya Bourdieu kuchambua riwaya ya The Great Gatsby (1925) ya F. Scott Fitzgerald. Lengo lilikuwa kubainisha uhusiano kati ya mtaji wa kitamaduni na mtaji wa kijamii kama aina mbili za maarifa na ujuzi wa kijamii. Uhusiano huo ulihusishwa na hamu ya Gatsby ya kupata mtaji wa kijamii, ambao anautumia katika juhudi zake za kumfuata Daisy Buchanan, pamoja na jitihada za Fitzgerald kuifanya riwaya hiyo itambuliwe kama mojawapo ya riwaya kuu za Marekani. Kwa sasa, Guillory anaandika kitabu kinachoitwa Freedom of Thought: Philosophy and Literature in the English Renaissance. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1952]] [[Jamii:Wanafasihi wa Marekani]] [[Jamii:Maprofesa]] q6nzaksddazn36cxg31ddt9gm7ptfs6 0 254390 1607512 2026-10-13T15:17:24Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Kenneth Sylvan Launfal Guthrie''' ([[1871]]–[[1940]]) alikuwa [[mwanafalsafa]] na [[mwandishi]], mjukuu wa Frances Wright, [[mwanaharakati]] wa [[haki za wanawake]], na ndugu wa William Norman Guthrie, kasisi wa Kanisa la Maaskofu aliyezaliwa Scotland. Kenneth S. Guthrie alichapisha mfululizo wa tafsiri za maandishi ya wanafalsafa wa kale, akifanya hazina zilizopuuzwa za falsafa ya Neoplatoniki zipatikane kwa umma. Miongoni mwa kazi zake ilikuwa tafsi...' 1607512 wikitext text/x-wiki '''Kenneth Sylvan Launfal Guthrie''' ([[1871]]–[[1940]]) alikuwa [[mwanafalsafa]] na [[mwandishi]], mjukuu wa Frances Wright, [[mwanaharakati]] wa [[haki za wanawake]], na ndugu wa William Norman Guthrie, kasisi wa Kanisa la Maaskofu aliyezaliwa Scotland. Kenneth S. Guthrie alichapisha mfululizo wa tafsiri za maandishi ya wanafalsafa wa kale, akifanya hazina zilizopuuzwa za falsafa ya Neoplatoniki zipatikane kwa umma. Miongoni mwa kazi zake ilikuwa tafsiri ya maandishi yote ya Plotinus iliyochapishwa mwaka 1918. Pia alikuwa mwanaharakati wa kupiga marufuku vileo. Aidha, alitunga muziki na kuandika mashairi. Manly Palmer Hall alimwelezea kama msomi mwenye kipaji kikubwa lakini mwenye tabia zisizo za kawaida. == Maisha == Kenneth S. Guthrie alizaliwa [[Dundee]], [[Scotland]], tarehe [[22 Julai]] 1871. Alisoma katika miji mbalimbali, ikiwemo Florence, Lausanne, Frankfurt, Wiesbaden, Brussels, Hadleigh, Edinburgh na New York. Pia alisoma katika Chuo cha St. Stephen kilichopo Annandale, New York. Alipata shahada ya kwanza (B.A.), shahada ya uzamili (M.A.) na shahada ya theolojia (G.D.) katika Chuo Kikuu cha Kusini kilichopo Sewanee, Tennessee, mwaka 1890 na 1893. Alipata shahada ya uzamivu (Ph.D.) katika Chuo Kikuu cha Tulane mwaka 1893 na shahada ya uzamili (A.M.) katika Chuo Kikuu cha Harvard mwaka 1894. Aidha, alipata shahada ya udaktari wa tiba (M.D.) katika Chuo cha Medico-Chirurgical kilichopo Philadelphia mwaka 1903, ambako alitunukiwa medali tatu za dhahabu. Alipata shahada ya pili ya uzamivu katika Chuo Kikuu cha Columbia mwaka 1915. Hata hivyo, hakufanikiwa kupata nafasi ya kudumu katika taaluma ya ualimu wa vyuo vikuu, hivyo alilazimika kujikimu kwa kufundisha watoto, kuandika kazi za kujitegemea na kutoa mihadhara. Kwa sababu hiyo, aliandika baadhi ya vitabu vyake kuhusu mada zilizovutia umma, kama vile Rosicrucianism, ili kupata fedha. Alitawazwa kuwa shemasi katika Kanisa la Maaskofu la Kiprotestanti mwaka 1890 na kuwa kasisi mwaka 1897. Baadaye alipewa jukumu la kusimamia Kanisa la All Saints jijini New York. Pia alihudumu kama profesa wa programu za elimu ya nje ya chuo katika Chuo Kikuu cha Kusini, Sewanee. Alifundisha Kifaransa kwa miaka mitano. Pia alifundisha Kijerumani na Kifaransa kwa muhula mmoja katika Shule ya Sekondari ya Jioni ya South Brooklyn mwaka 1909–1910. Miongoni mwa machapisho yake yaliyotolewa kabla ya mwaka 1931 ni The Philosophy of Plotinos, Complete Translation of Plotinos, Message of Philo Judaeus, Of Communion with God, Spiritual Message of Literature, Stories for Young Folks, Why You Really Want to Become a Churchman, Life of Zoroaster, in the Words of his Hymns, The Gathas of Zoroaster, Text, Translation, Criticism, The Mother-Tongue Method of Teaching Modern Languages, Limits and Mission of History of Education, Teachers' Problems, and How to Solve Them, na The Spiritual Message of Literature: A Manual of Comparative Literature with Topical Outlines and Lists of Useful Books for School, College, and Private Use. Tafsiri ya Kiingereza ya kitabu cha Popol Vuh iliyofanywa na Kenneth S. Guthrie, aliyekuwa na shahada za Ph.D., A.M. na M.D., ilianza kuchapishwa katika jarida la The Word kuanzia Oktoba 1905, katika toleo la 11, namba ya 1. Tafsiri hiyo ilikuwa na maelezo ya ufafanuzi yenye thamani kubwa. == Tafsiri zake == Kazi alizochagua kutafsiri mara nyingi hazikujulikana sana. Ni chache tu zilizokuwa zimetafsiriwa kwa Kiingereza hapo awali, na baadhi hazikutafsiriwa tena baadaye. Katika visa kadhaa, tafsiri za Kifaransa zilikuwepo. Guthrie alishutumiwa hadharani kwa kutafsiri kutoka katika Kifaransa badala ya Kigiriki, tuhuma ambazo alizikanusha. Hata hivyo, tafsiri zake zilikuwa bora zaidi pale ambapo tayari kulikuwa na tafsiri ya awali ya kazi husika. Wakati wa uhai wake, alilazimika kuchapisha vitabu vyake mwenyewe na kuviuza kwa njia ya posta vikiwa vimenakiliwa kwa mashine ya kunakili maandishi. Mara nyingi alilalamika kuhusu umaskini, kutotambuliwa na kukosa msaada. Takribani vitabu vyake vyote vimeendelea kuchapishwa tangu wakati huo. == Kazi za Proclus == Guthrie alihusika katika kufufua upya utambuzi wa kazi za Proclus. Alifanya hivyo kwa kutafsiri maandishi yake ambayo hayakuwa marefu kupita kiasi wala hayakuwa tayari yamechapishwa. Msukumo wa kufanya kazi hiyo ulitokana na ziara isiyo ya kawaida aliyopokea mwaka 1924. Mtu mmoja aliyekuwa mchimbaji madini huko California na baadaye kuwa baharia, aliyeitwa Emil Verch, alimtembelea katika chumba chake cha kufanyia kazi katika Kanisa la All Saints, New York. Verch alimweleza Guthrie kwamba alikuwa ameona maono ya mwanahekima aliyeitwa Proclus, akitoa mihadhara kwa lugha ambayo Verch hakuifahamu. Guthrie alipomweleza Verch kuhusu Proclus na kazi zake, Verch alimsihi atangaze mawazo ya mwanafalsafa huyo kwa kuyatafsiri katika Kiingereza. Verch hakuwa na fedha za kugharamia kazi aliyokuwa amempa Guthrie. Kwa maneno yake mwenyewe, Guthrie “alibana zaidi mkanda uliokuwa tayari umebanwa,” kisha akaanza kazi hiyo. Katika mchakato huo, alianza kumheshimu Proclus kama mmoja wa watu walioliletea ubinadamu heshima kubwa zaidi. Alimwona Proclus kuwa mtu aliyekaribia sana mfano bora wa “mwanadamu wa ulimwengu wote,” ambaye vipengele vyote vya asili ya kibinadamu hukuzwa na kuendelezwa kwa uwiano. == Majukwaa ya watumwa == Kabla ya kukomeshwa kwa utumwa, kulikuwa na maeneo maalumu kwa ajili ya watumwa weusi katika Jiji la New York. Mojawapo ya matumizi ya awali ya istilahi “jukwaa la watumwa” kuelezea maeneo yasiyo ya kawaida katika Kanisa la All Saints yalionekana katika makala ya gazeti la New York Sun ya mwaka 1916, yenye kichwa “Last Remaining Slave Gallery in New York.” Makala hiyo ilikumbuka kipindi cha utumwa katika Jimbo la New York na kutoa taswira yenye mwelekeo wa kukumbuka nyakati hizo kwa hisia za zamani. Ilieleza jinsi watoto weusi walivyojazana katika majukwaa hayo huku mabwana wao wa Kanisa la Maaskofu wakiabudu chini yake. Mwaka 1921, jarida la The Living Church lilichapisha uchunguzi kuhusu “Jukwaa la Watumwa” katika kanisa ambalo wakati huo lilielezwa kuwa la zamani lakini lisilojulikana sana. Makala hiyo ilikumbuka kipindi ambacho waumini wa Kanisa la Maaskofu waliwapeleka watumwa wao kanisani kwa sababu waliona kuwa walikuwa na wajibu wa kuwageuza kuwa Wakristo au kudumisha imani yao kwa Mungu. Makala hizo hazikutaja vyanzo vya habari zao kuhusu jukwaa la watumwa. Zote zilidhani kwamba utumwa ulikuwa bado unatekelezwa kikamilifu katika miaka ya 1830 huko New York, ingawa ulikuwa umekomeshwa mwaka 1827. Pia zilidokeza kwamba Waamerika wote wenye asili ya Afrika walioishi New York walikuwa watumwa, ilhali hata katika kipindi ambacho utumwa ulikuwa halali, watu weusi huru walikuwa wengi zaidi kuliko watumwa. Makala hizo zilitokana na mahojiano na Dkt. Kenneth S. Guthrie, ambaye alikua kasisi mkuu wa Kanisa la All Saints mwaka 1915 na alikuwa amejitolea kufichua na kueneza historia ya majukwaa ya watumwa. Katika miaka ya 1920, chini ya uongozi wa Kasisi Guthrie, waumini wa kanisa hilo walijaribu kukabiliana na kumbukumbu za utumwa na ubaguzi wa rangi uliokuwepo kanisani. Mwaka 1924, katika kuadhimisha miaka 100 tangu kuanzishwa kwa jumuiya ya kanisa hilo, Kanisa la All Saints liliandaa tamasha la kihistoria lililokumbuka jukwaa la watumwa na watu waliokuwa wakikaa hapo. Mapokeo ya simulizi ya kanisa hilo yalikuwa tayari yamehifadhi kumbukumbu za jukwaa lililojengwa kwa ajili ya watumwa na lililokuwa likijazwa na watumwa. Kufikia miaka ya 1930, vitabu vya mwongozo viliripoti kuwapo kwa “Jumba la Makumbusho la Lincoln” ndani ya kanisa hilo, ambamo pingu ya chuma na hati ya mauzo ya mtumwa vilionyeshwa. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1871]] [[Jamii:Waliofariki 1940]] [[Jamii:Wanafalsafa wa Marekani]] [[Jamii:Wanaharakati wa Marekani]] [[Jamii:Waandishi wa Marekani]] 8tffl5m22mh1py6buvf9frunrkujy9v 1608092 1607512 2026-10-14T09:33:16Z Riccardo Riccioni 452 1608092 wikitext text/x-wiki '''Kenneth Sylvan Launfal Guthrie''' ([[1871]]–[[1940]]) alikuwa [[mwanafalsafa]] na [[mwandishi]], mjukuu wa Frances Wright, [[mwanaharakati]] wa [[haki za wanawake]], na ndugu wa William Norman Guthrie, kasisi wa [[Waanglikana|Kanisa la Kiaskofu]] aliyezaliwa Uskoti. Kenneth S. Guthrie alichapisha mfululizo wa tafsiri za maandishi ya wanafalsafa wa kale, akifanya hazina zilizopuuzwa za falsafa ya Neoplatoniki zipatikane kwa umma. Miongoni mwa kazi zake ilikuwa tafsiri ya maandishi yote ya Plotinus iliyochapishwa mwaka 1918. Pia alikuwa mwanaharakati wa kupiga marufuku vileo. Aidha, alitunga muziki na kuandika mashairi. Manly Palmer Hall alimwelezea kama msomi mwenye kipaji kikubwa lakini mwenye tabia zisizo za kawaida. == Maisha == Kenneth S. Guthrie alizaliwa [[Dundee]], [[Scotland]], tarehe [[22 Julai]] 1871. Alisoma katika miji mbalimbali, ikiwemo Florence, Lausanne, Frankfurt, Wiesbaden, Brussels, Hadleigh, Edinburgh na New York. Pia alisoma katika Chuo cha St. Stephen kilichopo Annandale, New York. Alipata shahada ya kwanza (B.A.), shahada ya uzamili (M.A.) na shahada ya theolojia (G.D.) katika Chuo Kikuu cha Kusini kilichopo Sewanee, Tennessee, mwaka 1890 na 1893. Alipata shahada ya uzamivu (Ph.D.) katika Chuo Kikuu cha Tulane mwaka 1893 na shahada ya uzamili (A.M.) katika Chuo Kikuu cha Harvard mwaka 1894. Aidha, alipata shahada ya udaktari wa tiba (M.D.) katika Chuo cha Medico-Chirurgical kilichopo Philadelphia mwaka 1903, ambako alitunukiwa medali tatu za dhahabu. Alipata shahada ya pili ya uzamivu katika Chuo Kikuu cha Columbia mwaka 1915. Hata hivyo, hakufanikiwa kupata nafasi ya kudumu katika taaluma ya ualimu wa vyuo vikuu, hivyo alilazimika kujikimu kwa kufundisha watoto, kuandika kazi za kujitegemea na kutoa mihadhara. Kwa sababu hiyo, aliandika baadhi ya vitabu vyake kuhusu mada zilizovutia umma, kama vile Rosicrucianism, ili kupata fedha. Alitawazwa kuwa shemasi katika Kanisa la Maaskofu la Kiprotestanti mwaka 1890 na kuwa kasisi mwaka 1897. Baadaye alipewa jukumu la kusimamia Kanisa la All Saints jijini New York. Pia alihudumu kama profesa wa programu za elimu ya nje ya chuo katika Chuo Kikuu cha Kusini, Sewanee. Alifundisha Kifaransa kwa miaka mitano. Pia alifundisha Kijerumani na Kifaransa kwa muhula mmoja katika Shule ya Sekondari ya Jioni ya South Brooklyn mwaka 1909–1910. Miongoni mwa machapisho yake yaliyotolewa kabla ya mwaka 1931 ni The Philosophy of Plotinos, Complete Translation of Plotinos, Message of Philo Judaeus, Of Communion with God, Spiritual Message of Literature, Stories for Young Folks, Why You Really Want to Become a Churchman, Life of Zoroaster, in the Words of his Hymns, The Gathas of Zoroaster, Text, Translation, Criticism, The Mother-Tongue Method of Teaching Modern Languages, Limits and Mission of History of Education, Teachers' Problems, and How to Solve Them, na The Spiritual Message of Literature: A Manual of Comparative Literature with Topical Outlines and Lists of Useful Books for School, College, and Private Use. Tafsiri ya Kiingereza ya kitabu cha Popol Vuh iliyofanywa na Kenneth S. Guthrie, aliyekuwa na shahada za Ph.D., A.M. na M.D., ilianza kuchapishwa katika jarida la The Word kuanzia Oktoba 1905, katika toleo la 11, namba ya 1. Tafsiri hiyo ilikuwa na maelezo ya ufafanuzi yenye thamani kubwa. == Tafsiri zake == Kazi alizochagua kutafsiri mara nyingi hazikujulikana sana. Ni chache tu zilizokuwa zimetafsiriwa kwa Kiingereza hapo awali, na baadhi hazikutafsiriwa tena baadaye. Katika visa kadhaa, tafsiri za Kifaransa zilikuwepo. Guthrie alishutumiwa hadharani kwa kutafsiri kutoka katika Kifaransa badala ya Kigiriki, tuhuma ambazo alizikanusha. Hata hivyo, tafsiri zake zilikuwa bora zaidi pale ambapo tayari kulikuwa na tafsiri ya awali ya kazi husika. Wakati wa uhai wake, alilazimika kuchapisha vitabu vyake mwenyewe na kuviuza kwa njia ya posta vikiwa vimenakiliwa kwa mashine ya kunakili maandishi. Mara nyingi alilalamika kuhusu umaskini, kutotambuliwa na kukosa msaada. Takribani vitabu vyake vyote vimeendelea kuchapishwa tangu wakati huo. == Kazi za Proclus == Guthrie alihusika katika kufufua upya utambuzi wa kazi za Proclus. Alifanya hivyo kwa kutafsiri maandishi yake ambayo hayakuwa marefu kupita kiasi wala hayakuwa tayari yamechapishwa. Msukumo wa kufanya kazi hiyo ulitokana na ziara isiyo ya kawaida aliyopokea mwaka 1924. Mtu mmoja aliyekuwa mchimbaji madini huko California na baadaye kuwa baharia, aliyeitwa Emil Verch, alimtembelea katika chumba chake cha kufanyia kazi katika Kanisa la All Saints, New York. Verch alimweleza Guthrie kwamba alikuwa ameona maono ya mwanahekima aliyeitwa Proclus, akitoa mihadhara kwa lugha ambayo Verch hakuifahamu. Guthrie alipomweleza Verch kuhusu Proclus na kazi zake, Verch alimsihi atangaze mawazo ya mwanafalsafa huyo kwa kuyatafsiri katika Kiingereza. Verch hakuwa na fedha za kugharamia kazi aliyokuwa amempa Guthrie. Kwa maneno yake mwenyewe, Guthrie “alibana zaidi mkanda uliokuwa tayari umebanwa,” kisha akaanza kazi hiyo. Katika mchakato huo, alianza kumheshimu Proclus kama mmoja wa watu walioliletea ubinadamu heshima kubwa zaidi. Alimwona Proclus kuwa mtu aliyekaribia sana mfano bora wa “mwanadamu wa ulimwengu wote,” ambaye vipengele vyote vya asili ya kibinadamu hukuzwa na kuendelezwa kwa uwiano. == Majukwaa ya watumwa == Kabla ya kukomeshwa kwa utumwa, kulikuwa na maeneo maalumu kwa ajili ya watumwa weusi katika Jiji la New York. Mojawapo ya matumizi ya awali ya istilahi “jukwaa la watumwa” kuelezea maeneo yasiyo ya kawaida katika Kanisa la All Saints yalionekana katika makala ya gazeti la New York Sun ya mwaka 1916, yenye kichwa “Last Remaining Slave Gallery in New York.” Makala hiyo ilikumbuka kipindi cha utumwa katika Jimbo la New York na kutoa taswira yenye mwelekeo wa kukumbuka nyakati hizo kwa hisia za zamani. Ilieleza jinsi watoto weusi walivyojazana katika majukwaa hayo huku mabwana wao wa Kanisa la Maaskofu wakiabudu chini yake. Mwaka 1921, jarida la The Living Church lilichapisha uchunguzi kuhusu “Jukwaa la Watumwa” katika kanisa ambalo wakati huo lilielezwa kuwa la zamani lakini lisilojulikana sana. Makala hiyo ilikumbuka kipindi ambacho waumini wa Kanisa la Maaskofu waliwapeleka watumwa wao kanisani kwa sababu waliona kuwa walikuwa na wajibu wa kuwageuza kuwa Wakristo au kudumisha imani yao kwa Mungu. Makala hizo hazikutaja vyanzo vya habari zao kuhusu jukwaa la watumwa. Zote zilidhani kwamba utumwa ulikuwa bado unatekelezwa kikamilifu katika miaka ya 1830 huko New York, ingawa ulikuwa umekomeshwa mwaka 1827. Pia zilidokeza kwamba Waamerika wote wenye asili ya Afrika walioishi New York walikuwa watumwa, ilhali hata katika kipindi ambacho utumwa ulikuwa halali, watu weusi huru walikuwa wengi zaidi kuliko watumwa. Makala hizo zilitokana na mahojiano na Dkt. Kenneth S. Guthrie, ambaye alikua kasisi mkuu wa Kanisa la All Saints mwaka 1915 na alikuwa amejitolea kufichua na kueneza historia ya majukwaa ya watumwa. Katika miaka ya 1920, chini ya uongozi wa Kasisi Guthrie, waumini wa kanisa hilo walijaribu kukabiliana na kumbukumbu za utumwa na ubaguzi wa rangi uliokuwepo kanisani. Mwaka 1924, katika kuadhimisha miaka 100 tangu kuanzishwa kwa jumuiya ya kanisa hilo, Kanisa la All Saints liliandaa tamasha la kihistoria lililokumbuka jukwaa la watumwa na watu waliokuwa wakikaa hapo. Mapokeo ya simulizi ya kanisa hilo yalikuwa tayari yamehifadhi kumbukumbu za jukwaa lililojengwa kwa ajili ya watumwa na lililokuwa likijazwa na watumwa. Kufikia miaka ya 1930, vitabu vya mwongozo viliripoti kuwapo kwa “Jumba la Makumbusho la Lincoln” ndani ya kanisa hilo, ambamo pingu ya chuma na hati ya mauzo ya mtumwa vilionyeshwa. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1871]] [[Jamii:Waliofariki 1940]] [[Jamii:Wanafalsafa wa Uskoti]] [[Jamii:Wanaharakati wa Uskoti]] [[Jamii:Waandishi wa Uskoti]] [[Jamii:Wanafalsafa wa Marekani]] [[Jamii:Wanaharakati wa Marekani]] [[Jamii:Waandishi wa Marekani]] 1qm0ot75oul33tlv9or1pg6n65tmgm0 0 254391 1607514 2026-10-13T15:21:07Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Adam Kwasman''' (alizaliwa tarehe [[28 Oktoba]] [[1982]]) ni [[wakili]], [[mwanasiasa]] na mjumbe wa Baraza la Jiji la [[Scottsdale, Arizona|Scottsdale]] nchini [[Marekani]]. Pia aliwahi kuwa mwanachama wa Chama cha Republican katika Baraza la Wawakilishi la [[Arizona]], akiwakilisha Wilaya ya 11 kuanzia mwaka 2013 hadi 2015. Kwasman aligombea kiti katika Baraza la Wawakilishi la Marekani mwaka 2014, lakini hakufanikiwa. Anaishi Scottsdale, Arizona. ==...' 1607514 wikitext text/x-wiki '''Adam Kwasman''' (alizaliwa tarehe [[28 Oktoba]] [[1982]]) ni [[wakili]], [[mwanasiasa]] na mjumbe wa Baraza la Jiji la [[Scottsdale, Arizona|Scottsdale]] nchini [[Marekani]]. Pia aliwahi kuwa mwanachama wa Chama cha Republican katika Baraza la Wawakilishi la [[Arizona]], akiwakilisha Wilaya ya 11 kuanzia mwaka 2013 hadi 2015. Kwasman aligombea kiti katika Baraza la Wawakilishi la Marekani mwaka 2014, lakini hakufanikiwa. Anaishi Scottsdale, Arizona. == Maisha ya awali na elimu == Kwasman alizaliwa na kukulia [[Tucson, Arizona|Tucson]], Arizona. Alipata shahada ya kwanza kwa heshima ya cum laude kutoka Chuo Kikuu cha Tulane, shahada ya uzamili katika uchumi kutoka Chuo Kikuu cha George Mason, na shahada ya sheria (J.D.) kutoka Chuo cha Sheria cha Sandra Day O'Connor katika Chuo Kikuu cha Arizona State. == Kazi == Kwasman alifanya mafunzo ya kazi katika majengo ya Bunge la Marekani (Capitol Hill) chini ya aliyekuwa mbunge Jim Kolbe. Mwaka 2009, alianzisha kampuni yake ya ushauri wa masuala ya uchumi, iliyotoa huduma kwa kampuni binafsi na wateja wa kisiasa. Kuanzia mwaka 2018 hadi 2023, Adam alikuwa mshirika katika kampuni ya uwakili ya Wagner & Kwasman, PLLC. Katika kipindi hicho, alifanikiwa kusaidia takribani wateja elfu moja waliopata majeraha binafsi kurejeshewa mamilioni ya dola, kupitia makubaliano yaliyofikiwa kabla ya kufunguliwa kwa kesi na kupitia mashauri mahakamani. Mnamo Desemba 2023, Adam alianzisha kampuni ya uwakili ya Kwasman Law. Kampuni hiyo ilianzishwa kwa mfumo wa kampuni maalumu inayohudumia idadi ndogo ya wateja waliopata majeraha binafsi, kwa kuwapa huduma za kiwango cha juu na uangalizi wa karibu. Mafanikio ya Kwasman Law yanatokana na mbinu ya Adam inayoweka mahitaji ya wateja mbele, huduma binafsi na uzoefu wake katika kuongeza kiwango cha fidia wanachopata wateja. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1982]] [[Jamii:Wanasiasa wa Marekani]] 1f77k0ecnpm5mqwqw3ihl6qdum5wuy9 1607515 1607514 2026-10-13T15:24:08Z Ladygoody 92634 1607515 wikitext text/x-wiki [[Faili:AdamKwasman.jpg|thumb|Mjumbe wa Baraza la Wawakilishi la Arizona Kutoka Wilaya ya 11 ya Uchaguzi ya Bunge la Jimbo]] '''Adam Kwasman''' (alizaliwa tarehe [[28 Oktoba]] [[1982]]) ni [[wakili]], [[mwanasiasa]] na mjumbe wa Baraza la Jiji la [[Scottsdale, Arizona|Scottsdale]] nchini [[Marekani]]. Pia aliwahi kuwa mwanachama wa Chama cha Republican katika Baraza la Wawakilishi la [[Arizona]], akiwakilisha Wilaya ya 11 kuanzia mwaka 2013 hadi 2015. Kwasman aligombea kiti katika Baraza la Wawakilishi la Marekani mwaka 2014, lakini hakufanikiwa. Anaishi Scottsdale, Arizona. == Maisha ya awali na elimu == Kwasman alizaliwa na kukulia [[Tucson, Arizona|Tucson]], Arizona. Alipata shahada ya kwanza kwa heshima ya cum laude kutoka Chuo Kikuu cha Tulane, shahada ya uzamili katika uchumi kutoka Chuo Kikuu cha George Mason, na shahada ya sheria (J.D.) kutoka Chuo cha Sheria cha Sandra Day O'Connor katika Chuo Kikuu cha Arizona State. == Kazi == Kwasman alifanya mafunzo ya kazi katika majengo ya Bunge la Marekani (Capitol Hill) chini ya aliyekuwa mbunge Jim Kolbe. Mwaka 2009, alianzisha kampuni yake ya ushauri wa masuala ya uchumi, iliyotoa huduma kwa kampuni binafsi na wateja wa kisiasa. Kuanzia mwaka 2018 hadi 2023, Adam alikuwa mshirika katika kampuni ya uwakili ya Wagner & Kwasman, PLLC. Katika kipindi hicho, alifanikiwa kusaidia takribani wateja elfu moja waliopata majeraha binafsi kurejeshewa mamilioni ya dola, kupitia makubaliano yaliyofikiwa kabla ya kufunguliwa kwa kesi na kupitia mashauri mahakamani. Mnamo Desemba 2023, Adam alianzisha kampuni ya uwakili ya Kwasman Law. Kampuni hiyo ilianzishwa kwa mfumo wa kampuni maalumu inayohudumia idadi ndogo ya wateja waliopata majeraha binafsi, kwa kuwapa huduma za kiwango cha juu na uangalizi wa karibu. Mafanikio ya Kwasman Law yanatokana na mbinu ya Adam inayoweka mahitaji ya wateja mbele, huduma binafsi na uzoefu wake katika kuongeza kiwango cha fidia wanachopata wateja. == Siasa == Kwasman alichaguliwa kuwa mjumbe wa Baraza la Wawakilishi la Arizona mwaka 2012 pamoja na Steve Smith, baada ya kuwashinda mgombea wa Chama cha Democratic, Dave Joseph. Alihudumu kama makamu mwenyekiti wa Kamati ya Njia na Mapato (Ways and Means Committee) na pia alikuwa mjumbe wa Kamati za Matumizi ya Serikali na Biashara. === Misimamo ya kisera === Mwaka 2014, Kwasman alipata alama ya asilimia 100 kutoka Umoja wa Wahafidhina wa Marekani (American Conservative Union). Mwaka 2013, shirika la Americans for Prosperity lilimtambua kama “Shujaa wa Mlipakodi” (Hero of the Taxpayer). ==== Msimamo kuhusu wahamiaji wanaoingia nchini kinyume cha sheria ==== Mwaka 2014, Kwasman alihudhuria maandamano ya asubuhi kupinga kuwasili kwa watoto wahamiaji waliotarajiwa kupelekwa katika kituo cha hifadhi karibu na Oracle, Arizona. Alizungumza na mwandishi wa habari wa eneo hilo na kueleza upinzani wake dhidi ya matumizi ya rasilimali za serikali ya jimbo kuwasaidia wahamiaji walioingia nchini kinyume cha sheria. Baadaye, Kwasman alichapisha ujumbe kwenye mtandao wa kijamii wa Twitter kuhusu tukio hilo, lakini kwa makosa alitumia picha ya basi la shule badala ya basi lililowabeba wahamiaji. === Uchaguzi wa ubunge wa wilaya ya CD1 mwaka 2014 === Kwasman alishika nafasi ya tatu katika uchaguzi wa mchujo wa Chama cha Republican kwa ajili ya kiti cha ubunge katika Wilaya ya Kwanza ya Arizona, iliyokuwa na maeneo mengi ya vijijini. Alishindwa kupata zaidi ya asilimia 30 ya kura katika uchaguzi huo wa mchujo, ambapo alishindana na Andy Tobin na Gary Kiehne. === Uchaguzi wa Seneti ya Jimbo mwaka 2020 === Kwasman alitangaza nia yake ya kugombea kiti cha Seneti ya Jimbo katika Wilaya ya 23 ya Uchaguzi, akipinga mgombea aliyekuwa tayari madarakani kutoka Chama cha Republican, Michelle Ugenti-Rita. Ingawa alipata idadi ya kutosha ya saini zilizohitajika, Kwasman alijiondoa katika kinyang'anyiro hicho na kumuunga mkono Alex Kolodin kutokana na masuala ya afya na janga la COVID-19. === Uchaguzi wa Baraza la Jiji la Scottsdale mwaka 2024 === Kwasman aligombea kiti katika Baraza la Jiji la Scottsdale kwa kutumia sera zilizolenga ustawi wa familia, usalama wa umma na uwajibikaji katika matumizi ya fedha za serikali. Pia alisisitiza nia yake ya kupunguza tatizo la ukosefu wa makazi katika Scottsdale iwapo angechaguliwa. Kwasman alipata kura nyingi zaidi katika uchaguzi mkuu wa Baraza la Jiji la Scottsdale na alianza rasmi kuhudumu Januari 2025. === Tuzo === Wakati wa kuhudumu kwake katika Bunge la Jimbo, Kwasman alitunukiwa tuzo mbalimbali na mashirika ya eneo hilo. Alipokea tuzo ya “Shujaa wa Mlipakodi” kutoka Americans for Prosperity, tuzo ya “Bingwa wa Biashara Ndogo” kutoka Shirikisho la Kitaifa la Biashara Huru (National Federation of Independent Business), na tuzo ya “Rafiki wa Familia” kutoka Arizona Family Project. == Sera == Kwasman amesema kuwa amejitolea kwa dhati kuimarisha usalama wa umma. Mpango wake wa kuhakikisha usalama wa umma unajumuisha kuwekeza katika polisi, kuimarisha ushirikiano kati ya polisi na jamii, na kutekeleza mikakati ya kina ya kuzuia uhalifu. == Maisha binafsi == Mnamo Agosti 2014, Kwasman alifichua kuwa alikuwa amegunduliwa kuwa na aina ya saratani ya damu inayokua polepole na ambayo haikuwa imesababisha dalili zozote. Kwasman huchangia mara kwa mara makala kuhusu siasa na uchumi katika machapisho mbalimbali ya kitaifa. Ameoa mshauri wa masuala ya kisiasa Orit Kwasman, aliyezaliwa Sklar. Orit aliwahi kuwa mkurugenzi wa maendeleo katika shirika la Faith and Freedom Coalition na pia ni mshauri wa masuala ya kisiasa mwenye misimamo ya kihafidhina. Kwasman ni mfuasi wa Uyahudi wa Kiorthodoksi. Pamoja na mke wake, ni kiongozi wa tawi la Arizona la Republican Jewish Coalition. Aliteuliwa kushika nafasi hiyo mwaka 2023 na amefanya kazi ya kupanua ushawishi wa muungano huo huko Arizona na kuendeleza misingi ya kihafidhina ya Kiyahudi katika bunge la jimbo. Kwasman pia ni kiongozi na mtetezi wa mpango wa kuwekeza katika hati fungani za Israel (Israel Bonds) kwa niaba ya Jimbo la Arizona. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1982]] [[Jamii:Wanasiasa wa Marekani]] k2ak4l74rarwf5dpnmvkwg3pols6zyo 1608091 1607515 2026-10-14T09:31:40Z Riccardo Riccioni 452 1608091 wikitext text/x-wiki [[Faili:AdamKwasman.jpg|thumb|Mjumbe wa Baraza la Wawakilishi la Arizona Kutoka Wilaya ya 11 ya Uchaguzi ya Bunge la Jimbo]] '''Adam Kwasman''' (alizaliwa [[28 Oktoba]] [[1982]]) ni [[wakili]], [[mwanasiasa]] na mjumbe wa Baraza la Jiji la [[Scottsdale, Arizona|Scottsdale]] nchini [[Marekani]]. Pia aliwahi kuwa mwanachama wa Chama cha Republican katika Baraza la Wawakilishi la [[Arizona]], akiwakilisha Wilaya ya 11 kuanzia mwaka 2013 hadi 2015. Kwasman aligombea kiti katika Baraza la Wawakilishi la Marekani mwaka 2014, lakini hakufanikiwa. Anaishi Scottsdale, Arizona. == Maisha ya awali na elimu == Kwasman alizaliwa na kukulia [[Tucson, Arizona|Tucson]], Arizona. Alipata shahada ya kwanza kwa heshima ya cum laude kutoka Chuo Kikuu cha Tulane, shahada ya uzamili katika uchumi kutoka Chuo Kikuu cha George Mason, na shahada ya sheria (J.D.) kutoka Chuo cha Sheria cha Sandra Day O'Connor katika Chuo Kikuu cha Arizona State. == Kazi == Kwasman alifanya mafunzo ya kazi katika majengo ya Bunge la Marekani (Capitol Hill) chini ya aliyekuwa mbunge Jim Kolbe. Mwaka 2009, alianzisha kampuni yake ya ushauri wa masuala ya uchumi, iliyotoa huduma kwa kampuni binafsi na wateja wa kisiasa. Kuanzia mwaka 2018 hadi 2023, Adam alikuwa mshirika katika kampuni ya uwakili ya Wagner & Kwasman, PLLC. Katika kipindi hicho, alifanikiwa kusaidia takribani wateja elfu moja waliopata majeraha binafsi kurejeshewa mamilioni ya dola, kupitia makubaliano yaliyofikiwa kabla ya kufunguliwa kwa kesi na kupitia mashauri mahakamani. Mnamo Desemba 2023, Adam alianzisha kampuni ya uwakili ya Kwasman Law. Kampuni hiyo ilianzishwa kwa mfumo wa kampuni maalumu inayohudumia idadi ndogo ya wateja waliopata majeraha binafsi, kwa kuwapa huduma za kiwango cha juu na uangalizi wa karibu. Mafanikio ya Kwasman Law yanatokana na mbinu ya Adam inayoweka mahitaji ya wateja mbele, huduma binafsi na uzoefu wake katika kuongeza kiwango cha fidia wanachopata wateja. == Siasa == Kwasman alichaguliwa kuwa mjumbe wa Baraza la Wawakilishi la Arizona mwaka 2012 pamoja na Steve Smith, baada ya kuwashinda mgombea wa Chama cha Democratic, Dave Joseph. Alihudumu kama makamu mwenyekiti wa Kamati ya Njia na Mapato (Ways and Means Committee) na pia alikuwa mjumbe wa Kamati za Matumizi ya Serikali na Biashara. === Misimamo ya kisera === Mwaka 2014, Kwasman alipata alama ya asilimia 100 kutoka Umoja wa Wahafidhina wa Marekani (American Conservative Union). Mwaka 2013, shirika la Americans for Prosperity lilimtambua kama “Shujaa wa Mlipakodi” (Hero of the Taxpayer). ==== Msimamo kuhusu wahamiaji wanaoingia nchini kinyume cha sheria ==== Mwaka 2014, Kwasman alihudhuria maandamano ya asubuhi kupinga kuwasili kwa watoto wahamiaji waliotarajiwa kupelekwa katika kituo cha hifadhi karibu na Oracle, Arizona. Alizungumza na mwandishi wa habari wa eneo hilo na kueleza upinzani wake dhidi ya matumizi ya rasilimali za serikali ya jimbo kuwasaidia wahamiaji walioingia nchini kinyume cha sheria. Baadaye, Kwasman alichapisha ujumbe kwenye mtandao wa kijamii wa Twitter kuhusu tukio hilo, lakini kwa makosa alitumia picha ya basi la shule badala ya basi lililowabeba wahamiaji. === Uchaguzi wa ubunge wa wilaya ya CD1 mwaka 2014 === Kwasman alishika nafasi ya tatu katika uchaguzi wa mchujo wa Chama cha Republican kwa ajili ya kiti cha ubunge katika Wilaya ya Kwanza ya Arizona, iliyokuwa na maeneo mengi ya vijijini. Alishindwa kupata zaidi ya asilimia 30 ya kura katika uchaguzi huo wa mchujo, ambapo alishindana na Andy Tobin na Gary Kiehne. === Uchaguzi wa Seneti ya Jimbo mwaka 2020 === Kwasman alitangaza nia yake ya kugombea kiti cha Seneti ya Jimbo katika Wilaya ya 23 ya Uchaguzi, akipinga mgombea aliyekuwa tayari madarakani kutoka Chama cha Republican, Michelle Ugenti-Rita. Ingawa alipata idadi ya kutosha ya saini zilizohitajika, Kwasman alijiondoa katika kinyang'anyiro hicho na kumuunga mkono Alex Kolodin kutokana na masuala ya afya na janga la COVID-19. === Uchaguzi wa Baraza la Jiji la Scottsdale mwaka 2024 === Kwasman aligombea kiti katika Baraza la Jiji la Scottsdale kwa kutumia sera zilizolenga ustawi wa familia, usalama wa umma na uwajibikaji katika matumizi ya fedha za serikali. Pia alisisitiza nia yake ya kupunguza tatizo la ukosefu wa makazi katika Scottsdale iwapo angechaguliwa. Kwasman alipata kura nyingi zaidi katika uchaguzi mkuu wa Baraza la Jiji la Scottsdale na alianza rasmi kuhudumu Januari 2025. === Tuzo === Wakati wa kuhudumu kwake katika Bunge la Jimbo, Kwasman alitunukiwa tuzo mbalimbali na mashirika ya eneo hilo. Alipokea tuzo ya “Shujaa wa Mlipakodi” kutoka Americans for Prosperity, tuzo ya “Bingwa wa Biashara Ndogo” kutoka Shirikisho la Kitaifa la Biashara Huru (National Federation of Independent Business), na tuzo ya “Rafiki wa Familia” kutoka Arizona Family Project. == Sera == Kwasman amesema kuwa amejitolea kwa dhati kuimarisha usalama wa umma. Mpango wake wa kuhakikisha usalama wa umma unajumuisha kuwekeza katika polisi, kuimarisha ushirikiano kati ya polisi na jamii, na kutekeleza mikakati ya kina ya kuzuia uhalifu. == Maisha binafsi == Mnamo Agosti 2014, Kwasman alifichua kuwa alikuwa amegunduliwa kuwa na aina ya saratani ya damu inayokua polepole na ambayo haikuwa imesababisha dalili zozote. Kwasman huchangia mara kwa mara makala kuhusu siasa na uchumi katika machapisho mbalimbali ya kitaifa. Ameoa mshauri wa masuala ya kisiasa Orit Kwasman, aliyezaliwa Sklar. Orit aliwahi kuwa mkurugenzi wa maendeleo katika shirika la Faith and Freedom Coalition na pia ni mshauri wa masuala ya kisiasa mwenye misimamo ya kihafidhina. Kwasman ni mfuasi wa Uyahudi wa Kiorthodoksi. Pamoja na mke wake, ni kiongozi wa tawi la Arizona la Republican Jewish Coalition. Aliteuliwa kushika nafasi hiyo mwaka 2023 na amefanya kazi ya kupanua ushawishi wa muungano huo huko Arizona na kuendeleza misingi ya kihafidhina ya Kiyahudi katika bunge la jimbo. Kwasman pia ni kiongozi na mtetezi wa mpango wa kuwekeza katika hati fungani za Israel (Israel Bonds) kwa niaba ya Jimbo la Arizona. == Marejeo == {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Waliozaliwa 1982]] [[Jamii:Wanasiasa wa Marekani]] jw3du4zdlitlrrh9w7r9i21ymzla8di 0 254392 1607516 2026-10-13T15:28:49Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Kwan Yuk-noan''' (kwa Kichina: 關沃暖; alizaliwa tarehe [[27 Machi]] [[1945]]) ni [[mhandisi]] na [[mwanasiasa]] kutoka [[Taiwan (kisiwa)|Taiwan]]. == Elimu == Kwan alisomea uhandisi wa ujenzi katika Chuo Kikuu cha Taifa cha Cheng Kung na Chuo Kikuu cha Tulane. == Kazi ya kisiasa == Kwan alijiunga na Chama cha Kuomintang mwaka 1972 na kushiriki katika mashirika kadhaa ya Wachina wanaoishi nje ya nchi. Aliwakilisha Wachina wanaoishi nje ya nchi kwa...' 1607516 wikitext text/x-wiki '''Kwan Yuk-noan''' (kwa Kichina: 關沃暖; alizaliwa tarehe [[27 Machi]] [[1945]]) ni [[mhandisi]] na [[mwanasiasa]] kutoka [[Taiwan (kisiwa)|Taiwan]]. == Elimu == Kwan alisomea uhandisi wa ujenzi katika Chuo Kikuu cha Taifa cha Cheng Kung na Chuo Kikuu cha Tulane. == Kazi ya kisiasa == Kwan alijiunga na Chama cha Kuomintang mwaka 1972 na kushiriki katika mashirika kadhaa ya Wachina wanaoishi nje ya nchi. Aliwakilisha Wachina wanaoishi nje ya nchi kwa niaba ya chama hicho alipokuwa mjumbe wa Yuan ya Kutunga Sheria kuanzia mwaka 1999 hadi 2005. Mwaka 2002, alilikosoa Tume ya Masuala ya Wachina Wanaoishi Nje ya Nchi kwa kuhifadhi orodha ya wanachama wasiotajwa majina, ambayo hatimaye iliwekwa wazi kwa umma. Mnamo Mei 2003, baada ya wanafunzi watano wa kijeshi katika Chuo cha Kijeshi cha Jamhuri ya China kufukuzwa kwa udanganyifu katika mitihani, Kwan aliandaa mkutano na waandishi wa habari kwa niaba yao. Muda mfupi baadaye, Jason Hu aliwakosoa watu waliowasaidia na kuwatetea wanafunzi hao waliofukuzwa. Baadaye mwaka huo, jarida la Special Report lilitangaza mipango ya kuchapisha video ya VCD iliyomdhihaki Kwan, ikiwa sehemu ya mfululizo wa video za kejeli kuhusu wanasiasa. Mwaka 2009, Kwan alipinga pendekezo la kuunganisha Tume ya Masuala ya Wananchi Wenzetu Wanaoishi Nje ya Nchi na Wizara ya Mambo ya Nje ya Taiwan. Mnamo Agosti 2010, Kwan alifunguliwa mashtaka ya ufisadi na akashukiwa kutumia vibaya fedha zilizotengwa kwa ajili ya wasaidizi wa wabunge. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1945]] [[Jamii:Wanasiasa wa Taiwan]] [[Jamii:Wahandisi]] pxxve5fl4u1x5vau9zpmhsr1w20tozp 1608090 1607516 2026-10-14T09:31:09Z Riccardo Riccioni 452 1608090 wikitext text/x-wiki '''Kwan Yuk-noan''' (kwa [[Kichina]]: 關沃暖; alizaliwa [[27 Machi]] [[1945]]) ni [[mhandisi]] na [[mwanasiasa]] kutoka [[Taiwan (kisiwa)|Taiwan]]. == Elimu == Kwan alisomea uhandisi wa ujenzi katika Chuo Kikuu cha Taifa cha Cheng Kung na Chuo Kikuu cha Tulane. == Kazi ya kisiasa == Kwan alijiunga na Chama cha Kuomintang mwaka 1972 na kushiriki katika mashirika kadhaa ya Wachina wanaoishi nje ya nchi. Aliwakilisha Wachina wanaoishi nje ya nchi kwa niaba ya chama hicho alipokuwa mjumbe wa Yuan ya Kutunga Sheria kuanzia mwaka 1999 hadi 2005. Mwaka 2002, alilikosoa Tume ya Masuala ya Wachina Wanaoishi Nje ya Nchi kwa kuhifadhi orodha ya wanachama wasiotajwa majina, ambayo hatimaye iliwekwa wazi kwa umma. Mnamo Mei 2003, baada ya wanafunzi watano wa kijeshi katika Chuo cha Kijeshi cha Jamhuri ya China kufukuzwa kwa udanganyifu katika mitihani, Kwan aliandaa mkutano na waandishi wa habari kwa niaba yao. Muda mfupi baadaye, Jason Hu aliwakosoa watu waliowasaidia na kuwatetea wanafunzi hao waliofukuzwa. Baadaye mwaka huo, jarida la Special Report lilitangaza mipango ya kuchapisha video ya VCD iliyomdhihaki Kwan, ikiwa sehemu ya mfululizo wa video za kejeli kuhusu wanasiasa. Mwaka 2009, Kwan alipinga pendekezo la kuunganisha Tume ya Masuala ya Wananchi Wenzetu Wanaoishi Nje ya Nchi na Wizara ya Mambo ya Nje ya Taiwan. Mnamo Agosti 2010, Kwan alifunguliwa mashtaka ya ufisadi na akashukiwa kutumia vibaya fedha zilizotengwa kwa ajili ya wasaidizi wa wabunge. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1945]] [[Jamii:Wanasiasa wa Taiwan]] [[Jamii:Wahandisi wa Taiwan]] 30on0gn9lodtor2cut2ocyd7a7aoh30 0 254393 1607517 2026-10-13T15:31:36Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Michael L. Kurtz''' ([[26 Agosti]] [[1941]] – [[1 Machi]] [[2025]]) alikuwa [[profesa]] mstaafu wa historia katika Chuo Kikuu cha Southeastern Louisiana kilichopo Hammond, [[Louisiana]], nchini [[Marekani]]. Alijulikana kwa utafiti wake kuhusu mauaji ya John F. Kennedy. == Kazi == Kurtz aliandika vitabu viwili kuhusu mauaji ya Kennedy. Kitabu chake Crime of the Century kilichapishwa mwaka 1982 na Chuo Kikuu cha Tennessee Press, huku kitabu cha The JF...' 1607517 wikitext text/x-wiki '''Michael L. Kurtz''' ([[26 Agosti]] [[1941]] – [[1 Machi]] [[2025]]) alikuwa [[profesa]] mstaafu wa historia katika Chuo Kikuu cha Southeastern Louisiana kilichopo Hammond, [[Louisiana]], nchini [[Marekani]]. Alijulikana kwa utafiti wake kuhusu mauaji ya John F. Kennedy. == Kazi == Kurtz aliandika vitabu viwili kuhusu mauaji ya Kennedy. Kitabu chake Crime of the Century kilichapishwa mwaka 1982 na Chuo Kikuu cha Tennessee Press, huku kitabu cha The JFK Assassination Debate: Lone Gunman versus Conspiracy kikichapishwa mwaka 2006 na Chuo Kikuu cha Kansas Press. Miaka kumi baada ya kuchapishwa kwake, Crime of the Century kilielezwa kuwa ndicho kitabu pekee kuhusu mauaji hayo kilichoandikwa na mwanahistoria wa kitaaluma. Muda mfupi kabla ya kitabu chake cha kwanza kuchapishwa, Kurtz alisema kuwa hakufikiri kulikuwa na ushahidi wa kutosha kuthibitisha kama Lee Harvey Oswald alihusika au hakuhusika katika mauaji hayo, lakini alisisitiza kuwa hapakuwa na shaka kwamba kulikuwa na njama. Kurtz alisema kuwa Kennedy aliuawa kwa mashambulizi ya risasi kutoka pande mbalimbali yaliyofanywa na watu watatu wenye silaha. Pia alidai kuwa uchunguzi wa Tume ya Warren kuhusu mauaji hayo haukufanywa kwa umahiri na kwamba tawi la utendaji la serikali ya Marekani pamoja na Baraza la Wawakilishi la Marekani vilihusika katika kuficha ushahidi. Mapitio ya kitabu chake cha pili kuhusu mauaji hayo yalieleza kuwa pia aliishutumu Tume ya Warren, Shirika la Ujasusi la Marekani (CIA) na familia ya Kennedy kwa kuficha ushahidi. Mwaka 1995, Kurtz alitoa ushahidi kuhusu mauaji ya Kennedy mbele ya Bodi ya Mapitio ya Kumbukumbu za Mauaji, iliyoongozwa na Jaji wa Mahakama ya Wilaya ya Marekani John R. Tunheim. Kufikia mwaka 2013, iliripotiwa kuwa Kurtz alikuwa amefundisha somo kuhusu mauaji hayo kwa zaidi ya miaka 40. Kurtz pia alichapisha kazi kuhusu mada nyingine za historia ya Marekani. Miongoni mwa kazi hizo ni utafiti kuhusu maisha ya kisiasa ya Earl Kemp Long, aliyewahi kuwa gavana wa Louisiana. Kitabu hicho alikiandika kwa ushirikiano na Morgan D. Peoples, profesa wa Chuo Kikuu cha Louisiana Tech aliyekuwa amefariki. Kurtz alipata shahada ya kwanza ya sanaa katika Chuo Kikuu cha New Orleans, shahada ya uzamili ya sanaa katika Chuo Kikuu cha Tennessee kilichopo Knoxville, na shahada ya uzamivu (Ph.D.) katika Chuo Kikuu cha Tulane kilichopo New Orleans. Mwaka 1984, alikua rais wa Chama cha Historia cha Louisiana. Alifariki dunia huko Hammond tarehe 1 Machi 2025. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1945]] [[Jamii:Waliofariki 2025]] [[Jamii:Maprofesa]] q6c5lrh15jxfpjww77bfhuyg2vfv788 1608089 1607517 2026-10-14T09:30:33Z Riccardo Riccioni 452 1608089 wikitext text/x-wiki '''Michael L. Kurtz''' ([[26 Agosti]] [[1941]] – [[1 Machi]] [[2025]]) alikuwa [[profesa]] mstaafu wa historia katika Chuo Kikuu cha Southeastern Louisiana kilichopo Hammond, [[Louisiana]], nchini [[Marekani]]. Alijulikana kwa utafiti wake kuhusu mauaji ya John F. Kennedy. == Kazi == Kurtz aliandika vitabu viwili kuhusu mauaji ya Kennedy. Kitabu chake Crime of the Century kilichapishwa mwaka 1982 na Chuo Kikuu cha Tennessee Press, huku kitabu cha The JFK Assassination Debate: Lone Gunman versus Conspiracy kikichapishwa mwaka 2006 na Chuo Kikuu cha Kansas Press. Miaka kumi baada ya kuchapishwa kwake, Crime of the Century kilielezwa kuwa ndicho kitabu pekee kuhusu mauaji hayo kilichoandikwa na mwanahistoria wa kitaaluma. Muda mfupi kabla ya kitabu chake cha kwanza kuchapishwa, Kurtz alisema kuwa hakufikiri kulikuwa na ushahidi wa kutosha kuthibitisha kama Lee Harvey Oswald alihusika au hakuhusika katika mauaji hayo, lakini alisisitiza kuwa hapakuwa na shaka kwamba kulikuwa na njama. Kurtz alisema kuwa Kennedy aliuawa kwa mashambulizi ya risasi kutoka pande mbalimbali yaliyofanywa na watu watatu wenye silaha. Pia alidai kuwa uchunguzi wa Tume ya Warren kuhusu mauaji hayo haukufanywa kwa umahiri na kwamba tawi la utendaji la serikali ya Marekani pamoja na Baraza la Wawakilishi la Marekani vilihusika katika kuficha ushahidi. Mapitio ya kitabu chake cha pili kuhusu mauaji hayo yalieleza kuwa pia aliishutumu Tume ya Warren, Shirika la Ujasusi la Marekani (CIA) na familia ya Kennedy kwa kuficha ushahidi. Mwaka 1995, Kurtz alitoa ushahidi kuhusu mauaji ya Kennedy mbele ya Bodi ya Mapitio ya Kumbukumbu za Mauaji, iliyoongozwa na Jaji wa Mahakama ya Wilaya ya Marekani John R. Tunheim. Kufikia mwaka 2013, iliripotiwa kuwa Kurtz alikuwa amefundisha somo kuhusu mauaji hayo kwa zaidi ya miaka 40. Kurtz pia alichapisha kazi kuhusu mada nyingine za historia ya Marekani. Miongoni mwa kazi hizo ni utafiti kuhusu maisha ya kisiasa ya Earl Kemp Long, aliyewahi kuwa gavana wa Louisiana. Kitabu hicho alikiandika kwa ushirikiano na Morgan D. Peoples, profesa wa Chuo Kikuu cha Louisiana Tech aliyekuwa amefariki. Kurtz alipata shahada ya kwanza ya sanaa katika Chuo Kikuu cha New Orleans, shahada ya uzamili ya sanaa katika Chuo Kikuu cha Tennessee kilichopo Knoxville, na shahada ya uzamivu (Ph.D.) katika Chuo Kikuu cha Tulane kilichopo New Orleans. Mwaka 1984, alikua rais wa Chama cha Historia cha Louisiana. Alifariki dunia huko Hammond tarehe 1 Machi 2025. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1941]] [[Jamii:Waliofariki 2025]] [[Jamii:wanahistoria wa Marekani]] [[Jamii:Maprofesa]] ffgt3kzvt3j2hcupacvt7bc1x2xvrhf 0 254394 1607518 2026-10-13T15:34:00Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Stanislav Germanovich Kriventsov''' (kwa Kirusi: Станислав Кривенцов; alizaliwa tarehe [[2 Novemba]] [[1973]], mjini [[Moscow]], [[Urusi]]) ni [[mchezaji]] wa mchezo wa mchezo wa šatranji mwenye uraia wa Kanada, mwenye cheo cha Mwalimu wa Kimataifa wa šatranji, na kocha wa mchezo huo anayeishi Marekani. Kati ya mwaka 1997 na 2007, alikuwa mshiriki wa mara kwa mara katika mashindano ya šatranji nchini Marekani na alishinda zaidi ya m...' 1607518 wikitext text/x-wiki '''Stanislav Germanovich Kriventsov''' (kwa Kirusi: Станислав Кривенцов; alizaliwa tarehe [[2 Novemba]] [[1973]], mjini [[Moscow]], [[Urusi]]) ni [[mchezaji]] wa mchezo wa mchezo wa šatranji mwenye uraia wa Kanada, mwenye cheo cha Mwalimu wa Kimataifa wa šatranji, na kocha wa mchezo huo anayeishi Marekani. Kati ya mwaka 1997 na 2007, alikuwa mshiriki wa mara kwa mara katika mashindano ya šatranji nchini Marekani na alishinda zaidi ya mashindano 60 ya Grand Prix yaliyoandaliwa na Shirikisho la Šatranji la Marekani, yakiwemo mashindano manne ya ubingwa wa jimbo la Pennsylvania. Kriventsov ameshiriki katika mashindano ya Ubingwa wa Šatranji wa Marekani mara nne. Kriventsov ana shahada ya uzamivu (Ph.D.) katika uhandisi wa umeme, akibobea katika teknolojia ya vifaa vya kielektroniki vya nguvu, kutoka Chuo Kikuu cha Penn State, aliyoipata mwaka 2004. Kati ya mwaka 2004 na 2007, alifanya kazi kama mhadhiri wa muda katika Chuo Kikuu cha Tulane, kilichopo New Orleans, Louisiana. Akiwa hapo, alipata pia shahada ya uzamili ya sayansi (M.S.) katika sayansi ya kompyuta mwaka 2007. Tangu mwaka 2021, amekuwa akifanya kazi katika kampuni ya Google kama mhandisi wa programu za kompyuta. Kati ya mwaka 2007 na 2018, Kriventsov alikuwa mchezaji wa kitaalamu wa poka kupitia mtandao, akibobea katika michezo ya pesa taslimu yenye viwango vya kati vya dau. Pia ameshiriki katika mashindano kadhaa ya poka yanayofanyika ana kwa ana na kushinda zawadi za fedha. Jumla ya fedha alizoshinda katika mashindano ya poka ya ana kwa ana ni dola za Marekani 88,882. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1973]] [[Jamii:Wachezaji]] 61koi7ohsky7p9e2nnqj13jkq0v7o1x 1608088 1607518 2026-10-14T09:29:58Z Riccardo Riccioni 452 1608088 wikitext text/x-wiki '''Stanislav Germanovich Kriventsov''' (kwa Kirusi: Станислав Кривенцов; alizaliwa [[Moscow]], [[Urusi]], [[2 Novemba]] [[1973]]) ni [[mchezaji]] wa [[sataranji]] mwenye uraia wa [[Kanada]], mwenye cheo cha Mwalimu wa Kimataifa wa šatranji, na kocha wa mchezo huo anayeishi Marekani. Kati ya mwaka 1997 na 2007, alikuwa mshiriki wa mara kwa mara katika mashindano ya šatranji nchini Marekani na alishinda zaidi ya mashindano 60 ya Grand Prix yaliyoandaliwa na Shirikisho la Šatranji la Marekani, yakiwemo mashindano manne ya ubingwa wa jimbo la Pennsylvania. Kriventsov ameshiriki katika mashindano ya Ubingwa wa Šatranji wa Marekani mara nne. Kriventsov ana shahada ya uzamivu (Ph.D.) katika uhandisi wa umeme, akibobea katika teknolojia ya vifaa vya kielektroniki vya nguvu, kutoka Chuo Kikuu cha Penn State, aliyoipata mwaka 2004. Kati ya mwaka 2004 na 2007, alifanya kazi kama mhadhiri wa muda katika Chuo Kikuu cha Tulane, kilichopo New Orleans, Louisiana. Akiwa hapo, alipata pia shahada ya uzamili ya sayansi (M.S.) katika sayansi ya kompyuta mwaka 2007. Tangu mwaka 2021, amekuwa akifanya kazi katika kampuni ya Google kama mhandisi wa programu za kompyuta. Kati ya mwaka 2007 na 2018, Kriventsov alikuwa mchezaji wa kitaalamu wa poka kupitia mtandao, akibobea katika michezo ya pesa taslimu yenye viwango vya kati vya dau. Pia ameshiriki katika mashindano kadhaa ya poka yanayofanyika ana kwa ana na kushinda zawadi za fedha. Jumla ya fedha alizoshinda katika mashindano ya poka ya ana kwa ana ni dola za Marekani 88,882. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1973]] [[Jamii:Wachezaji wa Kanada]] 03nmzue4biyk446b9qjbr0dfl7cr5oq 0 254395 1607519 2026-10-13T15:37:48Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Victoria Kolakowski''' (alizaliwa tarehe [[29 Agosti]] [[1961]]) ni [[mwanasheria]] wa [[Marekani]] ambaye amekuwa [[jaji]] katika [[Mahakama]] Kuu ya Kaunti ya [[Alameda, California|Alameda]] tangu Januari 2011. Kolakowski ni mtu wa kwanza aliyejitambulisha waziwazi kuwa mtu aliyebadili jinsia kuteuliwa kuwa jaji wa mahakama ya mwanzo yenye mamlaka ya jumla nchini Marekani. Pia ni mtu wa kwanza aliyebadili jinsia kuchaguliwa kwa kura kuwa jaji na wa kw...' 1607519 wikitext text/x-wiki '''Victoria Kolakowski''' (alizaliwa tarehe [[29 Agosti]] [[1961]]) ni [[mwanasheria]] wa [[Marekani]] ambaye amekuwa [[jaji]] katika [[Mahakama]] Kuu ya Kaunti ya [[Alameda, California|Alameda]] tangu Januari 2011. Kolakowski ni mtu wa kwanza aliyejitambulisha waziwazi kuwa mtu aliyebadili jinsia kuteuliwa kuwa jaji wa mahakama ya mwanzo yenye mamlaka ya jumla nchini Marekani. Pia ni mtu wa kwanza aliyebadili jinsia kuchaguliwa kwa kura kuwa jaji na wa kwanza kuhudumu kama jaji wa aina yoyote katika jimbo la California. Hata hivyo, Jaji Phyllis Frye wa Mahakama ya Manispaa ya Houston ndiye aliyekuwa jaji wa kwanza aliyejitambulisha waziwazi kuwa mtu aliyebadili jinsia nchini Marekani. == Maisha ya awali na elimu == Kolakowski ni mtoto wa Martin na June Kolakowski, wakazi wa Staten Island, [[Jiji la New York|New York]]. Alihitimu katika Shule ya Upili ya Stuyvesant iliyopo Jiji la New York na alikuwa mtu wa kwanza katika familia yake kuhudhuria chuo kikuu. Mwaka 1982, alihitimu kutoka New College of Florida, iliyopo Sarasota, Florida, akiwa na shahada ya kwanza ya sanaa katika sayansi ya asili. Mwaka 1987, alipata shahada ya uzamili ya sayansi katika uhandisi wa tiba kutoka Chuo Kikuu cha Tulane. Mwaka 1990, alipata shahada nyingine ya uzamili ya sayansi katika uhandisi wa umeme kutoka Chuo Kikuu cha New Orleans. Kolakowski alihitimu kutoka Kituo cha Sheria cha Paul M. Hebert, kilichopo Baton Rouge, Louisiana, akiwa na shahada ya udaktari wa sheria mwaka 1989. Alianza mchakato wa kubadili jinsia yake katika muhula wa mwisho wa masomo yake ya sheria. Mwaka 1992, alifanyiwa upasuaji wa kuthibitisha jinsia yake, ingawa hapo awali baadhi ya taarifa ziliripoti kimakosa kuwa upasuaji huo ulifanyika mwaka 1991. Baada ya kujitambulisha waziwazi kuwa mtu aliyebadili jinsia, ilimbidi kufungua kesi mahakamani ili aruhusiwe kufanya mtihani wa kujiunga na chama cha wanasheria huko Louisiana. Mwaka 1997, Kolakowski alipata shahada ya uzamili ya teolojia kutoka Pacific School of Religion, iliyopo Berkeley, California. == Kazi == Kabla ya kuchaguliwa kuwa jaji tarehe 2 Novemba 2010, Kolakowski alifanya kazi kwa miaka minne kama jaji wa masuala ya sheria za kiutawala katika Tume ya Huduma za Umma za California. Katika uchaguzi huo, alipata asilimia 51 ya kura, huku mpinzani wake akipata asilimia 48. Kuanzia mwaka 1996 hadi 2000, alikuwa mwenyekiti mwenza wa Chama cha Wanasheria wa Watu Waliobadili Jinsia cha Eneo la Ghuba ya San Francisco. Tangu mwaka 2006, amekuwa mwanachama wa Chama cha Kitaifa cha Majaji Wanawake. Kolakowski alikuwa rais wa Chama cha Kimataifa cha Majaji wa LGBT kuanzia mwaka 2015 hadi 2017. Alikuwa mtu wa kwanza aliyebadili jinsia kushika nafasi ya urais wa chama hicho. Kolakowski ni Mkristo na mhudumu wa dini aliyestaafu ambaye alikuwa amewekwa rasmi kuwa mchungaji katika Umoja wa Kimataifa wa Makanisa ya Metropolitan Community, dhehebu la Kikristo la Kiprotestanti. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1961]] [[Jamii:Wanasheria wa Marekani]] [[Jamii:Majaji wanawake wa Marekani]] [[Jamii:Mahakama]] s7r8qlkm93sa182tz0b1f7gog2tcwfc 1607520 1607519 2026-10-13T15:39:48Z Ladygoody 92634 1607520 wikitext text/x-wiki [[Faili:Judge Candidate Victoria Kolakowski (4936496084) (cropped).jpg|thumb|Jaji wa Mahakama Kuu ya Kaunti ya Alameda]] '''Victoria Kolakowski''' (alizaliwa tarehe [[29 Agosti]] [[1961]]) ni [[mwanasheria]] wa [[Marekani]] ambaye amekuwa [[jaji]] katika [[Mahakama]] Kuu ya Kaunti ya [[Alameda, California|Alameda]] tangu Januari 2011. Kolakowski ni mtu wa kwanza aliyejitambulisha waziwazi kuwa mtu aliyebadili jinsia kuteuliwa kuwa jaji wa mahakama ya mwanzo yenye mamlaka ya jumla nchini Marekani. Pia ni mtu wa kwanza aliyebadili jinsia kuchaguliwa kwa kura kuwa jaji na wa kwanza kuhudumu kama jaji wa aina yoyote katika jimbo la California. Hata hivyo, Jaji Phyllis Frye wa Mahakama ya Manispaa ya Houston ndiye aliyekuwa jaji wa kwanza aliyejitambulisha waziwazi kuwa mtu aliyebadili jinsia nchini Marekani. == Maisha ya awali na elimu == Kolakowski ni mtoto wa Martin na June Kolakowski, wakazi wa Staten Island, [[Jiji la New York|New York]]. Alihitimu katika Shule ya Upili ya Stuyvesant iliyopo Jiji la New York na alikuwa mtu wa kwanza katika familia yake kuhudhuria chuo kikuu. Mwaka 1982, alihitimu kutoka New College of Florida, iliyopo Sarasota, Florida, akiwa na shahada ya kwanza ya sanaa katika sayansi ya asili. Mwaka 1987, alipata shahada ya uzamili ya sayansi katika uhandisi wa tiba kutoka Chuo Kikuu cha Tulane. Mwaka 1990, alipata shahada nyingine ya uzamili ya sayansi katika uhandisi wa umeme kutoka Chuo Kikuu cha New Orleans. Kolakowski alihitimu kutoka Kituo cha Sheria cha Paul M. Hebert, kilichopo Baton Rouge, Louisiana, akiwa na shahada ya udaktari wa sheria mwaka 1989. Alianza mchakato wa kubadili jinsia yake katika muhula wa mwisho wa masomo yake ya sheria. Mwaka 1992, alifanyiwa upasuaji wa kuthibitisha jinsia yake, ingawa hapo awali baadhi ya taarifa ziliripoti kimakosa kuwa upasuaji huo ulifanyika mwaka 1991. Baada ya kujitambulisha waziwazi kuwa mtu aliyebadili jinsia, ilimbidi kufungua kesi mahakamani ili aruhusiwe kufanya mtihani wa kujiunga na chama cha wanasheria huko Louisiana. Mwaka 1997, Kolakowski alipata shahada ya uzamili ya teolojia kutoka Pacific School of Religion, iliyopo Berkeley, California. == Kazi == Kabla ya kuchaguliwa kuwa jaji tarehe 2 Novemba 2010, Kolakowski alifanya kazi kwa miaka minne kama jaji wa masuala ya sheria za kiutawala katika Tume ya Huduma za Umma za California. Katika uchaguzi huo, alipata asilimia 51 ya kura, huku mpinzani wake akipata asilimia 48. Kuanzia mwaka 1996 hadi 2000, alikuwa mwenyekiti mwenza wa Chama cha Wanasheria wa Watu Waliobadili Jinsia cha Eneo la Ghuba ya San Francisco. Tangu mwaka 2006, amekuwa mwanachama wa Chama cha Kitaifa cha Majaji Wanawake. Kolakowski alikuwa rais wa Chama cha Kimataifa cha Majaji wa LGBT kuanzia mwaka 2015 hadi 2017. Alikuwa mtu wa kwanza aliyebadili jinsia kushika nafasi ya urais wa chama hicho. Kolakowski ni Mkristo na mhudumu wa dini aliyestaafu ambaye alikuwa amewekwa rasmi kuwa mchungaji katika Umoja wa Kimataifa wa Makanisa ya Metropolitan Community, dhehebu la Kikristo la Kiprotestanti. == Heshima na tuzo == * Tuzo ya Stonewall iliyotolewa na Chama cha Wanasheria cha Marekani (American Bar Association) mnamo Februari 2025. * Tuzo ya Usawa na Haki iliyotolewa na Equality California mwaka 2011. * Tuzo ya Susan B. Anthony iliyotolewa na Baraza la Kitaifa la Wanawake katika Siasa la eneo la Alameda Kaskazini mwaka 2011. * Tuzo ya Umoja iliyotolewa na Muungano wa Vyama vya Wanasheria wa Makundi Madogo mwaka 2010. * Tuzo ya Mwanamke Bora wa Berkeley iliyotolewa na Tume ya Hali ya Wanawake ya Jiji la Berkeley mwaka 1995. * Tuzo ya Mwanamke Bora wa Mwaka iliyotolewa na Klabu ya Kidemokrasia ya Wasagaji na Mashoga ya East Bay mwaka 1994. Wakati huo, Kolakowski alikuwa rais wa klabu hiyo. * Mnamo Juni 2011, aliteuliwa kuwa kiongozi mkuu wa maandamano ya jumuiya katika maadhimisho ya Fahari ya Wasagaji, Mashoga, Watu Wanaovutiwa na Jinsia Zote na Watu Waliobadili Jinsia ya San Francisco. * Mnamo Oktoba 2011, alitajwa na Equality Forum kuwa miongoni mwa watu 31 mashuhuri katika Mwezi wa Historia ya LGBT. == Maisha binafsi == Kolakowski alifunga ndoa na Cynthia Laird, mhariri wa habari wa gazeti la Bay Area Reporter, tarehe 16 Juni 2008. Sherehe ya ndoa hiyo iliongozwa na Ron Dellums. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1961]] [[Jamii:Wanasheria wa Marekani]] [[Jamii:Majaji wanawake wa Marekani]] [[Jamii:Mahakama]] 51vbd64qwgwb4nssiag5aw033s3a0bu 1608087 1607520 2026-10-14T09:28:24Z Riccardo Riccioni 452 1608087 wikitext text/x-wiki [[Faili:Judge Candidate Victoria Kolakowski (4936496084) (cropped).jpg|thumb|Jaji wa Mahakama Kuu ya Kaunti ya Alameda]] '''Victoria Kolakowski''' (alizaliwa [[29 Agosti]] [[1961]]) ni [[mwanasheria]] wa [[Marekani]] ambaye amekuwa [[jaji]] katika [[Mahakama]] Kuu ya Kaunti ya [[Alameda, California|Alameda]] tangu Januari 2011. Kolakowski ni mtu wa kwanza aliyejitambulisha waziwazi kuwa mtu aliyebadili jinsia kuteuliwa kuwa jaji wa mahakama ya mwanzo yenye mamlaka ya jumla nchini Marekani. Pia ni mtu wa kwanza aliyebadili jinsia kuchaguliwa kwa kura kuwa jaji na wa kwanza kuhudumu kama jaji wa aina yoyote katika jimbo la California. Hata hivyo, Jaji Phyllis Frye wa Mahakama ya Manispaa ya Houston ndiye aliyekuwa jaji wa kwanza aliyejitambulisha waziwazi kuwa mtu aliyebadili jinsia nchini Marekani. == Maisha ya awali na elimu == Kolakowski ni mtoto wa Martin na June Kolakowski, wakazi wa Staten Island, [[Jiji la New York|New York]]. Alihitimu katika Shule ya Upili ya Stuyvesant iliyopo Jiji la New York na alikuwa mtu wa kwanza katika familia yake kuhudhuria chuo kikuu. Mwaka 1982, alihitimu kutoka New College of Florida, iliyopo Sarasota, Florida, akiwa na shahada ya kwanza ya sanaa katika sayansi ya asili. Mwaka 1987, alipata shahada ya uzamili ya sayansi katika uhandisi wa tiba kutoka Chuo Kikuu cha Tulane. Mwaka 1990, alipata shahada nyingine ya uzamili ya sayansi katika uhandisi wa umeme kutoka Chuo Kikuu cha New Orleans. Kolakowski alihitimu kutoka Kituo cha Sheria cha Paul M. Hebert, kilichopo Baton Rouge, Louisiana, akiwa na shahada ya udaktari wa sheria mwaka 1989. Alianza mchakato wa kubadili jinsia yake katika muhula wa mwisho wa masomo yake ya sheria. Mwaka 1992, alifanyiwa upasuaji wa kuthibitisha jinsia yake, ingawa hapo awali baadhi ya taarifa ziliripoti kimakosa kuwa upasuaji huo ulifanyika mwaka 1991. Baada ya kujitambulisha waziwazi kuwa mtu aliyebadili jinsia, ilimbidi kufungua kesi mahakamani ili aruhusiwe kufanya mtihani wa kujiunga na chama cha wanasheria huko Louisiana. Mwaka 1997, Kolakowski alipata shahada ya uzamili ya teolojia kutoka Pacific School of Religion, iliyopo Berkeley, California. == Kazi == Kabla ya kuchaguliwa kuwa jaji tarehe 2 Novemba 2010, Kolakowski alifanya kazi kwa miaka minne kama jaji wa masuala ya sheria za kiutawala katika Tume ya Huduma za Umma za California. Katika uchaguzi huo, alipata asilimia 51 ya kura, huku mpinzani wake akipata asilimia 48. Kuanzia mwaka 1996 hadi 2000, alikuwa mwenyekiti mwenza wa Chama cha Wanasheria wa Watu Waliobadili Jinsia cha Eneo la Ghuba ya San Francisco. Tangu mwaka 2006, amekuwa mwanachama wa Chama cha Kitaifa cha Majaji Wanawake. Kolakowski alikuwa rais wa Chama cha Kimataifa cha Majaji wa LGBT kuanzia mwaka 2015 hadi 2017. Alikuwa mtu wa kwanza aliyebadili jinsia kushika nafasi ya urais wa chama hicho. Kolakowski ni Mkristo na mhudumu wa dini aliyestaafu ambaye alikuwa amewekwa rasmi kuwa mchungaji katika Umoja wa Kimataifa wa Makanisa ya Metropolitan Community, dhehebu la Kikristo la Kiprotestanti. == Heshima na tuzo == * Tuzo ya Stonewall iliyotolewa na Chama cha Wanasheria cha Marekani (American Bar Association) mnamo Februari 2025. * Tuzo ya Usawa na Haki iliyotolewa na Equality California mwaka 2011. * Tuzo ya Susan B. Anthony iliyotolewa na Baraza la Kitaifa la Wanawake katika Siasa la eneo la Alameda Kaskazini mwaka 2011. * Tuzo ya Umoja iliyotolewa na Muungano wa Vyama vya Wanasheria wa Makundi Madogo mwaka 2010. * Tuzo ya Mwanamke Bora wa Berkeley iliyotolewa na Tume ya Hali ya Wanawake ya Jiji la Berkeley mwaka 1995. * Tuzo ya Mwanamke Bora wa Mwaka iliyotolewa na Klabu ya Kidemokrasia ya Wasagaji na Mashoga ya East Bay mwaka 1994. Wakati huo, Kolakowski alikuwa rais wa klabu hiyo. * Mnamo Juni 2011, aliteuliwa kuwa kiongozi mkuu wa maandamano ya jumuiya katika maadhimisho ya Fahari ya Wasagaji, Mashoga, Watu Wanaovutiwa na Jinsia Zote na Watu Waliobadili Jinsia ya San Francisco. * Mnamo Oktoba 2011, alitajwa na Equality Forum kuwa miongoni mwa watu 31 mashuhuri katika Mwezi wa Historia ya LGBT. == Maisha binafsi == Kolakowski alifunga ndoa na Cynthia Laird, mhariri wa habari wa gazeti la Bay Area Reporter, tarehe 16 Juni 2008. Sherehe ya ndoa hiyo iliongozwa na Ron Dellums. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1961]] [[Jamii:Wanasheria wa Marekani]] [[Jamii:Majaji wanawake wa Marekani]] p6rsux06vocg4etwzk7shoudjiaszom 0 254396 1607521 2026-10-13T15:42:50Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Denise Ellen Kirschner''' ni [[mwanabiolojia]] wa [[hisabati]] na [[mtaalamu]] wa [[Kingamwili|kinga ya mwili]] kutoka [[Marekani]]. Mada za utafiti wake zinajumuisha granuloma, virusi vya [[Ukimwi|UKIMWI]] (HIV), kifua kikuu na mifumo inayowezesha vimelea vya magonjwa kuingiliana na kuendelea kuishi ndani ya viumbe wenyeji. Yeye ni [[profesa]] wa [[mikrobiolojia]] na kinga ya mwili katika Chuo Kikuu cha [[Michigan]], mhariri mwenza mkuu wa jarida la Jo...' 1607521 wikitext text/x-wiki '''Denise Ellen Kirschner''' ni [[mwanabiolojia]] wa [[hisabati]] na [[mtaalamu]] wa [[Kingamwili|kinga ya mwili]] kutoka [[Marekani]]. Mada za utafiti wake zinajumuisha granuloma, virusi vya [[Ukimwi|UKIMWI]] (HIV), kifua kikuu na mifumo inayowezesha vimelea vya magonjwa kuingiliana na kuendelea kuishi ndani ya viumbe wenyeji. Yeye ni [[profesa]] wa [[mikrobiolojia]] na kinga ya mwili katika Chuo Kikuu cha [[Michigan]], mhariri mwenza mkuu wa jarida la Journal of Theoretical Biology, na [[rais]] wa zamani wa Jumuiya ya Biolojia ya Hisabati. == Elimu na kazi == Kirschner alihitimu kutoka Chuo Kikuu cha Tulane mwaka 1985 na kukamilisha shahada yake ya uzamivu katika chuo hicho mwaka 1991. Tasnifu yake ya uzamivu, Mathematical Modeling of the AIDS Virus in Epidemiology and Immunology, ilisimamiwa kwa pamoja na Jerome Goldstein na James (Mac) Hyman. Baada ya kufanya utafiti wa baada ya uzamivu katika Chuo Kikuu cha Vanderbilt, alifanya kazi kama profesa msaidizi katika Chuo Kikuu cha Texas A&M kuanzia mwaka 1994 hadi 1997, kabla ya kuhamia Chuo Kikuu cha Michigan. Alikuwa rais wa Jumuiya ya Biolojia ya Hisabati kuanzia mwaka 2017 hadi 2019. Pia ni mzungumzaji katika Kundi la Hisabati za Tiba na Biolojia la IBS. == Utambuzi na tuzo == Kirschner alitajwa miongoni mwa wanachama wa kwanza wa heshima wa Jumuiya ya Biolojia ya Hisabati katika kundi la mwaka 2017. Mwaka 2021, aliteuliwa kuwa mwanachama wa heshima wa SIAM kutokana na mchango wake katika uundaji wa modeli za mwingiliano kati ya vimelea vya magonjwa na viumbe wenyeji, pamoja na mwitikio wa kinga ya mwili dhidi ya magonjwa ya kuambukiza. Pia alitambuliwa kwa mchango wake katika mafunzo ya biolojia ya hisabati na kinga ya mwili. Mwaka 2025, Kirschner alichaguliwa kuwa mwanachama wa heshima wa Chuo cha Marekani cha Mikrobiolojia. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Wanabiolojia wa Marekani]] [[Jamii:Wanahisabati]] [[Jamii:Maprofesa]] [[Jamii:Mikrobiolojia]] eh6zwaylhq3vd3t6k3zdo85vba03gn0 1608086 1607521 2026-10-14T09:27:54Z Riccardo Riccioni 452 1608086 wikitext text/x-wiki '''Denise Ellen Kirschner''' ni [[mwanabiolojia]] wa [[hisabati]] na [[mtaalamu]] wa [[kingamwili]] kutoka [[Marekani]]. Mada za utafiti wake zinajumuisha granuloma, virusi vya [[Ukimwi|UKIMWI]] (HIV), kifua kikuu na mifumo inayowezesha vimelea vya magonjwa kuingiliana na kuendelea kuishi ndani ya viumbe wenyeji. Yeye ni [[profesa]] wa [[mikrobiolojia]] na kinga ya mwili katika Chuo Kikuu cha [[Michigan]], mhariri mwenza mkuu wa jarida la Journal of Theoretical Biology, na [[rais]] wa zamani wa Jumuiya ya Biolojia ya Hisabati. == Elimu na kazi == Kirschner alihitimu kutoka Chuo Kikuu cha Tulane mwaka 1985 na kukamilisha shahada yake ya uzamivu katika chuo hicho mwaka 1991. Tasnifu yake ya uzamivu, Mathematical Modeling of the AIDS Virus in Epidemiology and Immunology, ilisimamiwa kwa pamoja na Jerome Goldstein na James (Mac) Hyman. Baada ya kufanya utafiti wa baada ya uzamivu katika Chuo Kikuu cha Vanderbilt, alifanya kazi kama profesa msaidizi katika Chuo Kikuu cha Texas A&M kuanzia mwaka 1994 hadi 1997, kabla ya kuhamia Chuo Kikuu cha Michigan. Alikuwa rais wa Jumuiya ya Biolojia ya Hisabati kuanzia mwaka 2017 hadi 2019. Pia ni mzungumzaji katika Kundi la Hisabati za Tiba na Biolojia la IBS. == Utambuzi na tuzo == Kirschner alitajwa miongoni mwa wanachama wa kwanza wa heshima wa Jumuiya ya Biolojia ya Hisabati katika kundi la mwaka 2017. Mwaka 2021, aliteuliwa kuwa mwanachama wa heshima wa SIAM kutokana na mchango wake katika uundaji wa modeli za mwingiliano kati ya vimelea vya magonjwa na viumbe wenyeji, pamoja na mwitikio wa kinga ya mwili dhidi ya magonjwa ya kuambukiza. Pia alitambuliwa kwa mchango wake katika mafunzo ya biolojia ya hisabati na kinga ya mwili. Mwaka 2025, Kirschner alichaguliwa kuwa mwanachama wa heshima wa Chuo cha Marekani cha Mikrobiolojia. == Marejeo == {{Mbegu-mwanasayansi}} [[Jamii:Wanabiolojia wa Marekani]] [[Jamii:Wanahisabati wa Marekani]] [[Jamii:Maprofesa]] nri0cmil4xnoie1r7er6h2gay9i64lv 0 254397 1607522 2026-10-13T15:45:38Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Nina E. King''' (alizaliwa tarehe [[3 Oktoba]] [[1978]]) ni msimamizi wa [[michezo]] ya vyuo vikuu nchini [[Marekani]]. Kwa sasa ni [[makamu wa rais]], mkurugenzi wa michezo na [[profesa]] msaidizi wa usimamizi wa biashara katika Chuo Kikuu cha Duke. Aliteuliwa kuwa mkurugenzi wa michezo wa timu za Blue Devils baada ya Kevin White kustaafu tarehe 1 Septemba 2021. Alikuwa mwanamke wa tatu Mweusi kushika nafasi ya mkurugenzi wa michezo katika mojawapo ya...' 1607522 wikitext text/x-wiki '''Nina E. King''' (alizaliwa tarehe [[3 Oktoba]] [[1978]]) ni msimamizi wa [[michezo]] ya vyuo vikuu nchini [[Marekani]]. Kwa sasa ni [[makamu wa rais]], mkurugenzi wa michezo na [[profesa]] msaidizi wa usimamizi wa biashara katika Chuo Kikuu cha Duke. Aliteuliwa kuwa mkurugenzi wa michezo wa timu za Blue Devils baada ya Kevin White kustaafu tarehe 1 Septemba 2021. Alikuwa mwanamke wa tatu Mweusi kushika nafasi ya mkurugenzi wa michezo katika mojawapo ya makongamano makubwa ya michezo ya vyuo vikuu nchini Marekani. Mbali na majukumu yake mengine, King pia aliwahi kuwa mwenyekiti wa Kamati ya Mpira wa Kikapu wa Wanawake ya NCAA Division I, nafasi aliyoshikilia hadi mwisho wa msimu wa 2021–2022. King alifanya kazi katika kampuni ya Nike kabla ya kujiunga na Chuo Kikuu cha Notre Dame, ambako alisoma, kama mkurugenzi wa elimu kuhusu kanuni na taratibu za michezo. Katika nafasi hiyo, alifanya kazi chini ya Kevin White. Mwaka 2008, alimfuata White kwenda Chuo Kikuu cha Duke na kufanya kazi kama naibu mkurugenzi mkuu wa michezo. Mwaka 2018, alijumuishwa katika orodha ya Forty Under 40 ya jarida la Sports Business Journal, iliyowatambua watu wenye umri wa chini ya miaka 40 waliofanya vizuri katika sekta ya biashara ya michezo. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1978]] [[Jamii:Michezo]] [[Jamii:Maprofesa]] rg38cma3xcrbmzduk5t10kd5g0t8xrj 1608085 1607522 2026-10-14T09:26:55Z Riccardo Riccioni 452 1608085 wikitext text/x-wiki '''Nina E. King''' (alizaliwa [[3 Oktoba]] [[1978]]) ni msimamizi wa [[michezo]] ya vyuo vikuu nchini [[Marekani]]. Kwa sasa ni [[makamu wa rais]], mkurugenzi wa michezo na [[profesa]] msaidizi wa usimamizi wa biashara katika Chuo Kikuu cha Duke. Aliteuliwa kuwa mkurugenzi wa michezo wa timu za Blue Devils baada ya Kevin White kustaafu tarehe 1 Septemba 2021. Alikuwa mwanamke wa tatu Mweusi kushika nafasi ya mkurugenzi wa michezo katika mojawapo ya makongamano makubwa ya michezo ya vyuo vikuu nchini Marekani. Mbali na majukumu yake mengine, King pia aliwahi kuwa mwenyekiti wa Kamati ya Mpira wa Kikapu wa Wanawake ya NCAA Division I, nafasi aliyoshikilia hadi mwisho wa msimu wa 2021–2022. King alifanya kazi katika kampuni ya Nike kabla ya kujiunga na Chuo Kikuu cha Notre Dame, ambako alisoma, kama mkurugenzi wa elimu kuhusu kanuni na taratibu za michezo. Katika nafasi hiyo, alifanya kazi chini ya Kevin White. Mwaka 2008, alimfuata White kwenda Chuo Kikuu cha Duke na kufanya kazi kama naibu mkurugenzi mkuu wa michezo. Mwaka 2018, alijumuishwa katika orodha ya Forty Under 40 ya jarida la Sports Business Journal, iliyowatambua watu wenye umri wa chini ya miaka 40 waliofanya vizuri katika sekta ya biashara ya michezo. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1978]] [[Jamii:wanamichezo wa Marekani]] [[Jamii:Maprofesa]] iknls8rjrocktzwoavdwsms8aesb2ll 0 254398 1607523 2026-10-13T15:49:04Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Alvin Olin King''' (21 Juni [[1890]] – 21 Februari [[1958]]) alikuwa [[mwanasiasa]] wa [[Marekani]] aliyekuwa mshirika wa mrengo wa Chama cha Kidemokrasia uliomuunga mkono Gavana Huey Pierce Long Jr. Akiwa seneta wa jimbo, alihudumu kama rais wa muda wa Seneti mwaka 1931, baada ya Long kuchaguliwa kuwa seneta wa Marekani mwaka 1930. Baada ya Long kuingia katika mgogoro na naibu gavana wake, ambaye iliamuliwa kuwa alikuwa amejiuzulu kutokana na matend...' 1607523 wikitext text/x-wiki '''Alvin Olin King''' (21 Juni [[1890]] – 21 Februari [[1958]]) alikuwa [[mwanasiasa]] wa [[Marekani]] aliyekuwa mshirika wa mrengo wa Chama cha Kidemokrasia uliomuunga mkono Gavana Huey Pierce Long Jr. Akiwa seneta wa jimbo, alihudumu kama rais wa muda wa Seneti mwaka 1931, baada ya Long kuchaguliwa kuwa seneta wa Marekani mwaka 1930. Baada ya Long kuingia katika mgogoro na naibu gavana wake, ambaye iliamuliwa kuwa alikuwa amejiuzulu kutokana na matendo yake, King alipandishwa cheo na kuhudumu kama naibu gavana kwa mwaka mmoja. Kuanzia mwishoni mwa Januari 1932, alihudumu kama gavana wa Louisiana kwa muda wa miezi mitatu na nusu, baada ya Long kujiuzulu na kuhamia Washington, D.C. == Maisha ya awali na elimu == King alizaliwa katika mji wa Leoti, Kaunti ya Wichita, magharibi mwa jimbo la Kansas. Mji huo haupaswi kuchanganywa na jiji la Wichita lililopo kusini mwa Kansas. Alisoma katika Shule ya Sheria ya Chuo Kikuu cha Tulane, mjini New Orleans, na kuanza kufanya kazi ya uwakili katika Parokia ya Calcasieu, Louisiana. == Kazi ya kisiasa == King alijiunga na Chama cha Kidemokrasia na kuchaguliwa kuwa mwanachama wa Seneti ya Jimbo la Louisiana, akiwakilisha Parokia ya Calcasieu iliyoko kusini-magharibi mwa jimbo hilo. Baadaye, alipanda cheo na kuwa rais wa muda wa chombo hicho. Mwaka 1930, Huey Long, ambaye wakati huo alikuwa gavana wa Louisiana, alichaguliwa kuwa seneta wa Marekani akiwakilisha jimbo hilo. Mwaka 1931, Daktari Paul Narcisse Cyr wa Jeanerette, ambaye alikuwa daktari na naibu gavana wa Louisiana, alifungua kesi ya kutaka Long aondolewe madarakani kwa kutegemea sheria iliyokataza mtu kushikilia nyadhifa mbili za umma kwa wakati mmoja. Cyr pia alijaribu kula kiapo cha kuanza kazi kama gavana wakati ambapo Long alitarajiwa kuondoka madarakani. Wanaume hao wawili walikuwa na uhasama mkubwa tangu miaka yao ya mwanzo katika nyadhifa za uongozi. Hata hivyo, Long hakuwa amejiuzulu kutoka kwenye nafasi ya ugavana kwa sababu alitaka kukamilisha baadhi ya kazi kabla ya kuondoka kwenda Washington, D.C., na kuapishwa kuwa seneta. Mahakama Kuu ya Jimbo ilitupilia mbali kesi ya Cyr. Long alipata uamuzi wa mahakama uliothibitisha kwamba Cyr alikuwa amepoteza nafasi yake ya naibu gavana kutokana na matendo yake. Akiwa rais wa muda wa Seneti, King alichukua nafasi ya naibu gavana kwa mujibu wa mpango wa urithi wa madaraka ili kukamilisha kipindi kilichobaki. Alimrithi Cyr katika nafasi hiyo mwaka 1931. Cyr naye alifungua kesi ya kutaka King aondolewe madarakani, lakini Mahakama Kuu ya Jimbo iliitupilia mbali. Baada ya hapo, Cyr alimaliza kazi yake ya kisiasa na kurejea katika maisha yake ya kawaida katika Parokia ya Iberia. Baada ya Long hatimaye kujiuzulu Januari 1932, King alichukua nafasi ya ugavana na kuhudumu kwa kipindi kilichobaki cha muhula wa Long uliochaguliwa mwaka huo. Alihudumu kuanzia tarehe 25 Januari 1932 hadi tarehe 10 Mei 1932. Katika kipindi chake kifupi cha uongozi, King alitaka kupunguzwa kwa matumizi ya ujenzi wa barabara kuu kwa sababu Mdororo Mkuu wa Kiuchumi ulifanya iwe vigumu kupata mikopo kupitia hati fungani kwa viwango vya riba vinavyokubalika. Daraja la Huey P. Long katika Parokia ya Jefferson lilikuwa likijengwa katika kipindi hicho na lilikamilishwa wakati wa utawala wa gavana aliyechaguliwa baadaye, Oscar K. Allen. Alama zilizo juu ya njia ya kuingilia darajani zinaeleza tu kwamba daraja hilo lilijengwa wakati wa tawala za Huey Long na Oscar K. Allen. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1890]] [[Jamii:Waliofariki 1958]] [[Jamii:Wanasiasa wa Marekani]] cv1wfchfp9q6fmx7nsdohsxpj4hnyp3 0 254399 1607525 2026-10-13T15:52:41Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''James Patrick Kilgo''' (27 Juni [[1941]] – 8 Desemba [[2002]]) alikuwa [[mwandishi]] wa [[insha]] na [[riwaya]] kutoka [[Marekani]], aliyejulikana kwa kuandika kuhusu mazingira ya asili. Alikuwa profesa katika Chuo Kikuu cha [[Georgia]]. == Maisha ya awali na elimu == Kilgo alizaliwa tarehe [[27 Juni]] 1941, mjini Darlington, [[Carolina Kusini]], akiwa mtoto wa John Simpson Kilgo na Caroline Lawton. Alipata shahada ya kwanza ya sanaa kutoka Chuo cha...' 1607525 wikitext text/x-wiki '''James Patrick Kilgo''' (27 Juni [[1941]] – 8 Desemba [[2002]]) alikuwa [[mwandishi]] wa [[insha]] na [[riwaya]] kutoka [[Marekani]], aliyejulikana kwa kuandika kuhusu mazingira ya asili. Alikuwa profesa katika Chuo Kikuu cha [[Georgia]]. == Maisha ya awali na elimu == Kilgo alizaliwa tarehe [[27 Juni]] 1941, mjini Darlington, [[Carolina Kusini]], akiwa mtoto wa John Simpson Kilgo na Caroline Lawton. Alipata shahada ya kwanza ya sanaa kutoka Chuo cha Wofford mwaka 1963. Baadaye, alipata shahada ya uzamili ya sanaa na shahada ya uzamivu katika fasihi ya Marekani kutoka Chuo Kikuu cha Tulane, mwaka 1965 na 1972, mtawalia. == Kazi == Mwaka 1967, Kilgo alianza kufundisha katika Chuo Kikuu cha Georgia, ambako aliendelea kufanya kazi hadi alipostaafu mwaka 1999. Mwaka 1988, alichapisha kitabu chake cha kwanza, mkusanyiko wa insha ulioitwa Deep Enough for Ivorybills, kupitia kampuni ya uchapishaji ya Algonquin Books. Baadaye alichapisha vitabu vingine sita vya fasihi ya kubuni na isiyo ya kubuni, vikiwemo Inheritance of Horses (1994), The Blue Wall (1996), Daughter of My People (1998), The Hand-Carved Creche and Other Christmas Memories (1999), The Colors of Africa (2003) na Ossabaw (2004). Vitabu viwili vya mwisho vilichapishwa baada ya kifo chake. Riwaya yake ya mwaka 1998, Daughter of My People, ilishinda Tuzo ya Townsend ya Fasihi ya Kubuni mwaka 2000. Mwaka 2011, Kilgo aliingizwa katika Ukumbi wa Umaarufu wa Waandishi wa Georgia. == Maisha binafsi == Kilgo alifunga ndoa na Jane Guillory tarehe 27 Agosti 1963. Walipata watoto watatu. Kilgo alifariki kutokana na saratani tarehe [[8 Desemba]] 2002, mjini Athens, Georgia. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1941]] [[Jamii:Waliofariki 2003]] [[Jamii:Waandishi wa Marekani]] ga3v3xj3csldr9a22iw52ypi2f48fi9 1608084 1607525 2026-10-14T09:26:11Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1608084 wikitext text/x-wiki '''James Patrick Kilgo''' (27 Juni [[1941]] – 8 Desemba [[2002]]) alikuwa [[mwandishi]] wa [[insha]] na [[riwaya]] kutoka [[Marekani]], aliyejulikana kwa kuandika kuhusu mazingira ya asili. Alikuwa profesa katika Chuo Kikuu cha [[Georgia]]. == Maisha ya awali na elimu == Kilgo alizaliwa tarehe [[27 Juni]] 1941, mjini Darlington, [[Carolina Kusini]], akiwa mtoto wa John Simpson Kilgo na Caroline Lawton. Alipata shahada ya kwanza ya sanaa kutoka Chuo cha Wofford mwaka 1963. Baadaye, alipata shahada ya uzamili ya sanaa na shahada ya uzamivu katika fasihi ya Marekani kutoka Chuo Kikuu cha Tulane, mwaka 1965 na 1972, mtawalia. == Kazi == Mwaka 1967, Kilgo alianza kufundisha katika Chuo Kikuu cha Georgia, ambako aliendelea kufanya kazi hadi alipostaafu mwaka 1999. Mwaka 1988, alichapisha kitabu chake cha kwanza, mkusanyiko wa insha ulioitwa Deep Enough for Ivorybills, kupitia kampuni ya uchapishaji ya Algonquin Books. Baadaye alichapisha vitabu vingine sita vya fasihi ya kubuni na isiyo ya kubuni, vikiwemo Inheritance of Horses (1994), The Blue Wall (1996), Daughter of My People (1998), The Hand-Carved Creche and Other Christmas Memories (1999), The Colors of Africa (2003) na Ossabaw (2004). Vitabu viwili vya mwisho vilichapishwa baada ya kifo chake. Riwaya yake ya mwaka 1998, Daughter of My People, ilishinda Tuzo ya Townsend ya Fasihi ya Kubuni mwaka 2000. Mwaka 2011, Kilgo aliingizwa katika Ukumbi wa Umaarufu wa Waandishi wa Georgia. == Maisha binafsi == Kilgo alifunga ndoa na Jane Guillory tarehe 27 Agosti 1963. Walipata watoto watatu. Kilgo alifariki kutokana na saratani tarehe [[8 Desemba]] 2002, mjini Athens, Georgia. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1941]] [[Jamii:Waliofariki 2002]] [[Jamii:Waandishi wa Marekani]] o1gudgoutz4g946aov96sodv5jif3y0 0 254400 1607526 2026-10-13T15:55:45Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''William Gwin Kiger''' (5 Agosti [[1847]] – 19 Julai [[1934]]) alikuwa [[daktari]] na [[mwanasiasa]] wa [[Marekani]] wa Chama cha Kidemokrasia. Aliwakilisha [[Wilaya]] ya 12 katika Seneti ya Jimbo la [[Mississippi]] kuanzia mwaka 1892 hadi 1904 na tena kuanzia mwaka 1920 hadi 1932. Mwaka 1902, alihudumu kama rais wa muda wa Seneti. == Maisha ya awali == William Gwin Kiger alizaliwa tarehe [[5 Agosti]] 1847 katika shamba kubwa la baba yake huko Eagle B...' 1607526 wikitext text/x-wiki '''William Gwin Kiger''' (5 Agosti [[1847]] – 19 Julai [[1934]]) alikuwa [[daktari]] na [[mwanasiasa]] wa [[Marekani]] wa Chama cha Kidemokrasia. Aliwakilisha [[Wilaya]] ya 12 katika Seneti ya Jimbo la [[Mississippi]] kuanzia mwaka 1892 hadi 1904 na tena kuanzia mwaka 1920 hadi 1932. Mwaka 1902, alihudumu kama rais wa muda wa Seneti. == Maisha ya awali == William Gwin Kiger alizaliwa tarehe [[5 Agosti]] 1847 katika shamba kubwa la baba yake huko Eagle Bend, Mississippi. Alikuwa mwana wa Kanali Basil G. Kiger, aliyekuwa mmiliki wa shamba hilo, na Carolyn Isabel (Gwin) Kiger. Kiger alihitimu kutoka Chuo Kikuu cha Virginia na baadaye akapata shahada ya udaktari wa tiba kutoka Chuo Kikuu cha Tulane mwaka 1876. Alifanya kazi kama mkulima na daktari. Aliishi katika shamba la familia yake huko Eagle Bend, Mississippi, maisha yake yote. == Kazi ya kisiasa == Mwaka 1891, Kiger aliteuliwa na Chama cha Kidemokrasia na kuchaguliwa kuwakilisha Wilaya ya 12, iliyojumuisha Kaunti ya Warren, katika Seneti ya Jimbo la Mississippi kwa muhula wa 1892–1896. Katika muhula huo, alikuwa mwenyekiti wa kamati ya afya ya umma na karantini. Kuanzia mwaka 1892 hadi 1893, pia alikuwa rais wa Chama cha Madaktari cha Jimbo la Mississippi. Alichaguliwa tena mwaka 1895 na kuhudumu katika muhula wa 1896–1900. Katika kipindi hicho, alikuwa mwenyekiti wa kamati ya Seneti inayoshughulikia masuala ya mashirika na kampuni. Akiwa Seneta, Kiger pia aliongoza juhudi za kuanzishwa kwa Idara ya Afya ya Umma ya Mississippi. Kuanzia mwaka 1895 hadi baada ya mwaka 1899, Kiger alikuwa rais wa Bodi ya Afya ya Jimbo la Mississippi. Mwaka 1899, alikuwa miongoni mwa maseneta watatu waliochaguliwa tena kuhudumu katika muhula wa 1900–1904. Siku ya pili ya kikao cha Seneti cha mwaka 1902, tarehe 8 Januari, uchaguzi ulifanyika ili kupata mrithi wa rais wa muda wa Seneti, John R. Dinsmore, aliyefariki Aprili 1900. Kiger na E. H. Moore waliteuliwa kugombea nafasi hiyo, lakini Moore aliomba jina lake liondolewe. Kiger alishinda uchaguzi huo na kuwa rais wa muda wa Seneti kwa kikao cha mwaka 1902. Mwaka 1919, Kiger alichaguliwa tena kuwakilisha Wilaya ya 12 katika muhula wa 1920–1924. Katika kipindi hicho, alikuwa mwenyekiti wa Kamati ya Uvuvi na Wanyamapori pamoja na Kamati ya Sekta ya Chaza. Alichaguliwa tena mwaka 1923 na kuhudumu katika muhula wa 1924–1928. Mwaka 1927, alichaguliwa tena na kuhudumu katika muhula wa 1928–1932. Kiger alifariki asubuhi ya tarehe [[19 Julai]] 1934, huko Eagle Bend, Mississippi. == Maisha binafsi == Kiger alikuwa mshiriki wa Kanisa la Maaskofu (Episcopal Church). Hakuwahi kufunga ndoa. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1847]] [[Jamii:Wanasiasa wa Marekani]] rv4r53qn5b4xx9agst6u9ut3ogwke69 1608083 1607526 2026-10-14T09:25:43Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1608083 wikitext text/x-wiki '''William Gwin Kiger''' (5 Agosti [[1847]] – 19 Julai [[1934]]) alikuwa [[daktari]] na [[mwanasiasa]] wa [[Marekani]] wa Chama cha Kidemokrasia. Aliwakilisha [[Wilaya]] ya 12 katika Seneti ya Jimbo la [[Mississippi]] kuanzia mwaka 1892 hadi 1904 na tena kuanzia mwaka 1920 hadi 1932. Mwaka 1902, alihudumu kama rais wa muda wa Seneti. == Maisha ya awali == William Gwin Kiger alizaliwa tarehe [[5 Agosti]] 1847 katika shamba kubwa la baba yake huko Eagle Bend, Mississippi. Alikuwa mwana wa Kanali Basil G. Kiger, aliyekuwa mmiliki wa shamba hilo, na Carolyn Isabel (Gwin) Kiger. Kiger alihitimu kutoka Chuo Kikuu cha Virginia na baadaye akapata shahada ya udaktari wa tiba kutoka Chuo Kikuu cha Tulane mwaka 1876. Alifanya kazi kama mkulima na daktari. Aliishi katika shamba la familia yake huko Eagle Bend, Mississippi, maisha yake yote. == Kazi ya kisiasa == Mwaka 1891, Kiger aliteuliwa na Chama cha Kidemokrasia na kuchaguliwa kuwakilisha Wilaya ya 12, iliyojumuisha Kaunti ya Warren, katika Seneti ya Jimbo la Mississippi kwa muhula wa 1892–1896. Katika muhula huo, alikuwa mwenyekiti wa kamati ya afya ya umma na karantini. Kuanzia mwaka 1892 hadi 1893, pia alikuwa rais wa Chama cha Madaktari cha Jimbo la Mississippi. Alichaguliwa tena mwaka 1895 na kuhudumu katika muhula wa 1896–1900. Katika kipindi hicho, alikuwa mwenyekiti wa kamati ya Seneti inayoshughulikia masuala ya mashirika na kampuni. Akiwa Seneta, Kiger pia aliongoza juhudi za kuanzishwa kwa Idara ya Afya ya Umma ya Mississippi. Kuanzia mwaka 1895 hadi baada ya mwaka 1899, Kiger alikuwa rais wa Bodi ya Afya ya Jimbo la Mississippi. Mwaka 1899, alikuwa miongoni mwa maseneta watatu waliochaguliwa tena kuhudumu katika muhula wa 1900–1904. Siku ya pili ya kikao cha Seneti cha mwaka 1902, tarehe 8 Januari, uchaguzi ulifanyika ili kupata mrithi wa rais wa muda wa Seneti, John R. Dinsmore, aliyefariki Aprili 1900. Kiger na E. H. Moore waliteuliwa kugombea nafasi hiyo, lakini Moore aliomba jina lake liondolewe. Kiger alishinda uchaguzi huo na kuwa rais wa muda wa Seneti kwa kikao cha mwaka 1902. Mwaka 1919, Kiger alichaguliwa tena kuwakilisha Wilaya ya 12 katika muhula wa 1920–1924. Katika kipindi hicho, alikuwa mwenyekiti wa Kamati ya Uvuvi na Wanyamapori pamoja na Kamati ya Sekta ya Chaza. Alichaguliwa tena mwaka 1923 na kuhudumu katika muhula wa 1924–1928. Mwaka 1927, alichaguliwa tena na kuhudumu katika muhula wa 1928–1932. Kiger alifariki asubuhi ya tarehe [[19 Julai]] 1934, huko Eagle Bend, Mississippi. == Maisha binafsi == Kiger alikuwa mshiriki wa Kanisa la Maaskofu (Episcopal Church). Hakuwahi kufunga ndoa. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1847]] [[Jamii:waliofariki 1934]] [[Jamii:Wanasiasa wa Marekani]] 4r2ir20n0gmnv77lat5pxlw028clec9 0 254401 1607528 2026-10-13T15:59:51Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Tristram Randolph Kidder''' (alizaliwa mwaka [[1960]]) ni [[mwanaakiolojia]] wa [[Marekani]] na [[profesa]] wa [[anthropolojia]] na masomo ya mazingira katika Chuo Kikuu cha Washington kilichopo St. Louis. Utafiti wake unajikita katika akiolojia ya kijiolojia, mabadiliko ya tabianchi na mageuzi ya jamii za binadamu. Amechunguza tamaduni katika maeneo mbalimbali ya dunia, yakiwemo maeneo ya kusini-mashariki mwa Marekani na China. Kidder anachukuliwa kuw...' 1607528 wikitext text/x-wiki '''Tristram Randolph Kidder''' (alizaliwa mwaka [[1960]]) ni [[mwanaakiolojia]] wa [[Marekani]] na [[profesa]] wa [[anthropolojia]] na masomo ya mazingira katika Chuo Kikuu cha Washington kilichopo St. Louis. Utafiti wake unajikita katika akiolojia ya kijiolojia, mabadiliko ya tabianchi na mageuzi ya jamii za binadamu. Amechunguza tamaduni katika maeneo mbalimbali ya dunia, yakiwemo maeneo ya kusini-mashariki mwa Marekani na China. Kidder anachukuliwa kuwa mtaalamu wa makazi ya binadamu katika Bonde la Mto Mississippi na amefanya utafiti kuhusu jinsi makazi hayo yalivyoathiriwa na mabadiliko ya tabianchi duniani katika nyakati za kabla ya historia iliyoandikwa. Babu yake, Alfred Kidder, alikuwa mwanaakiolojia aliyefanya utafiti kusini-magharibi mwa Marekani na Mesoamerika katika nusu ya kwanza ya karne ya 20. Mjomba wake, Alfred Kidder wa Pili, pia alikuwa mwanaakiolojia. Utafiti wa mjomba wake ulijikita katika akiolojia ya eneo la Andes na sanaa ya kabla ya kuwasili kwa Christopher Columbus katika Amerika. Kwa takribani miaka 20, mjomba wake pia aliendesha kipindi cha televisheni cha CBS kilichoitwa What in the World? == Maisha ya awali na elimu == Kidder alizaliwa mwaka 1960 katika jiji la Kobe, Japani, na aliishi huko hadi alipokuwa na umri wa miaka mitatu. Baadaye, familia yake ilihamia Marekani. Mwaka 1982, alipata shahada ya kwanza ya sanaa katika anthropolojia kutoka Chuo Kikuu cha Tulane. Baadaye, alipata shahada ya uzamivu kutoka Chuo Kikuu cha Harvard, ambako alisoma chini ya usimamizi wa mwanaakiolojia Stephen Williams. Mwaka 1989, Kidder alirejea katika Chuo Kikuu cha Tulane akiwa profesa msaidizi wa anthropolojia na mkurugenzi wa Kituo cha Akiolojia. Mwaka 2002, alihudumu kama mkuu wa Tulane College. Kwa sasa, Kidder anafundisha katika Chuo Kikuu cha Washington kilichopo St. Louis, ambako pia ni mwenyekiti wa idara yake. Mwaka 2010, alichaguliwa kuongoza Mkutano wa Akiolojia wa Kusini-Mashariki, na baadaye akawa rais mteule wa mkutano huo. == Kazi ya akiolojia == Sehemu kubwa ya utafiti wa hivi karibuni wa Kidder imejikita katika kutumia uchambuzi wa akiolojia ya kijiolojia na maumbo ya ardhi kuelewa mienendo ya makazi ya binadamu katika Bonde la Mto Mississippi. Kwa sasa, anachunguza dhana kwamba mabadiliko ya tabianchi duniani yaliyotokea takribani kati ya mwaka 1200 na 400 KK yaliathiri jamii mbalimbali katika maeneo ya mashariki mwa Amerika Kaskazini. Utafiti katika Bonde la Mississippi umetoa ushahidi wa mafuriko ya ghafla na yenye madhara makubwa. Ushahidi huo umetokana na uchoraji wa kina wa ramani za jiolojia na udongo, uchunguzi wa akiolojia na tabaka za ardhi, pamoja na mfumo mpana wa uchukuaji wa sampuli za udongo kutoka chini ya ardhi. Kidder pia anavutiwa na namna jamii za Wenyeji wa Amerika zilivyobadilika kijamii. Lengo lake ni kuelewa mazingira yaliyochangia vipindi ambavyo jamii hizo zilikuwa na mifumo changamano zaidi au isiyo changamano sana ya kijamii na kisiasa. Kuibuka na kupungua kwa ujenzi wa vilima katika tamaduni za Kipindi cha Kati na Kipindi cha Mwisho cha Arkaiki mashariki mwa Amerika Kaskazini ni mfano wa mabadiliko ya tabia za kijamii zilizoonekana kuwa changamano. Kidder amefanya kazi katika maeneo kadhaa ya vilima vya vipindi hivyo katika Bonde la Chini la Mto Mississippi, likiwemo eneo maarufu la Poverty Point, kaskazini-mashariki mwa Louisiana. Kwa sasa, Kidder anafanya utafiti katika eneo la Sanyangzhuang nchini China. Eneo hilo lilikuwa kijiji cha wakulima kilichofunikwa na mafuriko ya Mto Huang He takribani miaka 2,000 iliyopita. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1960]] [[Jamii:Wanaakiolojia]] [[Jamii:Maprofesa]] k1uzk9x05bt2j2s9gmvjyna1zrl2a3d 1608082 1607528 2026-10-14T09:25:16Z Riccardo Riccioni 452 1608082 wikitext text/x-wiki '''Tristram Randolph Kidder''' (alizaliwa [[1960]]) ni [[mwanaakiolojia]] wa [[Marekani]] na [[profesa]] wa [[anthropolojia]] na masomo ya mazingira katika Chuo Kikuu cha Washington kilichopo St. Louis. Utafiti wake unajikita katika akiolojia ya kijiolojia, mabadiliko ya tabianchi na mageuzi ya jamii za binadamu. Amechunguza tamaduni katika maeneo mbalimbali ya dunia, yakiwemo maeneo ya kusini-mashariki mwa Marekani na China. Kidder anachukuliwa kuwa mtaalamu wa makazi ya binadamu katika Bonde la Mto Mississippi na amefanya utafiti kuhusu jinsi makazi hayo yalivyoathiriwa na mabadiliko ya tabianchi duniani katika nyakati za kabla ya historia iliyoandikwa. Babu yake, Alfred Kidder, alikuwa mwanaakiolojia aliyefanya utafiti kusini-magharibi mwa Marekani na Mesoamerika katika nusu ya kwanza ya karne ya 20. Mjomba wake, Alfred Kidder wa Pili, pia alikuwa mwanaakiolojia. Utafiti wa mjomba wake ulijikita katika akiolojia ya eneo la Andes na sanaa ya kabla ya kuwasili kwa Christopher Columbus katika Amerika. Kwa takribani miaka 20, mjomba wake pia aliendesha kipindi cha televisheni cha CBS kilichoitwa What in the World? == Maisha ya awali na elimu == Kidder alizaliwa mwaka 1960 katika jiji la Kobe, Japani, na aliishi huko hadi alipokuwa na umri wa miaka mitatu. Baadaye, familia yake ilihamia Marekani. Mwaka 1982, alipata shahada ya kwanza ya sanaa katika anthropolojia kutoka Chuo Kikuu cha Tulane. Baadaye, alipata shahada ya uzamivu kutoka Chuo Kikuu cha Harvard, ambako alisoma chini ya usimamizi wa mwanaakiolojia Stephen Williams. Mwaka 1989, Kidder alirejea katika Chuo Kikuu cha Tulane akiwa profesa msaidizi wa anthropolojia na mkurugenzi wa Kituo cha Akiolojia. Mwaka 2002, alihudumu kama mkuu wa Tulane College. Kwa sasa, Kidder anafundisha katika Chuo Kikuu cha Washington kilichopo St. Louis, ambako pia ni mwenyekiti wa idara yake. Mwaka 2010, alichaguliwa kuongoza Mkutano wa Akiolojia wa Kusini-Mashariki, na baadaye akawa rais mteule wa mkutano huo. == Kazi ya akiolojia == Sehemu kubwa ya utafiti wa hivi karibuni wa Kidder imejikita katika kutumia uchambuzi wa akiolojia ya kijiolojia na maumbo ya ardhi kuelewa mienendo ya makazi ya binadamu katika Bonde la Mto Mississippi. Kwa sasa, anachunguza dhana kwamba mabadiliko ya tabianchi duniani yaliyotokea takribani kati ya mwaka 1200 na 400 KK yaliathiri jamii mbalimbali katika maeneo ya mashariki mwa Amerika Kaskazini. Utafiti katika Bonde la Mississippi umetoa ushahidi wa mafuriko ya ghafla na yenye madhara makubwa. Ushahidi huo umetokana na uchoraji wa kina wa ramani za jiolojia na udongo, uchunguzi wa akiolojia na tabaka za ardhi, pamoja na mfumo mpana wa uchukuaji wa sampuli za udongo kutoka chini ya ardhi. Kidder pia anavutiwa na namna jamii za Wenyeji wa Amerika zilivyobadilika kijamii. Lengo lake ni kuelewa mazingira yaliyochangia vipindi ambavyo jamii hizo zilikuwa na mifumo changamano zaidi au isiyo changamano sana ya kijamii na kisiasa. Kuibuka na kupungua kwa ujenzi wa vilima katika tamaduni za Kipindi cha Kati na Kipindi cha Mwisho cha Arkaiki mashariki mwa Amerika Kaskazini ni mfano wa mabadiliko ya tabia za kijamii zilizoonekana kuwa changamano. Kidder amefanya kazi katika maeneo kadhaa ya vilima vya vipindi hivyo katika Bonde la Chini la Mto Mississippi, likiwemo eneo maarufu la Poverty Point, kaskazini-mashariki mwa Louisiana. Kwa sasa, Kidder anafanya utafiti katika eneo la Sanyangzhuang nchini China. Eneo hilo lilikuwa kijiji cha wakulima kilichofunikwa na mafuriko ya Mto Huang He takribani miaka 2,000 iliyopita. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1960]] [[Jamii:Wanaakiolojia wa Marekani]] [[Jamii:Maprofesa]] rt5exb1ibdq01z4nfvzuxd6m91gwp8w 0 254402 1607529 2026-10-13T16:04:15Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Michael A. Khouri''' ni aliyekuwa kamishna wa Tume ya [[Shirikisho]] ya Masuala ya [[Usafiri]] wa Baharini ya [[Marekani]] (Federal Maritime Commission). Aliteuliwa na Rais Barack Obama na kuthibitishwa na Seneti ya Marekani mnamo Desemba 2009. Rais Donald Trump alimteua kuwa kaimu mwenyekiti tarehe 23 Januari 2017, kisha akamteua kuwa mwenyekiti tarehe 3 Machi 2019. Alimwachia nafasi hiyo Mwenyekiti Maffei mnamo Machi 2021. == Maisha ya awali == Khour...' 1607529 wikitext text/x-wiki '''Michael A. Khouri''' ni aliyekuwa kamishna wa Tume ya [[Shirikisho]] ya Masuala ya [[Usafiri]] wa Baharini ya [[Marekani]] (Federal Maritime Commission). Aliteuliwa na Rais Barack Obama na kuthibitishwa na Seneti ya Marekani mnamo Desemba 2009. Rais Donald Trump alimteua kuwa kaimu mwenyekiti tarehe 23 Januari 2017, kisha akamteua kuwa mwenyekiti tarehe 3 Machi 2019. Alimwachia nafasi hiyo Mwenyekiti Maffei mnamo Machi 2021. == Maisha ya awali == Khouri alizaliwa [[Louisville, Kentucky|Louisville]], katika jimbo la [[Kentucky]], Marekani. Ni mtoto wa baba mwenye asili ya [[Lebanoni|Lebanon]] na mama mwenye asili ya [[Ujerumani]] na [[Uingereza]]. Baada ya baba yake kutumikia jeshi huko [[Texas]], familia ilihamia Paducah, Kentucky. Khouri alihitimu katika Shule ya Upili ya Paducah Tilghman. Alisoma katika Chuo Kikuu cha Tulane, Louisiana, ambako alipata shahada ya kwanza ya Uchumi (B.A. in Economics). Baadaye alipata shahada ya sheria (J.D.) katika Chuo Kikuu cha Louisville, Kentucky. == Kazi == Khouri ana uzoefu wa muda mrefu katika sekta ya usafiri wa baharini. Amewahi kushika nyadhifa mbalimbali katika uendeshaji wa meli, masuala ya sheria na usimamizi mkuu wa kampuni. Kampuni alizofanyia kazi ni pamoja na Crounse Corporation, American Commercial Lines, MERS/Economy Boat na Pedley & Gordinier. Alimrithi Mario Cordero kama mwenyekiti wa Tume ya Shirikisho ya Masuala ya Usafiri wa Baharini (FMC), baada ya Cordero kuondoka madarakani mwaka 2017. Khouri aliteuliwa kwa mara ya kwanza kuwa mjumbe wa tume hiyo na Rais Barack Obama na kuthibitishwa na Seneti ya Marekani mnamo Desemba 2009. Rais Donald Trump alimtangaza Michael A. Khouri kuwa mwenyekiti tarehe 7 Machi 2019. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Usafiri]] [[Jamii:Marekani]] 33nowoys8a2l2becx44fygc5b3qyt33 1608081 1607529 2026-10-14T09:24:42Z Riccardo Riccioni 452 1608081 wikitext text/x-wiki '''Michael A. Khouri''' alikuwa kamishna wa Tume ya [[Shirikisho]] ya Masuala ya [[Usafiri]] wa Baharini ya [[Marekani]] (Federal Maritime Commission). Aliteuliwa na Rais Barack Obama na kuthibitishwa na Seneti ya Marekani mnamo Desemba 2009. Rais Donald Trump alimteua kuwa kaimu mwenyekiti tarehe 23 Januari 2017, kisha akamteua kuwa mwenyekiti tarehe 3 Machi 2019. Alimwachia nafasi hiyo Mwenyekiti Maffei mnamo Machi 2021. == Maisha ya awali == Khouri alizaliwa [[Louisville, Kentucky|Louisville]], katika jimbo la [[Kentucky]], Marekani. Ni mtoto wa baba mwenye asili ya [[Lebanoni|Lebanon]] na mama mwenye asili ya [[Ujerumani]] na [[Uingereza]]. Baada ya baba yake kutumikia jeshi huko [[Texas]], familia ilihamia Paducah, Kentucky. Khouri alihitimu katika Shule ya Upili ya Paducah Tilghman. Alisoma katika Chuo Kikuu cha Tulane, Louisiana, ambako alipata shahada ya kwanza ya Uchumi (B.A. in Economics). Baadaye alipata shahada ya sheria (J.D.) katika Chuo Kikuu cha Louisville, Kentucky. == Kazi == Khouri ana uzoefu wa muda mrefu katika sekta ya usafiri wa baharini. Amewahi kushika nyadhifa mbalimbali katika uendeshaji wa meli, masuala ya sheria na usimamizi mkuu wa kampuni. Kampuni alizofanyia kazi ni pamoja na Crounse Corporation, American Commercial Lines, MERS/Economy Boat na Pedley & Gordinier. Alimrithi Mario Cordero kama mwenyekiti wa Tume ya Shirikisho ya Masuala ya Usafiri wa Baharini (FMC), baada ya Cordero kuondoka madarakani mwaka 2017. Khouri aliteuliwa kwa mara ya kwanza kuwa mjumbe wa tume hiyo na Rais Barack Obama na kuthibitishwa na Seneti ya Marekani mnamo Desemba 2009. Rais Donald Trump alimtangaza Michael A. Khouri kuwa mwenyekiti tarehe 7 Machi 2019. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:wanaume wa Marekani]] j575wiskl4pxe88rneytsgwdne9c0oo 0 254403 1607530 2026-10-13T16:07:22Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Omar R. Khan''' (aliyezaliwa tarehe [[7 Februari]] [[1977]]) ni [[kiongozi]] wa kitaalamu wa [[michezo]] ya [[kandanda]] ya [[Marekani]] (American football). Anahudumu kama meneja mkuu wa timu ya Pittsburgh Steelers inayoshiriki Ligi ya Taifa ya Kandanda ya Marekani (NFL). Kabla ya kujiunga na Steelers, Khan alifanya kazi na timu ya [[New Orleans]] Saints kwa misimu minne. == Maisha ya awali == Khan alizaliwa na kukulia New Orleans, [[Louisiana]]. Mama...' 1607530 wikitext text/x-wiki '''Omar R. Khan''' (aliyezaliwa tarehe [[7 Februari]] [[1977]]) ni [[kiongozi]] wa kitaalamu wa [[michezo]] ya [[kandanda]] ya [[Marekani]] (American football). Anahudumu kama meneja mkuu wa timu ya Pittsburgh Steelers inayoshiriki Ligi ya Taifa ya Kandanda ya Marekani (NFL). Kabla ya kujiunga na Steelers, Khan alifanya kazi na timu ya [[New Orleans]] Saints kwa misimu minne. == Maisha ya awali == Khan alizaliwa na kukulia New Orleans, [[Louisiana]]. Mama yake anatoka Honduras, huku baba yake akitoka India. Baada ya kuhitimu mwaka 1994 katika Shule ya Upili ya Archbishop Rummel iliyoko Metairie, alijiunga na Chuo Kikuu cha Tulane. Alipata shahada ya Usimamizi wa Michezo, akiwa na somo la ziada la Usimamizi wa Biashara, ndani ya miaka mitatu na nusu. == Kazi ya uongozi == === Chuo Kikuu cha Tulane === Akiwa mwanafunzi, Khan alifanya kazi kama msaidizi wa shahada ya kwanza katika timu ya kandanda ya Tulane Green Wave. === New Orleans Saints === Mwaka 1997, Khan aliajiriwa na timu ya New Orleans Saints na kuanza kufanya kazi katika idara ya shughuli za kandanda. Kabla ya kuajiriwa rasmi, alikuwa amefanya mafunzo kwa vitendo katika timu hiyo, akihusika na uchunguzi wa wachezaji na masuala ya usajili, alipokuwa mwanafunzi katika Chuo Kikuu cha Tulane. === Pittsburgh Steelers === Mwaka 2001, Khan aliajiriwa na timu ya Pittsburgh Steelers kuwa mratibu wa shughuli za kandanda katika idara ya shughuli za kandanda na usimamizi wa wachezaji. Katika nafasi hiyo, alichangia kuunda timu zilizoshinda Super Bowl mara mbili. Kwa kushirikiana na meneja mkuu Kevin Colbert, katika kipindi cha misimu 20, Khan alishiriki katika kuwasajili wachezaji wapya na kufanya mikataba ya kuwasajili upya au kuongeza muda wa mikataba ya zaidi ya wachezaji 30 waliochaguliwa kushiriki Pro Bowl. Mwaka 2011, Khan alipandishwa cheo na kuwa mkurugenzi wa usimamizi wa masuala ya kandanda. Mwaka 2016, alipandishwa tena cheo na kuwa makamu wa rais wa masuala ya kandanda na usimamizi wa biashara. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1977]] [[Jamii:Wanamichezo wa Marekani]] [[Jamii:Michezo]] 79f94ynvrl77k6fzgfbiqmqsbns7g2m 1608080 1607530 2026-10-14T09:24:07Z Riccardo Riccioni 452 1608080 wikitext text/x-wiki '''Omar R. Khan''' (alizaliwa New Orleans, [[Louisiana]], [[7 Februari]] [[1977]]) ni [[kiongozi]] wa kitaalamu wa [[michezo]] ya [[futiboli ya Marekani]]. Anahudumu kama meneja mkuu wa timu ya Pittsburgh Steelers inayoshiriki Ligi ya Taifa ya Kandanda ya Marekani (NFL). Kabla ya kujiunga na Steelers, Khan alifanya kazi na timu ya [[New Orleans]] Saints kwa misimu minne. == Maisha ya awali == Mama yake anatoka Honduras, huku baba yake akitoka India. Baada ya kuhitimu mwaka 1994 katika Shule ya Upili ya Archbishop Rummel iliyoko Metairie, alijiunga na Chuo Kikuu cha Tulane. Alipata shahada ya Usimamizi wa Michezo, akiwa na somo la ziada la Usimamizi wa Biashara, ndani ya miaka mitatu na nusu. == Kazi ya uongozi == === Chuo Kikuu cha Tulane === Akiwa mwanafunzi, Khan alifanya kazi kama msaidizi wa shahada ya kwanza katika timu ya kandanda ya Tulane Green Wave. === New Orleans Saints === Mwaka 1997, Khan aliajiriwa na timu ya New Orleans Saints na kuanza kufanya kazi katika idara ya shughuli za kandanda. Kabla ya kuajiriwa rasmi, alikuwa amefanya mafunzo kwa vitendo katika timu hiyo, akihusika na uchunguzi wa wachezaji na masuala ya usajili, alipokuwa mwanafunzi katika Chuo Kikuu cha Tulane. === Pittsburgh Steelers === Mwaka 2001, Khan aliajiriwa na timu ya Pittsburgh Steelers kuwa mratibu wa shughuli za kandanda katika idara ya shughuli za kandanda na usimamizi wa wachezaji. Katika nafasi hiyo, alichangia kuunda timu zilizoshinda Super Bowl mara mbili. Kwa kushirikiana na meneja mkuu Kevin Colbert, katika kipindi cha misimu 20, Khan alishiriki katika kuwasajili wachezaji wapya na kufanya mikataba ya kuwasajili upya au kuongeza muda wa mikataba ya zaidi ya wachezaji 30 waliochaguliwa kushiriki Pro Bowl. Mwaka 2011, Khan alipandishwa cheo na kuwa mkurugenzi wa usimamizi wa masuala ya kandanda. Mwaka 2016, alipandishwa tena cheo na kuwa makamu wa rais wa masuala ya kandanda na usimamizi wa biashara. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1977]] [[Jamii:Wachezaji wa Marekani]] 8nb1zvc87ih93kqri5y8hvb7jv6ybqs 0 254404 1607531 2026-10-13T16:10:19Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Judith Ellen Kent''' (aliyezaliwa mwaka [[1956]]) ni [[kiongozi]] wa [[biashara]] na mfadhili wa [[Marekani]] mwenye taaluma katika [[saikolojia]] ya mashirika na masoko. Amewahi kushika nyadhifa mbalimbali katika usimamizi wa kampuni na shughuli za ufadhili, na anashiriki katika mipango ya kutoa misaada kupitia James and Judith K. Dimon Foundation. == Maisha ya awali na elimu == Kent alizaliwa mwaka 1956 huko [[Bethesda, Maryland]], katika familia ya...' 1607531 wikitext text/x-wiki '''Judith Ellen Kent''' (aliyezaliwa mwaka [[1956]]) ni [[kiongozi]] wa [[biashara]] na mfadhili wa [[Marekani]] mwenye taaluma katika [[saikolojia]] ya mashirika na masoko. Amewahi kushika nyadhifa mbalimbali katika usimamizi wa kampuni na shughuli za ufadhili, na anashiriki katika mipango ya kutoa misaada kupitia James and Judith K. Dimon Foundation. == Maisha ya awali na elimu == Kent alizaliwa mwaka 1956 huko [[Bethesda, Maryland]], katika familia ya [[Kiyahudi]]. Baba yake, Robert Kent, alikuwa mfanyabiashara aliyekuwa na maslahi katika sekta za bima na mali isiyohamishika kupitia kampuni yake ya Kent Companies, iliyokuwa na makao yake Rockville, Maryland. Kent alisoma shahada ya kwanza katika Chuo Kikuu cha Tulane, ambako alianza kuvutiwa na biashara. Baada ya kuhitimu, aliendelea na masomo ya shahada ya uzamili katika saikolojia ya mashirika katika Chuo Kikuu cha Kikatoliki cha Marekani (Catholic University of America). Pia alisoma katika Shule ya Biashara ya Harvard (Harvard Business School), ambako alipata shahada ya uzamili ya usimamizi wa biashara (MBA). Akiwa Harvard, alikutana na Jamie Dimon, ambaye baadaye alikuja kuwa mume wake. == Kazi == Kent alianza kazi yake katika Shearson, kampuni ya huduma za kifedha, akiwa mwanafunzi wa mafunzo ya usimamizi. Aliendelea kupanda vyeo ndani ya kampuni hiyo na hatimaye kuwa makamu wa rais wa masoko baada ya kampuni hiyo kununuliwa na American Express. Baada ya kujifungua mtoto wake wa kwanza, Kent aliacha kazi yake ya kampuni na kuelekeza nguvu zake katika shughuli za ufadhili. Alianza kufanya kazi kama mkurugenzi mtendaji wa taasisi iliyosaidia vijana kutoka familia zenye changamoto za kiuchumi. Pia alifanya kazi na Children's Aid Society, shirika linalounga mkono mipango ya elimu katika shule za maeneo ya mijini yenye changamoto za kijamii na kiuchumi. Kent amesimamia James and Judith K. Dimon Foundation, taasisi inayounga mkono mipango katika elimu, maendeleo ya vijana, afya na huduma za kijamii. Kupitia taasisi hiyo, anaelekeza juhudi zake katika kusaidia jamii kwa kutoa rasilimali kwa sekta ambazo hazipati ufadhili wa kutosha. Mnamo Novemba 2024, Kent alishiriki katika kampeni ya kutembelea wapiga kura na kuwahamasisha kushiriki katika uchaguzi huko Lansing, Michigan, ili kuunga mkono kampeni ya Kamala Harris ya urais wa Marekani ya mwaka 2024. Alisema kuwa uchaguzi huo ulikuwa na umuhimu mkubwa kwa misingi muhimu ya taifa, usalama na uchumi. Ushiriki wake ulikuwa wa moja kwa moja zaidi kuliko michango yake ya kifedha ya awali, kwa kuwa wafadhili wanaotoa kiasi kikubwa cha fedha mara chache hushiriki katika kampeni za kutembelea wapiga kura nyumba kwa nyumba. == Maisha binafsi == Mwaka 1983, Kent alifunga ndoa na Jamie Dimon katika sherehe iliyoongozwa na rabi, kiongozi wa kidini wa Kiyahudi. Ndoa hiyo ilikuwa sehemu ya maridhiano kati ya familia zao, kwa kuwa familia ya Kent ilitarajia Dimon ageukie dini ya Kiyahudi, lakini alikataa kufanya hivyo. Wana binti watatu. Kwa miaka mingi, Dimon amekuwa akimpongeza Kent kwa kumsaidia kupata utulivu na msaada katika maisha yake ya kazi katika sekta ya fedha. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1956]] [[Jamii:Biashara]] [[Jamii:Wanasaikolojia]] 9ay7155siw7xesiy3p3bq10lih6mj54 1608079 1607531 2026-10-14T09:22:51Z Riccardo Riccioni 452 1608079 wikitext text/x-wiki '''Judith Ellen Kent''' (alizaliwa [[1956]]) ni [[kiongozi]] wa [[biashara]] na mfadhili wa [[Marekani]] mwenye taaluma katika [[saikolojia]] ya mashirika na masoko. Amewahi kushika nyadhifa mbalimbali katika usimamizi wa kampuni na shughuli za ufadhili, na anashiriki katika mipango ya kutoa misaada kupitia James and Judith K. Dimon Foundation. == Maisha ya awali na elimu == Kent alizaliwa mwaka 1956 huko [[Bethesda, Maryland]], katika familia ya [[Kiyahudi]]. Baba yake, Robert Kent, alikuwa mfanyabiashara aliyekuwa na maslahi katika sekta za bima na mali isiyohamishika kupitia kampuni yake ya Kent Companies, iliyokuwa na makao yake Rockville, Maryland. Kent alisoma shahada ya kwanza katika Chuo Kikuu cha Tulane, ambako alianza kuvutiwa na biashara. Baada ya kuhitimu, aliendelea na masomo ya shahada ya uzamili katika saikolojia ya mashirika katika Chuo Kikuu cha Kikatoliki cha Marekani (Catholic University of America). Pia alisoma katika Shule ya Biashara ya Harvard (Harvard Business School), ambako alipata shahada ya uzamili ya usimamizi wa biashara (MBA). Akiwa Harvard, alikutana na Jamie Dimon, ambaye baadaye alikuja kuwa mume wake. == Kazi == Kent alianza kazi yake katika Shearson, kampuni ya huduma za kifedha, akiwa mwanafunzi wa mafunzo ya usimamizi. Aliendelea kupanda vyeo ndani ya kampuni hiyo na hatimaye kuwa makamu wa rais wa masoko baada ya kampuni hiyo kununuliwa na American Express. Baada ya kujifungua mtoto wake wa kwanza, Kent aliacha kazi yake ya kampuni na kuelekeza nguvu zake katika shughuli za ufadhili. Alianza kufanya kazi kama mkurugenzi mtendaji wa taasisi iliyosaidia vijana kutoka familia zenye changamoto za kiuchumi. Pia alifanya kazi na Children's Aid Society, shirika linalounga mkono mipango ya elimu katika shule za maeneo ya mijini yenye changamoto za kijamii na kiuchumi. Kent amesimamia James and Judith K. Dimon Foundation, taasisi inayounga mkono mipango katika elimu, maendeleo ya vijana, afya na huduma za kijamii. Kupitia taasisi hiyo, anaelekeza juhudi zake katika kusaidia jamii kwa kutoa rasilimali kwa sekta ambazo hazipati ufadhili wa kutosha. Mnamo Novemba 2024, Kent alishiriki katika kampeni ya kutembelea wapiga kura na kuwahamasisha kushiriki katika uchaguzi huko Lansing, Michigan, ili kuunga mkono kampeni ya Kamala Harris ya urais wa Marekani ya mwaka 2024. Alisema kuwa uchaguzi huo ulikuwa na umuhimu mkubwa kwa misingi muhimu ya taifa, usalama na uchumi. Ushiriki wake ulikuwa wa moja kwa moja zaidi kuliko michango yake ya kifedha ya awali, kwa kuwa wafadhili wanaotoa kiasi kikubwa cha fedha mara chache hushiriki katika kampeni za kutembelea wapiga kura nyumba kwa nyumba. == Maisha binafsi == Mwaka 1983, Kent alifunga ndoa na Jamie Dimon katika sherehe iliyoongozwa na rabi, kiongozi wa kidini wa Kiyahudi. Ndoa hiyo ilikuwa sehemu ya maridhiano kati ya familia zao, kwa kuwa familia ya Kent ilitarajia Dimon ageukie dini ya Kiyahudi, lakini alikataa kufanya hivyo. Wana binti watatu. Kwa miaka mingi, Dimon amekuwa akimpongeza Kent kwa kumsaidia kupata utulivu na msaada katika maisha yake ya kazi katika sekta ya fedha. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1956]] [[Jamii:wafanyabiashara wa Marekani]] [[Jamii:Wanasaikolojia wa Marekani]] h7v8bystzvzl7t6vff6quj8bl9ss5vs 0 254405 1607532 2026-10-13T16:13:56Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Kristie Anne Kenney''' (aliyezaliwa tarehe [[24 Mei]] [[1955]]) ni [[mwanadiplomasia]] mstaafu wa ngazi ya juu kutoka [[Marekani]]. Alihudumu kama mshauri wa 32 wa Wizara ya Mambo ya Nje ya Marekani kuanzia mwaka 2016 hadi 2017. Amepokea [[Tuzo]] ya Utumishi Bora ya Waziri wa Mambo ya Nje na alifikia cheo cha juu zaidi cha kidiplomasia cha Balozi wa Kitaaluma (Career Ambassador) katika Huduma ya Mambo ya Nje ya Marekani. Pia alihudumu kama mratibu wa ma...' 1607532 wikitext text/x-wiki '''Kristie Anne Kenney''' (aliyezaliwa tarehe [[24 Mei]] [[1955]]) ni [[mwanadiplomasia]] mstaafu wa ngazi ya juu kutoka [[Marekani]]. Alihudumu kama mshauri wa 32 wa Wizara ya Mambo ya Nje ya Marekani kuanzia mwaka 2016 hadi 2017. Amepokea [[Tuzo]] ya Utumishi Bora ya Waziri wa Mambo ya Nje na alifikia cheo cha juu zaidi cha kidiplomasia cha Balozi wa Kitaaluma (Career Ambassador) katika Huduma ya Mambo ya Nje ya Marekani. Pia alihudumu kama mratibu wa mabadiliko ya uongozi katika Wizara ya Mambo ya Nje wakati wa kipindi cha mpito cha uongozi wa Marekani cha mwaka 2016–2017. Balozi Kenney aliwahi kuwa Balozi wa Marekani nchini Ecuador, Ufilipino na Thailand. Alikuwa mwanamke wa kwanza kutoka Marekani kuteuliwa kuwa balozi nchini Ufilipino na Thailand. Ana shahada ya uzamili katika masomo ya Amerika ya Kusini kutoka Chuo Kikuu cha Tulane na shahada ya kwanza katika sayansi ya siasa kutoka Chuo Kikuu cha Clemson. == Kazi ya kidiplomasia == Waziri wa Mambo ya Nje wa Marekani John Kerry alimteua Balozi Kenney kuwa mshauri wa Wizara ya Mambo ya Nje tarehe 12 Februari 2016. Katika nafasi hiyo, Kenney alitoa mwongozo wa kimkakati kwa waziri kuhusu sera za mambo ya nje, alishiriki katika juhudi za kuimarisha diplomasia ya Marekani na mawasiliano na umma, na alitekeleza majukumu maalumu ya kidiplomasia aliyopewa na waziri. Mnamo Julai 2010, Rais Barack Obama alimteua Kenney kuwa Balozi wa Marekani katika Ufalme wa Thailand. Seneti ya Marekani ilithibitisha uteuzi huo tarehe 29 Septemba 2010. Kabla ya kuwa balozi nchini Thailand, Kenney alikuwa amehudumu kama balozi wa Marekani nchini Ecuador na Ufilipino. Kabla ya kujiunga na Huduma ya Mambo ya Nje ya Marekani, alifanya kazi katika Seneti ya Marekani, aliwahi kuwa mwongoza watalii katika Jengo la Bunge la Marekani (United States Capitol), alifanya mafunzo kwa vitendo katika Baraza la Wawakilishi, na alikuwa mfanyakazi wa Kamati ya Rasilimali Watu ya Seneti. Akiwa katika Wizara ya Mambo ya Nje, Kenney alipelekwa kufanya kazi katika vituo mbalimbali vya kidiplomasia nje ya nchi. Alihudumu kama mshauri wa masuala ya uchumi katika Ujumbe wa Marekani kwa Mashirika ya Kimataifa mjini Geneva, Uswisi; afisa wa masuala ya uchumi katika Ubalozi wa Marekani nchini Argentina; na afisa wa masuala ya kibalozi katika Ubalozi wa Marekani nchini Jamaica. Alipokuwa Marekani, aliteuliwa kuwa mkurugenzi wa Kituo cha Uendeshaji cha Wizara ya Mambo ya Nje. Pia alipelekwa kwa muda katika Ikulu ya Marekani kama mshiriki wa wafanyakazi wa Baraza la Usalama wa Taifa na akahudumu kama afisa wa masuala ya kisiasa na kijeshi katika Ofisi ya Masuala ya NATO. Kenney alihudumu kama katibu mtendaji wa Wizara ya Mambo ya Nje kabla ya kuwa mshauri mkuu wa naibu waziri anayeshughulikia masuala ya dawa za kulevya za kimataifa na utekelezaji wa sheria. Alifanya kazi chini ya mawaziri wa mambo ya nje Madeleine Albright na Colin Powell. Pia aliongoza timu ya mpito ya Wizara ya Mambo ya Nje wakati wa mabadiliko ya utawala kutoka kwa Rais Bill Clinton kwenda kwa Rais George W. Bush. Kenney alitangaza kustaafu kutoka Wizara ya Mambo ya Nje ya Marekani mwezi Aprili 2017. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1955]] [[Jamii:Wanadiplomasia nchi kwa nchi]] 2bnp7ibhbs2mwxcfv1i3qhedoky4tc4 1608078 1607532 2026-10-14T09:22:05Z Riccardo Riccioni 452 1608078 wikitext text/x-wiki '''Kristie Anne Kenney''' (alizaliwa [[24 Mei]] [[1955]]) ni [[mwanadiplomasia]] mstaafu wa ngazi ya juu kutoka [[Marekani]]. Alihudumu kama mshauri wa 32 wa Wizara ya Mambo ya Nje ya Marekani kuanzia mwaka 2016 hadi 2017. Amepokea [[Tuzo]] ya Utumishi Bora ya Waziri wa Mambo ya Nje na alifikia cheo cha juu zaidi cha kidiplomasia cha Balozi wa Kitaaluma (Career Ambassador) katika Huduma ya Mambo ya Nje ya Marekani. Pia alihudumu kama mratibu wa mabadiliko ya uongozi katika Wizara ya Mambo ya Nje wakati wa kipindi cha mpito cha uongozi wa Marekani cha mwaka 2016–2017. Balozi Kenney aliwahi kuwa Balozi wa Marekani nchini Ecuador, Ufilipino na Thailand. Alikuwa mwanamke wa kwanza kutoka Marekani kuteuliwa kuwa balozi nchini Ufilipino na Thailand. Ana shahada ya uzamili katika masomo ya Amerika ya Kusini kutoka Chuo Kikuu cha Tulane na shahada ya kwanza katika sayansi ya siasa kutoka Chuo Kikuu cha Clemson. == Kazi ya kidiplomasia == Waziri wa Mambo ya Nje wa Marekani John Kerry alimteua Balozi Kenney kuwa mshauri wa Wizara ya Mambo ya Nje tarehe 12 Februari 2016. Katika nafasi hiyo, Kenney alitoa mwongozo wa kimkakati kwa waziri kuhusu sera za mambo ya nje, alishiriki katika juhudi za kuimarisha diplomasia ya Marekani na mawasiliano na umma, na alitekeleza majukumu maalumu ya kidiplomasia aliyopewa na waziri. Mnamo Julai 2010, Rais Barack Obama alimteua Kenney kuwa Balozi wa Marekani katika Ufalme wa Thailand. Seneti ya Marekani ilithibitisha uteuzi huo tarehe 29 Septemba 2010. Kabla ya kuwa balozi nchini Thailand, Kenney alikuwa amehudumu kama balozi wa Marekani nchini Ecuador na Ufilipino. Kabla ya kujiunga na Huduma ya Mambo ya Nje ya Marekani, alifanya kazi katika Seneti ya Marekani, aliwahi kuwa mwongoza watalii katika Jengo la Bunge la Marekani (United States Capitol), alifanya mafunzo kwa vitendo katika Baraza la Wawakilishi, na alikuwa mfanyakazi wa Kamati ya Rasilimali Watu ya Seneti. Akiwa katika Wizara ya Mambo ya Nje, Kenney alipelekwa kufanya kazi katika vituo mbalimbali vya kidiplomasia nje ya nchi. Alihudumu kama mshauri wa masuala ya uchumi katika Ujumbe wa Marekani kwa Mashirika ya Kimataifa mjini Geneva, Uswisi; afisa wa masuala ya uchumi katika Ubalozi wa Marekani nchini Argentina; na afisa wa masuala ya kibalozi katika Ubalozi wa Marekani nchini Jamaica. Alipokuwa Marekani, aliteuliwa kuwa mkurugenzi wa Kituo cha Uendeshaji cha Wizara ya Mambo ya Nje. Pia alipelekwa kwa muda katika Ikulu ya Marekani kama mshiriki wa wafanyakazi wa Baraza la Usalama wa Taifa na akahudumu kama afisa wa masuala ya kisiasa na kijeshi katika Ofisi ya Masuala ya NATO. Kenney alihudumu kama katibu mtendaji wa Wizara ya Mambo ya Nje kabla ya kuwa mshauri mkuu wa naibu waziri anayeshughulikia masuala ya dawa za kulevya za kimataifa na utekelezaji wa sheria. Alifanya kazi chini ya mawaziri wa mambo ya nje Madeleine Albright na Colin Powell. Pia aliongoza timu ya mpito ya Wizara ya Mambo ya Nje wakati wa mabadiliko ya utawala kutoka kwa Rais Bill Clinton kwenda kwa Rais George W. Bush. Kenney alitangaza kustaafu kutoka Wizara ya Mambo ya Nje ya Marekani mwezi Aprili 2017. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1955]] [[Jamii:Wanadiplomasia wa Marekani]] 3prkpwx0r506x2da6q40pqwnfc025mt 0 254406 1607533 2026-10-13T16:19:36Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Jesse M. Keenan''' ni [[profesa]], [[wakili]] na mpangaji miji kutoka [[Marekani]]. Ni profesa mshiriki wa Favrot II wa Mali Isiyohamishika Endelevu na Mipango Miji katika Shule ya Usanifu Majengo na Mazingira Yaliyojengwa ya Chuo Kikuu cha Tulane, kilichopo New Orleans, Louisiana. Keenan alikuwa miongoni mwa watafiti wa kwanza nchini Marekani kuchunguza uhusiano kati ya mabadiliko ya tabianchi, mali isiyohamishika na mazingira yaliyojengwa. Pia anasifi...' 1607533 wikitext text/x-wiki '''Jesse M. Keenan''' ni [[profesa]], [[wakili]] na mpangaji miji kutoka [[Marekani]]. Ni profesa mshiriki wa Favrot II wa Mali Isiyohamishika Endelevu na Mipango Miji katika Shule ya Usanifu Majengo na Mazingira Yaliyojengwa ya Chuo Kikuu cha Tulane, kilichopo New Orleans, Louisiana. Keenan alikuwa miongoni mwa watafiti wa kwanza nchini Marekani kuchunguza uhusiano kati ya mabadiliko ya tabianchi, mali isiyohamishika na mazingira yaliyojengwa. Pia anasifiwa kwa kuendeleza dhana maarufu ya climate gentrification, inayohusu mabadiliko ya tabianchi kuchangia mabadiliko ya kijamii na kiuchumi katika maeneo ya makazi. == Elimu == Keenan alipata shahada ya kwanza ya [[Sanaa]] katika Sayansi ya Siasa kutoka Chuo Kikuu cha Georgia mwaka 2001. Baadaye alipata shahada ya sheria (J.D.) kutoka Shule ya Sheria ya Chuo Kikuu cha Georgia State mwaka 2004, na shahada ya uzamili ya sheria (LL.M.) katika sheria ya mali isiyohamishika kutoka Shule ya Sheria ya Chuo Kikuu cha Miami mwaka 2005. Akiwa anafanya kazi ya uwakili huko Miami na New York, alikamilisha programu ya ushirika wa kitaaluma katika masomo ya makazi katika Kituo cha Pamoja cha Harvard cha Masomo ya Makazi. Huko alianza kufanya utafiti kuhusu makazi baada ya majanga, kufuatia Kimbunga Katrina. Baadaye, Keenan alipata shahada ya uzamili ya sayansi katika maendeleo ya mali isiyohamishika kutoka Chuo Kikuu cha Columbia, pamoja na shahada ya uzamivu (Ph.D.) katika mali isiyohamishika na mipango ya anga kutoka Kitivo cha Usanifu Majengo na Mazingira Yaliyojengwa cha Chuo Kikuu cha Teknolojia cha Delft (TU Delft). Yeye ni mwanachama wa Taasisi ya Marekani ya Wapangaji Miji Walioidhinishwa (American Institute of Certified Planners). == Kazi == Keenan amewahi kuwa mkurugenzi wa utafiti katika Kituo cha Mali Isiyohamishika ya Miji, akiwa mwanachama wa kitivo cha Shule ya Uzamili ya Usanifu Majengo, Mipango na Uhifadhi katika Chuo Kikuu cha Columbia. Pia amekuwa mkuu wa eneo la masomo ya mali isiyohamishika na mazingira yaliyojengwa katika Shule ya Uzamili ya Usanifu wa Majengo ya Chuo Kikuu cha Harvard, na mshiriki wa utafiti katika sayansi, teknolojia na sera za umma katika Shule ya Kennedy ya Harvard. Aidha, amewahi kuwa mtafiti mgeni katika Perry World House ya Chuo Kikuu cha Pennsylvania na mshirika wa heshima wa utafiti katika fedha endelevu katika Chuo Kikuu cha Oxford. Utafiti wa Keenan kuhusu mabadiliko ya tabianchi na mazingira yaliyojengwa umechangia kuendelezwa kwa nadharia na dhana kama vile climate gentrification, bluelining na climate intelligence arms race. Vitabu vyake kuhusu mabadiliko ya tabianchi vinajumuisha Blue Dunes: Climate Change by Design, kilichochapishwa na Columbia University Press. Kitabu hicho kinaeleza maendeleo ya mradi mkubwa uliofadhiliwa na Ikulu ya Marekani baada ya Dhoruba Kuu ya Sandy, uliolenga kulinda eneo la mji mkuu wa New York dhidi ya kupanda kwa kina cha bahari na athari za mabadiliko ya tabianchi. Kitabu chake kingine, North: The Future of Post-Climate America, kilichochapishwa na Oxford University Press, kinachunguza jinsi mabadiliko ya tabianchi yanavyoathiri maeneo na namna watu wanavyoishi. Utafiti na maoni yake kwa umma kuhusu uhusiano kati ya mabadiliko ya tabianchi na mali isiyohamishika, majengo, makazi, ukuaji wa miji, teknolojia, usafiri, miundombinu, elimu ya juu, utawala wa umma, masoko ya bima, masoko ya mikopo ya nyumba, uchumi, uhamiaji na uhamaji wa watu nchini Marekani yamejadiliwa katika vyombo mbalimbali vya habari, makala za uchunguzi na vipindi vya televisheni. Keenan ameeleza kuwa miji ya Marekani kama Duluth na Buffalo haipaswi kuchukuliwa moja kwa moja kuwa maeneo salama dhidi ya mabadiliko ya tabianchi. Hata hivyo, hali ya hewa yenye hatari ndogo kwa kulinganisha, mazingira ya wastani zaidi, ushirikiano katika siasa za kiraia, rasilimali za kimazingira na gharama nafuu za maisha vinaweza kuvutia watu wanaohama kutokana na mabadiliko ya tabianchi. Amehimiza maeneo hayo yanayopokea wahamiaji kupanga kwa ajili ya ongezeko la watu kwa kuwekeza katika kupunguza na kukabiliana na mabadiliko ya tabianchi, pamoja na kufanya mazingira yaliyojengwa kuwa na uzalishaji mdogo wa hewa ukaa na hatari chache. Keenan aliteuliwa kuwa mtafiti mgeni katika Benki ya Hifadhi ya Shirikisho ya San Francisco, ambako aliongoza mpango mkubwa wa kwanza wa utafiti wa benki hiyo kuhusu kukabiliana na mabadiliko ya tabianchi. Utafiti huo ulisababisha kuchapishwa kwa kitabu kilichohaririwa, Strategies to Address Climate Change Risk in Low- and Moderate-Income Communities (2019). Gazeti la The New York Times lilieleza kitabu hicho kuwa uchambuzi mahususi na wa kutisha kuhusu hatari zinazokabili biashara na jamii nchini Marekani kutokana na mabadiliko ya tabianchi, na likaeleza kuwa tishio hilo lilikuwa kubwa kiasi cha kuifanya benki kuu ya taifa kuanza kulishughulikia kwa uzito zaidi. Akiwa katika benki hiyo, Keenan alishirikiana kuandika utafiti ambao baadaye ulitumika kama msingi wa marekebisho ya Sheria ya Uwekezaji Upya katika Jamii (Community Reinvestment Act). Marekebisho hayo yalilenga kuhamasisha benki kuwekeza katika ustahimilivu wa jamii na kupunguza athari za majanga. Kuanzia mwaka 2019 hadi 2021, Keenan alihudumu kama mshauri wa serikali katika Tume ya Biashara ya Hatima ya Bidhaa za Marekani (U.S. Commodity Futures Trading Commission). Huko alishirikiana kuongoza utafiti uliotathmini athari za mabadiliko ya tabianchi kwa uthabiti wa mfumo wa kifedha. Katika nafasi hiyo, alikuwa mhariri mwenza pamoja na Leonardo Martinez-Diaz wa kitabu Managing Climate Risk in the U.S. Financial System (2020), kilichokuwa chapisho kuu la kwanza kuhusu mabadiliko ya tabianchi kutoka kwa mdhibiti wa kifedha wa Marekani. Keenan amewahi kuwa mwenyekiti na makamu mwenyekiti wa Jopo la Marekani kuhusu Ustahimilivu wa Jamii katika Mifumo ya Majengo na Miundombinu, chini ya Mpango wa Ikulu wa Hatua za Kukabiliana na Tabianchi wa utawala wa Obama. Pia amewahi kuwa mshauri wa utafiti kuhusu mabadiliko ya tabianchi kwa magavana wa California na Massachusetts. Alikuwa mwanachama wa Jopo la Serikali za Kimataifa kuhusu Mabadiliko ya Tabianchi (IPCC) na alishiriki katika tathmini tatu mfululizo za kitaifa za mabadiliko ya tabianchi nchini Marekani. Aidha, alihudumu kama mchumi mkuu katika Kikosi cha Wahandisi wa Jeshi la Marekani, kilicho chini ya Wizara ya Ulinzi ya Marekani. Katika nafasi hiyo, alifanya kazi katika eneo linalounganisha ustahimilivu wa mifumo na usalama wa taifa, ikiwemo kusaidia Wizara ya Mambo ya Nje ya Marekani kuandaa Mpango wa Kitaifa wa Kukabiliana na Mabadiliko ya Tabianchi. Keenan alikuwa mtayarishaji mkuu wa podikasti America Adapts. Pia alichangia maonyesho katika Jumba la Makumbusho la Sanaa ya Kisasa (Museum of Modern Art), yakiwemo Foreclosed: Rehousing the American Dream (2012) na Uneven Growth: Tactical Urbanism and Expanded Megacities (2014). Keenan alikuwa mtu wa kwanza kuonyesha lahajedwali la Microsoft Excel katika Jumba la Makumbusho la Sanaa ya Kisasa jijini [[Jiji la New York|New York]]. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Maprofesa]] [[Jamii:Sanaa]] [[Jamii:Sayansi]] 8rkaqfbrpeth8lad57z1ku3vhvoagfn 1608077 1607533 2026-10-14T09:21:36Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1608077 wikitext text/x-wiki '''Jesse M. Keenan''' ni [[profesa]], [[wakili]] na mpangaji miji kutoka [[Marekani]]. Ni profesa mshiriki wa Favrot II wa Mali Isiyohamishika Endelevu na Mipango Miji katika Shule ya Usanifu Majengo na Mazingira Yaliyojengwa ya Chuo Kikuu cha Tulane, kilichopo New Orleans, Louisiana. Keenan alikuwa miongoni mwa watafiti wa kwanza nchini Marekani kuchunguza uhusiano kati ya mabadiliko ya tabianchi, mali isiyohamishika na mazingira yaliyojengwa. Pia anasifiwa kwa kuendeleza dhana maarufu ya climate gentrification, inayohusu mabadiliko ya tabianchi kuchangia mabadiliko ya kijamii na kiuchumi katika maeneo ya makazi. == Elimu == Keenan alipata shahada ya kwanza ya [[Sanaa]] katika Sayansi ya Siasa kutoka Chuo Kikuu cha Georgia mwaka 2001. Baadaye alipata shahada ya sheria (J.D.) kutoka Shule ya Sheria ya Chuo Kikuu cha Georgia State mwaka 2004, na shahada ya uzamili ya sheria (LL.M.) katika sheria ya mali isiyohamishika kutoka Shule ya Sheria ya Chuo Kikuu cha Miami mwaka 2005. Akiwa anafanya kazi ya uwakili huko Miami na New York, alikamilisha programu ya ushirika wa kitaaluma katika masomo ya makazi katika Kituo cha Pamoja cha Harvard cha Masomo ya Makazi. Huko alianza kufanya utafiti kuhusu makazi baada ya majanga, kufuatia Kimbunga Katrina. Baadaye, Keenan alipata shahada ya uzamili ya sayansi katika maendeleo ya mali isiyohamishika kutoka Chuo Kikuu cha Columbia, pamoja na shahada ya uzamivu (Ph.D.) katika mali isiyohamishika na mipango ya anga kutoka Kitivo cha Usanifu Majengo na Mazingira Yaliyojengwa cha Chuo Kikuu cha Teknolojia cha Delft (TU Delft). Yeye ni mwanachama wa Taasisi ya Marekani ya Wapangaji Miji Walioidhinishwa (American Institute of Certified Planners). == Kazi == Keenan amewahi kuwa mkurugenzi wa utafiti katika Kituo cha Mali Isiyohamishika ya Miji, akiwa mwanachama wa kitivo cha Shule ya Uzamili ya Usanifu Majengo, Mipango na Uhifadhi katika Chuo Kikuu cha Columbia. Pia amekuwa mkuu wa eneo la masomo ya mali isiyohamishika na mazingira yaliyojengwa katika Shule ya Uzamili ya Usanifu wa Majengo ya Chuo Kikuu cha Harvard, na mshiriki wa utafiti katika sayansi, teknolojia na sera za umma katika Shule ya Kennedy ya Harvard. Aidha, amewahi kuwa mtafiti mgeni katika Perry World House ya Chuo Kikuu cha Pennsylvania na mshirika wa heshima wa utafiti katika fedha endelevu katika Chuo Kikuu cha Oxford. Utafiti wa Keenan kuhusu mabadiliko ya tabianchi na mazingira yaliyojengwa umechangia kuendelezwa kwa nadharia na dhana kama vile climate gentrification, bluelining na climate intelligence arms race. Vitabu vyake kuhusu mabadiliko ya tabianchi vinajumuisha Blue Dunes: Climate Change by Design, kilichochapishwa na Columbia University Press. Kitabu hicho kinaeleza maendeleo ya mradi mkubwa uliofadhiliwa na Ikulu ya Marekani baada ya Dhoruba Kuu ya Sandy, uliolenga kulinda eneo la mji mkuu wa New York dhidi ya kupanda kwa kina cha bahari na athari za mabadiliko ya tabianchi. Kitabu chake kingine, North: The Future of Post-Climate America, kilichochapishwa na Oxford University Press, kinachunguza jinsi mabadiliko ya tabianchi yanavyoathiri maeneo na namna watu wanavyoishi. Utafiti na maoni yake kwa umma kuhusu uhusiano kati ya mabadiliko ya tabianchi na mali isiyohamishika, majengo, makazi, ukuaji wa miji, teknolojia, usafiri, miundombinu, elimu ya juu, utawala wa umma, masoko ya bima, masoko ya mikopo ya nyumba, uchumi, uhamiaji na uhamaji wa watu nchini Marekani yamejadiliwa katika vyombo mbalimbali vya habari, makala za uchunguzi na vipindi vya televisheni. Keenan ameeleza kuwa miji ya Marekani kama Duluth na Buffalo haipaswi kuchukuliwa moja kwa moja kuwa maeneo salama dhidi ya mabadiliko ya tabianchi. Hata hivyo, hali ya hewa yenye hatari ndogo kwa kulinganisha, mazingira ya wastani zaidi, ushirikiano katika siasa za kiraia, rasilimali za kimazingira na gharama nafuu za maisha vinaweza kuvutia watu wanaohama kutokana na mabadiliko ya tabianchi. Amehimiza maeneo hayo yanayopokea wahamiaji kupanga kwa ajili ya ongezeko la watu kwa kuwekeza katika kupunguza na kukabiliana na mabadiliko ya tabianchi, pamoja na kufanya mazingira yaliyojengwa kuwa na uzalishaji mdogo wa hewa ukaa na hatari chache. Keenan aliteuliwa kuwa mtafiti mgeni katika Benki ya Hifadhi ya Shirikisho ya San Francisco, ambako aliongoza mpango mkubwa wa kwanza wa utafiti wa benki hiyo kuhusu kukabiliana na mabadiliko ya tabianchi. Utafiti huo ulisababisha kuchapishwa kwa kitabu kilichohaririwa, Strategies to Address Climate Change Risk in Low- and Moderate-Income Communities (2019). Gazeti la The New York Times lilieleza kitabu hicho kuwa uchambuzi mahususi na wa kutisha kuhusu hatari zinazokabili biashara na jamii nchini Marekani kutokana na mabadiliko ya tabianchi, na likaeleza kuwa tishio hilo lilikuwa kubwa kiasi cha kuifanya benki kuu ya taifa kuanza kulishughulikia kwa uzito zaidi. Akiwa katika benki hiyo, Keenan alishirikiana kuandika utafiti ambao baadaye ulitumika kama msingi wa marekebisho ya Sheria ya Uwekezaji Upya katika Jamii (Community Reinvestment Act). Marekebisho hayo yalilenga kuhamasisha benki kuwekeza katika ustahimilivu wa jamii na kupunguza athari za majanga. Kuanzia mwaka 2019 hadi 2021, Keenan alihudumu kama mshauri wa serikali katika Tume ya Biashara ya Hatima ya Bidhaa za Marekani (U.S. Commodity Futures Trading Commission). Huko alishirikiana kuongoza utafiti uliotathmini athari za mabadiliko ya tabianchi kwa uthabiti wa mfumo wa kifedha. Katika nafasi hiyo, alikuwa mhariri mwenza pamoja na Leonardo Martinez-Diaz wa kitabu Managing Climate Risk in the U.S. Financial System (2020), kilichokuwa chapisho kuu la kwanza kuhusu mabadiliko ya tabianchi kutoka kwa mdhibiti wa kifedha wa Marekani. Keenan amewahi kuwa mwenyekiti na makamu mwenyekiti wa Jopo la Marekani kuhusu Ustahimilivu wa Jamii katika Mifumo ya Majengo na Miundombinu, chini ya Mpango wa Ikulu wa Hatua za Kukabiliana na Tabianchi wa utawala wa Obama. Pia amewahi kuwa mshauri wa utafiti kuhusu mabadiliko ya tabianchi kwa magavana wa California na Massachusetts. Alikuwa mwanachama wa Jopo la Serikali za Kimataifa kuhusu Mabadiliko ya Tabianchi (IPCC) na alishiriki katika tathmini tatu mfululizo za kitaifa za mabadiliko ya tabianchi nchini Marekani. Aidha, alihudumu kama mchumi mkuu katika Kikosi cha Wahandisi wa Jeshi la Marekani, kilicho chini ya Wizara ya Ulinzi ya Marekani. Katika nafasi hiyo, alifanya kazi katika eneo linalounganisha ustahimilivu wa mifumo na usalama wa taifa, ikiwemo kusaidia Wizara ya Mambo ya Nje ya Marekani kuandaa Mpango wa Kitaifa wa Kukabiliana na Mabadiliko ya Tabianchi. Keenan alikuwa mtayarishaji mkuu wa podikasti America Adapts. Pia alichangia maonyesho katika Jumba la Makumbusho la Sanaa ya Kisasa (Museum of Modern Art), yakiwemo Foreclosed: Rehousing the American Dream (2012) na Uneven Growth: Tactical Urbanism and Expanded Megacities (2014). Keenan alikuwa mtu wa kwanza kuonyesha lahajedwali la Microsoft Excel katika Jumba la Makumbusho la Sanaa ya Kisasa jijini [[Jiji la New York|New York]]. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Maprofesa]] [[Jamii:wanasheria wa Marekani]] 70kg3t5wb7iuatufbeog7lva3u3r45v 0 254407 1607535 2026-10-13T16:25:09Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Patricia Mary Kearney''' ni [[mtaalamu]] wa [[magonjwa]] ya mlipuko kutoka [[Ireland]]. Mnamo Mei 2016, aliteuliwa kuwa [[profesa]] wa magonjwa ya mlipuko katika Chuo Kikuu cha Cork na kuwa mshauri wa kikanda wa Ulaya wa Jumuiya ya Kimataifa ya Wataalamu wa Magonjwa ya Mlipuko (International Epidemiological Association). Ni mtafiti mkuu wa Ireland katika mradi wa TRUST, jaribio la kitabibu linalofadhiliwa na Umoja wa Ulaya kupitia mpango wa FP7, linaloc...' 1607535 wikitext text/x-wiki '''Patricia Mary Kearney''' ni [[mtaalamu]] wa [[magonjwa]] ya mlipuko kutoka [[Ireland]]. Mnamo Mei 2016, aliteuliwa kuwa [[profesa]] wa magonjwa ya mlipuko katika Chuo Kikuu cha Cork na kuwa mshauri wa kikanda wa Ulaya wa Jumuiya ya Kimataifa ya Wataalamu wa Magonjwa ya Mlipuko (International Epidemiological Association). Ni mtafiti mkuu wa Ireland katika mradi wa TRUST, jaribio la kitabibu linalofadhiliwa na Umoja wa Ulaya kupitia mpango wa FP7, linalochunguza upungufu mdogo wa utendaji wa tezi ya thairoidi kwa watu wazima wenye afya walio katika umri mkubwa. Pia alichaguliwa kuwa mmoja wa viongozi sita wa utafiti wa Bodi ya Utafiti wa Afya ya Ireland (HRB), kwa lengo la kushughulikia mapungufu ya kimkakati na kuimarisha uwezo wa uongozi katika afya ya watu na utafiti wa huduma za afya nchini Ireland. == Maisha ya awali na elimu == Kearney alizaliwa na kukulia katika jiji la Cork, Ireland. Alipata shahada ya udaktari katika Chuo Kikuu cha Cork, shahada ya uzamili katika Shule ya Afya ya Umma na Tiba ya Kitropiki ya Chuo Kikuu cha Tulane, na shahada ya uzamivu (Ph.D.) katika Chuo Kikuu cha Oxford. Akiwa katika Chuo Kikuu cha Tulane, alipokea ufadhili wa masomo wa Lucent Technologies katika sayansi na teknolojia kupitia mpango wa Fulbright nchini Ireland. Akiwa mwanafunzi wa shahada ya uzamivu, Kearney aliongoza utafiti uliotabiri kuwa kufikia mwaka 2025, takribani mtu mmoja kati ya watu wazima watatu wenye umri wa zaidi ya miaka 20 angekuwa na shinikizo la juu la damu. == Kazi == Aliporejea Ireland, Kearney alitunukiwa Ushirika wa Paul Beeson wa mwaka 2007, na kuwa mtu wa kwanza kupokea tuzo hiyo nje ya Marekani. Baadaye aliteuliwa kuwa mhadhiri mkuu wa afya ya umma katika chuo chake cha awali, Chuo Kikuu cha Cork. Kearney pia alijiunga na Utafiti wa Muda Mrefu wa Ireland kuhusu Uzee (TILDA), ulioongozwa na Chuo cha Trinity. Katika nafasi hiyo, alitumia data zilizokusanywa na TILDA kubaini kiwango cha kuenea kwa vihatarishi vinavyojulikana vya magonjwa ya moyo na mishipa ya damu miongoni mwa watu wazee nchini Ireland. Mwaka 2011, Kearney alichaguliwa kushiriki katika mradi wa utafiti ulioitwa Thyroid Hormone Replacement for Subclinical Hypo-Thyroidism Trial (TRUST). Mradi huo ulichunguza mbinu za matibabu zilizokuwa zikitumika kwa watu wenye upungufu mdogo wa utendaji wa tezi ya thairoidi. Akiwa kiongozi wa utafiti huo nchini Ireland, timu yake ilifuatilia washiriki wazee 3,000 kwa kipindi cha miaka mitano ili kupata uelewa bora kuhusu namna ya kuwatibu watu wenye hali hiyo. Akiwa profesa katika Chuo Kikuu cha Cork, Kearney alichaguliwa kuwa mmoja wa viongozi sita wa utafiti wa Bodi ya Utafiti wa Afya ya Ireland. Lengo la mpango huo lilikuwa kushughulikia mapungufu ya kimkakati na kuimarisha uwezo wa uongozi katika utafiti wa afya ya watu na huduma za afya nchini Ireland. Alijikita hasa katika kuboresha huduma kwa wagonjwa na kupunguza madhara ya kiafya, kifedha na kijamii yanayoweza kuzuilika kutokana na ugonjwa wa kisukari. Mnamo Mei 2016, aliteuliwa kuwa profesa wa magonjwa ya mlipuko na mshauri wa kikanda wa Ulaya wa Jumuiya ya Kimataifa ya Wataalamu wa Magonjwa ya Mlipuko. Wakati wa janga la COVID-19, Kearney aliteuliwa kuwa mjumbe wa kamati ya kukabiliana na COVID-19. Alipinga madai ya serikali kwamba mkakati wa Zero Covid, uliolenga kuondoa kabisa virusi hivyo, haukuwa chaguo linalowezekana. Alihimiza kuwekwa kwa vizuizi vya kutotoka nje na kuimarishwa kwa masharti ya usafiri. Mwaka 2022, alichaguliwa kuwa mwanachama wa Chuo cha Kifalme cha Ireland (Royal Irish Academy). == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Wataalamu]] [[Jamii:Maprofesa]] 2sw1nle8vthsdyc4zsuw1r5h5f91jvb 1608076 1607535 2026-10-14T09:21:00Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1608076 wikitext text/x-wiki '''Patricia Mary Kearney''' ni [[mtaalamu]] wa [[magonjwa]] ya mlipuko kutoka [[Ireland]]. Mnamo Mei 2016, aliteuliwa kuwa [[profesa]] wa magonjwa ya mlipuko katika Chuo Kikuu cha Cork na kuwa mshauri wa kikanda wa Ulaya wa Jumuiya ya Kimataifa ya Wataalamu wa Magonjwa ya Mlipuko (International Epidemiological Association). Ni mtafiti mkuu wa Ireland katika mradi wa TRUST, jaribio la kitabibu linalofadhiliwa na Umoja wa Ulaya kupitia mpango wa FP7, linalochunguza upungufu mdogo wa utendaji wa tezi ya thairoidi kwa watu wazima wenye afya walio katika umri mkubwa. Pia alichaguliwa kuwa mmoja wa viongozi sita wa utafiti wa Bodi ya Utafiti wa Afya ya Ireland (HRB), kwa lengo la kushughulikia mapungufu ya kimkakati na kuimarisha uwezo wa uongozi katika afya ya watu na utafiti wa huduma za afya nchini Ireland. == Maisha ya awali na elimu == Kearney alizaliwa na kukulia katika jiji la Cork, Ireland. Alipata shahada ya udaktari katika Chuo Kikuu cha Cork, shahada ya uzamili katika Shule ya Afya ya Umma na Tiba ya Kitropiki ya Chuo Kikuu cha Tulane, na shahada ya uzamivu (Ph.D.) katika Chuo Kikuu cha Oxford. Akiwa katika Chuo Kikuu cha Tulane, alipokea ufadhili wa masomo wa Lucent Technologies katika sayansi na teknolojia kupitia mpango wa Fulbright nchini Ireland. Akiwa mwanafunzi wa shahada ya uzamivu, Kearney aliongoza utafiti uliotabiri kuwa kufikia mwaka 2025, takribani mtu mmoja kati ya watu wazima watatu wenye umri wa zaidi ya miaka 20 angekuwa na shinikizo la juu la damu. == Kazi == Aliporejea Ireland, Kearney alitunukiwa Ushirika wa Paul Beeson wa mwaka 2007, na kuwa mtu wa kwanza kupokea tuzo hiyo nje ya Marekani. Baadaye aliteuliwa kuwa mhadhiri mkuu wa afya ya umma katika chuo chake cha awali, Chuo Kikuu cha Cork. Kearney pia alijiunga na Utafiti wa Muda Mrefu wa Ireland kuhusu Uzee (TILDA), ulioongozwa na Chuo cha Trinity. Katika nafasi hiyo, alitumia data zilizokusanywa na TILDA kubaini kiwango cha kuenea kwa vihatarishi vinavyojulikana vya magonjwa ya moyo na mishipa ya damu miongoni mwa watu wazee nchini Ireland. Mwaka 2011, Kearney alichaguliwa kushiriki katika mradi wa utafiti ulioitwa Thyroid Hormone Replacement for Subclinical Hypo-Thyroidism Trial (TRUST). Mradi huo ulichunguza mbinu za matibabu zilizokuwa zikitumika kwa watu wenye upungufu mdogo wa utendaji wa tezi ya thairoidi. Akiwa kiongozi wa utafiti huo nchini Ireland, timu yake ilifuatilia washiriki wazee 3,000 kwa kipindi cha miaka mitano ili kupata uelewa bora kuhusu namna ya kuwatibu watu wenye hali hiyo. Akiwa profesa katika Chuo Kikuu cha Cork, Kearney alichaguliwa kuwa mmoja wa viongozi sita wa utafiti wa Bodi ya Utafiti wa Afya ya Ireland. Lengo la mpango huo lilikuwa kushughulikia mapungufu ya kimkakati na kuimarisha uwezo wa uongozi katika utafiti wa afya ya watu na huduma za afya nchini Ireland. Alijikita hasa katika kuboresha huduma kwa wagonjwa na kupunguza madhara ya kiafya, kifedha na kijamii yanayoweza kuzuilika kutokana na ugonjwa wa kisukari. Mnamo Mei 2016, aliteuliwa kuwa profesa wa magonjwa ya mlipuko na mshauri wa kikanda wa Ulaya wa Jumuiya ya Kimataifa ya Wataalamu wa Magonjwa ya Mlipuko. Wakati wa janga la COVID-19, Kearney aliteuliwa kuwa mjumbe wa kamati ya kukabiliana na COVID-19. Alipinga madai ya serikali kwamba mkakati wa Zero Covid, uliolenga kuondoa kabisa virusi hivyo, haukuwa chaguo linalowezekana. Alihimiza kuwekwa kwa vizuizi vya kutotoka nje na kuimarishwa kwa masharti ya usafiri. Mwaka 2022, alichaguliwa kuwa mwanachama wa Chuo cha Kifalme cha Ireland (Royal Irish Academy). == Marejeo == {{Mbegu-mwanasayansi}} [[Jamii:Wanabiolojia wa Marekani]] [[Jamii:Maprofesa]] 55ubtghkidbpbuddj7gyg1d49830dhb 0 254408 1607536 2026-10-13T16:27:54Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Mwende Katwiwa''', anayefanya shughuli zake za [[ushairi]] kwa jina la FreeQuency, ni mshairi wa mashindano ya ushairi wa slam, mratibu wa shughuli za kijamii na mwanaharakati mwenye asili ya [[Kenya]] na [[Marekani]]. Mashairi yake yanazungumzia masuala ya utambulisho, hisia, ubaguzi wa rangi, ukoloni na ukatili wa polisi nchini Marekani. Anaishi [[New Orleans]]. Katwiwa alihitimu kutoka Chuo Kikuu cha Tulane mwaka 2014. Mwaka 2015, alichapisha mwenye...' 1607536 wikitext text/x-wiki '''Mwende Katwiwa''', anayefanya shughuli zake za [[ushairi]] kwa jina la FreeQuency, ni mshairi wa mashindano ya ushairi wa slam, mratibu wa shughuli za kijamii na mwanaharakati mwenye asili ya [[Kenya]] na [[Marekani]]. Mashairi yake yanazungumzia masuala ya utambulisho, hisia, ubaguzi wa rangi, ukoloni na ukatili wa polisi nchini Marekani. Anaishi [[New Orleans]]. Katwiwa alihitimu kutoka Chuo Kikuu cha Tulane mwaka 2014. Mwaka 2015, alichapisha mwenyewe kitabu cha mashairi kilichoitwa Becoming//Black. Tangu mwaka 2011, amekuwa akisafiri katika maeneo mbalimbali ya Marekani akiwasilisha mashairi ya spoken word. Mwaka 2017, alitoa hotuba ya TED iliyoitwa “Black Life at the Intersection of Birth and Death” (Maisha ya watu weusi katika makutano ya kuzaliwa na kifo). Anafanya kazi katika shirika lisilo la faida la Women with a Vision, lililopo New Orleans. Pia anashirikiana na mashirika ya mashindano ya ushairi wa slam na majukwaa ya wazi ya usomaji na uwasilishaji wa mashairi katika jiji hilo. Mwaka 2018, Katwiwa alishinda mashindano ya Women of the World Poetry Slam. Katika mashindano hayo, aliwasilisha mashairi yaliyoitwa “Dear White People” na “The Gospel of Colonization.” Pia alipata nafasi nzuri katika mashindano ya Individual World Poetry Slam ya miaka ya 2015 na 2016. Katwiwa anashiriki katika harakati za Black Lives Matter, utetezi wa haki za uzazi na haki za kutoa mimba, pamoja na utetezi wa haki za watu wa LGBTQ+. Ni mwanachama wa tawi la New Orleans la BYP100 na anajihusisha na shughuli za kuwaandaa na kuwawezesha vijana kushiriki katika masuala ya kijamii. Kwa mfano, mwaka 2014 alisaidia kuandaa maandamano yaliyohusiana na kuuawa kwa Michael Brown na polisi. Ingawa alijikita zaidi katika uhamasishaji wa ana kwa ana, pia alitumia mtandao wa kijamii wa Tumblr kuhamasisha watu kushiriki katika maandamano hayo. Katwiwa ni mtu wa utambulisho wa kijinsia wa genderqueer na hutumia viwakilishi vya Kiingereza they/them. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Washairi]] [[Jamii:Washairi wa Marekani]] 43vvglm9i2wvjn24no2mufloeir39zd 0 254409 1607537 2026-10-13T16:31:13Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Mara Elizabeth Karlin''' ni [[mtaalamu]] wa [[Marekani]] katika sera za mambo ya nje na [[usalama]] wa [[taifa]]. Mnamo Aprili 2021, Rais Joe Biden alimteua Karlin kuwa Katibu Msaidizi wa Ulinzi anayeshughulikia Mikakati, Mipango na Uwezo. Seneti ya Marekani ilithibitisha uteuzi wake kwa kura ya sauti tarehe 9 Agosti 2021. Sambamba na nafasi hiyo, alihudumu kama Kaimu Naibu Chini ya Katibu wa Ulinzi anayeshughulikia Sera kwa takribani miaka miwili. Alio...' 1607537 wikitext text/x-wiki '''Mara Elizabeth Karlin''' ni [[mtaalamu]] wa [[Marekani]] katika sera za mambo ya nje na [[usalama]] wa [[taifa]]. Mnamo Aprili 2021, Rais Joe Biden alimteua Karlin kuwa Katibu Msaidizi wa Ulinzi anayeshughulikia Mikakati, Mipango na Uwezo. Seneti ya Marekani ilithibitisha uteuzi wake kwa kura ya sauti tarehe 9 Agosti 2021. Sambamba na nafasi hiyo, alihudumu kama Kaimu Naibu Chini ya Katibu wa Ulinzi anayeshughulikia Sera kwa takribani miaka miwili. Aliongoza uandaaji wa Mkakati wa Taifa wa Ulinzi wa mwaka 2022, uliotoa mwongozo kwa bajeti ya ulinzi ya dola bilioni 850. Hapo awali, Karlin alihudumu kama Kaimu Katibu Msaidizi wa Ulinzi anayeshughulikia Masuala ya Usalama wa Kimataifa. Katika nafasi hiyo, alikuwa mshauri mkuu wa Waziri wa Ulinzi Lloyd Austin kuhusu sera za usalama za Marekani zinazohusiana na nchi zote za Ulaya, Mashariki ya Kati, Afrika, Eurasia na Nusu Tufe ya Magharibi. Majukumu yake yalijumuisha kuchangia uundaji wa sera ya ulinzi ya Marekani inayohusiana na NATO. == Elimu == Karlin alipata shahada ya kwanza ya [[Sanaa]] (Bachelor of Arts), kwa kiwango cha juu cha ufaulu wa summa cum laude, katika sayansi ya siasa na masomo ya Kiyahudi kutoka Chuo cha Newcomb katika Chuo Kikuu cha Tulane mwaka 2001. Baadaye, alijiunga na Shule ya Mafunzo ya Juu ya Kimataifa ya Chuo Kikuu cha Johns Hopkins. Mwaka 2005, alipata shahada ya uzamili katika masomo ya kimkakati, masomo ya Mashariki ya Kati na uchumi wa kimataifa. Mwaka 2012, alipata shahada ya uzamivu katika mahusiano ya kimataifa. Tasnifu yake ya uzamivu iliitwa Training and Equipping is Not Transforming: An Assessment of U.S. Programs to Build Partner Militaries (Kutoa Mafunzo na Vifaa Pekee Hakubadilishi: Tathmini ya Programu za Marekani za Kujenga Vikosi vya Kijeshi vya Washirika). == Kazi == Karlin alianza kazi yake serikalini akiwa mtumishi wa umma wa kudumu katika Ofisi ya Waziri wa Ulinzi, akishughulikia masuala yanayohusu India na Pakistan. Baadaye, alihudumu kama mkurugenzi wa masuala ya Levant katika Pentagon. Wakati wa utawala wa Rais Barack Obama, alipandishwa kuwa Naibu Katibu Msaidizi wa Ulinzi anayeshughulikia Mikakati na Maendeleo ya Vikosi vya Kijeshi. Katika nafasi hiyo, alisaidia kuandaa Mkakati wa Usalama wa Taifa wa mwaka 2015 na Tathmini ya Ulinzi ya Kila Baada ya Miaka Minne ya mwaka 2014. Baada ya kuondoka katika utawala wa Obama, Karlin alirejea katika Chuo Kikuu cha Johns Hopkins, ambako awali alikuwa mwanafunzi. Alianza kwa kuwa naibu mkurugenzi wa Idara ya Masomo ya Kimkakati na baadaye akawa mkurugenzi wa idara hiyo, kabla ya kuacha taaluma ya elimu ya juu na kurejea katika utumishi wa serikali. Wakati akiwa Johns Hopkins, pia alihudumu kama profesa mshiriki. Sambamba na majukumu yake ya chuo kikuu, Karlin alikuwa mtafiti mwandamizi asiye mkazi katika Kituo cha Usalama, Mikakati na Teknolojia cha Taasisi ya Brookings. Mwaka 2018, Karlin alikuwa miongoni mwa wafanyakazi wa Tume ya Mkakati wa Taifa wa Ulinzi na pia alikuwa mwanachama wa Kikundi cha Utafiti kuhusu Syria, kilichoteuliwa na Bunge la Marekani. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Wataalamu]] [[Jamii:Wataalamu wa Marekani]] 333gyl9uym0a0ms9aync3ib6g0tsbhf 1608075 1607537 2026-10-14T09:18:53Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1608075 wikitext text/x-wiki '''Mara Elizabeth Karlin''' ni [[mtaalamu]] wa [[Marekani]] katika sera za mambo ya nje na [[usalama]] wa [[taifa]]. Mnamo Aprili 2021, Rais Joe Biden alimteua Karlin kuwa Katibu Msaidizi wa Ulinzi anayeshughulikia Mikakati, Mipango na Uwezo. Seneti ya Marekani ilithibitisha uteuzi wake kwa kura ya sauti tarehe 9 Agosti 2021. Sambamba na nafasi hiyo, alihudumu kama Kaimu Naibu Chini ya Katibu wa Ulinzi anayeshughulikia Sera kwa takribani miaka miwili. Aliongoza uandaaji wa Mkakati wa Taifa wa Ulinzi wa mwaka 2022, uliotoa mwongozo kwa bajeti ya ulinzi ya dola bilioni 850. Hapo awali, Karlin alihudumu kama Kaimu Katibu Msaidizi wa Ulinzi anayeshughulikia Masuala ya Usalama wa Kimataifa. Katika nafasi hiyo, alikuwa mshauri mkuu wa Waziri wa Ulinzi Lloyd Austin kuhusu sera za usalama za Marekani zinazohusiana na nchi zote za Ulaya, Mashariki ya Kati, Afrika, Eurasia na Nusu Tufe ya Magharibi. Majukumu yake yalijumuisha kuchangia uundaji wa sera ya ulinzi ya Marekani inayohusiana na NATO. == Elimu == Karlin alipata shahada ya kwanza ya [[Sanaa]] (Bachelor of Arts), kwa kiwango cha juu cha ufaulu wa summa cum laude, katika sayansi ya siasa na masomo ya Kiyahudi kutoka Chuo cha Newcomb katika Chuo Kikuu cha Tulane mwaka 2001. Baadaye, alijiunga na Shule ya Mafunzo ya Juu ya Kimataifa ya Chuo Kikuu cha Johns Hopkins. Mwaka 2005, alipata shahada ya uzamili katika masomo ya kimkakati, masomo ya Mashariki ya Kati na uchumi wa kimataifa. Mwaka 2012, alipata shahada ya uzamivu katika mahusiano ya kimataifa. Tasnifu yake ya uzamivu iliitwa Training and Equipping is Not Transforming: An Assessment of U.S. Programs to Build Partner Militaries (Kutoa Mafunzo na Vifaa Pekee Hakubadilishi: Tathmini ya Programu za Marekani za Kujenga Vikosi vya Kijeshi vya Washirika). == Kazi == Karlin alianza kazi yake serikalini akiwa mtumishi wa umma wa kudumu katika Ofisi ya Waziri wa Ulinzi, akishughulikia masuala yanayohusu India na Pakistan. Baadaye, alihudumu kama mkurugenzi wa masuala ya Levant katika Pentagon. Wakati wa utawala wa Rais Barack Obama, alipandishwa kuwa Naibu Katibu Msaidizi wa Ulinzi anayeshughulikia Mikakati na Maendeleo ya Vikosi vya Kijeshi. Katika nafasi hiyo, alisaidia kuandaa Mkakati wa Usalama wa Taifa wa mwaka 2015 na Tathmini ya Ulinzi ya Kila Baada ya Miaka Minne ya mwaka 2014. Baada ya kuondoka katika utawala wa Obama, Karlin alirejea katika Chuo Kikuu cha Johns Hopkins, ambako awali alikuwa mwanafunzi. Alianza kwa kuwa naibu mkurugenzi wa Idara ya Masomo ya Kimkakati na baadaye akawa mkurugenzi wa idara hiyo, kabla ya kuacha taaluma ya elimu ya juu na kurejea katika utumishi wa serikali. Wakati akiwa Johns Hopkins, pia alihudumu kama profesa mshiriki. Sambamba na majukumu yake ya chuo kikuu, Karlin alikuwa mtafiti mwandamizi asiye mkazi katika Kituo cha Usalama, Mikakati na Teknolojia cha Taasisi ya Brookings. Mwaka 2018, Karlin alikuwa miongoni mwa wafanyakazi wa Tume ya Mkakati wa Taifa wa Ulinzi na pia alikuwa mwanachama wa Kikundi cha Utafiti kuhusu Syria, kilichoteuliwa na Bunge la Marekani. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Wataalamu wa Marekani]] grsrs608900ljz0muszcbtgl29xccb1 0 254410 1607538 2026-10-13T16:34:36Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Michael S. Kaplan''' (alizaliwa tarehe [[3 Januari]] [[1952]]) ni [[mtafiti]] wa [[biolojia]], [[profesa]] wa [[tiba]] na [[daktari]] bingwa wa tiba wa [[Marekani]]. Kaplan ni mmoja wa waanzilishi wa utafiti kuhusu neurogenesis, yaani mchakato wa kuzalishwa kwa seli mpya za [[neva]]. Kazi yake ilipinga wazo la jadi kwamba hakuna seli mpya za neva zinazozalishwa katika ubongo wa mamalia waliokomaa. Utafiti wake, uliotumia hadubini ya mwanga na hadubini...' 1607538 wikitext text/x-wiki '''Michael S. Kaplan''' (alizaliwa tarehe [[3 Januari]] [[1952]]) ni [[mtafiti]] wa [[biolojia]], [[profesa]] wa [[tiba]] na [[daktari]] bingwa wa tiba wa [[Marekani]]. Kaplan ni mmoja wa waanzilishi wa utafiti kuhusu neurogenesis, yaani mchakato wa kuzalishwa kwa seli mpya za [[neva]]. Kazi yake ilipinga wazo la jadi kwamba hakuna seli mpya za neva zinazozalishwa katika ubongo wa mamalia waliokomaa. Utafiti wake, uliotumia hadubini ya mwanga na hadubini ya elektroni, ulitoa ushahidi unaopendekeza kuwa neurogenesis hutokea katika ubongo wa mamalia waliokomaa. Hata hivyo, matokeo yake yalikataliwa na jumuiya ya wanasayansi wakati huo, katika eneo la utafiti ambalo bado lina mijadala ya kisayansi. Katika miaka ya hivi karibuni, Kaplan ameanzisha chaneli ya YouTube inayotoa mahojiano na wagonjwa pamoja na maelezo kuhusu uwezo wa ubongo kubadilika na kujipanga upya (brain plasticity). == Historia ya kitaaluma == * Chuo Kikuu cha Tulane — Shahada ya Sayansi (BSc) katika anatomia, mwaka 1975. * Chuo Kikuu cha Boston — Shahada ya uzamivu (PhD) katika sayansi ya neva na anatomia, mwaka 1979. * Chuo Kikuu cha Florida State — Mafunzo ya baada ya uzamivu katika anatomia, mwaka 1980. * Chuo Kikuu cha New Mexico — Mwanataaluma katika Idara ya Anatomia, mwaka 1983. * Chuo Kikuu cha Miami — Shahada ya udaktari wa tiba (MD), mwaka 1987. * Shule ya Tiba ya Chuo Kikuu cha Johns Hopkins — Mafunzo ya ukaazi katika tiba ya urekebishaji wa afya (rehabilitation medicine), mwaka 1990. * Taasisi ya Taifa ya Uzee ya Marekani — Mkurugenzi wa Mpango wa Utendaji na Uwezo wa Kimwili, mwaka 1991–1992. * Shule ya Tiba ya Chuo Kikuu cha Johns Hopkins — Profesa aliyeshughulikia mafunzo ya wataalamu katika usingizi wa ganzi na tiba ya wagonjwa mahututi, mwaka 2000–2005. * Shule ya Tiba ya Chuo Kikuu cha Maryland — Profesa wa anatomia. == Historia ya utafiti == Utafiti wa awali uliopendekeza kwamba ubongo wa mtu mzima unaweza kuzalisha seli mpya za neva ulipuuzwa kwa kiasi kikubwa. Katika miaka ya 1960, Joseph Altman na wenzake walichapisha mfululizo wa makala zilizoripoti kuwa baadhi ya seli zinazogawanyika katika ubongo wa mamalia waliokomaa ziliendelea kuishi na kukua na kuwa seli zenye maumbo yanayofanana na neuroni. Watafiti hao walitumia mbinu ya autoradiografia kwa kutumia thymidine yenye alama ya mionzi ya tritium ili kutambua seli hizo. Thymidine yenye tritium hujumuishwa katika DNA ya seli zinazogawanyika. Waligundua kuwa alama hizo zilikuwa nyingi zaidi katika eneo la subventrikula na katika dentate gyrus ya hipokampasi. Ilijulikana kuwa eneo la dentate gyrus la hipokampasi lina seli chache sana za glia. Kwa hiyo, Altman alihusisha alama hizo na uchukuaji wa thymidine na seli za chembechembe za eneo hilo. Hata hivyo, hakuweza kuthibitisha kuwa seli zilizozalishwa katika ubongo wa watu wazima zilikuwa neuroni badala ya seli za glia, kwa sababu wakati huo hakukuwa na viashiria maalumu vya kutambua aina hizo za seli ambavyo vingeweza kutumiwa pamoja na mbinu ya autoradiografia ya thymidine. Ukosefu wa viashiria hivyo, pamoja na mashaka ya wanasayansi kuhusu uwezekano wa neurogenesis katika ubongo wa mamalia waliokomaa, ulizuia maendeleo zaidi ya utafiti huo. Katikati ya miaka ya 1970 na mwanzoni mwa miaka ya 1980, Kaplan na wenzake walichunguza upya matokeo hayo kwa kutumia hadubini ya elektroni. Walipounganisha mbinu hiyo na uwekaji alama wa thymidine yenye tritium, walionyesha kuwa seli zenye alama katika dentate gyrus ya panya zilikuwa na sifa za kimuundo zinazopatikana katika neuroni, kama vile dendriti na sinepsi. Ingawa waliweza kuonyesha matokeo hayo katika tafiti zilizoweza kurudiwa kwenye gamba la ubongo la nyani, watafiti wengi wa wakati huo hawakuyachukulia kuwa ushahidi wa kutosha wa neurogenesis kwa kiwango kikubwa katika ubongo wa mamalia waliokomaa. Aidha, wazo kwamba ubongo unaweza kuwa na seli shina ambazo zina uwezo wa kuongezeka kwa mgawanyiko, kuhama kutoka eneo moja hadi jingine na hatimaye kutofautiana na kuwa neuroni mpya lilikuwa bado halijaanzishwa. Kwa hiyo, iliaminika kuwa neuroni zilizokomaa zingelazimika kujigawa ili kuzalisha neuroni mpya, jambo ambalo watafiti wengi waliliona kuwa haliwezekani. Pia, umuhimu unaowezekana wa matokeo hayo kwa binadamu ulidharauliwa kwa sababu hakukuwa na ushahidi wa kutosha kuhusu neurogenesis katika nyani. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1952]] [[Jamii:Maprofesa]] [[Jamii:Madaktari]] [[Jamii:Wanabiolojia wa Marekani]] 595vqubwbpx1ls9hmym8egstzgb2qn4 0 254411 1607539 2026-10-13T16:34:45Z OtikolenoiL 71204 Created by translating the page "[[:fr:Special:Redirect/revision/240338522|Elie Mbeki]]" 1607539 wikitext text/x-wiki '''Elie Mbeki Bushapongo,''' ni mhandisi wa kilimo na mjasiriamali aliyezaliwa Kinshasa, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, mnamo Juni 11, 2000. Anafanya kazi katika sekta ya kilimo na chakula cha kilimo na ndiye mwanzilishi wa La Fleur, kampuni inayobobea katika usindikaji wa viungo, matunda, na mimea yenye harufu nzuri katika bidhaa za viungo asilia. Alipewa Tuzo ya Pierre Castel katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo mnamo 2024. == Wasifu == <nowiki>=== Elimu ===</nowiki> Élie Mbeki alifuatilia elimu ya juu katika kilimo katika Chuo Kikuu cha Kinshasa (UNIKIN), ambapo alipata shahada ya kwanza katika kilimo. Wakati wa masomo yake ya chuo kikuu, aliendeleza shauku katika usindikaji wa bidhaa za kilimo na ujasiriamali. Mnamo 2023, akiwa bado mwanafunzi wa kilimo, aliwasilisha biashara yake akitengeneza mchuzi wa viungo asilia. <nowiki>=== Mwanzo wa Ujasiriamali ===</nowiki> Élie Mbeki alianza kukuza shughuli zake za ujasiriamali katika uwanja wa usindikaji wa chakula cha kilimo. Alianzisha La Fleur, kampuni iliyojitolea kusindika viungo vya ndani na viungo vya kilimo.[3] Mnamo 2023, alielezea kwamba La Fleur iliuza, miongoni mwa mambo mengine, bidhaa za viungo asilia zilizofungashwa katika vifuko vya gramu 100. Ladha kadhaa zilitolewa, ikiwa ni pamoja na nyama ya nyama ya kuokea, kamba, na "pondu" (aina ya samaki). Kulingana na wasifu wake wa kitaaluma, amehudumu kama Mkurugenzi Mtendaji wa Épices La Fleur tangu 2022. === Shughuli katika Sekta ya Kilimo-Chakula === Kupitia La Fleur, Élie Mbeki alianzisha biashara inayolenga kusindika malighafi za kilimo kuwa bidhaa za chakula kwa soko la Kongo. Mnamo 2024, Shirika la Habari la Kongo (AFP) lilimtambulisha kama mwanzilishi, meneja, na mkuu wa uzalishaji katika La Fleur. Kampuni hiyo inaelezewa kuwa mtaalamu katika mabadiliko ya viungo, matunda, na mimea yenye harufu nzuri kuwa mchuzi wa viungo asilia. Kwa hivyo, shughuli zake za biashara ziko katika makutano ya kilimo, usindikaji wa chakula, na ujasiriamali. bwcnu66l8jr29eo166zxdawm2fiqf9t 0 254412 1607540 2026-10-13T16:38:20Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Harnett Thomas Kane''' ([[8 Novemba]] [[1910]] – [[4 Septemba]] [[1984]]) alikuwa [[mwandishi]] wa [[Marekani]] wa karne ya 20 ambaye kazi zake zilijikita katika historia na utamaduni wa kusini mwa Marekani, hasa majimbo ya [[Louisiana]] na [[Mississippi]]. Anahusishwa na uandishi wa vitabu 20 vilivyokuwa vinauzwa kwa wingi, vingi vikiwa riwaya za kihistoria zilizowahusu wahusika wakuu wa kike waliotambulika. Ameelezwa kuwa mmoja wa waandishi walioku...' 1607540 wikitext text/x-wiki '''Harnett Thomas Kane''' ([[8 Novemba]] [[1910]] – [[4 Septemba]] [[1984]]) alikuwa [[mwandishi]] wa [[Marekani]] wa karne ya 20 ambaye kazi zake zilijikita katika historia na utamaduni wa kusini mwa Marekani, hasa majimbo ya [[Louisiana]] na [[Mississippi]]. Anahusishwa na uandishi wa vitabu 20 vilivyokuwa vinauzwa kwa wingi, vingi vikiwa riwaya za kihistoria zilizowahusu wahusika wakuu wa kike waliotambulika. Ameelezwa kuwa mmoja wa waandishi waliokuwa na mitindo ya kuvutia na walioandika kwa wingi kuhusu historia ya Louisiana. == Maisha na kazi == Kazi za Kane zisizo za kubuni, zikiwemo mchango wake katika mfululizo wa vitabu vya American Folkways vilivyoelezea maeneo mbalimbali ya Marekani, zinachukuliwa kuwa kazi zake muhimu zaidi. Kitabu chake Deep Delta Country, kilichochapishwa katika mfululizo huo, kimeelezwa kuwa kazi bora zaidi ya uandishi wake kwa sababu kinaelezea kwa uhai mkubwa maeneo ya kandokando ya mto yaliyo chini ya New Orleans. Mwaka 1953, mkosoaji wa fasihi Sterling North aliandika kwamba sifa kuu za Kane kama mwandishi zilikuwa uwezo wake mzuri wa kutambua habari na kuandika makala za kuvutia, utayari wake wa kufanya utafiti kwa bidii na uwezo wake wa kuwavutia wasomaji wake, ambao wengi wao walikuwa wanawake. Hata hivyo, North alitaja udhaifu wake kuwa ni hisia nyingi kupita kiasi na tabia ya kutumia kauli za jumla zisizo na maudhui mapya. Kazi za Kane bado zinasomwa. Mwaka 2016, mwanahistoria mmoja wa eneo hilo alisema kwamba, kwa viwango vya sasa, maandishi yake yanaweza kuonekana kuwa ya kimahaba kupita kiasi na yenye hisia za kutamani yaliyopita. Hata hivyo, vitabu vyake vinarekodi mitazamo na historia inayosaidia kuelewa mawazo na hisia za watu wa maeneo ya kusini mwa Marekani. Aliongeza kuwa maandishi hayo yanatoa msingi wa kutafakari na kukumbuka yaliyokuwepo zamani na hali ya sasa, iwe ni mambo halisi au ya kubuni. Kane alizaliwa New Orleans na alianza kufanya uandishi wa kitaalamu alipokuwa mwanafunzi katika Chuo Kikuu cha Tulane. Kwa mujibu wa gazeti la The New York Times, mbali na vitabu vyake, alikuwa akiandika mara kwa mara makala kuhusu safari na mapitio ya vitabu kwa gazeti hilo. Pia aliandikia machapisho ya Reader’s Digest, National Geographic na Saturday Review. Kane alifariki mwaka 1984 baada ya kuishi na ugonjwa wa Alzeima kwa miaka 17. Tuzo ya Harnett T. Kane ya Shirika la Louisiana Landmarks Society ilianzishwa kwa heshima yake. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1910]] [[Jamii:Waliofariki 1984]] [[Jamii:Waandishi wa Marekani]] gry01zjq62r9syzxr2f8s970xptt6bk 0 254413 1607541 2026-10-13T16:41:25Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Abbie Kamin''' ni [[mwanasiasa]] wa [[Marekani]] na [[wakili]] wa [[haki]] za kiraia anayewakilisha Wilaya ya C katika Baraza la Jiji la Houston, lililopo Houston, Texas. Alichaguliwa kwa mara ya kwanza mwaka 2019 na kuchaguliwa tena mwaka 2023. == Maisha ya awali na elimu == Kamin alizaliwa Houston. Babu na bibi zake walikuwa na biashara ndogo katika eneo hilo, na baba yake pia ni mmiliki wa biashara ndogo. Alisoma katika Shule ya Emery/Weiner huko Ho...' 1607541 wikitext text/x-wiki '''Abbie Kamin''' ni [[mwanasiasa]] wa [[Marekani]] na [[wakili]] wa [[haki]] za kiraia anayewakilisha Wilaya ya C katika Baraza la Jiji la Houston, lililopo Houston, Texas. Alichaguliwa kwa mara ya kwanza mwaka 2019 na kuchaguliwa tena mwaka 2023. == Maisha ya awali na elimu == Kamin alizaliwa Houston. Babu na bibi zake walikuwa na biashara ndogo katika eneo hilo, na baba yake pia ni mmiliki wa biashara ndogo. Alisoma katika Shule ya Emery/Weiner huko Houston na kuendelea na masomo katika Chuo Kikuu cha Tulane. Alipata shahada ya sheria (Juris Doctor, J.D.) na kufanya kazi ya uwakili, akijikita katika mashauri ya jumla ya madai ya kiraia na mashauri yanayohusu haki za kiraia. == Kazi ya sheria na utetezi == Kamin alihudumu kama naibu mkurugenzi wa kikanda katika Ofisi ya Kikanda ya Kusini-Magharibi ya Shirika la Kupambana na Kashfa Dhidi ya Wayahudi (Anti-Defamation League). Katika nafasi hiyo, alisimamia programu za haki za kiraia na ushirikiano na jamii. Kabla ya kujiunga na Baraza la Jiji la Houston, Kamin alikuwa mwanachama wa Tume ya Meya ya Kupambana na Ukatili Unaotokana na Matumizi ya Silaha. Alishiriki katika kuandaa mapendekezo ya kuzuia ukatili unaohusiana na matumizi ya silaha. == Baraza la Jiji la Houston == Kamin aligombea kiti cha Wilaya ya C katika uchaguzi wa serikali za mitaa wa mwaka 2019. Baada ya uchaguzi mkuu wa tarehe 5 Novemba 2019, alifanikiwa kuingia katika uchaguzi wa marudio. Katika uchaguzi huo uliofanyika tarehe 14 Desemba 2019, alimshinda Shelley Kennedy kwa kupata asilimia 59.4 ya kura. Alianza rasmi kushika wadhifa huo tarehe 2 Januari 2020. Wilaya ya C inajumuisha sehemu za katikati na magharibi mwa Houston, zikiwemo maeneo ya Heights, Montrose, Meyerland na Greenway/Upper Kirby. Kamin alichaguliwa tena katika uchaguzi mkuu wa tarehe 7 Novemba 2023, ambapo alipata takribani asilimia 73 ya kura dhidi ya wagombea wengine wawili. Alikuwa mtetezi mashuhuri wa kuanzishwa kwa sera ya likizo ya uzazi na malezi ya mtoto yenye malipo kwa wafanyakazi wa jiji waliostahili kupata haki hiyo. == Kugombea nafasi ya wakili wa kaunti == Mnamo Desemba 2025, Kamin aliwasilisha rasmi ombi la kugombea nafasi ya wakili wa Kaunti ya Harris. Hatua hiyo ilisababisha kutumika kwa sheria ya Texas inayowataka baadhi ya viongozi walio madarakani kujiuzulu wanapogombea nafasi nyingine za uchaguzi. Kwa sababu hiyo, alijiuzulu kutoka nafasi yake ya uwakilishi wa Wilaya ya C katika Baraza la Jiji la Houston. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Wanasiasa wa Marekani]] [[Jamii:Haki]] fzvmlal3vwddk47nxf0ezszhgwnuma1 1608074 1607541 2026-10-14T09:17:30Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1608074 wikitext text/x-wiki '''Abbie Kamin''' ni [[mwanasiasa]] wa [[Marekani]] na [[wakili]] wa [[haki]] za kiraia anayewakilisha Wilaya ya C katika Baraza la Jiji la Houston, lililopo Houston, Texas. Alichaguliwa kwa mara ya kwanza mwaka 2019 na kuchaguliwa tena mwaka 2023. == Maisha ya awali na elimu == Kamin alizaliwa Houston. Babu na bibi zake walikuwa na biashara ndogo katika eneo hilo, na baba yake pia ni mmiliki wa biashara ndogo. Alisoma katika Shule ya Emery/Weiner huko Houston na kuendelea na masomo katika Chuo Kikuu cha Tulane. Alipata shahada ya sheria (Juris Doctor, J.D.) na kufanya kazi ya uwakili, akijikita katika mashauri ya jumla ya madai ya kiraia na mashauri yanayohusu haki za kiraia. == Kazi ya sheria na utetezi == Kamin alihudumu kama naibu mkurugenzi wa kikanda katika Ofisi ya Kikanda ya Kusini-Magharibi ya Shirika la Kupambana na Kashfa Dhidi ya Wayahudi (Anti-Defamation League). Katika nafasi hiyo, alisimamia programu za haki za kiraia na ushirikiano na jamii. Kabla ya kujiunga na Baraza la Jiji la Houston, Kamin alikuwa mwanachama wa Tume ya Meya ya Kupambana na Ukatili Unaotokana na Matumizi ya Silaha. Alishiriki katika kuandaa mapendekezo ya kuzuia ukatili unaohusiana na matumizi ya silaha. == Baraza la Jiji la Houston == Kamin aligombea kiti cha Wilaya ya C katika uchaguzi wa serikali za mitaa wa mwaka 2019. Baada ya uchaguzi mkuu wa tarehe 5 Novemba 2019, alifanikiwa kuingia katika uchaguzi wa marudio. Katika uchaguzi huo uliofanyika tarehe 14 Desemba 2019, alimshinda Shelley Kennedy kwa kupata asilimia 59.4 ya kura. Alianza rasmi kushika wadhifa huo tarehe 2 Januari 2020. Wilaya ya C inajumuisha sehemu za katikati na magharibi mwa Houston, zikiwemo maeneo ya Heights, Montrose, Meyerland na Greenway/Upper Kirby. Kamin alichaguliwa tena katika uchaguzi mkuu wa tarehe 7 Novemba 2023, ambapo alipata takribani asilimia 73 ya kura dhidi ya wagombea wengine wawili. Alikuwa mtetezi mashuhuri wa kuanzishwa kwa sera ya likizo ya uzazi na malezi ya mtoto yenye malipo kwa wafanyakazi wa jiji waliostahili kupata haki hiyo. == Kugombea nafasi ya wakili wa kaunti == Mnamo Desemba 2025, Kamin aliwasilisha rasmi ombi la kugombea nafasi ya wakili wa Kaunti ya Harris. Hatua hiyo ilisababisha kutumika kwa sheria ya Texas inayowataka baadhi ya viongozi walio madarakani kujiuzulu wanapogombea nafasi nyingine za uchaguzi. Kwa sababu hiyo, alijiuzulu kutoka nafasi yake ya uwakilishi wa Wilaya ya C katika Baraza la Jiji la Houston. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Wanasiasa wa Marekani]] [[Jamii:wanaharakati wa Marekani]] ra6prolxymwltfj660dc9i67om23pf6 0 254414 1607543 2026-10-13T17:02:44Z Don Malya 61486 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Hartman Toromba''' (alizaliwa tarehe 2 Novemba 1984 mjini Windhoek) ni [[mchezaji]] wa zamani wa mpira wa miguu kutoka Namibia aliyekuwa akicheza nafasi ya beki. Klabu yake ya mwisho ilikuwa African Stars F.C., iliyoshiriki Ligi Kuu ya Namibia.<ref>[https://www.national-football-teams.com/player/4557.html Hartman Toromba] at National-Football-Teams.com</ref> Mwaka 2008, alijiunga na [[klabu]] ya Afrika Kusini ya Free State Stars, akitokea Black Leopard...' 1607543 wikitext text/x-wiki '''Hartman Toromba''' (alizaliwa tarehe 2 Novemba 1984 mjini Windhoek) ni [[mchezaji]] wa zamani wa mpira wa miguu kutoka Namibia aliyekuwa akicheza nafasi ya beki. Klabu yake ya mwisho ilikuwa African Stars F.C., iliyoshiriki Ligi Kuu ya Namibia.<ref>[https://www.national-football-teams.com/player/4557.html Hartman Toromba] at National-Football-Teams.com</ref> Mwaka 2008, alijiunga na [[klabu]] ya Afrika Kusini ya Free State Stars, akitokea Black Leopards, iliyokuwa imeshushwa daraja. Kabla ya kuhamia Afrika Kusini, aliichezea klabu ya Black Africa. Toromba alikuwa sehemu ya kikosi cha timu ya taifa ya Namibia kilichoshiriki [[Kombe]] la Mataifa ya Afrika la 2008. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-cheza-mpira}} [[Jamii:Waliozaliwa 1984]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wachezaji mpira wa Namibia]] tq5m9b256hziue2ixy1gx23h3d2mpot 0 254415 1607545 2026-10-13T17:07:15Z Don Malya 61486 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Tugela Tuyeni''' (2 Mei 1977 – 16 Desemba 2016) alikuwa [[mchezaji]] wa mpira wa miguu kutoka Namibia aliyecheza nafasi ya kiungo katika klabu ya Civics, iliyoshiriki Ligi Kuu ya Namibia, na timu ya taifa ya Namibia.<ref>[http://www.namibian.com.na/49355/read/Football-mourns-a-true-gentleman "- The Namibian".] The Namibian. Retrieved 14 May 2018.</ref> == Kazi ya klabu == Akiwa mtoto mdogo, Tugela alikimbilia uhamishoni pamoja na wazazi wake wakati w...' 1607545 wikitext text/x-wiki '''Tugela Tuyeni''' (2 Mei 1977 – 16 Desemba 2016) alikuwa [[mchezaji]] wa mpira wa miguu kutoka Namibia aliyecheza nafasi ya kiungo katika klabu ya Civics, iliyoshiriki Ligi Kuu ya Namibia, na timu ya taifa ya Namibia.<ref>[http://www.namibian.com.na/49355/read/Football-mourns-a-true-gentleman "- The Namibian".] The Namibian. Retrieved 14 May 2018.</ref> == Kazi ya klabu == Akiwa mtoto mdogo, Tugela alikimbilia uhamishoni pamoja na wazazi wake wakati wa harakati za ukombozi wa Namibia dhidi ya utawala wa ubaguzi wa rangi wa Afrika Kusini. Aliishi katika kambi mbalimbali za wakimbizi nchini [[Angola]] na Zambia. Baadaye, alihamia Swakopmund, ambako aliwekwa chini ya uangalizi wa shangazi yake na kuanza elimu ya msingi. Alimaliza [[elimu]] yake ya sekondari katika mji huo, ambao ni mojawapo ya maeneo maarufu ya mapumziko nchini Namibia. Kisha alianza kucheza mpira wa miguu katika klabu ya eneo hilo ya Blue Boys. Baadaye, alishinda mataji matatu ya ligi akiwa na Civics na mataji mawili akiwa na Blue Waters. Alistaafu kucheza soka mwaka 2013. == Kazi ya kimataifa == Tuyeni aliichezea timu ya taifa ya Namibia mara mbili, katika miezi ya Machi na Mei 2008. Alifunga bao katika [[mchezo]] wake wa kwanza wa kimataifa dhidi ya Malawi.<ref>[https://neweralive.na/posts/ode-to-football-genius-tugela-tuyeni-a-true-son-of-the-soil-1977-2016 "Ode to football genius Tugela Tuyeni, a true son of the soil 1977 – 2016".] New Era. 13 January 2017.</ref> == Maisha binafsi == Tuyeni alifariki katika ajali ya gari mwezi Desemba 2016. Alitangazwa kuwa amefariki alipowasili katika Hospitali ya Serikali ya Tsumeb, baada ya gari aina ya pickup alilokuwa akisafiria kupoteza mwelekeo na kugonga alama ya barabarani kati ya Tsumeb na Oshikoto. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-cheza-mpira}} [[Jamii:Waliozaliwa 1977]] [[Jamii:Wachezaji mpira wa Namibia]] [[Jamii:Waliofariki 2016]] ij4jlrkxjwph9b2e3pcg85q7ej2idtu 0 254416 1607547 2026-10-13T17:11:29Z Don Malya 61486 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Gervatius Uri-Khob''' (alizaliwa tarehe 3 Aprili 1972) ni [[mchezaji]] wa zamani wa mpira wa miguu kutoka Namibia. == Kazi ya klabu == Uri-Khob alikulia katika eneo la Nomtsoub, <ref>Kambaekwa, Carlos (11 November 2018). [https://neweralive.na/posts/gerros-uri-khob-the-copper-bullet "Gerros Uri-Khob, the Copper Bullet".] New Era.</ref>mjini Tsumeb. Alikuwa mtaalamu wa kupiga mipira ya adhabu. [[Mshambuliaji]] huyo, aliyekuwa na miguu iliyopinda kueleke...' 1607547 wikitext text/x-wiki '''Gervatius Uri-Khob''' (alizaliwa tarehe 3 Aprili 1972) ni [[mchezaji]] wa zamani wa mpira wa miguu kutoka Namibia. == Kazi ya klabu == Uri-Khob alikulia katika eneo la Nomtsoub, <ref>Kambaekwa, Carlos (11 November 2018). [https://neweralive.na/posts/gerros-uri-khob-the-copper-bullet "Gerros Uri-Khob, the Copper Bullet".] New Era.</ref>mjini Tsumeb. Alikuwa mtaalamu wa kupiga mipira ya adhabu. [[Mshambuliaji]] huyo, aliyekuwa na miguu iliyopinda kuelekea nje, alianza kucheza katika timu ya wakubwa ya klabu ya eneo hilo, Chief Santos, akiwa na umri wa miaka 13. Alicheza pamoja na wachezaji wenye uzoefu, akiwemo Engel Johnson, Khulu Geingob, Jan Xamiseb na Steven Auchumeb. == Kazi ya kimataifa == Kwa sababu ya uwezo wake mkubwa wa kupiga mashuti makali, Uri-Khob alipewa jina la utani “Gerros the Bomber”. Mshambuliaji huyo mwenye uwezo wa kufunga mabao mengi aliiwakilisha timu ya taifa ya Namibia kuanzia mwaka 1993 hadi 2003, ikiwemo kushiriki katika Kombe la Mataifa ya Afrika la 1998. Katika [[mashindano]] hayo, alifunga mabao mawili katika [[mchezo]] ulioisha kwa sare ya 3–3 dhidi ya Angola. Alianza kuichezea timu ya taifa ya Namibia, inayojulikana kama ''Brave Warriors'', katika mechi ya kufuzu kwa Kombe la Dunia la 1994 dhidi ya Zambia, mwezi Januari 1993. Kwa jumla, alifunga mabao 11 katika mechi 47 alizoichezea Namibia. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-cheza-mpira}} [[Jamii:Waliozaliwa 1972]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wachezaji mpira wa Namibia]] 8h21s830p06nnl8iojv5ya7q2r6xxrk 0 254417 1607551 2026-10-13T18:40:59Z Mantr meda 93148 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1370855468|Phoenix Marie]]" 1607551 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|image=Phoenix Marie - 2014 AVN Adult Entertainment Expo AEE at Hard Rock Hotel.jpg|name=Phoenix Marie}}'''Phoenix Marie''' is an American [[Pornographic film actor|pornographic film actress]]. She has performed for studios including [[Brazzers]], [[Evil Angel]] and [[Vixen Media Group]], was ''[[Penthouse (magazine)|Penthouse]]'' Pet of the Month for November 2010, and won the [[AVN Award]] for Best POV Sex Scene in 2015. She has been inducted into the [[AVN Hall of Fame]], the XRCO Hall of Fame and the Urban X Awards Hall of Fame. ejdv6x4w76y7byee6d1t2ajworcb9vf 0 254418 1607552 2026-10-13T19:57:09Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Allison Kaden''' (alizaliwa tarehe [[1 Novemba]] [[1977]]) ni [[mwandishi wa habari]] anayeshughulikia habari za jumla katika kituo cha [[televisheni]] cha WPIX-TV kilichopo [[New York City]]. Alijiunga na kituo hicho mwaka 2004 baada ya kufanya kazi katika kituo cha News 12 The Bronx. Tarehe 4 Machi 2010, aligongwa na gari, lakini alirejea kazini baada ya wiki sita. == Elimu na mafunzo == Kaden ana shahada ya kwanza katika masomo ya [[Marekani]] kutok...' 1607552 wikitext text/x-wiki '''Allison Kaden''' (alizaliwa tarehe [[1 Novemba]] [[1977]]) ni [[mwandishi wa habari]] anayeshughulikia habari za jumla katika kituo cha [[televisheni]] cha WPIX-TV kilichopo [[New York City]]. Alijiunga na kituo hicho mwaka 2004 baada ya kufanya kazi katika kituo cha News 12 The Bronx. Tarehe 4 Machi 2010, aligongwa na gari, lakini alirejea kazini baada ya wiki sita. == Elimu na mafunzo == Kaden ana shahada ya kwanza katika masomo ya [[Marekani]] kutoka Chuo Kikuu cha Tulane. Mwaka 2000, alipata shahada ya uzamili katika uandishi wa habari kutoka Shule ya Uandishi wa Habari ya Medill katika Chuo Kikuu cha Northwestern. Pia alisomea upigaji picha katika Chuo Kikuu cha Marekani cha [[Paris]]. == Tuzo na uteuzi == Mwaka 2005, Kaden aliteuliwa kuwania Tuzo ya Emmy na Chuo cha Kitaifa cha Sanaa na Sayansi za Televisheni katika tawi la New York City, katika kipengele cha vipindi vya elimu. Uteuzi huo ulitokana na kazi yake iliyoitwa In Depth-Waterfront, iliyotayarishwa kwa ajili ya News 12 The Bronx na kurushwa hewani tarehe 5 Julai 2004. Mwaka huohuo, alipata tuzo ya kutajwa kwa heshima kutoka Chama cha Watangazaji wa Associated Press cha Jimbo la New York katika kipengele cha utangazaji bora wa habari za dharura. Tuzo hiyo ilitokana na kazi yake ya WPIX iliyoitwa Chopper Down. Mwaka 2007, Kaden alishinda Tuzo ya Emmy ya New York katika kipengele cha habari za dharura kutokana na mchango wake katika ripoti iliyoitwa East Side Explosion. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1977]] [[Jamii:Waandishi wa Marekani]] [[Jamii:Habari]] pm5nn9bhe4md5m2qhubzb3lwlpk497e 1608073 1607552 2026-10-14T09:17:00Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1608073 wikitext text/x-wiki '''Allison Kaden''' (alizaliwa tarehe [[1 Novemba]] [[1977]]) ni [[mwandishi wa habari]] anayeshughulikia habari za jumla katika kituo cha [[televisheni]] cha WPIX-TV kilichopo [[New York City]]. Alijiunga na kituo hicho mwaka 2004 baada ya kufanya kazi katika kituo cha News 12 The Bronx. Tarehe 4 Machi 2010, aligongwa na gari, lakini alirejea kazini baada ya wiki sita. == Elimu na mafunzo == Kaden ana shahada ya kwanza katika masomo ya [[Marekani]] kutoka Chuo Kikuu cha Tulane. Mwaka 2000, alipata shahada ya uzamili katika uandishi wa habari kutoka Shule ya Uandishi wa Habari ya Medill katika Chuo Kikuu cha Northwestern. Pia alisomea upigaji picha katika Chuo Kikuu cha Marekani cha [[Paris]]. == Tuzo na uteuzi == Mwaka 2005, Kaden aliteuliwa kuwania Tuzo ya Emmy na Chuo cha Kitaifa cha Sanaa na Sayansi za Televisheni katika tawi la New York City, katika kipengele cha vipindi vya elimu. Uteuzi huo ulitokana na kazi yake iliyoitwa In Depth-Waterfront, iliyotayarishwa kwa ajili ya News 12 The Bronx na kurushwa hewani tarehe 5 Julai 2004. Mwaka huohuo, alipata tuzo ya kutajwa kwa heshima kutoka Chama cha Watangazaji wa Associated Press cha Jimbo la New York katika kipengele cha utangazaji bora wa habari za dharura. Tuzo hiyo ilitokana na kazi yake ya WPIX iliyoitwa Chopper Down. Mwaka 2007, Kaden alishinda Tuzo ya Emmy ya New York katika kipengele cha habari za dharura kutokana na mchango wake katika ripoti iliyoitwa East Side Explosion. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1977]] [[Jamii:watu wa Marekani]] [[Jamii:Waandishi wa habari]] 0sc9lua846g9l3mfi1cv2njfks4uyx7 0 254419 1607553 2026-10-13T20:02:43Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''William Everett Justis Jr.''' (14 Oktoba [[1926]] – 16 Julai [[1982]]) alikuwa [[mwanamuziki]], [[mtunzi wa nyimbo]] na mpangaji wa muziki wa [[Marekani]], na mmoja wa waanzilishi wa muziki wa rock and roll. Alijulikana zaidi kwa wimbo wake wa mwaka 1957 uitwao Raunchy, ambao uliingizwa katika Jumba la Umaarufu la Grammy (Grammy Hall of Fame). Kama mtunzi wa nyimbo, mara nyingi pia alitumia jina la Bill Everette. == Wasifu == Justis alizaliwa Birmi...' 1607553 wikitext text/x-wiki '''William Everett Justis Jr.''' (14 Oktoba [[1926]] – 16 Julai [[1982]]) alikuwa [[mwanamuziki]], [[mtunzi wa nyimbo]] na mpangaji wa muziki wa [[Marekani]], na mmoja wa waanzilishi wa muziki wa rock and roll. Alijulikana zaidi kwa wimbo wake wa mwaka 1957 uitwao Raunchy, ambao uliingizwa katika Jumba la Umaarufu la Grammy (Grammy Hall of Fame). Kama mtunzi wa nyimbo, mara nyingi pia alitumia jina la Bill Everette. == Wasifu == Justis alizaliwa [[Birmingham, Alabama]], [[Marekani]], lakini alikulia [[Memphis, Tennessee]]. Alisomea muziki katika Christian Brothers College na Chuo Kikuu cha Tulane kilichopo [[New Orleans, Louisiana]]. Akiwa mpigaji wa tarumbeta na saksafoni, alitumbuiza pamoja na bendi za muziki wa jazz na muziki wa dansi katika eneo hilo alipokuwa mwanafunzi wa chuo kikuu. Alirejea Memphis mwaka 1951 na baadaye akapata nafasi ya kufanya kazi katika kampuni ya Sun Records chini ya Sam Phillips. Huko, alirekodi muziki wake mwenyewe na pia kupanga muziki kwa ajili ya wasanii wa kampuni hiyo, wakiwemo Jerry Lee Lewis, Roy Orbison, Johnny Cash na Charlie Rich. Justis anatajwa pia kuwa ndiye aliyemgundua Charlie Rich. Wimbo wake Raunchy, uliotolewa Septemba 1957, ulikuwa mojawapo ya nyimbo za ala za muziki wa rock and roll zilizopata mafanikio makubwa ya kibiashara. Umaarufu wake ulikuwa mkubwa kiasi kwamba matoleo ya wasanii watatu tofauti yalifikia nafasi ya pili katika chati ya muziki ya Marekani ya Billboard. Wasanii hao walikuwa Ernie Freeman, aliyetoa toleo kupitia kampuni ya Imperial, na Billy Vaughn, aliyetoa toleo kupitia kampuni ya Dot Records. Wimbo huo pia ulikaa katika nafasi ya kwanza nchini Kanada kwa wiki tatu na kufikia nafasi ya 11 katika chati ya nyimbo za nchini Uingereza. Uliuza nakala zaidi ya milioni moja na kupewa tuzo ya diski ya dhahabu. Wimbo mwingine muhimu wa Justis ulikuwa College Man, uliofikia nafasi ya 42 nchini Marekani na nafasi ya 11 nchini Kanada. Mwaka 1961, Justis alihamia Nashville, Tennessee, ambako alifanikiwa kama mtayarishaji wa rekodi na mpangaji wa muziki kwa wasanii wa muziki wa pop na country. Alifanya kazi na kampuni za Monument Records, Mercury Records na kampuni nyingine za kurekodi muziki. Mwaka 1964, alipiga saksafoni katika muziki uliotumika kwenye filamu ya Elvis Presley iliyoitwa Kissin' Cousins. Mwaka huohuo, alichukua jukumu la kuwa meneja wa kikundi cha waimbaji cha Ronny & the Daytonas. Mwaka 1963, Justis alipata wimbo ulioshika nafasi ya kwanza nchini Australia uitwao Tamoure. Wimbo huo ulifika nafasi ya 19 nchini Kanada, lakini haukuingia katika chati ya Billboard Hot 100 ya Marekani. Mwanzoni mwa miaka ya 1960, alitayarisha mfululizo wa albamu za muziki wa ala zilizofanikiwa kupitia kampuni ya Smash Records. Albamu hizo zilijumuisha Alley Cat/Green Onions na Telstar/The Lonely Bull. Mwanamuziki Ray Stevens alimshukuru Justis katika kipindi maalumu cha televisheni cha TNN kilichoitwa The Life and Times of Ray Stevens kwa kumpa neno “Gitarzan”. Neno hilo lilikuja kuwa jina la wimbo uliofanikiwa sana kibiashara wa Stevens mwaka 1969, ambao uliuza nakala zaidi ya milioni moja. Justis pia alitunga muziki wa filamu kadhaa, zikiwemo Dear Dead Delilah (1972), Smokey and the Bandit (1977), Hooper (1978), The Villain (1979) na Island Claws (1980). Justis alifariki kutokana na saratani huko Nashville mwaka 1982, akiwa na umri wa miaka 55. Alizikwa katika Makaburi ya Memorial Park mjini Memphis. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1926]] [[Jamii:Waliofariki 1982]] [[Jamii:Wanamuziki wa Marekani]] [[Jamii:Watunzi wa Marekani]] ayiz16mtkxr5fevg9p2q7w649xfc5n0 3 254420 1607555 2026-10-13T20:04:36Z JBW 7089 JBW alihamisha ukurasa wa [[Majadiliano ya mtumiaji:JulDer Wiki]] hadi [[Majadiliano ya mtumiaji:JulDer]]: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/JulDer Wiki|JulDer Wiki]]" to "[[Special:CentralAuth/JulDer|JulDer]]" 1607555 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Majadiliano ya mtumiaji:JulDer]] fj8wk2d7r3dysdc8wb6cgv38tb2tsn5 0 254421 1607556 2026-10-13T20:08:19Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Laurie M. Joyner''' (alizaliwa tarehe 10 Desemba [[1965]]) ni [[mwanasosholojia]] na msimamizi wa [[taasisi]] za elimu ya juu kutoka [[Marekani]]. Yeye ni [[rais]] wa tisa na wa sasa wa St. Norbert College, na ndiye mwanamke wa kwanza kushika nafasi hiyo. Hapo awali, Joyner alikuwa rais wa Saint Xavier University mjini [[Chicago]] na Wittenberg University katika jimbo la Ohio. Kazi yake ya kitaaluma ilijikita katika masuala ya ukosefu wa usawa na utafit...' 1607556 wikitext text/x-wiki '''Laurie M. Joyner''' (alizaliwa tarehe 10 Desemba [[1965]]) ni [[mwanasosholojia]] na msimamizi wa [[taasisi]] za elimu ya juu kutoka [[Marekani]]. Yeye ni [[rais]] wa tisa na wa sasa wa St. Norbert College, na ndiye mwanamke wa kwanza kushika nafasi hiyo. Hapo awali, Joyner alikuwa rais wa Saint Xavier University mjini [[Chicago]] na Wittenberg University katika jimbo la Ohio. Kazi yake ya kitaaluma ilijikita katika masuala ya ukosefu wa usawa na utafiti wa kijamii unaotumika kutatua matatizo halisi. == Maisha ya awali na elimu == Joyner alipata shahada ya kwanza ya [[sanaa]] katika sosholojia kutoka Loyola University New Orleans mwaka 1986. Alifanya kazi katika nafasi mbalimbali za kiutawala katika chuo hicho alichosoma. Pia alipokea tuzo ya Dux Sociologicus. Mwaka 1992, alipata shahada ya uzamili katika sosholojia kutoka Tulane University, na mwaka 1995 alipata shahada ya uzamivu kutoka taasisi hiyo hiyo. Msimamizi wa utafiti wake wa uzamivu alikuwa James D. Wright, ambaye kwa muda mrefu alihudumu kama mhariri mkuu wa jarida la Social Science Research. == Maisha ya kitaaluma == Joyner aliwahi kuwa makamu wa rais na mkuu wa chuo katika Rollins College. Baadaye, akawa rais wa Wittenberg University. Alihudumu kama rais wa Saint Xavier University kuanzia mwaka 2017 hadi 2023.Tarehe 12 Julai 2023, Joyner akawa rais wa tisa wa St. Norbert College. Yeye ndiye mwanamke wa kwanza kushika nafasi hiyo katika historia ya chuo hicho. == Maisha binafsi == Joyner ameolewa na ana wana watatu. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1965]] [[Jamii:Wanasosholojia wa Marekani]] i4o4a8upn2y07vza83d0zdstnkp5olf 0 254422 1607557 2026-10-13T20:21:12Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Sari Jordan''' ni [[mwimbaji]], [[mtunzi wa nyimbo]] na mpiga ala nyingi za [[muziki]] kutoka [[Marekani]]. Jordan alitoa EP yake ya kwanza, Sing to the Moon, mwezi Oktoba 2023, na albamu yake ya kwanza kamili, PERFECT BE THE ENEMY, mwezi Mei 2026. == Maisha na kazi == Jordan alizaliwa na kukulia [[Harrington Park, New Jersey|Harrington Park]], [[New Jersey]]. Mwaka [[2018]], alihamia [[New Orleans|New Orlean]]<nowiki/>s ili kusoma katika Tulane Univer...' 1607557 wikitext text/x-wiki '''Sari Jordan''' ni [[mwimbaji]], [[mtunzi wa nyimbo]] na mpiga ala nyingi za [[muziki]] kutoka [[Marekani]]. Jordan alitoa EP yake ya kwanza, Sing to the Moon, mwezi Oktoba 2023, na albamu yake ya kwanza kamili, PERFECT BE THE ENEMY, mwezi Mei 2026. == Maisha na kazi == Jordan alizaliwa na kukulia [[Harrington Park, New Jersey|Harrington Park]], [[New Jersey]]. Mwaka [[2018]], alihamia [[New Orleans|New Orlean]]<nowiki/>s ili kusoma katika Tulane University. Mtindo wa muziki wa Jordan umeelezwa kuwa unajumuisha pop ya jazz, pop mbadala, rock ya kisaikolojia, neo-soul, muziki wa Broadway na jazz mbadala. Pia mara nyingi hulinganishwa na Norah Jones. Jordan hushirikiana mara kwa mara na wanamuziki wengine wa New Orleans kama mwimbaji msaidizi au mpiga ala wa kuandamana na waimbaji wengine. Amefanya kazi na wasanii kama Billy Iuso, Renee Gros, Anna Moss na Isaac Eady. Mwezi Septemba 2023, Jordan alitoa wimbo mmoja ulioitwa “Ceasefire!”. Bobby Patrick wa BroadwayWorld aliutathmini wimbo huo kuwa ni kazi inayostahili kusikilizwa tena baada ya muda ili kufurahia namna msanii anavyoeleza kwa hisia hali mbalimbali zinazowagusa watu wanaopenda muziki wake. Mwezi Oktoba 2023, Jordan alitoa EP yake ya kwanza, Sing to the Moon. Katika tathmini chanya iliyochapishwa na Earmilk, Natalie Patrick aliandika kuwa kila wimbo katika EP hiyo unaeleza hisia za kipekee na humchukua msikilizaji katika safari ya kuvutia kuanzia noti ya kwanza hadi ya mwisho. Mwezi Mei 2026, Jordan alitoa albamu yake ya kwanza kamili, PERFECT BE THE ENEMY. Albamu hiyo ina nyimbo nne zilizotolewa kama single: “FREAK”, “TABLE OF ANGELS”, “FANCY” na “GROW APART”. Jordan alishirikiana na Ajaï Combelic na mpiga besi Robin Sherman katika utayarishaji wa albamu hiyo kwenye studio ya Lil Squeeze. Pia alishirikiana na mhandisi wa sauti Mack Major katika kuchanganya na kukamilisha ubora wa sauti za albamu hiyo. Jake Clapp, akiandika katika gazeti la Gambit, alieleza kuwa nyimbo 11 za albamu PERFECT BE THE ENEMY zinaangazia sauti ya joto ya Jordan, namna yake ya uimbaji yenye mvuto na upigaji wa gitaa la umeme kwa kutumia vidole. Pia alibainisha kuwa sauti za cello, trombone, besi na ngoma huongeza tabaka mbalimbali za muziki zinazochochea taswira za kimawazo. Sabrina Stone wa Antigravity Magazine aliielezea albamu hiyo kuwa ni kielelezo cha msanii kijana anayekua na kufungua milango ya uwezekano mpya wa kimuziki. Jordan ni mtu asiyejitambulisha kikamilifu kama mwanamume au mwanamke (nonbinary), na hutumia viwakilishi vya Kiingereza they/them. Anaishi New Orleans. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waimbaji wa Marekani]] [[Jamii:Watunzi wa Marekani]] ain9s5uyz98ehxcop7arpcdgdek0jd6 0 254423 1607558 2026-10-13T20:26:05Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Harriet Coulter Joor''' ([[1875]]–[[1965]]) alikuwa [[msanii]], [[mwandishi]], mbunifu wa [[nguo]] na [[Kauri (pambo)|kauri]], pamoja na mpambaji wa vyombo vya udongo kutoka [[Marekani]]. Joor alikuwa miongoni mwa wahitimu wa mwanzo wa H. Sophie Newcomb Memorial College na mmoja wa wazalishaji wa awali wa Newcomb Pottery. == Maisha ya awali == Harriet “Hattie” Coulter Joor alizaliwa Januari 1875. Baba yake, Joseph F. Joor, alikuwa [[profesa]] wa...' 1607558 wikitext text/x-wiki '''Harriet Coulter Joor''' ([[1875]]–[[1965]]) alikuwa [[msanii]], [[mwandishi]], mbunifu wa [[nguo]] na [[Kauri (pambo)|kauri]], pamoja na mpambaji wa vyombo vya udongo kutoka [[Marekani]]. Joor alikuwa miongoni mwa wahitimu wa mwanzo wa H. Sophie Newcomb Memorial College na mmoja wa wazalishaji wa awali wa Newcomb Pottery. == Maisha ya awali == Harriet “Hattie” Coulter Joor alizaliwa Januari 1875. Baba yake, Joseph F. Joor, alikuwa [[profesa]] wa botania katika Tulane University, na mama yake aliitwa E. H. Joor. Harriet alihamia New Orleans mwaka 1888 baada ya baba yake kuteuliwa kuwa msaidizi wa msimamizi wa Makumbusho ya Historia ya Asili ya Tulane University. Akiwa kijana, alianza kuhudhuria kozi katika H. Sophie Newcomb Memorial College. == Elimu == Harriet Joor alijiunga na Newcomb College mwaka 1887 na alikuwa miongoni mwa wanafunzi wa kwanza katika programu ya sanaa ya ualimu. Alipata shahada ya Sayansi mwaka 1895, kisha akasoma kama mwanafunzi maalumu wa sanaa kuanzia mwaka 1896 hadi 1900. Katika majira ya joto ya mwaka 1900, Joor alipewa ufadhili wa dola 125 ili kuhudhuria taasisi ya sanaa ya majira ya joto iliyoanzishwa na Arthur Wesley Dow huko Ipswich. Baadaye alirudi New Orleans na kuendelea na masomo ya sanaa ya uzamili katika Newcomb College kuanzia mwaka 1900 hadi 1901. Akikumbuka kipindi chake katika Newcomb College, Joor aliandika kuhusu siku za mwanzo za chuo hicho katika jengo dogo la matofali lililofunikwa na mimea ya kupandia. Alieleza jinsi wanafunzi wachache walivyofanya kazi pamoja kana kwamba walikuwa familia ndogo, huku Bw. Meyer akitengeneza vazi za udongo kwa kutumia gurudumu la kufinyangia na tanuru kubwa likiwa katika kona nyingine ya chumba. Pia alieleza upendo wake kwa kazi hiyo, uliomfanya akae muda mrefu akifinyanga chombo cha udongo na kusahau mambo mengine yote. Joor alishiriki katika utengenezaji wa vyombo vya udongo kwa kuvifinyanga kwa mikono, mbinu iliyotumiwa pia na Leona Nicholson. Miongoni mwa vyombo alivyotengeneza bila kutumia gurudumu la kufinyangia ni seti za vyombo vya chai na vitu vidogo vyenye umbo la koni. == Kazi == Baada ya kuhitimu kutoka Newcomb College, Joor alifundisha utengenezaji wa vyombo vya udongo katika Shule ya Elimu ya University of Chicago. Mwaka 1906, alipata kazi ya uandishi katika jarida la The Craftsman. Baada ya kuondoka Chicago, Joor alianzisha makazi yake katika eneo la Ada, Dakota Kusini, kati ya mwaka 1911 na 1912, ambako aliishi katika nyumba iliyojengwa kwa udongo na nyasi. Mwaka 1923, alianza kufundisha sanaa katika taasisi ya elimu ya juu ya Southwestern Louisiana huko Lafayette, ambayo sasa inajulikana kama University of Louisiana at Lafayette. === Maonyesho ya sanaa === Joor alionyesha kazi zake katika maeneo mbalimbali nchini Marekani. Mwaka 1900, alishiriki pia katika maonyesho ya kimataifa ya Paris, yaliyojulikana kama Paris Exposition Universelle. Mwaka 1904, vipande vitatu vya vyombo vya udongo vilivyotengenezwa na Joor vilionyeshwa katika Louisiana Purchase Exposition huko St. Louis, Missouri. Kazi zake za ufinyanzi zilijumuishwa katika maonyesho ya mwaka 2014 yaliyoitwa Women, Art, and Social Change: The Newcomb Pottery Enterprise, yaliyoandaliwa na taasisi ya Smithsonian na kuonyeshwa katika maeneo mbalimbali nchini Marekani. Mwaka 1908, kazi tano za urembeshaji wa vitambaa za Joor ziliorodheshwa katika katalogi ya maonyesho ya tano ya kila mwaka ya Art Association of New Orleans yaliyofanyika Newcomb Art Gallery, katika makutano ya barabara za Camp na Sixth, kuanzia tarehe 14 hadi 28 Machi. Kazi hizo zilijumuisha mfuko mmoja na mitandio minne, pamoja na maelezo ya rangi, michoro ya mapambo na bei. == Utambuzi == Harriet Joor alipokea medali ya Neill kwa michoro yake iliyotumia rangi za maji. == Urithi wa kisanii == Kazi za Harriet Joor zinahifadhiwa katika makusanyo ya kudumu ya makumbusho kadhaa ya sanaa, yakiwemo Newcomb Art Museum, New Orleans Museum of Art na Museum of Fine Arts, Houston. Mwaka 2013, kazi zake zilijumuishwa katika maonyesho yaliyoitwa Women, Art and Social Change: The Newcomb Pottery Enterprise, yaliyofanyika Newcomb Art Gallery. == Historia ya minada == Mwaka 1998, Jean M. Bragg Gallery iliweka kwenye katalogi chombo cha umbo la chombo cha maua kilichopambwa kwa michoro ya maua ya gardenia iliyochongwa ndani ya uso wake, kilichotengenezwa na Harriet Coulter Joor. Chombo hicho kilipewa namba ya katalogi 94 na kuwekwa bei ya dola 18,000. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1875]] [[Jamii:Waliozaliwa 1965]] [[Jamii:Wasanii wa Marekani]] [[Jamii:Waandishi wa Marekani]] [[Jamii:Maprofesa]] sffu2tvpu7c46nnz5m8p787yytutj1h 1608055 1607558 2026-10-14T08:58:29Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1608055 wikitext text/x-wiki '''Harriet Coulter Joor''' ([[1875]]–[[1965]]) alikuwa [[msanii]], [[mwandishi]], mbunifu wa [[nguo]] na [[Kauri (pambo)|kauri]], pamoja na mpambaji wa vyombo vya udongo kutoka [[Marekani]]. Joor alikuwa miongoni mwa wahitimu wa mwanzo wa H. Sophie Newcomb Memorial College na mmoja wa wazalishaji wa awali wa Newcomb Pottery. == Maisha ya awali == Harriet “Hattie” Coulter Joor alizaliwa Januari 1875. Baba yake, Joseph F. Joor, alikuwa [[profesa]] wa botania katika Tulane University, na mama yake aliitwa E. H. Joor. Harriet alihamia New Orleans mwaka 1888 baada ya baba yake kuteuliwa kuwa msaidizi wa msimamizi wa Makumbusho ya Historia ya Asili ya Tulane University. Akiwa kijana, alianza kuhudhuria kozi katika H. Sophie Newcomb Memorial College. == Elimu == Harriet Joor alijiunga na Newcomb College mwaka 1887 na alikuwa miongoni mwa wanafunzi wa kwanza katika programu ya sanaa ya ualimu. Alipata shahada ya Sayansi mwaka 1895, kisha akasoma kama mwanafunzi maalumu wa sanaa kuanzia mwaka 1896 hadi 1900. Katika majira ya joto ya mwaka 1900, Joor alipewa ufadhili wa dola 125 ili kuhudhuria taasisi ya sanaa ya majira ya joto iliyoanzishwa na Arthur Wesley Dow huko Ipswich. Baadaye alirudi New Orleans na kuendelea na masomo ya sanaa ya uzamili katika Newcomb College kuanzia mwaka 1900 hadi 1901. Akikumbuka kipindi chake katika Newcomb College, Joor aliandika kuhusu siku za mwanzo za chuo hicho katika jengo dogo la matofali lililofunikwa na mimea ya kupandia. Alieleza jinsi wanafunzi wachache walivyofanya kazi pamoja kana kwamba walikuwa familia ndogo, huku Bw. Meyer akitengeneza vazi za udongo kwa kutumia gurudumu la kufinyangia na tanuru kubwa likiwa katika kona nyingine ya chumba. Pia alieleza upendo wake kwa kazi hiyo, uliomfanya akae muda mrefu akifinyanga chombo cha udongo na kusahau mambo mengine yote. Joor alishiriki katika utengenezaji wa vyombo vya udongo kwa kuvifinyanga kwa mikono, mbinu iliyotumiwa pia na Leona Nicholson. Miongoni mwa vyombo alivyotengeneza bila kutumia gurudumu la kufinyangia ni seti za vyombo vya chai na vitu vidogo vyenye umbo la koni. == Kazi == Baada ya kuhitimu kutoka Newcomb College, Joor alifundisha utengenezaji wa vyombo vya udongo katika Shule ya Elimu ya University of Chicago. Mwaka 1906, alipata kazi ya uandishi katika jarida la The Craftsman. Baada ya kuondoka Chicago, Joor alianzisha makazi yake katika eneo la Ada, Dakota Kusini, kati ya mwaka 1911 na 1912, ambako aliishi katika nyumba iliyojengwa kwa udongo na nyasi. Mwaka 1923, alianza kufundisha sanaa katika taasisi ya elimu ya juu ya Southwestern Louisiana huko Lafayette, ambayo sasa inajulikana kama University of Louisiana at Lafayette. === Maonyesho ya sanaa === Joor alionyesha kazi zake katika maeneo mbalimbali nchini Marekani. Mwaka 1900, alishiriki pia katika maonyesho ya kimataifa ya Paris, yaliyojulikana kama Paris Exposition Universelle. Mwaka 1904, vipande vitatu vya vyombo vya udongo vilivyotengenezwa na Joor vilionyeshwa katika Louisiana Purchase Exposition huko St. Louis, Missouri. Kazi zake za ufinyanzi zilijumuishwa katika maonyesho ya mwaka 2014 yaliyoitwa Women, Art, and Social Change: The Newcomb Pottery Enterprise, yaliyoandaliwa na taasisi ya Smithsonian na kuonyeshwa katika maeneo mbalimbali nchini Marekani. Mwaka 1908, kazi tano za urembeshaji wa vitambaa za Joor ziliorodheshwa katika katalogi ya maonyesho ya tano ya kila mwaka ya Art Association of New Orleans yaliyofanyika Newcomb Art Gallery, katika makutano ya barabara za Camp na Sixth, kuanzia tarehe 14 hadi 28 Machi. Kazi hizo zilijumuisha mfuko mmoja na mitandio minne, pamoja na maelezo ya rangi, michoro ya mapambo na bei. == Utambuzi == Harriet Joor alipokea medali ya Neill kwa michoro yake iliyotumia rangi za maji. == Urithi wa kisanii == Kazi za Harriet Joor zinahifadhiwa katika makusanyo ya kudumu ya makumbusho kadhaa ya sanaa, yakiwemo Newcomb Art Museum, New Orleans Museum of Art na Museum of Fine Arts, Houston. Mwaka 2013, kazi zake zilijumuishwa katika maonyesho yaliyoitwa Women, Art and Social Change: The Newcomb Pottery Enterprise, yaliyofanyika Newcomb Art Gallery. == Historia ya minada == Mwaka 1998, Jean M. Bragg Gallery iliweka kwenye katalogi chombo cha umbo la chombo cha maua kilichopambwa kwa michoro ya maua ya gardenia iliyochongwa ndani ya uso wake, kilichotengenezwa na Harriet Coulter Joor. Chombo hicho kilipewa namba ya katalogi 94 na kuwekwa bei ya dola 18,000. == Marejeo == {{Mbegu-mwandishi}} [[Jamii:Waliozaliwa 1875]] [[Jamii:Waliozaliwa 1965]] [[Jamii:Wasanii wa Marekani]] [[Jamii:Waandishi wa Marekani]] r2qxjyb9bjhutvpcwxvwt0bag3mxq6q 0 254424 1607559 2026-10-13T20:32:25Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Jonny Sinaga''' (alizaliwa tarehe [[4 Desemba]] [[1961]]) ni [[mwanadiplomasia]] wa [[Indonesia]] aliyewahi kuhudumu kama [[balozi]] nchini [[Argentina]] kuanzia mwaka 2014 hadi 2017. Katika kipindi hicho, alivuta hisia za umma baada ya wafanyakazi wa ubalozi kuwasilisha malalamiko kuhusu uongozi wake, tabia isiyofaa na matumizi ya maneno ya kashfa. Akiwa afisa wa muda mrefu wa huduma ya nje, Jonny aliwahi kuwa mkuu wa kitengo cha fedha katika Wizara ya...' 1607559 wikitext text/x-wiki '''Jonny Sinaga''' (alizaliwa tarehe [[4 Desemba]] [[1961]]) ni [[mwanadiplomasia]] wa [[Indonesia]] aliyewahi kuhudumu kama [[balozi]] nchini [[Argentina]] kuanzia mwaka 2014 hadi 2017. Katika kipindi hicho, alivuta hisia za umma baada ya wafanyakazi wa ubalozi kuwasilisha malalamiko kuhusu uongozi wake, tabia isiyofaa na matumizi ya maneno ya kashfa. Akiwa afisa wa muda mrefu wa huduma ya nje, Jonny aliwahi kuwa mkuu wa kitengo cha fedha katika Wizara ya Mambo ya Nje, mkurugenzi wa mafunzo ya juu ya diplomasia na naibu mkuu wa ujumbe wa Ubalozi wa Indonesia mjini [[Tokyo]]. == Maisha ya awali na elimu == Jonny alizaliwa tarehe 4 Desemba 1961 katika kijiji cha Narumonda, kilichopo karibu na Ziwa Toba katika Mkoa wa Sumatra Kaskazini. Baba yake alikuwa mwalimu wa kemia, huku mama yake akiwa mama wa nyumbani. Kutokana na changamoto za kifedha, familia yake ilihamia baadaye mjini Medan. Jonny alimaliza elimu yake ya msingi huko Narumonda na kufanya vizuri kitaaluma, akishika nafasi za juu darasani kuanzia shule ya msingi hadi sekondari. Wakati wa utoto wake, aliwasaidia wazazi wake kupata kipato kwa kufanya shughuli za kilimo, kulima mashamba na kukusanya kuni. Baada ya kumaliza shule ya sekondari mwaka 1981, Jonny aliwashawishi wazazi wake wamruhusu kuendelea na masomo ya chuo kikuu, licha ya kutokuwa na fedha za kutosha kugharamia elimu yake. Aliomba na kukubaliwa kusoma sheria katika University of Indonesia, Polytechnic of State Finance STAN na Statistical Academy. Alisoma kwa muda mfupi katika taasisi mbili za mwisho kabla ya kuamua kuendelea na masomo ya muda wote katika University of Indonesia, ambako alihitimu mwaka 1987. Akiwa chuoni, alifanya mafunzo kwa vitendo katika mahakama ya umma ya Jakarta Kusini. Mwaka 1992, alipata shahada ya uzamili kutoka Tulane University School of Law mjini New Orleans. == Kazi ya kidiplomasia == Jonny alianza kazi yake kama afisa wa huduma ya nje mwaka 1987, akihudumu kama mkuu wa kitengo cha mikataba ya biashara ya kimataifa katika kurugenzi ya mikataba ya kimataifa. Baada ya kupata shahada yake ya uzamili, alipelekwa katika kitengo cha siasa cha Ubalozi wa Indonesia mjini Canberra kuanzia mwaka 1993 hadi 1997, akiwa na cheo cha katibu wa pili. Mwaka 1998, alihudumu kwa muda mfupi katika Timor Mashariki wakati wa mchakato wa kujitenga kwake na Indonesia. Kuanzia mwaka 2000 hadi 2004, Jonny alihudumu katika Uwakilishi wa Kudumu wa Indonesia katika Umoja wa Mataifa mjini New York, ambako alishughulikia masuala ya haki za binadamu. Baadaye, kuanzia mwaka 2005 hadi 2008, alikuwa naibu mkurugenzi wa haki za kiraia na kisiasa katika kurugenzi ya haki za binadamu ya Wizara ya Mambo ya Nje. Katika kipindi hicho, aliandika makala kadhaa za maoni kuhusu haki za binadamu katika gazeti la The Jakarta Post. Kwa niaba ya Indonesia, Jonny alisifu kazi za Tume ya Umoja wa Mataifa ya Haki za Binadamu, lakini pia alieleza wasiwasi kuhusu ukosefu wa uungwaji mkono kutoka kwa nchi wanachama wa tume hiyo. Tarehe 27 Machi 2007, Jonny aliapishwa na Waziri wa Mambo ya Nje Hassan Wirajuda kuwa mkurugenzi wa mafunzo ya juu ya diplomasia katika wizara hiyo. Mwaka 2009, Wizara ya Mambo ya Nje ilipitia mabadiliko ya uongozi, ambapo Hassan Wirajuda alibadilishwa na Marty Natalegawa. Baadaye mwaka huo, waendesha mashtaka walianza kuchunguza taarifa za matumizi mabaya ya fedha katika wizara hiyo, yaliyohusisha madai ya udanganyifu katika marejesho ya fedha za tiketi za usafiri wa ndege. Tukio hilo lilisababisha hasara iliyozidi rupia za Indonesia bilioni 21. Kesi hiyo pia ilimhusisha mkuu wa kitengo cha fedha wa wizara, Ade Wismar Wijaya, ambaye aliondolewa kazini katikati ya Februari 2010. Jonny, aliyekuwa mshirika wa karibu wa Marty, alichukua nafasi hiyo tarehe 22 Februari 2010. Akiwa mkuu wa kitengo cha fedha, Jonny alikiri kukabiliwa na changamoto na shinikizo kubwa katika kutekeleza mageuzi ya mfumo wa fedha wa wizara. Alipokea vitisho alipojaribu kukagua au kurekebisha programu za kitengo hicho. Wafanyakazi pia walimwonya mara kwa mara asile chakula au kunywa vinywaji vilivyokuwa katika kitengo hicho kwa hofu kwamba huenda viliwekewa vitu vyenye madhara. Aidha, alizua mjadala kwa kukataa kupokea zawadi kutoka kwa maafisa waliohusika na masuala ya fedha. Katika kipindi cha miaka miwili alichohudumu katika nafasi hiyo, aliweza kutatua matatizo mengi ndani ya kitengo hicho. Kufikia mwaka 2012, Jonny aliteuliwa kuwa naibu mkuu wa ujumbe wa Ubalozi wa Indonesia mjini Tokyo, nafasi iliyomfanya kuwa kiongozi wa pili kwa mamlaka katika ubalozi huo. Tarehe 15 Oktoba 2014, Jonny aliapishwa kuwa balozi wa Indonesia nchini Argentina, huku pia akipewa uwakilishi wa kidiplomasia nchini Uruguay na Paraguay. Aliwasilisha hati zake za utambulisho kwa Rais Horacio Cartes wa Paraguay tarehe 20 Aprili 2015, kwa Makamu wa Rais Amado Boudou wa Argentina tarehe 23 Aprili 2015, na kwa Rais Tabaré Vázquez wa Uruguay tarehe 10 Machi 2016. Tarehe 28 Agosti 2015, wafanyakazi wa ubalozi waliwasilisha malalamiko kwa Wizara ya Mambo ya Nje kupitia barua yenye kurasa saba na hoja 22 za kutoridhishwa kwao. Barua hiyo ilihitimisha kwa kuomba utendaji wa Jonny utathminiwe upya na maafisa wa wizara watembelee ubalozi huo. Wafanyakazi walilalamikia shinikizo la kisaikolojia na kiafya walilokabili walipokuwa wakifanya kazi chini ya uongozi wa Jonny. Pia walieleza kutoridhishwa na ukosefu wake wa mawasiliano na Waindonesia waliokuwa katika eneo alilowajibika kulisimamia, pamoja na tabia yake kali na isiyofaa dhidi ya wafanyakazi waliotoka Indonesia. Kwa mujibu wa malalamiko hayo, aliwatendea wafanyakazi wa eneo la Argentina kwa namna tofauti. Ingawa mwanzoni wizara ilikataa kuthibitisha kuwepo kwa barua hiyo, baadaye ilikiri kuipokea na kutuma timu ya uchunguzi ili kuchunguza malalamiko na kuchukua hatua zinazofaa. Waziri wa Mambo ya Nje Retno Marsudi alihakikisha kuwa hatua dhidi ya Jonny zilikuwa zimechukuliwa kwa mujibu wa taratibu za ndani za wizara. Jonny alikanusha kufanya makosa na kutetea matendo yake, akisema kuwa msimamo wake mkali na tabia yake ya kukasirika haraka vilikuwa muhimu kwa ajili ya kulinda maslahi ya taifa. Taarifa hizo zilisababisha ukosoaji mkali kuhusu namna Jonny alivyosimamia ubalozi. Mwenyekiti wa kamati ya mahusiano ya nje, Mahfud Sidik, alitaka timu ya ukaguzi ikutane moja kwa moja na balozi pamoja na wafanyakazi wake. Naye naibu mwenyekiti wa kamati hiyo, Tantowi Yahya, alieleza wasiwasi kuhusu ukosefu wa tathmini ya kisaikolojia katika mchakato wa kuwateua mabalozi. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1961]] [[Jamii:Wanadiplomasia nchi kwa nchi]] fdqtdtmt7ix1nplnegyb5r28qotpc8x 1608056 1607559 2026-10-14T08:58:59Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1608056 wikitext text/x-wiki '''Jonny Sinaga''' (alizaliwa tarehe [[4 Desemba]] [[1961]]) ni [[mwanadiplomasia]] wa [[Indonesia]] aliyewahi kuhudumu kama [[balozi]] nchini [[Argentina]] kuanzia mwaka 2014 hadi 2017. Katika kipindi hicho, alivuta hisia za umma baada ya wafanyakazi wa ubalozi kuwasilisha malalamiko kuhusu uongozi wake, tabia isiyofaa na matumizi ya maneno ya kashfa. Akiwa afisa wa muda mrefu wa huduma ya nje, Jonny aliwahi kuwa mkuu wa kitengo cha fedha katika Wizara ya Mambo ya Nje, mkurugenzi wa mafunzo ya juu ya diplomasia na naibu mkuu wa ujumbe wa Ubalozi wa Indonesia mjini [[Tokyo]]. == Maisha ya awali na elimu == Jonny alizaliwa tarehe 4 Desemba 1961 katika kijiji cha Narumonda, kilichopo karibu na Ziwa Toba katika Mkoa wa Sumatra Kaskazini. Baba yake alikuwa mwalimu wa kemia, huku mama yake akiwa mama wa nyumbani. Kutokana na changamoto za kifedha, familia yake ilihamia baadaye mjini Medan. Jonny alimaliza elimu yake ya msingi huko Narumonda na kufanya vizuri kitaaluma, akishika nafasi za juu darasani kuanzia shule ya msingi hadi sekondari. Wakati wa utoto wake, aliwasaidia wazazi wake kupata kipato kwa kufanya shughuli za kilimo, kulima mashamba na kukusanya kuni. Baada ya kumaliza shule ya sekondari mwaka 1981, Jonny aliwashawishi wazazi wake wamruhusu kuendelea na masomo ya chuo kikuu, licha ya kutokuwa na fedha za kutosha kugharamia elimu yake. Aliomba na kukubaliwa kusoma sheria katika University of Indonesia, Polytechnic of State Finance STAN na Statistical Academy. Alisoma kwa muda mfupi katika taasisi mbili za mwisho kabla ya kuamua kuendelea na masomo ya muda wote katika University of Indonesia, ambako alihitimu mwaka 1987. Akiwa chuoni, alifanya mafunzo kwa vitendo katika mahakama ya umma ya Jakarta Kusini. Mwaka 1992, alipata shahada ya uzamili kutoka Tulane University School of Law mjini New Orleans. == Kazi ya kidiplomasia == Jonny alianza kazi yake kama afisa wa huduma ya nje mwaka 1987, akihudumu kama mkuu wa kitengo cha mikataba ya biashara ya kimataifa katika kurugenzi ya mikataba ya kimataifa. Baada ya kupata shahada yake ya uzamili, alipelekwa katika kitengo cha siasa cha Ubalozi wa Indonesia mjini Canberra kuanzia mwaka 1993 hadi 1997, akiwa na cheo cha katibu wa pili. Mwaka 1998, alihudumu kwa muda mfupi katika Timor Mashariki wakati wa mchakato wa kujitenga kwake na Indonesia. Kuanzia mwaka 2000 hadi 2004, Jonny alihudumu katika Uwakilishi wa Kudumu wa Indonesia katika Umoja wa Mataifa mjini New York, ambako alishughulikia masuala ya haki za binadamu. Baadaye, kuanzia mwaka 2005 hadi 2008, alikuwa naibu mkurugenzi wa haki za kiraia na kisiasa katika kurugenzi ya haki za binadamu ya Wizara ya Mambo ya Nje. Katika kipindi hicho, aliandika makala kadhaa za maoni kuhusu haki za binadamu katika gazeti la The Jakarta Post. Kwa niaba ya Indonesia, Jonny alisifu kazi za Tume ya Umoja wa Mataifa ya Haki za Binadamu, lakini pia alieleza wasiwasi kuhusu ukosefu wa uungwaji mkono kutoka kwa nchi wanachama wa tume hiyo. Tarehe 27 Machi 2007, Jonny aliapishwa na Waziri wa Mambo ya Nje Hassan Wirajuda kuwa mkurugenzi wa mafunzo ya juu ya diplomasia katika wizara hiyo. Mwaka 2009, Wizara ya Mambo ya Nje ilipitia mabadiliko ya uongozi, ambapo Hassan Wirajuda alibadilishwa na Marty Natalegawa. Baadaye mwaka huo, waendesha mashtaka walianza kuchunguza taarifa za matumizi mabaya ya fedha katika wizara hiyo, yaliyohusisha madai ya udanganyifu katika marejesho ya fedha za tiketi za usafiri wa ndege. Tukio hilo lilisababisha hasara iliyozidi rupia za Indonesia bilioni 21. Kesi hiyo pia ilimhusisha mkuu wa kitengo cha fedha wa wizara, Ade Wismar Wijaya, ambaye aliondolewa kazini katikati ya Februari 2010. Jonny, aliyekuwa mshirika wa karibu wa Marty, alichukua nafasi hiyo tarehe 22 Februari 2010. Akiwa mkuu wa kitengo cha fedha, Jonny alikiri kukabiliwa na changamoto na shinikizo kubwa katika kutekeleza mageuzi ya mfumo wa fedha wa wizara. Alipokea vitisho alipojaribu kukagua au kurekebisha programu za kitengo hicho. Wafanyakazi pia walimwonya mara kwa mara asile chakula au kunywa vinywaji vilivyokuwa katika kitengo hicho kwa hofu kwamba huenda viliwekewa vitu vyenye madhara. Aidha, alizua mjadala kwa kukataa kupokea zawadi kutoka kwa maafisa waliohusika na masuala ya fedha. Katika kipindi cha miaka miwili alichohudumu katika nafasi hiyo, aliweza kutatua matatizo mengi ndani ya kitengo hicho. Kufikia mwaka 2012, Jonny aliteuliwa kuwa naibu mkuu wa ujumbe wa Ubalozi wa Indonesia mjini Tokyo, nafasi iliyomfanya kuwa kiongozi wa pili kwa mamlaka katika ubalozi huo. Tarehe 15 Oktoba 2014, Jonny aliapishwa kuwa balozi wa Indonesia nchini Argentina, huku pia akipewa uwakilishi wa kidiplomasia nchini Uruguay na Paraguay. Aliwasilisha hati zake za utambulisho kwa Rais Horacio Cartes wa Paraguay tarehe 20 Aprili 2015, kwa Makamu wa Rais Amado Boudou wa Argentina tarehe 23 Aprili 2015, na kwa Rais Tabaré Vázquez wa Uruguay tarehe 10 Machi 2016. Tarehe 28 Agosti 2015, wafanyakazi wa ubalozi waliwasilisha malalamiko kwa Wizara ya Mambo ya Nje kupitia barua yenye kurasa saba na hoja 22 za kutoridhishwa kwao. Barua hiyo ilihitimisha kwa kuomba utendaji wa Jonny utathminiwe upya na maafisa wa wizara watembelee ubalozi huo. Wafanyakazi walilalamikia shinikizo la kisaikolojia na kiafya walilokabili walipokuwa wakifanya kazi chini ya uongozi wa Jonny. Pia walieleza kutoridhishwa na ukosefu wake wa mawasiliano na Waindonesia waliokuwa katika eneo alilowajibika kulisimamia, pamoja na tabia yake kali na isiyofaa dhidi ya wafanyakazi waliotoka Indonesia. Kwa mujibu wa malalamiko hayo, aliwatendea wafanyakazi wa eneo la Argentina kwa namna tofauti. Ingawa mwanzoni wizara ilikataa kuthibitisha kuwepo kwa barua hiyo, baadaye ilikiri kuipokea na kutuma timu ya uchunguzi ili kuchunguza malalamiko na kuchukua hatua zinazofaa. Waziri wa Mambo ya Nje Retno Marsudi alihakikisha kuwa hatua dhidi ya Jonny zilikuwa zimechukuliwa kwa mujibu wa taratibu za ndani za wizara. Jonny alikanusha kufanya makosa na kutetea matendo yake, akisema kuwa msimamo wake mkali na tabia yake ya kukasirika haraka vilikuwa muhimu kwa ajili ya kulinda maslahi ya taifa. Taarifa hizo zilisababisha ukosoaji mkali kuhusu namna Jonny alivyosimamia ubalozi. Mwenyekiti wa kamati ya mahusiano ya nje, Mahfud Sidik, alitaka timu ya ukaguzi ikutane moja kwa moja na balozi pamoja na wafanyakazi wake. Naye naibu mwenyekiti wa kamati hiyo, Tantowi Yahya, alieleza wasiwasi kuhusu ukosefu wa tathmini ya kisaikolojia katika mchakato wa kuwateua mabalozi. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1961]] [[Jamii:Wanadiplomasia wa Indonesia]] ao4vsvhhj7sfq4gp4vdpddiqj6gs9he 0 254425 1607560 2026-10-13T20:37:56Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Anthony Edward Jones''' CBE (alizaliwa tarehe 3 Agosti [[1944]]) ni msimamizi mstaafu wa [[sanaa]], kiongozi wa shule za sanaa, [[mwalimu]] wa sanaa na [[mchongaji]] kutoka Wales. Amewahi kushika nyadhifa mbalimbali nchini [[Uingereza]] na [[Marekani]], akiongoza Glasgow School of Art, School of the Art Institute of Chicago, Royal College of Art mjini London na Kansas City Art Institute. == Maisha ya awali na mwanzo wa kazi == Jones alizaliwa tarehe ...' 1607560 wikitext text/x-wiki '''Anthony Edward Jones''' CBE (alizaliwa tarehe 3 Agosti [[1944]]) ni msimamizi mstaafu wa [[sanaa]], kiongozi wa shule za sanaa, [[mwalimu]] wa sanaa na [[mchongaji]] kutoka Wales. Amewahi kushika nyadhifa mbalimbali nchini [[Uingereza]] na [[Marekani]], akiongoza Glasgow School of Art, School of the Art Institute of Chicago, Royal College of Art mjini London na Kansas City Art Institute. == Maisha ya awali na mwanzo wa kazi == Jones alizaliwa tarehe [[3 Agosti]] 1944 katika mji wa Mountain Ash, kusini mwa Wales. Alikulia Penygraigwen, kijiji kidogo kilichopo kwenye kisiwa cha Anglesey, kaskazini mwa Wales. Familia yake ilitoka katika eneo la karibu la Mynydd Bodafon. Baadaye, wakati wa utoto wake, alihamia Merthyr Tydfil, kusini mwa Wales, ambako alijifunza Kiingereza, huku lugha yake ya kwanza ikiwa Kiwelshi. Alitoka katika familia ya waimbaji, lakini tangu utotoni alipendelea kuchora. Pia alipendezwa na usanifu majengo kutokana na ushawishi wa baba yake, aliyekuwa mjenzi. Alipokuwa na umri wa miaka kumi, alipoteza wazazi wake na kulelewa na majirani. Wakati wa utoto wake, alipenda kuchora makanisa ya madhehebu ya Kiprotestanti yasiyo chini ya mamlaka ya kanisa rasmi yaliyokuwa katika bonde karibu na nyumbani kwao. Akiwa mwanafunzi wa sekondari, aliandika kitabu kilichochapishwa mwaka 1962 kwa jina A Thesis and Survey of the Nonconformist Chapel Architecture in Merthyr Tydfil, Glamorgan, kilichohusu uchunguzi wa usanifu wa makanisa hayo. Alikuza shauku yake katika sanaa, hasa uchongaji. Kuanzia mwaka 1962 hadi 1963, alisomea uchoraji, uchongaji na historia ya sanaa katika Goldsmiths College mjini London. Baadaye alijiunga na Newport School of Art nchini Wales, ambako alipata shahada ya heshima katika sanaa na usanifu mwaka 1966. Kisha, kupitia ufadhili wa masomo wa Fulbright, alijiunga na Tulane University mjini New Orleans, Marekani, na kupata shahada ya uzamili ya sanaa (MFA) mwaka 1968. Akiwa huko, alifanya kazi kama msaidizi wa kufundisha kwa wanafunzi wa uzamili katika Tulane University, na pia alikuwa mwalimu na msanii mkazi katika Loyola University New Orleans iliyokuwa karibu. Baada ya hapo, aliishi kwa mwaka mmoja katika eneo la Cotswolds nchini Uingereza. Katika kipindi hicho, alifanya kazi kama mwalimu msaidizi katika Gloucestershire College of Art mjini Cheltenham na kama mwalimu katika kituo cha elimu ya watu wazima mjini Stroud. Mwaka 1969, alihamia Scotland na kuanza kufundisha katika Glasgow School of Art, ambako pia aliongoza idara ya uchongaji hadi mwaka 1972. Kuanzia miaka ya 1960, kazi za sanaa za Jones zilikuwa zikionyeshwa katika makumbusho ya sanaa ya maeneo mbalimbali, majumba ya sanaa ya vyuo na maonyesho tofauti. Alijulikana kwa sanamu kubwa na zenye maumbo makwaruzo zilizotengenezwa kwa nyuzinyuzi za kioo (fiberglass) na resini. Sanamu hizo ziliwawezesha watazamaji kutembea na kupanda juu yake. Mwaka 1972, alipokuwa akipaka resini ndani ya ukungu wa sanamu aliyokuwa akiitengeneza, alivuta mvuke wenye sumu na kuanguka, huku sehemu ya mwili wake ikigandamana na muundo wa sanamu hiyo. Wanafunzi wawili wa Glasgow waliokuwa na ruhusa ya kuingia katika studio yake walimwokoa. Alipelekwa hospitalini na baadaye akapona. Hata hivyo, tukio hilo lilimsababishia mzio mkali sana dhidi ya nyuzinyuzi za kioo na plastiki nyingine. Kwa sababu hakuweza kupata vifaa mbadala vilivyofaa kwa kazi zake za uchongaji, aliacha kutengeneza sanamu, ingawa aliendelea na uchoraji. Baadaye, alielekeza shughuli zake za kitaaluma katika usimamizi wa sanaa. == Kazi ya usimamizi == Mwaka 1972, Jones alipata nafasi yake ya kwanza ya kiutawala akiwa mwenyekiti wa Idara ya Sanaa na Historia ya Sanaa katika Texas Christian University, iliyopo Fort Worth. Alihudumu katika nafasi hiyo hadi mwaka 1980. Katika kipindi hicho, alisimamia ujenzi wa Jengo la Sanaa za Kuonekana na Mawasiliano la J. M. Moudy, lililobuniwa na mbunifu Kevin Roche. Mwaka 1978, alipata shahada ya uzamili ya juu kutoka Texas Christian University. Baadaye, alirudi Glasgow na kuwa mkurugenzi wa Glasgow School of Art kuanzia mwaka 1980 hadi 1986. Akiwa katika nafasi hiyo, alianzisha pia mpango wa ujenzi wa majengo. Alikuwa mtu wa pili tu mwenye historia inayohusiana na uchongaji kushika nafasi ya mkurugenzi wa taasisi hiyo, baada ya James Gray katika miaka ya 1930. Jones alijulikana kama mtaalamu wa historia ya sanaa ya karne ya 19 na 20, hasa kuhusu wasanii Charles Rennie Mackintosh na Archibald Knox. Alikuwa amepanga kukaa Glasgow kwa miaka kumi, lakini mwaka 1986 alikubali ofa ya kuwa rais wa School of the Art Institute of Chicago. Alivutiwa na sifa ya kimataifa ya taasisi hiyo kama shule inayoongoza katika sanaa na usanifu, pamoja na fursa zaidi za kumwona mwanawe kutoka katika ndoa ya awali, aliyekuwa akiishi na mama yake huko Texas. Jones aliongoza School of the Art Institute of Chicago katika vipindi viwili. Kipindi cha kwanza kilikuwa kuanzia mwaka 1986 hadi 1992, na cha pili kuanzia mwaka 1996 hadi 2008. Baada ya hapo, alishika nafasi mpya ya chansela kuanzia mwaka 2008 hadi 2011. Chini ya uongozi wake, taasisi hiyo iliongeza majengo kadhaa pamoja na jengo la makazi ya wanafunzi. Katika kipindi chake cha kwanza kama rais, alihusika katika mijadala mikubwa miwili iliyohusu michoro ya wanafunzi wa chuo hicho. Mchoro wa Mirth & Girth wa mwaka 1988 ulimwonyesha meya wa Chicago, Harold Washington, akiwa amevaa nguo za ndani za wanawake. Mchoro mwingine, What Is the Proper Way to Display a U.S. Flag?, wa mwaka 1989, uliotengenezwa na Dread Scott, ulihusisha bendera ya Marekani kuwekwa sakafuni ili watazamaji waweze kuikanyaga. Akizungumzia mabishano hayo, Jones alisema kuwa watu wanaweza kukumbwa na majanga ya mahusiano ya umma, lakini kwa kawaida hawakumbwi na majanga mawili makubwa kama Chernobyl na Exxon Valdez katika miaka miwili mfululizo. Mwaka 1989, alifunga ndoa na mpiga picha wa Marekani Patty Carroll. Kati ya vipindi vyake viwili katika taasisi ya Chicago, Jones alihudumu kama mkuu wa Royal College of Art mjini London kuanzia mwaka 1992 hadi 1996. Alijiuzulu kabla ya kumaliza mkataba wake wa miaka mitano kutokana na ugonjwa wa muda mrefu wa mwanawe. Mwaka 2014, aliteuliwa kuwa rais wa muda wa Kansas City Art Institute. Alikuwa rais kamili wa taasisi hiyo mwaka 2015 na aliendelea kuhudumu hadi alipostaafu mwaka 2022. Katika kipindi chake cha uongozi, alisimamia ujenzi na ukarabati wa majengo ya chuo, kampeni za kuchangisha fedha na upanuzi wa mfuko wa mtaji wa taasisi hiyo. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1944]] [[Jamii:Sanaa]] [[Jamii:Wachongaji wa Marekani]] [[Jamii:Walimu wa Marekani]] mwsibc7h82u27px4zy1dslneuwamnyp 1608057 1607560 2026-10-14T08:59:52Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1608057 wikitext text/x-wiki '''Anthony Edward Jones''' CBE (alizaliwa tarehe 3 Agosti [[1944]]) ni msimamizi mstaafu wa [[sanaa]], kiongozi wa shule za sanaa, [[mwalimu]] wa sanaa na [[mchongaji]] kutoka Wales. Amewahi kushika nyadhifa mbalimbali nchini [[Uingereza]] na [[Marekani]], akiongoza Glasgow School of Art, School of the Art Institute of Chicago, Royal College of Art mjini London na Kansas City Art Institute. == Maisha ya awali na mwanzo wa kazi == Jones alizaliwa tarehe [[3 Agosti]] 1944 katika mji wa Mountain Ash, kusini mwa Wales. Alikulia Penygraigwen, kijiji kidogo kilichopo kwenye kisiwa cha Anglesey, kaskazini mwa Wales. Familia yake ilitoka katika eneo la karibu la Mynydd Bodafon. Baadaye, wakati wa utoto wake, alihamia Merthyr Tydfil, kusini mwa Wales, ambako alijifunza Kiingereza, huku lugha yake ya kwanza ikiwa Kiwelshi. Alitoka katika familia ya waimbaji, lakini tangu utotoni alipendelea kuchora. Pia alipendezwa na usanifu majengo kutokana na ushawishi wa baba yake, aliyekuwa mjenzi. Alipokuwa na umri wa miaka kumi, alipoteza wazazi wake na kulelewa na majirani. Wakati wa utoto wake, alipenda kuchora makanisa ya madhehebu ya Kiprotestanti yasiyo chini ya mamlaka ya kanisa rasmi yaliyokuwa katika bonde karibu na nyumbani kwao. Akiwa mwanafunzi wa sekondari, aliandika kitabu kilichochapishwa mwaka 1962 kwa jina A Thesis and Survey of the Nonconformist Chapel Architecture in Merthyr Tydfil, Glamorgan, kilichohusu uchunguzi wa usanifu wa makanisa hayo. Alikuza shauku yake katika sanaa, hasa uchongaji. Kuanzia mwaka 1962 hadi 1963, alisomea uchoraji, uchongaji na historia ya sanaa katika Goldsmiths College mjini London. Baadaye alijiunga na Newport School of Art nchini Wales, ambako alipata shahada ya heshima katika sanaa na usanifu mwaka 1966. Kisha, kupitia ufadhili wa masomo wa Fulbright, alijiunga na Tulane University mjini New Orleans, Marekani, na kupata shahada ya uzamili ya sanaa (MFA) mwaka 1968. Akiwa huko, alifanya kazi kama msaidizi wa kufundisha kwa wanafunzi wa uzamili katika Tulane University, na pia alikuwa mwalimu na msanii mkazi katika Loyola University New Orleans iliyokuwa karibu. Baada ya hapo, aliishi kwa mwaka mmoja katika eneo la Cotswolds nchini Uingereza. Katika kipindi hicho, alifanya kazi kama mwalimu msaidizi katika Gloucestershire College of Art mjini Cheltenham na kama mwalimu katika kituo cha elimu ya watu wazima mjini Stroud. Mwaka 1969, alihamia Scotland na kuanza kufundisha katika Glasgow School of Art, ambako pia aliongoza idara ya uchongaji hadi mwaka 1972. Kuanzia miaka ya 1960, kazi za sanaa za Jones zilikuwa zikionyeshwa katika makumbusho ya sanaa ya maeneo mbalimbali, majumba ya sanaa ya vyuo na maonyesho tofauti. Alijulikana kwa sanamu kubwa na zenye maumbo makwaruzo zilizotengenezwa kwa nyuzinyuzi za kioo (fiberglass) na resini. Sanamu hizo ziliwawezesha watazamaji kutembea na kupanda juu yake. Mwaka 1972, alipokuwa akipaka resini ndani ya ukungu wa sanamu aliyokuwa akiitengeneza, alivuta mvuke wenye sumu na kuanguka, huku sehemu ya mwili wake ikigandamana na muundo wa sanamu hiyo. Wanafunzi wawili wa Glasgow waliokuwa na ruhusa ya kuingia katika studio yake walimwokoa. Alipelekwa hospitalini na baadaye akapona. Hata hivyo, tukio hilo lilimsababishia mzio mkali sana dhidi ya nyuzinyuzi za kioo na plastiki nyingine. Kwa sababu hakuweza kupata vifaa mbadala vilivyofaa kwa kazi zake za uchongaji, aliacha kutengeneza sanamu, ingawa aliendelea na uchoraji. Baadaye, alielekeza shughuli zake za kitaaluma katika usimamizi wa sanaa. == Kazi ya usimamizi == Mwaka 1972, Jones alipata nafasi yake ya kwanza ya kiutawala akiwa mwenyekiti wa Idara ya Sanaa na Historia ya Sanaa katika Texas Christian University, iliyopo Fort Worth. Alihudumu katika nafasi hiyo hadi mwaka 1980. Katika kipindi hicho, alisimamia ujenzi wa Jengo la Sanaa za Kuonekana na Mawasiliano la J. M. Moudy, lililobuniwa na mbunifu Kevin Roche. Mwaka 1978, alipata shahada ya uzamili ya juu kutoka Texas Christian University. Baadaye, alirudi Glasgow na kuwa mkurugenzi wa Glasgow School of Art kuanzia mwaka 1980 hadi 1986. Akiwa katika nafasi hiyo, alianzisha pia mpango wa ujenzi wa majengo. Alikuwa mtu wa pili tu mwenye historia inayohusiana na uchongaji kushika nafasi ya mkurugenzi wa taasisi hiyo, baada ya James Gray katika miaka ya 1930. Jones alijulikana kama mtaalamu wa historia ya sanaa ya karne ya 19 na 20, hasa kuhusu wasanii Charles Rennie Mackintosh na Archibald Knox. Alikuwa amepanga kukaa Glasgow kwa miaka kumi, lakini mwaka 1986 alikubali ofa ya kuwa rais wa School of the Art Institute of Chicago. Alivutiwa na sifa ya kimataifa ya taasisi hiyo kama shule inayoongoza katika sanaa na usanifu, pamoja na fursa zaidi za kumwona mwanawe kutoka katika ndoa ya awali, aliyekuwa akiishi na mama yake huko Texas. Jones aliongoza School of the Art Institute of Chicago katika vipindi viwili. Kipindi cha kwanza kilikuwa kuanzia mwaka 1986 hadi 1992, na cha pili kuanzia mwaka 1996 hadi 2008. Baada ya hapo, alishika nafasi mpya ya chansela kuanzia mwaka 2008 hadi 2011. Chini ya uongozi wake, taasisi hiyo iliongeza majengo kadhaa pamoja na jengo la makazi ya wanafunzi. Katika kipindi chake cha kwanza kama rais, alihusika katika mijadala mikubwa miwili iliyohusu michoro ya wanafunzi wa chuo hicho. Mchoro wa Mirth & Girth wa mwaka 1988 ulimwonyesha meya wa Chicago, Harold Washington, akiwa amevaa nguo za ndani za wanawake. Mchoro mwingine, What Is the Proper Way to Display a U.S. Flag?, wa mwaka 1989, uliotengenezwa na Dread Scott, ulihusisha bendera ya Marekani kuwekwa sakafuni ili watazamaji waweze kuikanyaga. Akizungumzia mabishano hayo, Jones alisema kuwa watu wanaweza kukumbwa na majanga ya mahusiano ya umma, lakini kwa kawaida hawakumbwi na majanga mawili makubwa kama Chernobyl na Exxon Valdez katika miaka miwili mfululizo. Mwaka 1989, alifunga ndoa na mpiga picha wa Marekani Patty Carroll. Kati ya vipindi vyake viwili katika taasisi ya Chicago, Jones alihudumu kama mkuu wa Royal College of Art mjini London kuanzia mwaka 1992 hadi 1996. Alijiuzulu kabla ya kumaliza mkataba wake wa miaka mitano kutokana na ugonjwa wa muda mrefu wa mwanawe. Mwaka 2014, aliteuliwa kuwa rais wa muda wa Kansas City Art Institute. Alikuwa rais kamili wa taasisi hiyo mwaka 2015 na aliendelea kuhudumu hadi alipostaafu mwaka 2022. Katika kipindi chake cha uongozi, alisimamia ujenzi na ukarabati wa majengo ya chuo, kampeni za kuchangisha fedha na upanuzi wa mfuko wa mtaji wa taasisi hiyo. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1944]] [[Jamii:watu walio hai]] [[Jamii:Wachongaji wa Welisi]] 8s78k5kx2l6y2m2wkpg60f4c37fdk98 0 254426 1607561 2026-10-13T20:40:40Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Robert Gambrell Jones''', anayejulikana kama Bob Jones (alizaliwa tarehe [[9 Mei]] [[1939]]), ni mtoto wa Sam H. Jones, aliyewahi kuwa gavana wa [[Louisiana]], na [[mwanasiasa]] mstaafu wa Louisiana. Alihudumu katika Baraza la Wawakilishi la Louisiana kuanzia mwaka 1968 hadi 1972 na katika Seneti ya Jimbo la Louisiana kuanzia mwaka 1972 hadi 1976. Jones alianza maisha yake ya kisiasa akiwa mwanachama wa Chama cha Kidemokrasia, lakini mwaka 1978 alijiun...' 1607561 wikitext text/x-wiki '''Robert Gambrell Jones''', anayejulikana kama Bob Jones (alizaliwa tarehe [[9 Mei]] [[1939]]), ni mtoto wa Sam H. Jones, aliyewahi kuwa gavana wa [[Louisiana]], na [[mwanasiasa]] mstaafu wa Louisiana. Alihudumu katika Baraza la Wawakilishi la Louisiana kuanzia mwaka 1968 hadi 1972 na katika Seneti ya Jimbo la Louisiana kuanzia mwaka 1972 hadi 1976. Jones alianza maisha yake ya kisiasa akiwa mwanachama wa Chama cha Kidemokrasia, lakini mwaka 1978 alijiunga na Chama cha Republican. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1939]] [[Jamii:Siasa]] bpxm4br1n7izodsn07rfjfda3f4oya8 1608058 1607561 2026-10-14T09:00:39Z Riccardo Riccioni 452 1608058 wikitext text/x-wiki '''Robert Gambrell Jones''', anayejulikana kama Bob Jones (alizaliwa [[9 Mei]] [[1939]]), ni mtoto wa Sam H. Jones, aliyewahi kuwa gavana wa [[Louisiana]], na [[mwanasiasa]] mstaafu wa Louisiana. Alihudumu katika Baraza la Wawakilishi la Louisiana kuanzia mwaka 1968 hadi 1972 na katika Seneti ya Jimbo la Louisiana kuanzia mwaka 1972 hadi 1976. Jones alianza maisha yake ya kisiasa akiwa mwanachama wa Chama cha Kidemokrasia, lakini mwaka 1978 alijiunga na Chama cha Republican. == Marejeo == {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Waliozaliwa 1939]] [[Jamii:mwanasiasa wa Marekani]] i1bnohrjqfqiz25a2rlbnpa0elz93vx 0 254427 1607562 2026-10-13T20:44:01Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Joseph Merrick Jones''' (20 Agosti [[1902]] – 11 Machi [[1963]]) alikuwa [[mwanasheria]] wa [[Marekani]] kutoka [[New Orleans, Louisiana]]. Alihudumu kama Katibu Msaidizi wa Masuala ya Umma katika Wizara ya Mambo ya Nje ya Marekani mwishoni mwa Vita vya Pili vya Dunia. Pia alikuwa rais wa Bodi ya Chuo Kikuu cha Tulane kwa miaka mingi. Jones alihitimu katika Chuo Kikuu cha Tulane na kuruhusiwa kufanya kazi ya uwakili. Alianzisha shughuli za uwakili zi...' 1607562 wikitext text/x-wiki '''Joseph Merrick Jones''' (20 Agosti [[1902]] – 11 Machi [[1963]]) alikuwa [[mwanasheria]] wa [[Marekani]] kutoka [[New Orleans, Louisiana]]. Alihudumu kama Katibu Msaidizi wa Masuala ya Umma katika Wizara ya Mambo ya Nje ya Marekani mwishoni mwa Vita vya Pili vya Dunia. Pia alikuwa rais wa Bodi ya Chuo Kikuu cha Tulane kwa miaka mingi. Jones alihitimu katika Chuo Kikuu cha Tulane na kuruhusiwa kufanya kazi ya uwakili. Alianzisha shughuli za uwakili zilizofanikiwa mjini New Orleans akiwa mshirika mkuu katika kampuni ya Jones, Flanders & Waechter. Mwaka 1937, kampuni hiyo ilifanyiwa marekebisho ya muundo na baadaye ikawa Jones, Walker, Waechter, Poitevent, Carrère & Denègre L.L.P. Mwaka 1942, shughuli za kampuni ya uwakili zilisitishwa kwa muda baada ya washirika kadhaa kujiunga na jeshi. Jones alikuwa na umri mkubwa mno kujiunga na jeshi, hivyo akaanza kufanya kazi katika Wizara ya Mambo ya Nje. Uwezo wake wa kuchanganua mambo na kuandika hotuba ulimwezesha kuteuliwa kuwa Katibu Msaidizi mwaka 1946. Alikuwa mfuasi mwenye juhudi wa Mpango wa Marshall na aliandika sehemu za hotuba za Dean Acheson, George Marshall na Harry S. Truman. Jones aliacha utumishi wa serikali ya shirikisho mwaka 1948 na kurejea Louisiana kuendelea na kazi ya uwakili. Alikuwa mwanataaluma mtafiti katika Idara ya Sayansi ya Siasa ya Chuo Kikuu cha Yale, mhariri wa jarida la Fortune, na mshauri maalumu wa Umoja wa Mataifa. Mwaka 1947, Jones alijiunga na bodi ya wasimamizi wa Mfuko wa Elimu wa Tulane. Baadaye akawa rais wa bodi hiyo na kuendelea kuhudumu katika nafasi hiyo hadi mwisho wa maisha yake. Mwanzoni mwa mwaka 1963, alitangaza kuwa Chuo Kikuu cha Tulane kingeanza kupokea wanafunzi Weusi katika muhula wa masomo wa majira ya kuchipua. Muda mfupi baadaye, yeye na mke wake waliuawa wakati moto ulipozuka na kuteketeza nyumba yao iliyokuwa Metairie, Louisiana. Ilishukiwa kuwa moto huo ulisababishwa na uchomaji wa makusudi, lakini tuhuma hizo hazikuthibitishwa. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1902]] [[Jamii:Waliofariki 1963]] [[Jamii:Wanasheria wa Marekani]] aenmuodm27w82ayk14rn9rrzzuxjfov 0 254428 1607563 2026-10-13T20:47:57Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Stephen Douglas Johnson''' ([[1963]]–[[2003]]) alikuwa [[mwanasheria]] wa masuala ya [[benki]] mjini [[Washington, D.C.]], [[Marekani]], na mtetezi mkuu wa maslahi ya sekta za benki na bima. Alihudumu kama mshauri mkuu wa Kamati Ndogo ya Taasisi za Fedha na Mikopo kwa Watumiaji ya Baraza la Wawakilishi la Marekani kuanzia Februari 1995 hadi Novemba 1997, kipindi kilichojulikana kama Mapinduzi ya Gingrich. Johnson pia alikuwa mshauri mkuu wa utawala w...' 1607563 wikitext text/x-wiki '''Stephen Douglas Johnson''' ([[1963]]–[[2003]]) alikuwa [[mwanasheria]] wa masuala ya [[benki]] mjini [[Washington, D.C.]], [[Marekani]], na mtetezi mkuu wa maslahi ya sekta za benki na bima. Alihudumu kama mshauri mkuu wa Kamati Ndogo ya Taasisi za Fedha na Mikopo kwa Watumiaji ya Baraza la Wawakilishi la Marekani kuanzia Februari 1995 hadi Novemba 1997, kipindi kilichojulikana kama Mapinduzi ya Gingrich. Johnson pia alikuwa mshauri mkuu wa utawala wa Bush katika Ofisi ya Usimamizi wa Mashirika ya Makazi ya Shirikisho (OFHEO). Katika nafasi hiyo, alimsaidia mkurugenzi Armando Falcon kuchunguza ukiukaji wa taratibu za kifedha katika mashirika ya Fannie Mae na Freddie Mac. Rais George W. Bush alimlazimisha Falcon kujiuzulu Februari 2003 baada ya kutoa ripoti muhimu za usimamizi zilizotokana na uchunguzi huo. Uchunguzi na ripoti hizo zilikuwa dalili za awali za mgogoro wa kifedha wa kimataifa uliofuata. Kujiuzulu kwa Falcon kulimfanya Johnson naye ajiuzulu mara moja, ingawa Bush alimruhusu Falcon kumaliza muda wake wa uongozi. == Maisha ya awali na elimu == Johnson alilelewa katika mji wa Flossmoor, Illinois, Marekani. Alihitimu kwa heshima ya cum laude katika Chuo Kikuu cha Tulane mwaka 1985. Kabla ya hapo, alikuwa amesoma katika Chuo Kikuu cha Hamburg nchini Ujerumani. Alipata shahada ya udaktari wa sheria (J.D.) katika Shule ya Sheria ya Tulane mwaka 1988 na shahada ya uzamili wa sheria (LL.M.) katika Sheria ya Benki kutoka Shule ya Sheria ya Chuo Kikuu cha Boston mwaka 1989. == Kazi == === Kazi za awali === Johnson alianza kazi yake kama mwanasheria mshirika katika kampuni ya uwakili ya Muldoon, Murphy and Faucette iliyokuwa Washington, D.C. Kampuni hiyo ilibobea katika ubadilishaji wa taasisi za akiba na mikopo (S&L conversions) mwishoni mwa miaka ya 1980 na katika miaka ya 1990. Baadaye, akawa mshauri wa masuala ya udhibiti katika ISD/Shaw, ambayo sasa inajulikana kama Federal Analytics, Inc. Kampuni hiyo iliongozwa na Karen Shaw, ambaye Johnson alimsaidia kuandaa kitabu cha juzuu tatu kilichoitwa Combating Credit Discrimination, kilichochapishwa na American Bankers Institute iliyokuwa na makao yake Chicago. === Kamati Ndogo ya Huduma za Fedha ya Baraza la Wawakilishi === Johnson alikuwa mshauri mkuu wa Kamati Ndogo ya Taasisi za Fedha na Mikopo kwa Watumiaji ya Kamati ya Huduma za Fedha ya Baraza la Wawakilishi la Marekani kuanzia mwishoni mwa Januari 1995 hadi Novemba 1997, kipindi cha mageuzi yaliyohusishwa na Newt Gingrich. Johnson hakuwa akiongozwa hasa na itikadi za kisiasa. Alikuwa mwanachama wa Chama cha Republican mwenye mtazamo wa kiliberali na wa kimatendo, aliyejitahidi kuendeleza mageuzi na uboreshaji wa sekta ya huduma za kifedha, kutafuta usawa katika kodi na manufaa mengine kwa Wamarekani wote, na kuweka wazi masuala ya faragha, mikopo na mengine yaliyohusu sekta za benki, bima na dhamana kwa manufaa ya umma. Pia alifanya mazungumzo na Bodi ya Hifadhi ya Shirikisho, Idara ya Hazina na taasisi nyingine za serikali ya shirikisho kuhusu masuala yaliyokuwa ndani ya mamlaka zao. Mara nyingi aliwaalika Alan Greenspan na John D. Hawke Jr., ambaye wakati huo alikuwa naibu katibu wa Idara ya Hazina ya Marekani, kutoa ushahidi katika vikao vya Baraza la Wawakilishi alivyosaidia kuandaa. Akiwa mshauri mkuu chini ya mwenyekiti Marge Roukema, Johnson alilazimika kusawazisha misimamo na mitazamo tofauti ya wajumbe wa kamati ndogo. Wajumbe hao walijumuisha Bill McCollum, Toby Roth, Sonny Bono, Ron Paul, Gerald C. Weller, Peter T. King na Doug Bereuter kutoka upande wa wengi, pamoja na Joseph Kennedy II, Charles E. Schumer, Bruce Vento, Kweisi Mfume, John J. LaFalce, Carolyn B. Maloney, Ken Bentsen na Cynthia A. McKinney kutoka upande wa wachache. Alijitahidi kufikia maamuzi ambayo pande zote zingeweza kuyakubali. Pia alifanya kazi na mwenyekiti wa kamati nzima ya benki, Jim Leach. === Kamati Ndogo ya Sera za Ndani na Kimataifa ya Baraza la Wawakilishi === Johnson alikuwa mshauri wa Kamati Ndogo ya Sera za Ndani na Kimataifa ya Baraza la Wawakilishi la Marekani. Katika nafasi hiyo, alikutana na wawakilishi wa sekta za benki na bima pamoja na watu wengine walioathiriwa na shughuli za sekta hizo. Alikutana na watu wenye maslahi mbalimbali, wakiwemo Hugh McColl wa Bank of America, James Robinson wa American Express, na aliyekuwa mbunge John B. Anderson, kuhusu suala la benki lililohusu eneo maalumu, pamoja na viongozi wa ACORN, shirika lililotetea mageuzi kupitia mashirika ya kijamii. Mara nyingi Johnson alishiriki jukwaa na watu hao katika matukio kama mikutano ya American Bar Association na mijadala ya Shule ya Masuala ya Umma ya Woodrow Wilson katika Chuo Kikuu cha Princeton. Kwa mujibu wa maelezo yaliyotolewa kuhusu kazi yake, alipendwa na kuheshimiwa na watu wengi. Wawakilishi wa sekta za benki na bima walitambua vipaji na uwezo wake, huku Baraza la Mawakala na Madalali wa Bima na Baraza la Wazungumzaji wa Benki wakimsifu. Baada ya kufanya kazi katika Baraza la Wawakilishi la Marekani, Johnson alisaidia kuongeza mwonekano na ushawishi wa Chama cha Kitaifa cha Makamishna wa Bima wakati wa kipindi chake kifupi katika taasisi hiyo. Baadaye, alifanya kazi kama makamu wa rais msaidizi wa American Insurance Association hadi Agosti 1999. Katika nafasi hiyo, pia alitetea maslahi ya sekta ya bima mbele ya Umoja wa Ulaya na Shirika la Biashara Duniani (WTO). === Columbus Group === Baadaye, Johnson akawa makamu wa rais na mshauri mkuu wa sheria katika Columbus Group/Columbia Capitol Corporation. Wakurugenzi wasimamizi wa kampuni hiyo walijumuisha Mark Warner, ambaye baadaye alikuwa seneta wa Marekani anayewakilisha Virginia. === Usimamizi wa Mashirika ya Makazi ya Shirikisho === Utawala wa George W. Bush ulipoingia madarakani Januari 2001, Johnson akawa mshauri mkuu katika Ofisi ya Usimamizi wa Mashirika ya Makazi ya Shirikisho. Huko, alishughulikia masuala ya sheria na udhibiti yaliyohusu Fannie Mae na Freddie Mac, na kumsaidia mkurugenzi Armando Falcon katika masuala mengine ya ofisi hiyo. Uchunguzi uliofanywa na Falcon na Johnson kuhusu mashirika hayo mawili yaliyoanzishwa kwa mamlaka ya serikali ulisababisha ukosoaji dhidi yao. Matokeo ya uchunguzi huo yalikuwa dalili za awali za mgogoro wa kifedha ulioathiri dunia nzima. === Ushauri wa kimataifa === Rais George W. Bush alimlazimisha Falcon kujiuzulu tarehe 4 Februari 2003. Johnson alijiuzulu muda mfupi baadaye. Kisha alihamia New York City ili kuendelea na kazi ya ushauri wa masuala ya kimataifa. == Kifo == Johnson alifariki tarehe 18 Septemba 2003 katika Hospitali ya Chuo Kikuu cha George Washington, Washington, D.C., kutokana na matatizo yaliyotokana na kuanguka wakati wa kukatika kwa umeme katika eneo la kaskazini-mashariki mwa Marekani mwaka 2003, tarehe 14 Agosti, pamoja na matatizo mengine ya kiafya. Wakati wa kifo chake, Johnson alikuwa Washington, D.C., kwa shughuli za kikazi. Alizikwa katika eneo la Flossmoor kulingana na matakwa yake ya kuzikwa karibu na babu yake wa upande wa mama, Jan Crull, aliyekuwa mwanachama wa familia ya zamani ya Kiprotestanti ya Kiholanzi yenye hadhi ya kijamii. Babu yake alikuwa amefanikiwa kabla ya Vita vya Pili vya Dunia, lakini hakupata tena mafanikio kama hayo baada ya vita. Johnson alimpenda sana babu yake, ambaye alimfundisha kwamba mtu anapaswa kuyakubali maisha jinsi yalivyo, kufanya kadiri awezavyo katika hali aliyonayo, na kutotazama nyuma kamwe, hata akiwa na hasira. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1963]] [[Jamii:Waliofariki 2003]] [[Jamii:Wanasheria wa Marekani]] [[Jamii:Benki]] 8s9qd0jz0rjsgydq8ob5ml9533748cs 1608059 1607563 2026-10-14T09:01:18Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1608059 wikitext text/x-wiki '''Stephen Douglas Johnson''' ([[1963]]–[[2003]]) alikuwa [[mwanasheria]] wa masuala ya [[benki]] mjini [[Washington, D.C.]], [[Marekani]], na mtetezi mkuu wa maslahi ya sekta za benki na bima. Alihudumu kama mshauri mkuu wa Kamati Ndogo ya Taasisi za Fedha na Mikopo kwa Watumiaji ya Baraza la Wawakilishi la Marekani kuanzia Februari 1995 hadi Novemba 1997, kipindi kilichojulikana kama Mapinduzi ya Gingrich. Johnson pia alikuwa mshauri mkuu wa utawala wa Bush katika Ofisi ya Usimamizi wa Mashirika ya Makazi ya Shirikisho (OFHEO). Katika nafasi hiyo, alimsaidia mkurugenzi Armando Falcon kuchunguza ukiukaji wa taratibu za kifedha katika mashirika ya Fannie Mae na Freddie Mac. Rais George W. Bush alimlazimisha Falcon kujiuzulu Februari 2003 baada ya kutoa ripoti muhimu za usimamizi zilizotokana na uchunguzi huo. Uchunguzi na ripoti hizo zilikuwa dalili za awali za mgogoro wa kifedha wa kimataifa uliofuata. Kujiuzulu kwa Falcon kulimfanya Johnson naye ajiuzulu mara moja, ingawa Bush alimruhusu Falcon kumaliza muda wake wa uongozi. == Maisha ya awali na elimu == Johnson alilelewa katika mji wa Flossmoor, Illinois, Marekani. Alihitimu kwa heshima ya cum laude katika Chuo Kikuu cha Tulane mwaka 1985. Kabla ya hapo, alikuwa amesoma katika Chuo Kikuu cha Hamburg nchini Ujerumani. Alipata shahada ya udaktari wa sheria (J.D.) katika Shule ya Sheria ya Tulane mwaka 1988 na shahada ya uzamili wa sheria (LL.M.) katika Sheria ya Benki kutoka Shule ya Sheria ya Chuo Kikuu cha Boston mwaka 1989. == Kazi == === Kazi za awali === Johnson alianza kazi yake kama mwanasheria mshirika katika kampuni ya uwakili ya Muldoon, Murphy and Faucette iliyokuwa Washington, D.C. Kampuni hiyo ilibobea katika ubadilishaji wa taasisi za akiba na mikopo (S&L conversions) mwishoni mwa miaka ya 1980 na katika miaka ya 1990. Baadaye, akawa mshauri wa masuala ya udhibiti katika ISD/Shaw, ambayo sasa inajulikana kama Federal Analytics, Inc. Kampuni hiyo iliongozwa na Karen Shaw, ambaye Johnson alimsaidia kuandaa kitabu cha juzuu tatu kilichoitwa Combating Credit Discrimination, kilichochapishwa na American Bankers Institute iliyokuwa na makao yake Chicago. === Kamati Ndogo ya Huduma za Fedha ya Baraza la Wawakilishi === Johnson alikuwa mshauri mkuu wa Kamati Ndogo ya Taasisi za Fedha na Mikopo kwa Watumiaji ya Kamati ya Huduma za Fedha ya Baraza la Wawakilishi la Marekani kuanzia mwishoni mwa Januari 1995 hadi Novemba 1997, kipindi cha mageuzi yaliyohusishwa na Newt Gingrich. Johnson hakuwa akiongozwa hasa na itikadi za kisiasa. Alikuwa mwanachama wa Chama cha Republican mwenye mtazamo wa kiliberali na wa kimatendo, aliyejitahidi kuendeleza mageuzi na uboreshaji wa sekta ya huduma za kifedha, kutafuta usawa katika kodi na manufaa mengine kwa Wamarekani wote, na kuweka wazi masuala ya faragha, mikopo na mengine yaliyohusu sekta za benki, bima na dhamana kwa manufaa ya umma. Pia alifanya mazungumzo na Bodi ya Hifadhi ya Shirikisho, Idara ya Hazina na taasisi nyingine za serikali ya shirikisho kuhusu masuala yaliyokuwa ndani ya mamlaka zao. Mara nyingi aliwaalika Alan Greenspan na John D. Hawke Jr., ambaye wakati huo alikuwa naibu katibu wa Idara ya Hazina ya Marekani, kutoa ushahidi katika vikao vya Baraza la Wawakilishi alivyosaidia kuandaa. Akiwa mshauri mkuu chini ya mwenyekiti Marge Roukema, Johnson alilazimika kusawazisha misimamo na mitazamo tofauti ya wajumbe wa kamati ndogo. Wajumbe hao walijumuisha Bill McCollum, Toby Roth, Sonny Bono, Ron Paul, Gerald C. Weller, Peter T. King na Doug Bereuter kutoka upande wa wengi, pamoja na Joseph Kennedy II, Charles E. Schumer, Bruce Vento, Kweisi Mfume, John J. LaFalce, Carolyn B. Maloney, Ken Bentsen na Cynthia A. McKinney kutoka upande wa wachache. Alijitahidi kufikia maamuzi ambayo pande zote zingeweza kuyakubali. Pia alifanya kazi na mwenyekiti wa kamati nzima ya benki, Jim Leach. === Kamati Ndogo ya Sera za Ndani na Kimataifa ya Baraza la Wawakilishi === Johnson alikuwa mshauri wa Kamati Ndogo ya Sera za Ndani na Kimataifa ya Baraza la Wawakilishi la Marekani. Katika nafasi hiyo, alikutana na wawakilishi wa sekta za benki na bima pamoja na watu wengine walioathiriwa na shughuli za sekta hizo. Alikutana na watu wenye maslahi mbalimbali, wakiwemo Hugh McColl wa Bank of America, James Robinson wa American Express, na aliyekuwa mbunge John B. Anderson, kuhusu suala la benki lililohusu eneo maalumu, pamoja na viongozi wa ACORN, shirika lililotetea mageuzi kupitia mashirika ya kijamii. Mara nyingi Johnson alishiriki jukwaa na watu hao katika matukio kama mikutano ya American Bar Association na mijadala ya Shule ya Masuala ya Umma ya Woodrow Wilson katika Chuo Kikuu cha Princeton. Kwa mujibu wa maelezo yaliyotolewa kuhusu kazi yake, alipendwa na kuheshimiwa na watu wengi. Wawakilishi wa sekta za benki na bima walitambua vipaji na uwezo wake, huku Baraza la Mawakala na Madalali wa Bima na Baraza la Wazungumzaji wa Benki wakimsifu. Baada ya kufanya kazi katika Baraza la Wawakilishi la Marekani, Johnson alisaidia kuongeza mwonekano na ushawishi wa Chama cha Kitaifa cha Makamishna wa Bima wakati wa kipindi chake kifupi katika taasisi hiyo. Baadaye, alifanya kazi kama makamu wa rais msaidizi wa American Insurance Association hadi Agosti 1999. Katika nafasi hiyo, pia alitetea maslahi ya sekta ya bima mbele ya Umoja wa Ulaya na Shirika la Biashara Duniani (WTO). === Columbus Group === Baadaye, Johnson akawa makamu wa rais na mshauri mkuu wa sheria katika Columbus Group/Columbia Capitol Corporation. Wakurugenzi wasimamizi wa kampuni hiyo walijumuisha Mark Warner, ambaye baadaye alikuwa seneta wa Marekani anayewakilisha Virginia. === Usimamizi wa Mashirika ya Makazi ya Shirikisho === Utawala wa George W. Bush ulipoingia madarakani Januari 2001, Johnson akawa mshauri mkuu katika Ofisi ya Usimamizi wa Mashirika ya Makazi ya Shirikisho. Huko, alishughulikia masuala ya sheria na udhibiti yaliyohusu Fannie Mae na Freddie Mac, na kumsaidia mkurugenzi Armando Falcon katika masuala mengine ya ofisi hiyo. Uchunguzi uliofanywa na Falcon na Johnson kuhusu mashirika hayo mawili yaliyoanzishwa kwa mamlaka ya serikali ulisababisha ukosoaji dhidi yao. Matokeo ya uchunguzi huo yalikuwa dalili za awali za mgogoro wa kifedha ulioathiri dunia nzima. === Ushauri wa kimataifa === Rais George W. Bush alimlazimisha Falcon kujiuzulu tarehe 4 Februari 2003. Johnson alijiuzulu muda mfupi baadaye. Kisha alihamia New York City ili kuendelea na kazi ya ushauri wa masuala ya kimataifa. == Kifo == Johnson alifariki tarehe 18 Septemba 2003 katika Hospitali ya Chuo Kikuu cha George Washington, Washington, D.C., kutokana na matatizo yaliyotokana na kuanguka wakati wa kukatika kwa umeme katika eneo la kaskazini-mashariki mwa Marekani mwaka 2003, tarehe 14 Agosti, pamoja na matatizo mengine ya kiafya. Wakati wa kifo chake, Johnson alikuwa Washington, D.C., kwa shughuli za kikazi. Alizikwa katika eneo la Flossmoor kulingana na matakwa yake ya kuzikwa karibu na babu yake wa upande wa mama, Jan Crull, aliyekuwa mwanachama wa familia ya zamani ya Kiprotestanti ya Kiholanzi yenye hadhi ya kijamii. Babu yake alikuwa amefanikiwa kabla ya Vita vya Pili vya Dunia, lakini hakupata tena mafanikio kama hayo baada ya vita. Johnson alimpenda sana babu yake, ambaye alimfundisha kwamba mtu anapaswa kuyakubali maisha jinsi yalivyo, kufanya kadiri awezavyo katika hali aliyonayo, na kutotazama nyuma kamwe, hata akiwa na hasira. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1963]] [[Jamii:Waliofariki 2003]] [[Jamii:Wanasheria wa Marekani]] ffy22e2r6l639unoe0bjrh6ubf1g5ho 0 254429 1607564 2026-10-13T20:52:54Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Eric Johnson''' (alizaliwa tarehe [[20 Agosti]] [[1953]]) ni [[mwanasiasa]] wa [[Marekani]] aliyewahi kuhudumu katika Seneti ya Jimbo la [[Georgia]], akiwakilisha [[Wilaya]] ya Kwanza, iliyojumuisha kaunti zote za Bryan na Liberty pamoja na sehemu ya Kaunti ya Chatham. Alijiuzulu kutoka katika nafasi hiyo mwaka 2009, baada ya kuhudumu kwa miaka kadhaa katika Bunge la Jimbo la Georgia, ili kugombea nafasi ya gavana wa Georgia mwaka 2010 na kumrithi Sonny...' 1607564 wikitext text/x-wiki '''Eric Johnson''' (alizaliwa tarehe [[20 Agosti]] [[1953]]) ni [[mwanasiasa]] wa [[Marekani]] aliyewahi kuhudumu katika Seneti ya Jimbo la [[Georgia]], akiwakilisha [[Wilaya]] ya Kwanza, iliyojumuisha kaunti zote za Bryan na Liberty pamoja na sehemu ya Kaunti ya Chatham. Alijiuzulu kutoka katika nafasi hiyo mwaka 2009, baada ya kuhudumu kwa miaka kadhaa katika Bunge la Jimbo la Georgia, ili kugombea nafasi ya gavana wa Georgia mwaka 2010 na kumrithi Sonny Perdue, ambaye muda wake wa uongozi ulikuwa umefikia ukomo. Johnson ni mwanachama wa Chama cha Republican. Alichaguliwa kwa mara ya kwanza kuwa mjumbe wa Baraza la Wawakilishi la Georgia mwaka 1992, lakini aliacha nafasi hiyo baada ya muhula mmoja ili kugombea Seneti ya jimbo hilo. Alichaguliwa tena kuwa seneta mwaka 1996. Mwaka 1998, wenzake walimchagua kuwa kiongozi wa wachache katika Seneti, nafasi aliyoshikilia hadi mwaka 2003. Mwaka 2003, baada ya kuchaguliwa kwa gavana wa kwanza wa Republican katika kipindi cha zaidi ya miaka 130, kufuatia uchaguzi wa mwaka 2002, baadhi ya wanachama wa Chama cha Democratic walibadilisha vyama vyao na kujiunga na Republican. Hali hiyo iliwezesha Republican kupata wingi wa viti katika Seneti ya jimbo. Johnson alichaguliwa kuwa rais wa muda wa Seneti (President Pro Tempore). Wabunge wengi wa Republican walimpunguzia mamlaka mengi Mark Taylor, aliyekuwa naibu gavana wa Georgia na mwanachama wa Democratic. Kwa hali hiyo, Johnson alitekeleza kwa kiasi kikubwa majukumu ya naibu gavana. Mamlaka ya naibu gavana yalirejeshwa mwaka 2007 chini ya Casey Cagle, mwanachama wa Republican aliyekuwa akishikilia nafasi hiyo wakati huo. == Historia ya maisha == Johnson alizaliwa New Orleans, Louisiana, Marekani. Ni Mkristo na anafanya kazi ya usanifu majengo. == Elimu == Johnson alihitimu katika Chuo Kikuu cha Tulane mwaka 1976, ambako alipata shahada ya kwanza na shahada ya uzamili katika usanifu majengo. == Kazi ya kisiasa == Johnson akizungumza na Max Burns katika Mamlaka ya Bandari za Georgia mjini Savannah, mwaka 2003. Johnson ni mwanachama wa Chama cha Republican na alihudumu kama mjumbe wa Baraza la Wawakilishi la Georgia kuanzia mwaka 1993 hadi 1995. Alianza kuwakilisha Wilaya ya Kwanza katika Seneti ya Jimbo la Georgia mwaka 1995 na akawa rais wa muda wa taasisi hiyo mwaka 2005. Kwa miaka mbalimbali, amewahi kuhudumu katika kamati zinazoshughulikia masuala ya ugawaji wa fedha, uteuzi, benki na taasisi za kifedha, masuala ya walaji, maendeleo ya uchumi, utalii na masuala ya utamaduni, maadili, fedha na huduma za umma, maliasili na mazingira, sekta zinazodhibitiwa na huduma za umma, kanuni pamoja na usafirishaji. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1953]] [[Jamii:Wanasiasa wa Marekani]] jqjorvoapxcco21ay2usx5t865s3pwf 0 254430 1607565 2026-10-13T20:57:23Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Corey Johnson''' (jina lake la kuzaliwa ni John William Johnson; alizaliwa tarehe [[17 Mei]] [[1961]]) ni [[mwigizaji]] wa [[Marekani]] ambaye amefanya kazi zake kwa kiasi kikubwa nchini [[Uingereza]]. Anajulikana kwa kucheza nafasi za usaidizi katika filamu kama Hellboy (2004), The Bourne Ultimatum (2007), Kick-Ass (2010), Captain Phillips (2013), Ex Machina (2014) na Kingsman: The Secret Service (2014). Pia ameshiriki katika vipindi vya televisheni ka...' 1607565 wikitext text/x-wiki '''Corey Johnson''' (jina lake la kuzaliwa ni John William Johnson; alizaliwa tarehe [[17 Mei]] [[1961]]) ni [[mwigizaji]] wa [[Marekani]] ambaye amefanya kazi zake kwa kiasi kikubwa nchini [[Uingereza]]. Anajulikana kwa kucheza nafasi za usaidizi katika filamu kama Hellboy (2004), The Bourne Ultimatum (2007), Kick-Ass (2010), Captain Phillips (2013), Ex Machina (2014) na Kingsman: The Secret Service (2014). Pia ameshiriki katika vipindi vya televisheni kama Spooks katika kipindi cha “The Special”, Doctor Who katika kipindi cha “Dalek”, na The Last Days of Lehman Brothers, ambamo aliigiza Richard S. Fuld Jr., mwenyekiti na afisa mkuu mtendaji wa mwisho wa kampuni ya Lehman Brothers. == Maisha ya awali na elimu == Johnson alizaliwa kwa jina la John William Johnson mjini [[New Orleans, Louisiana|New Orleans, Louisiana,]] Marekani. Alikuwa mmoja wa watoto watano katika familia yao, akiwa na kaka wawili na dada wawili. Alipokuwa akisoma katika Chuo Kikuu cha Tulane, alijiunga na jumuiya ya wanafunzi ya Delta Kappa Epsilon. Baadaye alihamia Uingereza kusomea uigizaji katika Royal Central School of Speech and Drama jijini London, ambako alikutana na mke wake, mwigizaji Lucy Cohu. == Kazi == Filamu alizoshiriki ni pamoja na Out for a Kill, The Contract, The Bourne Ultimatum, The Bourne Legacy, Saving Private Ryan, Hellboy, filamu ya A Sound of Thunder ya mwaka 2005 iliyotokana na kazi ya Ray Bradbury, na Harrison's Flowers. Pia alionekana katika mfululizo wa televisheni wa Band of Brothers uliotayarishwa na HBO na kushinda tuzo mbalimbali. Mwaka 1999 ulikuwa muhimu katika kazi yake ya uigizaji. Kwanza aliigiza Daniels, Mmarekani mzungumzaji na mtafutaji wa makaburi ya kale, katika filamu The Mummy. Baadaye mwaka huo, aliigiza Bruno Decker, muuaji asiye na umakini na mwenye uelewa mdogo, katika filamu Do Not Disturb, akiwa pamoja na William Hurt na Michael Chiklis. Johnson aliigiza mfanyabiashara tajiri na mwenye majivuno Henry van Statten katika kipindi cha “Dalek” cha Doctor Who, kilichotolewa mwaka 2005 baada ya mfululizo huo kurejeshwa. Pia alionekana kama mgeni katika vipindi vya televisheni vya Spooks, Foyle's War, Celeb na Nash Bridges. Katika filamu United 93, aliigiza Louis Nacke II, mmoja wa abiria. Aprili 2007, Johnson alianza kuigiza kwa mara ya kwanza katika jukwaa la Broadway, akicheza nafasi ya Jack Brennan, mkuu wa wafanyakazi wa Rais Richard Nixon, katika tamthilia ya Frost/Nixon. Alipokuwa akishiriki katika tamthilia hiyo ya Broadway, Johnson pia alirekodi filamu The Caller, iliyowashirikisha Elliott Gould na Frank Langella. Mwaka 2004, Johnson aliteuliwa kuwania tuzo ya mwigizaji bora katika Tuzo za TMA nchini Uingereza kutokana na uigizaji wake wa Eddie Carbone katika tamthilia ya Arthur Miller, A View from the Bridge. Pia ametoa sauti kwa wahusika katika michezo kadhaa ya video, ikiwemo michezo iliyotokana na filamu Reign of Fire na Constantine. Baadaye, Johnson aliigiza Jaji/Saint Peter katika tamthilia The Last Days of Judas Iscariot iliyochezwa katika Ukumbi wa Almeida jijini London. Hadi tarehe 19 Septemba 2014, Johnson aliigiza Mitch katika toleo jipya la tamthilia A Streetcar Named Desire ya Tennessee Williams, lililoongozwa na Benedict Andrews katika ukumbi wa Young Vic jijini London. Aliigiza pamoja na Gillian Anderson na Ben Foster. Mkosoaji wa maigizo wa gazeti la Evening Standard alielezea uigizaji wake kuwa mzuri na wenye utulivu, huku tamthilia nzima ikipokea sifa nyingi kutoka kwa wakosoaji. Mwaka 2015, Johnson aliigiza rubani wa helikopta katika filamu ya sayansi ya kubuni Ex Machina, iliyowashirikisha Alicia Vikander, Domhnall Gleeson na Oscar Isaac. == Maisha binafsi == Johnson alikuwa ameolewa na mwigizaji Lucy Cohu kuanzia mwaka 1994 hadi 2005. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1961]] [[Jamii:Waigizaji Filamu]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Marekani]] nsbksmacrrxym1gkkv9vzryen4zy20c 1608060 1607565 2026-10-14T09:02:00Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1608060 wikitext text/x-wiki '''Corey Johnson''' (jina lake la kuzaliwa ni John William Johnson; alizaliwa tarehe [[17 Mei]] [[1961]]) ni [[mwigizaji]] wa [[Marekani]] ambaye amefanya kazi zake kwa kiasi kikubwa nchini [[Uingereza]]. Anajulikana kwa kucheza nafasi za usaidizi katika filamu kama Hellboy (2004), The Bourne Ultimatum (2007), Kick-Ass (2010), Captain Phillips (2013), Ex Machina (2014) na Kingsman: The Secret Service (2014). Pia ameshiriki katika vipindi vya televisheni kama Spooks katika kipindi cha “The Special”, Doctor Who katika kipindi cha “Dalek”, na The Last Days of Lehman Brothers, ambamo aliigiza Richard S. Fuld Jr., mwenyekiti na afisa mkuu mtendaji wa mwisho wa kampuni ya Lehman Brothers. == Maisha ya awali na elimu == Johnson alizaliwa kwa jina la John William Johnson mjini [[New Orleans, Louisiana|New Orleans, Louisiana,]] Marekani. Alikuwa mmoja wa watoto watano katika familia yao, akiwa na kaka wawili na dada wawili. Alipokuwa akisoma katika Chuo Kikuu cha Tulane, alijiunga na jumuiya ya wanafunzi ya Delta Kappa Epsilon. Baadaye alihamia Uingereza kusomea uigizaji katika Royal Central School of Speech and Drama jijini London, ambako alikutana na mke wake, mwigizaji Lucy Cohu. == Kazi == Filamu alizoshiriki ni pamoja na Out for a Kill, The Contract, The Bourne Ultimatum, The Bourne Legacy, Saving Private Ryan, Hellboy, filamu ya A Sound of Thunder ya mwaka 2005 iliyotokana na kazi ya Ray Bradbury, na Harrison's Flowers. Pia alionekana katika mfululizo wa televisheni wa Band of Brothers uliotayarishwa na HBO na kushinda tuzo mbalimbali. Mwaka 1999 ulikuwa muhimu katika kazi yake ya uigizaji. Kwanza aliigiza Daniels, Mmarekani mzungumzaji na mtafutaji wa makaburi ya kale, katika filamu The Mummy. Baadaye mwaka huo, aliigiza Bruno Decker, muuaji asiye na umakini na mwenye uelewa mdogo, katika filamu Do Not Disturb, akiwa pamoja na William Hurt na Michael Chiklis. Johnson aliigiza mfanyabiashara tajiri na mwenye majivuno Henry van Statten katika kipindi cha “Dalek” cha Doctor Who, kilichotolewa mwaka 2005 baada ya mfululizo huo kurejeshwa. Pia alionekana kama mgeni katika vipindi vya televisheni vya Spooks, Foyle's War, Celeb na Nash Bridges. Katika filamu United 93, aliigiza Louis Nacke II, mmoja wa abiria. Aprili 2007, Johnson alianza kuigiza kwa mara ya kwanza katika jukwaa la Broadway, akicheza nafasi ya Jack Brennan, mkuu wa wafanyakazi wa Rais Richard Nixon, katika tamthilia ya Frost/Nixon. Alipokuwa akishiriki katika tamthilia hiyo ya Broadway, Johnson pia alirekodi filamu The Caller, iliyowashirikisha Elliott Gould na Frank Langella. Mwaka 2004, Johnson aliteuliwa kuwania tuzo ya mwigizaji bora katika Tuzo za TMA nchini Uingereza kutokana na uigizaji wake wa Eddie Carbone katika tamthilia ya Arthur Miller, A View from the Bridge. Pia ametoa sauti kwa wahusika katika michezo kadhaa ya video, ikiwemo michezo iliyotokana na filamu Reign of Fire na Constantine. Baadaye, Johnson aliigiza Jaji/Saint Peter katika tamthilia The Last Days of Judas Iscariot iliyochezwa katika Ukumbi wa Almeida jijini London. Hadi tarehe 19 Septemba 2014, Johnson aliigiza Mitch katika toleo jipya la tamthilia A Streetcar Named Desire ya Tennessee Williams, lililoongozwa na Benedict Andrews katika ukumbi wa Young Vic jijini London. Aliigiza pamoja na Gillian Anderson na Ben Foster. Mkosoaji wa maigizo wa gazeti la Evening Standard alielezea uigizaji wake kuwa mzuri na wenye utulivu, huku tamthilia nzima ikipokea sifa nyingi kutoka kwa wakosoaji. Mwaka 2015, Johnson aliigiza rubani wa helikopta katika filamu ya sayansi ya kubuni Ex Machina, iliyowashirikisha Alicia Vikander, Domhnall Gleeson na Oscar Isaac. == Maisha binafsi == Johnson alikuwa ameolewa na mwigizaji Lucy Cohu kuanzia mwaka 1994 hadi 2005. == Marejeo == {{Mbegu-mwanasiasa-USA}} [[Jamii:Waliozaliwa 1961]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Marekani]] pyl18og28da3yjgjeu8onith4gfocyo 1608061 1608060 2026-10-14T09:02:11Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1608061 wikitext text/x-wiki '''Corey Johnson''' (jina lake la kuzaliwa ni John William Johnson; alizaliwa tarehe [[17 Mei]] [[1961]]) ni [[mwigizaji]] wa [[Marekani]] ambaye amefanya kazi zake kwa kiasi kikubwa nchini [[Uingereza]]. Anajulikana kwa kucheza nafasi za usaidizi katika filamu kama Hellboy (2004), The Bourne Ultimatum (2007), Kick-Ass (2010), Captain Phillips (2013), Ex Machina (2014) na Kingsman: The Secret Service (2014). Pia ameshiriki katika vipindi vya televisheni kama Spooks katika kipindi cha “The Special”, Doctor Who katika kipindi cha “Dalek”, na The Last Days of Lehman Brothers, ambamo aliigiza Richard S. Fuld Jr., mwenyekiti na afisa mkuu mtendaji wa mwisho wa kampuni ya Lehman Brothers. == Maisha ya awali na elimu == Johnson alizaliwa kwa jina la John William Johnson mjini [[New Orleans, Louisiana|New Orleans, Louisiana,]] Marekani. Alikuwa mmoja wa watoto watano katika familia yao, akiwa na kaka wawili na dada wawili. Alipokuwa akisoma katika Chuo Kikuu cha Tulane, alijiunga na jumuiya ya wanafunzi ya Delta Kappa Epsilon. Baadaye alihamia Uingereza kusomea uigizaji katika Royal Central School of Speech and Drama jijini London, ambako alikutana na mke wake, mwigizaji Lucy Cohu. == Kazi == Filamu alizoshiriki ni pamoja na Out for a Kill, The Contract, The Bourne Ultimatum, The Bourne Legacy, Saving Private Ryan, Hellboy, filamu ya A Sound of Thunder ya mwaka 2005 iliyotokana na kazi ya Ray Bradbury, na Harrison's Flowers. Pia alionekana katika mfululizo wa televisheni wa Band of Brothers uliotayarishwa na HBO na kushinda tuzo mbalimbali. Mwaka 1999 ulikuwa muhimu katika kazi yake ya uigizaji. Kwanza aliigiza Daniels, Mmarekani mzungumzaji na mtafutaji wa makaburi ya kale, katika filamu The Mummy. Baadaye mwaka huo, aliigiza Bruno Decker, muuaji asiye na umakini na mwenye uelewa mdogo, katika filamu Do Not Disturb, akiwa pamoja na William Hurt na Michael Chiklis. Johnson aliigiza mfanyabiashara tajiri na mwenye majivuno Henry van Statten katika kipindi cha “Dalek” cha Doctor Who, kilichotolewa mwaka 2005 baada ya mfululizo huo kurejeshwa. Pia alionekana kama mgeni katika vipindi vya televisheni vya Spooks, Foyle's War, Celeb na Nash Bridges. Katika filamu United 93, aliigiza Louis Nacke II, mmoja wa abiria. Aprili 2007, Johnson alianza kuigiza kwa mara ya kwanza katika jukwaa la Broadway, akicheza nafasi ya Jack Brennan, mkuu wa wafanyakazi wa Rais Richard Nixon, katika tamthilia ya Frost/Nixon. Alipokuwa akishiriki katika tamthilia hiyo ya Broadway, Johnson pia alirekodi filamu The Caller, iliyowashirikisha Elliott Gould na Frank Langella. Mwaka 2004, Johnson aliteuliwa kuwania tuzo ya mwigizaji bora katika Tuzo za TMA nchini Uingereza kutokana na uigizaji wake wa Eddie Carbone katika tamthilia ya Arthur Miller, A View from the Bridge. Pia ametoa sauti kwa wahusika katika michezo kadhaa ya video, ikiwemo michezo iliyotokana na filamu Reign of Fire na Constantine. Baadaye, Johnson aliigiza Jaji/Saint Peter katika tamthilia The Last Days of Judas Iscariot iliyochezwa katika Ukumbi wa Almeida jijini London. Hadi tarehe 19 Septemba 2014, Johnson aliigiza Mitch katika toleo jipya la tamthilia A Streetcar Named Desire ya Tennessee Williams, lililoongozwa na Benedict Andrews katika ukumbi wa Young Vic jijini London. Aliigiza pamoja na Gillian Anderson na Ben Foster. Mkosoaji wa maigizo wa gazeti la Evening Standard alielezea uigizaji wake kuwa mzuri na wenye utulivu, huku tamthilia nzima ikipokea sifa nyingi kutoka kwa wakosoaji. Mwaka 2015, Johnson aliigiza rubani wa helikopta katika filamu ya sayansi ya kubuni Ex Machina, iliyowashirikisha Alicia Vikander, Domhnall Gleeson na Oscar Isaac. == Maisha binafsi == Johnson alikuwa ameolewa na mwigizaji Lucy Cohu kuanzia mwaka 1994 hadi 2005. == Marejeo == {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Waliozaliwa 1961]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Marekani]] dd0stte6c11uddbjqc26b0q89byrxih 0 254431 1607566 2026-10-13T21:01:47Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Michael J. Johns''' (alizaliwa tarehe 26 Agosti [[1975]]) ni [[kocha]] wa kitaalamu wa besiboli kutoka [[Marekani]] anayefanya kazi katika timu ya [[Washington]] Nationals ya Ligi Kuu ya Besiboli (MLB). Hapo awali, aliwahi kuwa kocha katika MLB kwa timu ya Tampa Bay Rays. == Kazi ya besiboli == === Akiwa mchezaji === Johns alikuwa mchezaji wa nafasi za ndani (infielder) katika timu ya besiboli ya Chuo Kikuu cha Tulane. Alichaguliwa na timu ya Colorado...' 1607566 wikitext text/x-wiki '''Michael J. Johns''' (alizaliwa tarehe 26 Agosti [[1975]]) ni [[kocha]] wa kitaalamu wa besiboli kutoka [[Marekani]] anayefanya kazi katika timu ya [[Washington]] Nationals ya Ligi Kuu ya Besiboli (MLB). Hapo awali, aliwahi kuwa kocha katika MLB kwa timu ya Tampa Bay Rays. == Kazi ya besiboli == === Akiwa mchezaji === Johns alikuwa mchezaji wa nafasi za ndani (infielder) katika timu ya besiboli ya Chuo Kikuu cha Tulane. Alichaguliwa na timu ya Colorado Rockies katika raundi ya 19 ya uchaguzi wa wachezaji wapya wa Ligi Kuu ya Besiboli wa mwaka 1997. Alianza kucheza besiboli ya kulipwa mwaka 1997 katika timu ya Portland Rockies, kisha akachezea Asheville Tourists mwaka 1998. Baada ya kuachiliwa na Colorado Rockies, alicheza mechi 41 katika timu huru ya Allentown Ambassadors mwaka 1999 kabla ya kustaafu kutoka katika besiboli ya kulipwa. Katika misimu yake miwili ya ligi ndogo, alipiga wastani wa .214 na kufunga mikimbio mitano kupitia mipigo ya nyumbani (home runs). === Akiwa kocha === Baada ya kutumia miaka kadhaa kufundisha besiboli katika shule za sekondari, Johns alirejea katika besiboli ya kulipwa mwaka 2008 akiwa kocha msaidizi wa benchi (bench coach) wa Hudson Valley Renegades, timu ya daraja la A iliyohusishwa na Tampa Bay Rays. Mwaka 2010, alipandishwa cheo na kuwa meneja wa Princeton Rays, timu ya kiwango cha wanaoanza kucheza ligi ndogo (Rookie-level). Aliisimamia timu hiyo kwa misimu mitatu. Baadaye, alisimamia Hudson Valley mwaka 2013, Bowling Green Hot Rods ya daraja la A mwaka 2014, na Charlotte Stone Crabs ya daraja la A la juu (Class-A Advanced) kuanzia mwaka 2015 hadi 2017. Kuanzia mwaka 2018 hadi 2022, alihudumu kama mratibu wa shughuli za uwanjani katika mfumo mzima wa ligi ndogo wa Tampa Bay Rays. Kisha akateuliwa kuwa meneja wa Durham Bulls, timu ya daraja la AAA, kwa msimu wa mwaka 2023. Baada ya kufanya kazi katika maendeleo ya wachezaji kwa zaidi ya miaka 15, Johns alipandishwa kwa mara ya kwanza kujiunga na benchi la makocha wa timu kuu ya Tampa Bay Rays kabla ya msimu wa mwaka 2024. Alifanya kazi kama kocha wa kituo cha kwanza (first base coach) kwa timu hiyo kwa misimu miwili. Kabla ya msimu wa mwaka 2026, Washington Nationals ilimwajiri Johns kuwa kocha msaidizi wa benchi chini ya meneja mpya Blake Butera. Johns alikuwa mwanachama wa kwanza wa benchi la makocha la Butera kutangazwa rasmi na Washington Nationals. Johns pia amewahi kufanya kazi kama kocha katika Ligi ya Besiboli ya Australia. Alihudumu kama kocha wa mipigo (hitting coach) wa Canberra Cavalry katika msimu wa 2011–2012 na kama kocha wa kituo cha kwanza wa Brisbane Bandits katika msimu wa 2015–2016. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1975]] [[Jamii:Wachezaji]] ptgb5euvxrt6vrk42bzk0bg8awyw05n 1608062 1607566 2026-10-14T09:02:59Z Riccardo Riccioni 452 1608062 wikitext text/x-wiki '''Michael J. Johns''' (alizaliwa 26 Agosti [[1975]]) ni [[kocha]] wa kitaalamu wa besiboli kutoka [[Marekani]] anayefanya kazi katika timu ya [[Washington]] Nationals ya Ligi Kuu ya Besiboli (MLB). Hapo awali, aliwahi kuwa kocha katika MLB kwa timu ya Tampa Bay Rays. == Kazi ya besiboli == === Akiwa mchezaji === Johns alikuwa mchezaji wa nafasi za ndani (infielder) katika timu ya besiboli ya Chuo Kikuu cha Tulane. Alichaguliwa na timu ya Colorado Rockies katika raundi ya 19 ya uchaguzi wa wachezaji wapya wa Ligi Kuu ya Besiboli wa mwaka 1997. Alianza kucheza besiboli ya kulipwa mwaka 1997 katika timu ya Portland Rockies, kisha akachezea Asheville Tourists mwaka 1998. Baada ya kuachiliwa na Colorado Rockies, alicheza mechi 41 katika timu huru ya Allentown Ambassadors mwaka 1999 kabla ya kustaafu kutoka katika besiboli ya kulipwa. Katika misimu yake miwili ya ligi ndogo, alipiga wastani wa .214 na kufunga mikimbio mitano kupitia mipigo ya nyumbani (home runs). === Akiwa kocha === Baada ya kutumia miaka kadhaa kufundisha besiboli katika shule za sekondari, Johns alirejea katika besiboli ya kulipwa mwaka 2008 akiwa kocha msaidizi wa benchi (bench coach) wa Hudson Valley Renegades, timu ya daraja la A iliyohusishwa na Tampa Bay Rays. Mwaka 2010, alipandishwa cheo na kuwa meneja wa Princeton Rays, timu ya kiwango cha wanaoanza kucheza ligi ndogo (Rookie-level). Aliisimamia timu hiyo kwa misimu mitatu. Baadaye, alisimamia Hudson Valley mwaka 2013, Bowling Green Hot Rods ya daraja la A mwaka 2014, na Charlotte Stone Crabs ya daraja la A la juu (Class-A Advanced) kuanzia mwaka 2015 hadi 2017. Kuanzia mwaka 2018 hadi 2022, alihudumu kama mratibu wa shughuli za uwanjani katika mfumo mzima wa ligi ndogo wa Tampa Bay Rays. Kisha akateuliwa kuwa meneja wa Durham Bulls, timu ya daraja la AAA, kwa msimu wa mwaka 2023. Baada ya kufanya kazi katika maendeleo ya wachezaji kwa zaidi ya miaka 15, Johns alipandishwa kwa mara ya kwanza kujiunga na benchi la makocha wa timu kuu ya Tampa Bay Rays kabla ya msimu wa mwaka 2024. Alifanya kazi kama kocha wa kituo cha kwanza (first base coach) kwa timu hiyo kwa misimu miwili. Kabla ya msimu wa mwaka 2026, Washington Nationals ilimwajiri Johns kuwa kocha msaidizi wa benchi chini ya meneja mpya Blake Butera. Johns alikuwa mwanachama wa kwanza wa benchi la makocha la Butera kutangazwa rasmi na Washington Nationals. Johns pia amewahi kufanya kazi kama kocha katika Ligi ya Besiboli ya Australia. Alihudumu kama kocha wa mipigo (hitting coach) wa Canberra Cavalry katika msimu wa 2011–2012 na kama kocha wa kituo cha kwanza wa Brisbane Bandits katika msimu wa 2015–2016. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1975]] [[Jamii:wanamichezo wa Marekani]] [[Jamii:makocha]] gqgarbvp5v7j8r84biroobq1aj8gwpp 0 254432 1607567 2026-10-13T21:05:39Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Miriam E. John''' ni [[mhandisi]] wa [[Marekani]] ambaye ni mshauri wa sera na aliyewahi kuwa [[Rais|makamu wa rais]] wa Maabara za Kitaifa za Sandia. Yeye ni [[mtaalamu]] wa [[silaha za nyuklia]] na ulinzi dhidi ya kemikali. Mwaka 2022, alitunukiwa Nishani ya John S. Foster, Jr. ya Maabara ya Kitaifa ya Lawrence Livermore na kuchaguliwa kuwa mwanachama wa Chuo cha Kitaifa cha Uhandisi. == Maisha ya awali na elimu == John alipata shahada yake ya kwanza...' 1607567 wikitext text/x-wiki '''Miriam E. John''' ni [[mhandisi]] wa [[Marekani]] ambaye ni mshauri wa sera na aliyewahi kuwa [[Rais|makamu wa rais]] wa Maabara za Kitaifa za Sandia. Yeye ni [[mtaalamu]] wa [[silaha za nyuklia]] na ulinzi dhidi ya kemikali. Mwaka 2022, alitunukiwa Nishani ya John S. Foster, Jr. ya Maabara ya Kitaifa ya Lawrence Livermore na kuchaguliwa kuwa mwanachama wa Chuo cha Kitaifa cha Uhandisi. == Maisha ya awali na elimu == John alipata shahada yake ya kwanza katika Chuo Kikuu cha Rice mwaka 1970. Aliendelea na masomo katika Chuo Kikuu cha Tulane, ambako alipata shahada ya uzamili, na Chuo Kikuu cha Princeton, ambako alipata shahada ya uzamivu. Utafiti wake wa uzamivu ulihusu uchunguzi na uainishaji wa vichocheo vinavyochagua mwanga wa aina fulani. Alikamilisha shahada yake ya uzamivu (Ph.D.) mwaka 1977. == Kazi == Mwaka 1978, John alijiunga na kitengo cha California cha Maabara ya Kitaifa ya Sandia, ambako aliongoza shughuli za majaribio na tathmini ya silaha za nyuklia pamoja na uchanganuzi wa mifumo. Mwaka 1982, aliteuliwa kwa mara ya kwanza kushika nafasi ya usimamizi, ambapo alisimamia uchanganuzi wa joto na vimiminika. Mradi wa W89/SRAM II, ambao John alishiriki, ulikuwa mradi wa mwisho wa kutengeneza silaha katika Maabara ya Kitaifa ya Lawrence Livermore kabla ya kuanguka kwa Ukuta wa Berlin. Baadhi ya vichwa vya silaha za nyuklia alivyobuni vilitengenezwa baadaye, na hatimaye alipewa jukumu la kufanya utafiti na tathmini ya silaha za nyuklia. Mwaka 1999, John aliteuliwa kuwa makamu wa rais wa Maabara za Kitaifa za Sandia, nafasi aliyoshikilia hadi mwaka 2006. Baada ya kustaafu, alijiunga na bodi ya ushauri ya Wizara ya Ulinzi ya Marekani na Muungano wa Sayansi ya Nyuklia na Usalama. Pia amewahi kuwa mwenyekiti wa Baraza la California kuhusu Sayansi na Teknolojia. John alihimiza Wizara ya Ulinzi kutumia teknolojia mpya na uchanganuzi wa data nyingi ili kukabiliana na kuenea kwa silaha za nyuklia. Mwaka 2022, John alichaguliwa kuwa mwanachama wa Chuo cha Kitaifa cha Uhandisi. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waandishi wa Marekani]] [[Jamii:Wataalamu wa Marekani]] [[Jamii:Silaha]] cnw0dpua8czbonrxgioqeq6uwvxeeby 1608063 1607567 2026-10-14T09:03:48Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1608063 wikitext text/x-wiki '''Miriam E. John''' ni [[mhandisi]] wa [[Marekani]] ambaye ni mshauri wa sera na aliyewahi kuwa [[Rais|makamu wa rais]] wa Maabara za Kitaifa za Sandia. Yeye ni [[mtaalamu]] wa [[silaha za nyuklia]] na ulinzi dhidi ya kemikali. Mwaka 2022, alitunukiwa Nishani ya John S. Foster, Jr. ya Maabara ya Kitaifa ya Lawrence Livermore na kuchaguliwa kuwa mwanachama wa Chuo cha Kitaifa cha Uhandisi. == Maisha ya awali na elimu == John alipata shahada yake ya kwanza katika Chuo Kikuu cha Rice mwaka 1970. Aliendelea na masomo katika Chuo Kikuu cha Tulane, ambako alipata shahada ya uzamili, na Chuo Kikuu cha Princeton, ambako alipata shahada ya uzamivu. Utafiti wake wa uzamivu ulihusu uchunguzi na uainishaji wa vichocheo vinavyochagua mwanga wa aina fulani. Alikamilisha shahada yake ya uzamivu (Ph.D.) mwaka 1977. == Kazi == Mwaka 1978, John alijiunga na kitengo cha California cha Maabara ya Kitaifa ya Sandia, ambako aliongoza shughuli za majaribio na tathmini ya silaha za nyuklia pamoja na uchanganuzi wa mifumo. Mwaka 1982, aliteuliwa kwa mara ya kwanza kushika nafasi ya usimamizi, ambapo alisimamia uchanganuzi wa joto na vimiminika. Mradi wa W89/SRAM II, ambao John alishiriki, ulikuwa mradi wa mwisho wa kutengeneza silaha katika Maabara ya Kitaifa ya Lawrence Livermore kabla ya kuanguka kwa Ukuta wa Berlin. Baadhi ya vichwa vya silaha za nyuklia alivyobuni vilitengenezwa baadaye, na hatimaye alipewa jukumu la kufanya utafiti na tathmini ya silaha za nyuklia. Mwaka 1999, John aliteuliwa kuwa makamu wa rais wa Maabara za Kitaifa za Sandia, nafasi aliyoshikilia hadi mwaka 2006. Baada ya kustaafu, alijiunga na bodi ya ushauri ya Wizara ya Ulinzi ya Marekani na Muungano wa Sayansi ya Nyuklia na Usalama. Pia amewahi kuwa mwenyekiti wa Baraza la California kuhusu Sayansi na Teknolojia. John alihimiza Wizara ya Ulinzi kutumia teknolojia mpya na uchanganuzi wa data nyingi ili kukabiliana na kuenea kwa silaha za nyuklia. Mwaka 2022, John alichaguliwa kuwa mwanachama wa Chuo cha Kitaifa cha Uhandisi. == Marejeo == {{Mbegu-mwanasayansi}} [[Jamii:Wahandisi wa Marekani]] [[Jamii:Wanawake wa Marekani]] jyolpxfbm212g8dcs4a8675r7soczek 0 254433 1607568 2026-10-13T21:12:11Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Piyush "Bobby" Jindal''' (alizaliwa tarehe 10 Juni [[1971]]) ni [[mwanasiasa]] wa [[Marekani]] aliyehudumu kama gavana wa 55 wa [[Louisiana]] kuanzia mwaka 2008 hadi 2016. Akiwa mwanachama wa Chama cha Republican, Jindal aliwahi kuwa mwakilishi wa Louisiana katika Baraza la Wawakilishi la Marekani kuanzia mwaka 2005 hadi 2008, na pia alikuwa mwenyekiti wa Chama cha Magavana wa Republican kuanzia mwaka 2012 hadi 2013. Mwaka 1995, Jindal aliteuliwa kuwa...' 1607568 wikitext text/x-wiki '''Piyush "Bobby" Jindal''' (alizaliwa tarehe 10 Juni [[1971]]) ni [[mwanasiasa]] wa [[Marekani]] aliyehudumu kama gavana wa 55 wa [[Louisiana]] kuanzia mwaka 2008 hadi 2016. Akiwa mwanachama wa Chama cha Republican, Jindal aliwahi kuwa mwakilishi wa Louisiana katika Baraza la Wawakilishi la Marekani kuanzia mwaka 2005 hadi 2008, na pia alikuwa mwenyekiti wa Chama cha Magavana wa Republican kuanzia mwaka 2012 hadi 2013. Mwaka 1995, Jindal aliteuliwa kuwa katibu wa Idara ya Afya na Hospitali ya Louisiana. Mwaka 1999, aliteuliwa kuwa rais wa Mfumo wa Vyuo Vikuu vya Louisiana. Akiwa na umri wa miaka 28, Jindal akawa mtu mwenye umri mdogo zaidi kushika nafasi hiyo. Mwaka 2001, Rais George W. Bush alimteua Jindal kuwa mshauri mkuu wa Katibu wa Afya na Huduma za Kibinadamu wa Marekani. Jindal aligombea kwa mara ya kwanza nafasi ya ugavana wa Louisiana mwaka 2003, lakini alishindwa katika duru ya pili ya uchaguzi na mgombea wa Chama cha Democratic, Kathleen Blanco. Mwaka 2004, alichaguliwa kuwa mjumbe wa Baraza la Wawakilishi la Marekani, na hivyo kuwa Mwamerika wa pili mwenye asili ya India kuhudumu katika Bunge la Marekani. Alichaguliwa tena mwaka 2006. Hadi sasa, ndiye Mwamerika pekee mwenye asili ya India kutoka Chama cha Republican aliyewahi kuhudumu katika Bunge la Marekani. Jindal aligombea tena ugavana katika uchaguzi wa mwaka 2007 na kushinda. Alichaguliwa tena mwaka 2011 kwa ushindi mkubwa, akipata zaidi ya asilimia 65 ya kura. Alikuwa gavana wa kwanza wa Marekani mwenye asili ya India katika historia ya nchi hiyo, na alibaki kuwa gavana pekee mwenye asili hiyo hadi Nikki Haley alipokuwa gavana wa Carolina Kusini mwaka 2011. Tarehe 24 Juni 2015, Jindal alitangaza kugombea uteuzi wa Chama cha Republican kwa ajili ya uchaguzi wa urais wa mwaka 2016. Alisitisha kampeni yake mwezi Novemba 2015 na baadaye kutangaza kumuunga mkono Marco Rubio. Alimaliza muhula wake wa ugavana mwezi Januari 2016. == Maisha ya awali na elimu == Jindal alizaliwa tarehe 10 Juni 1971, mjini Baton Rouge, Louisiana, katika familia ya wahamiaji Wahindu wa Kipunjabi kutoka India. Alikuwa mtoto wa kwanza kati ya wana wawili wa Raj (aliyezaliwa Gupta) na Amar Jindal, waliotoka jimbo la Punjab nchini India. Baba yake ni mhandisi wa ujenzi na mhitimu wa Chuo Kikuu cha Guru Nanak Dev na Chuo Kikuu cha Punjab. Mama yake ni mhitimu wa Chuo Kikuu cha Rajasthan na aliwahi kufanya kazi katika fizikia ya nyuklia katika Taasisi ya Uzamili ya Elimu ya Tiba na Utafiti mjini Chandigarh. Wazazi wake wote wawili walifanya kazi kama wahadhiri katika chuo cha uhandisi. Babu yake wa upande wa baba alikuwa mfanyabiashara kutoka Khanpur, Samrala, huku babu yake wa upande wa mama akiwa mfanyakazi wa benki kutoka Ferozepur. Mwezi Januari 1971, familia yake ilihama kutoka Malerkotla, Punjab, na kwenda Baton Rouge. Walikaa karibu na Chuo Kikuu cha Jimbo la Louisiana, ambako mama yake angeanza masomo ya uzamili katika fizikia ya nyuklia. Jindal alisoma katika Shule ya Upili ya Baton Rouge Magnet, ambako alishiriki mashindano ya hisabati kama mwanachama wa Mu Alpha Theta. Nje ya shule, alicheza tenisi katika kituo cha jamii kilichokuwa karibu. Pia alianzisha biashara mbalimbali, zikiwemo jarida la habari za kompyuta, biashara ya rejareja ya peremende na kampuni ya kuuza programu za kompyuta kwa njia ya posta. Aidha, alifanya kazi katika vibanda vya kuuza vyakula na vinywaji wakati wa mechi za kandanda za Chuo Kikuu cha Jimbo la Louisiana. Alihitimu mwaka 1988. Baadaye, Jindal alijiunga na Chuo Kikuu cha Brown, ambako alikubaliwa katika Mpango wa Elimu ya Tiba ya Kiliberali (PLME), programu ya miaka minane iliyounganisha shahada ya kwanza na shahada ya udaktari wa tiba. Akiwa Brown, aliongoza kikundi cha wanafunzi cha Republican na akatajwa kuwa mmoja wa wanafunzi bora kitaaluma nchini Marekani na gazeti la USA Today. Baada ya kuhitimu mwaka 1992 kwa kupata tuzo za heshima katika biolojia na sera za umma, aliamua kutoendelea na programu hiyo. Aliomba na kukubaliwa katika Shule ya Tiba ya Harvard na Shule ya Sheria ya Yale, lakini badala yake alijiunga na Chuo Kikuu cha New College, Oxford, kama msomi wa Rhodes. Mwaka 1994, alipata shahada ya uzamili ya MLitt katika sayansi ya siasa, akijikita katika sera za afya. Tasnifu yake ilihusu “Mbinu ya Huduma za Afya Inayozingatia Mahitaji”. == Kazi == Baada ya kumaliza masomo yake katika Chuo Kikuu cha Oxford, Jindal alikataa ofa ya kusoma shahada ya uzamivu ya juu ya D.Phil. katika siasa na badala yake akajiunga na kampuni ya ushauri wa kitaalamu ya McKinsey & Company. Baadaye, alifanya mafunzo ya kazi katika ofisi ya Jim McCrery, mwakilishi wa Louisiana. McCrery alimpa jukumu la kushughulikia sera za afya. Jindal alitumia wiki mbili kuchunguza mpango wa Medicare na kuandaa ripoti ya kina kuhusu suluhisho zinazowezekana kwa matatizo ya kifedha ya mpango huo, kisha akamkabidhi McCrery ripoti hiyo. == Kazi ya awali ya kisiasa (1996–2003) == === Utawala wa Foster === Mwaka 1993, McCrery alimjulisha Jindal kwa Mike Foster, gavana wa Louisiana. Mwaka 1996, Foster alimteua Jindal kuwa katibu wa Idara ya Afya na Hospitali ya Louisiana. Idara hiyo ilisimamia takribani asilimia 40 ya bajeti ya jimbo na ilikuwa na wafanyakazi zaidi ya 12,000. Foster alimwelezea Jindal kuwa mtu mwenye akili nyingi na maarifa makubwa ya tiba. Wakati huo, Jindal alikuwa na umri wa miaka 24. Katika kipindi chake cha uongozi, mpango wa Medicaid wa Louisiana ulitoka katika hali ya kufilisika, ukiwa na nakisi ya dola milioni 400, na kufikia ziada ya bajeti kwa miaka mitatu mfululizo iliyofikia jumla ya dola milioni 220. Wakati wa kampeni ya mwaka 2007, Jindal alikosolewa na chama cha wafanyakazi cha Louisiana AFL–CIO kwa kufunga baadhi ya kliniki za maeneo ya jamii ili kufikia ziada hiyo ya bajeti. Katika kipindi chake, Louisiana ilipanda hadi nafasi ya tatu kitaifa katika uchunguzi wa afya ya watoto. Chanjo za watoto ziliongezeka, na huduma mpya pamoja na zilizoboreshwa zilianzishwa kwa wazee na watu wenye ulemavu. Mwaka 1998, Jindal aliteuliwa kuwa mkurugenzi mtendaji wa Tume ya Kitaifa ya Vyama Viwili kuhusu Mustakabali wa Medicare. Tume hiyo ilikuwa na wajumbe 17 na ilipewa jukumu la kuandaa mipango ya kufanya mageuzi katika Medicare. Mwaka 1999, kwa ombi la ofisi ya gavana wa Louisiana na Bunge la Jimbo la Louisiana, Jindal alichunguza namna Louisiana ingeweza kutumia sehemu yake ya dola bilioni 4.4 kutoka katika malipo ya fidia yaliyotokana na makubaliano ya kesi kuhusu tumbaku. Mwaka 1998, Jindal alipokea Tuzo ya Samuel S. Beard kwa huduma bora zaidi kwa umma iliyotolewa kwa mtu mwenye umri wa miaka 35 au chini. Tuzo hiyo hutolewa kila mwaka na Jefferson Awards. Mwaka 1999, akiwa na umri wa miaka 28, Jindal aliteuliwa kuwa rais mwenye umri mdogo zaidi kuwahi kuongoza Mfumo wa Vyuo Vikuu vya Louisiana. Wakati huo, mfumo huo ulikuwa miongoni mwa mifumo mikubwa ya elimu ya juu nchini Marekani, ukiwa na wanafunzi zaidi ya 80,000. Jindal akiwa kazini katika Idara ya Afya na Huduma za Kibinadamu. === Utawala wa Bush === Mwezi Machi 2001, Rais George W. Bush alipendekeza Jindal ateuliwe kuwa naibu katibu msaidizi wa Afya na Huduma za Kibinadamu anayehusika na mipango na tathmini. Baadaye, Seneti ya Marekani ilithibitisha uteuzi huo kwa kauli moja, na Jindal alianza kazi tarehe 9 Julai 2001. Katika nafasi hiyo, alihudumu kama mshauri mkuu wa sera kwa Katibu wa Afya na Huduma za Kibinadamu. Alijiuzulu tarehe 21 Februari 2003 ili kurejea Louisiana na kugombea ugavana. Pia alipewa jukumu la kusaidia kukabiliana na uhaba wa wauguzi kwa kuchunguza hatua za kuboresha elimu ya uuguzi. === Uchaguzi wa ugavana wa mwaka 2003 === Jindal alipata umaarufu wa kitaifa wakati wa uchaguzi wa ugavana wa Louisiana wa mwaka 2003. Katika uchaguzi wa awali wa wazi, ambao kitaalamu ni uchaguzi wa awali usiozingatia vyama na unaowaruhusu wagombea wote kushindana pamoja, Jindal aliongoza kwa kupata asilimia 33 ya kura. Aliungwa mkono na gazeti kubwa zaidi la Louisiana, Times-Picayune, meya mpya wa New Orleans kutoka Chama cha Democratic, Ray Nagin, pamoja na gavana aliyekuwa akimaliza muhula wake kutoka Chama cha Republican, Mike Foster. Katika duru ya pili ya uchaguzi, Jindal alikabiliana na aliyekuwa makamu wa gavana, Kathleen Babineaux Blanco, mwanachama wa Chama cha Democratic kutoka Lafayette. Licha ya kushinda katika mji alikotoka Blanco, Jindal alipoteza katika maeneo mengi ya kaskazini mwa Louisiana ambayo kwa kawaida yalikuwa na uungwaji mkono mkubwa wa kihafidhina. Blanco alishinda kwa kupata asilimia 52 ya kura zote. Baadhi ya wachambuzi wa siasa walihusisha kushindwa kwa Jindal na kukataa kwake kujibu maswali kuhusu dini yake na asili yake ya kikabila, ambayo yaliibuliwa katika matangazo kadhaa ya kampeni ya Chama cha Democratic. Kampeni ya Jindal ilielezea matangazo hayo kuwa matangazo hasi ya mashambulizi. Licha ya kushindwa katika uchaguzi wa mwaka 2003, kugombea kwake ugavana kulimfanya ajulikane zaidi katika siasa za Louisiana na kuonekana kama mwanasiasa mwenye mustakabali mkubwa ndani ya Chama cha Republican. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1971]] [[Jamii:Wanasiasa wa Marekani]] m6jtgxs32j714ha527uamk28q7dohtv 0 254434 1607569 2026-10-13T21:17:01Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Anthony Jeselnik''' (tamka JES-əl-nik; alizaliwa tarehe [[22 Desemba]] [[1978]]) ni [[mchekeshaji]], [[mwandishi]], [[mwigizaji]] na [[mtayarishaji]] wa [[Marekani]]. Anajulikana kwa mtindo wake wa vichekesho vyeusi (dark comedy), unaosisitiza kugeuza matarajio ya hadhira kwa njia ya kejeli, kauli zisizohusiana moja kwa moja na mada, matusi makali, majivuno na mhusika wa jukwaani ambaye mara nyingi huonyesha misimamo isiyozingatia maadili. Jeselnik al...' 1607569 wikitext text/x-wiki '''Anthony Jeselnik''' (tamka JES-əl-nik; alizaliwa tarehe [[22 Desemba]] [[1978]]) ni [[mchekeshaji]], [[mwandishi]], [[mwigizaji]] na [[mtayarishaji]] wa [[Marekani]]. Anajulikana kwa mtindo wake wa vichekesho vyeusi (dark comedy), unaosisitiza kugeuza matarajio ya hadhira kwa njia ya kejeli, kauli zisizohusiana moja kwa moja na mada, matusi makali, majivuno na mhusika wa jukwaani ambaye mara nyingi huonyesha misimamo isiyozingatia maadili. Jeselnik alikuwa mwandishi wa kipindi cha Late Night with Jimmy Fallon katika msimu wake wa kwanza na aliandaa kipindi cha Comedy Central Presents mwaka 2009. Baada ya kutoa albamu yake ya kwanza, Shakespeare, mwaka 2010, iliyopokelewa vizuri na wakosoaji, alianza kuandika maudhui kwa ajili ya vipindi vya Comedy Central Roasts. Mwaka 2011, alianza pia kushiriki kama mchekeshaji katika kipindi cha kumkejeli Donald Trump. Mwaka 2012, aliendelea kushiriki katika vipindi hivyo vilivyowahusu Charlie Sheen na Roseanne Barr. Mwaka 2013, Jeselnik aliandaa kipindi chake mwenyewe cha The Jeselnik Offensive kwenye Comedy Central, kilichoonyeshwa kwa misimu miwili. Katika mwaka huo huo, alitoa albamu yake ya pili, Caligula, ambayo pia ni kipindi maalumu cha takribani saa moja cha vichekesho vya jukwaani. Tarehe 22 Julai 2015, Jeselnik alichukua nafasi ya J. B. Smoove na kuwa mtangazaji mpya wa kipindi cha Last Comic Standing cha NBC, kilichokuwa kimeteuliwa kuwania Tuzo ya Emmy. Kipindi chake cha pili maalumu cha vichekesho vya jukwaani, Thoughts and Prayers, kilianza kuonyeshwa kwenye Netflix mwezi Oktoba 2015. Kipindi chake cha tatu, Fire in the Maternity Ward, kilianza kuonyeshwa kwenye Netflix mwezi Aprili 2019, na cha nne, Bones and All, kilianza kuonyeshwa mwezi Novemba 2024. Jeselnik alishiriki katika msimu wa kwanza wa podikasti ya The Rosenthal & Jeselnik Vanity Project (au RJVP) ya NFL Media pamoja na rafiki yake wa karibu Gregg Rosenthal. Msimu wa pili ulianza mwaka 2018 kwenye Mtandao wa Podikasti wa Comedy Central, chini ya jina lililobadilishwa kidogo kuwa The Jeselnik & Rosenthal Vanity Project (au JRVP). == Maisha ya awali == Anthony Jeselnik alikulia katika familia ya Kikatoliki huko Upper St. Clair, Pennsylvania, akiwa mtoto mkubwa kati ya watoto watano. Baba yake alikuwa wakili na mama yake alikuwa mama wa nyumbani. Jeselnik alipenda kuwachekesha watu tangu akiwa mdogo. Akiwa shule ya msingi, mara nyingi alikuwa akikata mazungumzo ya darasani ili kusimulia utani. Katika tukio moja, mwanafunzi mwenzake alikuwa akihamia mji mwingine ambao kwa kawaida haukuwa na sifa nzuri. Jeselnik alitoa kauli ya kejeli: “Basi, tutumie kadi ya salamu kutoka huko.” Mwalimu wake alipocheka utani huo, alitambua kwamba: “Ukiwa na akili kiasi cha kufanya watu wazima waelewe utani wako, unaweza kufanya lolote bila kupata matatizo.” Mara nyingi alikesha akijaribu kutazama kipindi cha Saturday Night Live. Alipokuwa akikua, alianza pia kutazama vipindi vya The Ben Stiller Show na Mr. Show. Jeselnik alihitimu katika Shule ya Upili ya Upper St. Clair mwaka 1997. Mwaka 2001, alipata shahada ya kwanza katika fasihi ya Kiingereza, akiwa na somo la ziada la biashara, kutoka Chuo Kikuu cha Tulane. Katika mwaka wake wa mwisho huko Tulane, mpenzi wake alisababisha nyumba yake kuteketea kwa moto kwa bahati mbaya. Baadaye, alitumia tukio hilo kama sehemu ya nyenzo zake za awali za vichekesho vya jukwaani. Akiwa mwanafunzi wa Tulane, alikuwa mwanachama wa jumuiya ya wanafunzi ya Alpha Tau Omega. Ndoto yake ya awali ilikuwa kuandika riwaya kubwa ya Marekani (Great American Novel), lakini mafunzo ya kazi aliyofanya Los Angeles kati ya mwaka wake wa tatu na wa nne wa chuo kikuu yalimshawishi kwamba kulikuwa na njia nyingine nyingi za kujipatia riziki kupitia uandishi. Jeselnik alijaribu kwa mara ya kwanza kufanya vichekesho vya jukwaani mwanzoni mwa miaka ya 2000, alipokuwa na umri wa miaka ya mwanzoni mwa 20, baada ya kuhamia Los Angeles na kupata kazi ya kila siku katika duka la vitabu la Borders. Alipata kitabu kilichoandikwa na mwandishi na mchekeshaji Greg Dean, kilichotangaza warsha za vichekesho za Dean zilizokuwa Santa Monica. Katika jaribio lake la kwanza la kusimulia utani jukwaani, Jeselnik aliigiza baba yake akidungwa na nyigu. Kipande hicho kilidumu dakika moja tu, lakini Jeselnik alisema alihisi kana kwamba kilidumu dakika kumi. Hakuna mtu aliyecheka, jambo lililomfanya aazimie kutofanya tena vichekesho vinavyotegemea vitendo vya mwili. Baada ya kufutwa kazi katika Borders, alifanya kazi nyuma ya pazia kama karani wa uhasibu katika kipindi cha televisheni cha Deadwood. Katika kipindi hicho, aliendelea kufanya maonyesho ya vichekesho katika jukwaa la wazi la maikrofoni (open mic). Akihamasishwa kwa kiasi na wachekeshaji Mitch Hedberg, Dennis Miller, Sarah Silverman na Steven Wright, Jeselnik alipata mabadiliko muhimu katika mtindo wake miaka miwili baada ya kuanza kazi ya vichekesho vya jukwaani. Baada ya kuandika utani wa ajabu uliokuwa na mwisho wa kushtua na wenye ucheshi mweusi, mwitikio wa hadhira ulimshawishi kujikita zaidi katika mtindo huo. Utani huo, ulioitwa “My Girlfriend Loves to Eat Chocolate”, ulijumuishwa baadaye katika albamu yake ya Shakespeare. Katika ukumbi wa vichekesho wa Comedy Cellar, Jeselnik aliathiriwa na jinsi wachekeshaji walivyokuwa wakidhihaki na kubezana wao kwa wao. Miongoni mwa waliomwathiri katika suala hilo walikuwa Jim Norton, Colin Quinn, Bobby Kelly na Keith Robinson. == Marejeo == {{Mbegu-igiza-filamu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1978]] [[Jamii:Waandishi wa Marekani]] [[Jamii:Wachekeshaji wa Marekani]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Marekani]] [[Jamii:Watayarishaji filamu wa Marekani]] 9j4boow8s4v1y8y3zx59f1wnlx2bfu0 0 254435 1607573 2026-10-14T01:13:06Z Don Malya 61486 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Beverly Uueziua''' (alizaliwa tarehe 26 Mei 1999) ni [[mchezaji]] wa mpira wa miguu kutoka Namibia anayecheza nafasi ya kiungo katika [[klabu]] ya Girls & Goals, inayoshiriki Ligi Kuu ya Wanawake ya Namibia, pamoja na [[timu]] ya taifa ya wanawake ya Namibia.<ref>[http://admin.cafonline.com/en-us/competitions/wwc-qu172016/TeamDetails/playerdetails?CompetitionPlayerId=2mP9qjofY3RfLjeXfh47PaiD1guocXnyAfTK%2bEWzPM9A5vjjg%2ftklCaiS6PeCUYl "Competitions - WW...' 1607573 wikitext text/x-wiki '''Beverly Uueziua''' (alizaliwa tarehe 26 Mei 1999) ni [[mchezaji]] wa mpira wa miguu kutoka Namibia anayecheza nafasi ya kiungo katika [[klabu]] ya Girls & Goals, inayoshiriki Ligi Kuu ya Wanawake ya Namibia, pamoja na [[timu]] ya taifa ya wanawake ya Namibia.<ref>[http://admin.cafonline.com/en-us/competitions/wwc-qu172016/TeamDetails/playerdetails?CompetitionPlayerId=2mP9qjofY3RfLjeXfh47PaiD1guocXnyAfTK%2bEWzPM9A5vjjg%2ftklCaiS6PeCUYl "Competitions - WWC-Q U17 2016 - Team Details - Player Details".] CAF.</ref> == Kazi ya kimataifa == Uueziua aliichezea timu ya taifa ya wanawake ya Namibia katika ngazi ya wakubwa wakati wa [[Mashindano]] ya Wanawake ya COSAFA ya 2019.<ref>[https://nfa.org.na/2019/08/06/brave-gladiators-on-record-win-at-cosafa/ "Brave Gladiators in record win at Cosafa".] NFA.</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-cheza-mpira}} [[Jamii:Wachezaji mpira wa Namibia]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Waliozaliwa 1999]] rmbn0tzbon5trkx2m50ygrv2o27do4v 0 254436 1607574 2026-10-14T01:17:07Z Don Malya 61486 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Simon Uutoni''' (alizaliwa tarehe 10 Februari 1970) ni [[mchezaji]] wa zamani wa mpira wa miguu kutoka Namibia. == Kazi ya klabu == Uutoni alizaliwa mjini Tsumeb na kukulia katika eneo la Nomtsoub. Alicheza katika timu za vijana za Benfica na Monaco kabla ya kuanza kucheza nafasi ya beki wa pembeni anayesaidia mashambulizi katika [[klabu]] ya Liverpool Okahandja, iliyoshiriki Ligi Kuu ya Namibia.<ref>[http://allafrica.com/stories/199910080240.html "Tig...' 1607574 wikitext text/x-wiki '''Simon Uutoni''' (alizaliwa tarehe 10 Februari 1970) ni [[mchezaji]] wa zamani wa mpira wa miguu kutoka Namibia. == Kazi ya klabu == Uutoni alizaliwa mjini Tsumeb na kukulia katika eneo la Nomtsoub. Alicheza katika timu za vijana za Benfica na Monaco kabla ya kuanza kucheza nafasi ya beki wa pembeni anayesaidia mashambulizi katika [[klabu]] ya Liverpool Okahandja, iliyoshiriki Ligi Kuu ya Namibia.<ref>[http://allafrica.com/stories/199910080240.html "Tigers, Liverpool clash tops NFA Cup schedule".] The Namibian. 8 October 1999.</ref> == Kazi ya kimataifa == Uutoni, aliyepewa jina la utani ''China'', aliichezea timu ya taifa ya Namibia kuanzia mwaka 1997 hadi 1998, ikiwemo kushiriki katika fainali za Kombe la Mataifa ya Afrika la 1998. Alianza kuichezea timu ya taifa, inayojulikana kama ''Brave Warriors'', katika [[mechi]] ya kufuzu kwa Kombe la Dunia la 1998 dhidi ya Tunisia, mwezi Aprili 1997. Kwa jumla, alifunga mabao matatu katika mechi 23 alizoichezea [[Namibia]]. == Maisha binafsi == Baada ya kustaafu kucheza soka mwaka 2004, Uutoni alifanya kazi katika sekta ya ujenzi kaskazini mwa Namibia. Mwaka 2016, alikuwa balozi wa [[Kombe]] la COSAFA la 2016, pamoja na aliyekuwa mwenzake katika timu ya taifa, Johannes Hindjou. Uutoni ni baba wa watoto saba.<ref>[https://www.africa-press.net/namibia/all-news/former-brave-warriors-wingback-now-jack-of-all-trades "Former Brave Warriors wingback now jack of all trades".] Africa Press. 11 February 2023. Retrieved 24 September 2023.</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-cheza-mpira}} [[Jamii:Waliozaliwa 1970]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wachezaji mpira wa Namibia]] 3kpvmgrx2ul2q7kxc426qiabwxl30tt 0 254437 1607575 2026-10-14T01:20:53Z Don Malya 61486 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Fiola Vliete''' (alizaliwa tarehe 22 Oktoba 1998) ni mchezaji wa mpira wa miguu kutoka Namibia anayecheza nafasi ya [[mshambuliaji]] katika klabu ya Beauties, inayoshiriki Ligi Kuu ya Wanawake ya FNB, pamoja na timu ya taifa ya wanawake ya Namibia. Vliete alianza kucheza kama kipa, lakini baadaye alihamia nafasi ya mshambuliaji.<ref>[https://neweralive.na/personality-of-the-week-fiola-vliete-2/ "Personality of the Week | Fiola Vliete".] neweralive.na....' 1607575 wikitext text/x-wiki '''Fiola Vliete''' (alizaliwa tarehe 22 Oktoba 1998) ni mchezaji wa mpira wa miguu kutoka Namibia anayecheza nafasi ya [[mshambuliaji]] katika klabu ya Beauties, inayoshiriki Ligi Kuu ya Wanawake ya FNB, pamoja na timu ya taifa ya wanawake ya Namibia. Vliete alianza kucheza kama kipa, lakini baadaye alihamia nafasi ya mshambuliaji.<ref>[https://neweralive.na/personality-of-the-week-fiola-vliete-2/ "Personality of the Week | Fiola Vliete".] neweralive.na. 11 May 2023. Retrieved 31 October 2024.</ref> == Maisha ya awali == Vliete alikulia katika eneo la Block E, mjini Rehoboth, Namibia. Alisoma katika [[Shule]] ya Msingi ya Oanob na Shule ya Sekondari ya Rehoboth. Alianza kucheza mpira wa miguu mitaani akiwa na umri mdogo sana, jambo lililompelekea baadaye kujiunga na klabu ya eneo hilo ya Rehoboth Amakrombies FC. == Kazi ya klabu == Tangu mwaka 2023, Vliete amekuwa [[mchezaji]] wa klabu ya Beauties Football Club.<ref>[https://neweralive.na/our-players-lost-focus-along-the-way-vliete-2/ "Our players lost focus along the way – Vliete".] neweralive.na. 8 May 2023. Retrieved 31 October 2024.</ref> == Kazi ya kimataifa == Mwaka 2021, Vliete aliitwa kwa mara ya kwanza katika timu ya taifa ya wanawake ya Namibia kwa ajili ya mechi mbili za kirafiki dhidi ya Angola. Tarehe 7 Aprili 2021, alicheza mechi yake ya kwanza ya kimataifa katika ushindi wa Namibia wa mabao 4–0 dhidi ya Angola. Aliingia uwanjani dakika ya 71 akichukua nafasi ya Memory Ngonda. Kuanzia mwaka 2021, Vliete akawa mchezaji wa kudumu katika kikosi cha [[Namibia]]. Aliiwakilisha nchi yake katika Mashindano ya Wanawake ya COSAFA kwa miaka minne mfululizo: 2021, 2022, 2023 na 2024. Katika mashindano ya mwaka 2024, Vliete alifunga mabao yake ya kwanza kwa timu ya taifa, inayojulikana kama Brave Gladiators. Alifunga mabao matatu katika mchezo dhidi ya Shelisheli siku ya pili ya mashindano hayo. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-cheza-mpira}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Waliozaliwa 1998]] [[Jamii:Wachezaji mpira wa Namibia]] afpqkg3jpu0ltl2w4vdsxntx6giiat3 0 254438 1607576 2026-10-14T01:24:00Z Don Malya 61486 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Günther von Hundelshausen''' (alizaliwa tarehe 8 Oktoba 1980) ni [[mchezaji]] wa mpira wa miguu kutoka [[Namibia]] anayechezea klabu ya SK Windhoek, inayoshiriki [[Ligi]] Kuu ya Namibia. Pia amewahi kuichezea [[timu]] ya taifa ya mpira wa miguu ya Namibia.<ref>[https://www.national-football-teams.com/player/30677.html Günther von Hundelshausen] at National-Football-Teams.com</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-cheza-mpira}} Jamii:Waliozaliwa...' 1607576 wikitext text/x-wiki '''Günther von Hundelshausen''' (alizaliwa tarehe 8 Oktoba 1980) ni [[mchezaji]] wa mpira wa miguu kutoka [[Namibia]] anayechezea klabu ya SK Windhoek, inayoshiriki [[Ligi]] Kuu ya Namibia. Pia amewahi kuichezea [[timu]] ya taifa ya mpira wa miguu ya Namibia.<ref>[https://www.national-football-teams.com/player/30677.html Günther von Hundelshausen] at National-Football-Teams.com</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-cheza-mpira}} [[Jamii:Waliozaliwa 1980]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wachezaji mpira wa Namibia]] g3hai8tpkhii2qg5zj8ems45lk6k8hi 0 254439 1607577 2026-10-14T01:29:15Z Don Malya 61486 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Arend von Stryk''' (alizaliwa tarehe 10 Februari 1970) ni [[mchezaji]] wa zamani wa [[mpira]] wa miguu kutoka Namibia aliyewahi kuichezea klabu ya SK Windhoek katika Ligi Kuu ya Namibia. Pia aliwahi kuchezea [[timu]] ya taifa ya mpira wa miguu ya Namibia. Alicheza katika nafasi ya [[mshambuliaji]] wa kati.<ref>[https://www.national-football-teams.com/player/4597.html Arend von Stryk] at National-Football-Teams.com</ref> == Marejeo == <references /> {{M...' 1607577 wikitext text/x-wiki '''Arend von Stryk''' (alizaliwa tarehe 10 Februari 1970) ni [[mchezaji]] wa zamani wa [[mpira]] wa miguu kutoka Namibia aliyewahi kuichezea klabu ya SK Windhoek katika Ligi Kuu ya Namibia. Pia aliwahi kuchezea [[timu]] ya taifa ya mpira wa miguu ya Namibia. Alicheza katika nafasi ya [[mshambuliaji]] wa kati.<ref>[https://www.national-football-teams.com/player/4597.html Arend von Stryk] at National-Football-Teams.com</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-cheza-mpira}} [[Jamii:Waliozaliwa 1970]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wachezaji mpira wa Namibia]] 448gtel6zecrursd6z7w8npm900zc8q 0 254440 1607578 2026-10-14T01:35:08Z Don Malya 61486 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Rita Riana Williams''' (alizaliwa tarehe 15 Agosti 1979) ni [[mchezaji]] wa mpira wa miguu kutoka Namibia anayecheza nafasi ya mshambuliaji katika timu ya taifa ya wanawake ya Namibia. Alikuwa sehemu ya kikosi cha Namibia kilichoshiriki Mashindano ya Afrika ya Wanawake ya mwaka 2014.<ref>[http://www.nfa.org.na/?q=node/2570 "Shipanga names Gladiators for Women Championship".] nfa.org.na. 2 October 2014.</ref><ref>[http://www.cafonline.com/en-us/competiti...' 1607578 wikitext text/x-wiki '''Rita Riana Williams''' (alizaliwa tarehe 15 Agosti 1979) ni [[mchezaji]] wa mpira wa miguu kutoka Namibia anayecheza nafasi ya mshambuliaji katika timu ya taifa ya wanawake ya Namibia. Alikuwa sehemu ya kikosi cha Namibia kilichoshiriki Mashindano ya Afrika ya Wanawake ya mwaka 2014.<ref>[http://www.nfa.org.na/?q=node/2570 "Shipanga names Gladiators for Women Championship".] nfa.org.na. 2 October 2014.</ref><ref>[http://www.cafonline.com/en-us/competitions/tn9thafricanwomenchampionship-namibia/news.aspx/NewsDetails?id=QUAxGrgCv8FoC60qFPDswQ%3d%3d "Host Namibia unveil final squad".] cafonline.com. 3 October 2014.</ref> == Kazi ya klabu == Williams aliichezea klabu ya Beauties F.C. katika [[Ligi]] Kuu ya Wanawake ya Namibia. Akiwa na umri wa miaka 46, alikuwa mchezaji mwenye umri mkubwa zaidi katika Ligi ya Mabingwa ya Wanawake ya COSAFA ya mwaka 2025. == Kazi ya kimataifa == Williams alikuwa miongoni mwa wachezaji wa timu ya taifa ya wanawake ya Namibia ilipocheza [[mechi]] yake ya kwanza ya kimataifa dhidi ya Afrika Kusini mwaka 2003. Mwaka 2014, alifunga bao la kwanza la Namibia katika Kombe la Mataifa ya Afrika kwa Wanawake. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-cheza-mpira}} [[Jamii:Waliozaliwa 1979]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wachezaji mpira wa Namibia]] tsjoqm8pw1tsim1g2pom71m6h5995yx 0 254441 1607579 2026-10-14T01:38:39Z Don Malya 61486 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Ruben Van Wyk''' (alizaliwa tarehe 16 Juni 1976) ni [[mchezaji]] wa zamani wa mpira wa miguu kutoka Namibia. == Kazi ya klabu == Van Wyk, aliyepewa jina la utani ''Puchy'', aliichezea [[klabu]] ya Liverpool Okahandja na Black Africa. Pia aliwahi kucheza katika Ligi Kuu ya Afrika Kusini akiwa na klabu ya Free State Stars.<ref>[https://www.news24.com/news24/swallows-and-stars-in-boring-draw-20020313 "Swallows and Stars in boring draw".] News24. 13 March...' 1607579 wikitext text/x-wiki '''Ruben Van Wyk''' (alizaliwa tarehe 16 Juni 1976) ni [[mchezaji]] wa zamani wa mpira wa miguu kutoka Namibia. == Kazi ya klabu == Van Wyk, aliyepewa jina la utani ''Puchy'', aliichezea [[klabu]] ya Liverpool Okahandja na Black Africa. Pia aliwahi kucheza katika Ligi Kuu ya Afrika Kusini akiwa na klabu ya Free State Stars.<ref>[https://www.news24.com/news24/swallows-and-stars-in-boring-draw-20020313 "Swallows and Stars in boring draw".] News24. 13 March 2002. Retrieved 23 September 2023.</ref> == Kazi ya kimataifa == Van Wyk aliichezea timu ya taifa ya mpira wa miguu ya Namibia kuanzia mwaka 1992 hadi 1998, ikiwemo katika [[Kombe]] la Mataifa ya Afrika la mwaka 1998. Alianza kuichezea timu ya taifa, inayojulikana kama ''Brave Warriors'', katika mchezo wa kufuzu kwa Kombe la Mataifa ya Afrika dhidi ya Angola mnamo Septemba 1994. Kwa jumla, alicheza mechi 34 na kuifungia Namibia mabao 8. == Heshima na mafanikio == Namibia * Kombe la COSAFA: Mshindi wa pili, mwaka 1997.<ref>[https://www.rsssf.org/tablesc/cosafa99-det.html "COSAFA Cup 1997 Details".] Retrieved 18 April 2026.</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-cheza-mpira}} [[Jamii:Waliozaliwa 1976]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wachezaji mpira wa Namibia]] trlcauoeu69p07o6ejhwzbtuq411407 0 254442 1607580 2026-10-14T01:48:35Z Don Malya 61486 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Stephanus Ackermann''' (alizaliwa tarehe 26 Desemba 1985) ni [[mchezaji]] wa kriketi kutoka Namibia ambaye amewahi kuichezea timu ya taifa ya kriketi ya Namibia. Anapiga mpira kwa mkono wa kulia na pia ni mchezaji wa kurusha mpira kwa mkono wa kulia kwa kasi ya wastani. Ackermann alizaliwa Windhoek na alianza kucheza [[kriketi]] ya siku moja katika timu ya vijana ya Namibia mwaka 2005. Mwaka 2006, aliiwakilisha Namibia katika Kombe la Dunia la Kriketi...' 1607580 wikitext text/x-wiki '''Stephanus Ackermann''' (alizaliwa tarehe 26 Desemba 1985) ni [[mchezaji]] wa kriketi kutoka Namibia ambaye amewahi kuichezea timu ya taifa ya kriketi ya Namibia. Anapiga mpira kwa mkono wa kulia na pia ni mchezaji wa kurusha mpira kwa mkono wa kulia kwa kasi ya wastani. Ackermann alizaliwa Windhoek na alianza kucheza [[kriketi]] ya siku moja katika timu ya vijana ya Namibia mwaka 2005. Mwaka 2006, aliiwakilisha Namibia katika Kombe la Dunia la Kriketi kwa Wachezaji Chini ya Miaka 19. Kwa kawaida, Ackermann hutumika kama mpigaji wa mpira katika nafasi za chini za mpangilio wa kati wa upigaji, lakini timu yake haijamtumia sana katika mashambulizi ya kurusha mpira. Mnamo Oktoba 2007, Ackermann alicheza katika timu ya Namibia A, ikiwa ni mara yake ya kwanza kuiwakilisha Namibia tangu Kombe la Dunia la Vijana. Ackermann alicheza mechi yake ya kwanza ya kriketi ya daraja la kwanza mnamo Oktoba 2008 dhidi ya [[timu]] ya North West.<ref>[https://cricketarchive.com/Archive/Players/62/62418/62418.html Stephanus Ackermann] at CricketArchive </ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-cheza-kriketi}} [[Jamii:Waliozaliwa 1985]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanamichezo]] 0itm7tvocrta0nhaqwcx1la426usotr 0 254443 1607581 2026-10-14T01:51:18Z Don Malya 61486 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Nasimane Ambambi''' (alizaliwa tarehe 15 Septemba 1990) ni [[mchezaji]] wa kriketi kutoka Namibia. Anapiga [[mpira]] kwa mkono wa kulia na kurusha mpira kwa mkono wa kulia kwa kasi ya wastani hadi ya juu. Alizaliwa Okakundu. Ambambi alicheza kwa mara ya kwanza katika kriketi ya Orodha A katika msimu wa 2009–2010, dhidi ya Griqualand West. Akiwa katika nafasi za mwisho za mpangilio wa upigaji, hakupata nafasi ya kupiga mpira katika [[mchezo]] huo. Mch...' 1607581 wikitext text/x-wiki '''Nasimane Ambambi''' (alizaliwa tarehe 15 Septemba 1990) ni [[mchezaji]] wa kriketi kutoka Namibia. Anapiga [[mpira]] kwa mkono wa kulia na kurusha mpira kwa mkono wa kulia kwa kasi ya wastani hadi ya juu. Alizaliwa Okakundu. Ambambi alicheza kwa mara ya kwanza katika kriketi ya Orodha A katika msimu wa 2009–2010, dhidi ya Griqualand West. Akiwa katika nafasi za mwisho za mpangilio wa upigaji, hakupata nafasi ya kupiga mpira katika [[mchezo]] huo. Mchezaji kijana wa kurusha mpira kwa kasi, Elton Ambambi, aliyejiunga na timu ya taifa katika msimu huo, alishinda tuzo ya Mchezaji Bora Chipukizi wa Mwaka. Mchezo wa kwanza wa daraja la kwanza: [[Namibia]] dhidi ya Gauteng, Windhoek, tarehe 12–14 Novemba 2009. Mchezo wa mwisho wa daraja la kwanza: Northerns dhidi ya Namibia, Pretoria, tarehe 4–6 Februari 2010. Mchezo wa kwanza wa Orodha A: Griqualand West dhidi ya Namibia, Kimberley, tarehe 18 Oktoba 2009. Mchezo wa mwisho wa Orodha A: Namibia dhidi ya Uganda, Windhoek, tarehe 25 Septemba 2010.<ref>[https://cricketarchive.com/Archive/Players/897/897951/897951.html Nasimane Ambambi] at Cricket Archive</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-cheza-kriketi}} [[Jamii:Waliozaliwa 1990]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanamichezo]] 667214w7nvnatcv3b86yuv3wku5k3di 0 254444 1607582 2026-10-14T01:53:23Z Don Malya 61486 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Justin Baard''' (alizaliwa tarehe 18 Novemba 1993) ni [[mchezaji]] wa zamani wa kriketi kutoka [[Namibia]] aliyeichezea timu ya taifa ya [[kriketi]] ya Namibia kuanzia msimu wa 2013–2014 hadi msimu wa 2017–2018.<ref>[http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/475202.html "Justin Baard".] ESPNcricinfo.com. Retrieved 1 September 2017.</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-cheza-kriketi}} [[Jamii:Waliozaliwa 1993]] [[Jamii:Watu walio hai]] J...' 1607582 wikitext text/x-wiki '''Justin Baard''' (alizaliwa tarehe 18 Novemba 1993) ni [[mchezaji]] wa zamani wa kriketi kutoka [[Namibia]] aliyeichezea timu ya taifa ya [[kriketi]] ya Namibia kuanzia msimu wa 2013–2014 hadi msimu wa 2017–2018.<ref>[http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/475202.html "Justin Baard".] ESPNcricinfo.com. Retrieved 1 September 2017.</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-cheza-kriketi}} [[Jamii:Waliozaliwa 1993]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanamichezo]] 5zarp7vpvrdwwb28733vxzmt932yw9w 0 254445 1607583 2026-10-14T01:56:07Z Don Malya 61486 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Dawid Hercules Botha''' (alizaliwa tarehe 1 Julai 1988) ni [[mchezaji]] wa kriketi kutoka Namibia ambaye amewahi kuichezea [[timu]] ya taifa ya kriketi ya Namibia. Anapiga mpira kwa mkono wa kulia. Amekuwa akiiwakilisha timu ya taifa ya Namibia katika kriketi ya daraja la kwanza tangu mwaka 2006. Kabla ya hapo, aliichezea timu ya Namibia ya wachezaji walio chini ya umri wa miaka 19.<ref>[http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/233053.html "Dawid B...' 1607583 wikitext text/x-wiki '''Dawid Hercules Botha''' (alizaliwa tarehe 1 Julai 1988) ni [[mchezaji]] wa kriketi kutoka Namibia ambaye amewahi kuichezea [[timu]] ya taifa ya kriketi ya Namibia. Anapiga mpira kwa mkono wa kulia. Amekuwa akiiwakilisha timu ya taifa ya Namibia katika kriketi ya daraja la kwanza tangu mwaka 2006. Kabla ya hapo, aliichezea timu ya Namibia ya wachezaji walio chini ya umri wa miaka 19.<ref>[http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/233053.html "Dawid Botha".] Cricinfo. Retrieved 2018-05-15.</ref> Botha alizaliwa Windhoek. Aliiwakilisha Namibia katika [[Kombe]] la Dunia la Kriketi kwa Wachezaji Chini ya Miaka 19 la mwaka 2006. Alikuwa sehemu ya timu ya Namibia ya wachezaji walio chini ya umri wa miaka 19 iliyoshinda Mashindano ya Afrika ya Kriketi kwa Wachezaji Chini ya Miaka 19 mwaka 2007. Tarehe 11 Mei 2006, Botha alicheza mechi yake ya kwanza ya kriketi ya daraja la kwanza, akiichezea [[Namibia]] dhidi ya Scotland katika Kombe la Mabara la ICC la 2006–2007.<ref>[https://www.espncricinfo.com/series/icc-intercontinental-cup-2005-06-2007-234441/scotland-vs-namibia-246834/full-scorecard "Aberdeen, May 11 - 13 2006, ICC Intercontinental Cup".] ESPN Cricinfo. Retrieved 17 April 2021.</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-cheza-kriketi}} [[Jamii:Waliozaliwa 1988]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanamichezo]] prkympq58rh7y2hpcrd03ic3lyp5gdx 0 254446 1607584 2026-10-14T01:58:12Z Don Malya 61486 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Kobus Brand''' (alizaliwa tarehe 10 Juni 1994) ni [[mchezaji]] wa kriketi kutoka [[Namibia]] anayeshiriki [[mashindano]] ya kriketi ya daraja la kwanza.<ref>[http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/548150.html "Kobus Brand".] ESPN Cricinfo. Retrieved 26 June 2015.</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-cheza-kriketi}} [[Jamii:Waliozaliwa 1994]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanamichezo]]' 1607584 wikitext text/x-wiki '''Kobus Brand''' (alizaliwa tarehe 10 Juni 1994) ni [[mchezaji]] wa kriketi kutoka [[Namibia]] anayeshiriki [[mashindano]] ya kriketi ya daraja la kwanza.<ref>[http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/548150.html "Kobus Brand".] ESPN Cricinfo. Retrieved 26 June 2015.</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-cheza-kriketi}} [[Jamii:Waliozaliwa 1994]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanamichezo]] tcag3wbufumk8m435ilnz48e7qbmcar 0 254447 1607585 2026-10-14T02:00:42Z Don Malya 61486 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Ruhann Burden''' (alizaliwa tarehe 8 Septemba 1983) ni [[mchezaji]] wa kriketi kutoka [[Namibia]]. Anapiga mpira kwa mkono wa kulia. Alianza kucheza katika timu ya [[kriketi]] ya Namibia mnamo Desemba 2006, akitumika kama mpigaji wa mwanzo. Katika kipindi cha pili cha upigaji wa [[mpira]] katika maisha yake ya kriketi, aliondolewa bila kufunga hata alama moja kwenye mpira wa kwanza alioukabili (''golden duck'') na Jandre Coetzee<ref>[https://cricketarc...' 1607585 wikitext text/x-wiki '''Ruhann Burden''' (alizaliwa tarehe 8 Septemba 1983) ni [[mchezaji]] wa kriketi kutoka [[Namibia]]. Anapiga mpira kwa mkono wa kulia. Alianza kucheza katika timu ya [[kriketi]] ya Namibia mnamo Desemba 2006, akitumika kama mpigaji wa mwanzo. Katika kipindi cha pili cha upigaji wa [[mpira]] katika maisha yake ya kriketi, aliondolewa bila kufunga hata alama moja kwenye mpira wa kwanza alioukabili (''golden duck'') na Jandre Coetzee<ref>[https://cricketarchive.com/Archive/Players/144/144219/144219.html Ruhann Burden] at CricketArchive</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-cheza-kriketi}} [[Jamii:Waliozaliwa 1983]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanamichezo]] c7ltq24p34qn4ecr6vwl3uej809uaho 0 254448 1607586 2026-10-14T02:03:15Z Don Malya 61486 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Kola Bernie Burger''' (alizaliwa tarehe 5 Mei 1981) ni [[mchezaji]] wa kriketi aliyezaliwa Afrika Kusini na mwenye uraia wa [[Namibia]], ambaye amewahi kuichezea timu ya taifa ya kriketi ya Namibia. Anapiga mpira kwa mkono wa kulia na kurusha mpira kwa mkono wa kushoto kwa kasi ya wastani. Burger alicheza katika timu ya kriketi ya Namibia wakati wa Kombe la ICC la mwaka 2005 lililofanyika nchini Ireland, ambapo timu hiyo ilimaliza katika nafasi ya saba...' 1607586 wikitext text/x-wiki '''Kola Bernie Burger''' (alizaliwa tarehe 5 Mei 1981) ni [[mchezaji]] wa kriketi aliyezaliwa Afrika Kusini na mwenye uraia wa [[Namibia]], ambaye amewahi kuichezea timu ya taifa ya kriketi ya Namibia. Anapiga mpira kwa mkono wa kulia na kurusha mpira kwa mkono wa kushoto kwa kasi ya wastani. Burger alicheza katika timu ya kriketi ya Namibia wakati wa Kombe la ICC la mwaka 2005 lililofanyika nchini Ireland, ambapo timu hiyo ilimaliza katika nafasi ya saba. Kwa kawaida, Burger hucheza kama mpigaji katika nafasi za chini za mpangilio wa kati. Pia huchangia katika safu ya kurusha mipira pamoja na Ian van Zyl, na kusaidia kuimarisha mashambulizi ya kurusha mipira ya timu. Mnamo Januari 2008, Burger alifunga alama 74, rekodi yake bora ya wakati huo, katika [[mashindano]] ya Kombe la Mabara la ICC dhidi ya Falme za Kiarabu. Mwezi uliofuata, alifunga karne yake ya kwanza kwa kupiga alama 100 katika mipira 57, zikiwemo mipira saba iliyofikisha alama nne na mipira sita iliyofikisha alama sita.<ref>[https://cricketarchive.com/Archive/Players/62/62368/62368.html Bernie Burger], CricketArchive. Retrieved 2022-04-30. (subscription required)</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-cheza-kriketi}} [[Jamii:Waliozaliwa 1981]] [[Jamii:Wanamichezo]] [[Jamii:Watu walio hai]] 3gsxdzvp92gs23t76a8fs4vce91ct36 0 254449 1607587 2026-10-14T02:05:40Z Don Malya 61486 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Louis Jacobus Burger''' (alizaliwa tarehe 12 Machi 1978) ni mchezaji wa [[kriketi]] kutoka Namibia ambaye amewahi kuichezea timu ya taifa ya kriketi ya Namibia. Anapiga mpira kwa mkono wa kulia na kurusha mpira kwa mkono wa kulia kwa kasi ya wastani.<ref>[https://cricketarchive.com/Archive/Players/36/36098/36098.html Louis Burger,] CricketArchive. Retrieved 2022-04-30. (subscription required)</ref> Burger alishiriki katika kriketi ya Orodha A kati ya m...' 1607587 wikitext text/x-wiki '''Louis Jacobus Burger''' (alizaliwa tarehe 12 Machi 1978) ni mchezaji wa [[kriketi]] kutoka Namibia ambaye amewahi kuichezea timu ya taifa ya kriketi ya Namibia. Anapiga mpira kwa mkono wa kulia na kurusha mpira kwa mkono wa kulia kwa kasi ya wastani.<ref>[https://cricketarchive.com/Archive/Players/36/36098/36098.html Louis Burger,] CricketArchive. Retrieved 2022-04-30. (subscription required)</ref> Burger alishiriki katika kriketi ya Orodha A kati ya mwaka 2001 na 2005. Mwaka 2003, alicheza mechi sita za Kimataifa ya Siku Moja (ODI) katika Kombe la Dunia la Kriketi la mwaka 2003. Ndugu yake, Sarel Burger, pia aliiwakilisha [[Namibia]] katika Kombe la Dunia, huku Bernie Burger akishiriki katika Kombe la ICC. Katika kipindi cha mwisho cha mwaka 2006, Louis Burger alifunga karne mbili. [[Karne]] yake ya kwanza aliifunga mwezi Oktoba dhidi ya Limpopo. Mwezi Desemba, alifunga alama 120 dhidi ya Falme za Kiarabu, ikiwa ndiyo rekodi yake bora ya upigaji katika taaluma yake ya kriketi. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-cheza-kriketi}} [[Jamii:Waliozaliwa 1978]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanamichezo]] sopwten0rsgps9n30baa35leikfrfy3 1608065 1607587 2026-10-14T09:06:28Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1608065 wikitext text/x-wiki '''Louis Jacobus Burger''' (alizaliwa tarehe 12 Machi 1978) ni mchezaji wa [[kriketi]] kutoka Namibia ambaye amewahi kuichezea timu ya taifa ya kriketi ya Namibia. Anapiga mpira kwa mkono wa kulia na kurusha mpira kwa mkono wa kulia kwa kasi ya wastani.<ref>[https://cricketarchive.com/Archive/Players/36/36098/36098.html Louis Burger,] CricketArchive. Retrieved 2022-04-30. (subscription required)</ref> Burger alishiriki katika kriketi ya Orodha A kati ya mwaka 2001 na 2005. Mwaka 2003, alicheza mechi sita za Kimataifa ya Siku Moja (ODI) katika Kombe la Dunia la Kriketi la mwaka 2003. Ndugu yake, Sarel Burger, pia aliiwakilisha [[Namibia]] katika Kombe la Dunia, huku Bernie Burger akishiriki katika Kombe la ICC. Katika kipindi cha mwisho cha mwaka 2006, Louis Burger alifunga karne mbili. [[Karne]] yake ya kwanza aliifunga mwezi Oktoba dhidi ya Limpopo. Mwezi Desemba, alifunga alama 120 dhidi ya Falme za Kiarabu, ikiwa ndiyo rekodi yake bora ya upigaji katika taaluma yake ya kriketi. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-cheza-kriketi}} [[Jamii:Waliozaliwa 1978]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wachezaji wa Namibia]] k2ed7w5vw83rxa8mo2q9xj20lkzru5b 0 254450 1607588 2026-10-14T02:08:59Z Don Malya 61486 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Petrus Burger''' (alizaliwa tarehe 3 Novemba 1999) ni [[mchezaji]] wa kriketi kutoka Namibia.<ref>[http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/698269.html "Petrus Burger".] ESPN Cricinfo. Retrieved 25 August 2017.</ref> == Wasifu == Burger alicheza kwa mara ya kwanza katika kriketi ya Twenty20 akiiwakilisha Namibia katika Kombe la Afrika la T20 la mwaka 2017, tarehe 25 Agosti 2017. Kabla ya mchezo huo, alikuwa sehemu ya kikosi cha Namibia kilichoshir...' 1607588 wikitext text/x-wiki '''Petrus Burger''' (alizaliwa tarehe 3 Novemba 1999) ni [[mchezaji]] wa kriketi kutoka Namibia.<ref>[http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/698269.html "Petrus Burger".] ESPN Cricinfo. Retrieved 25 August 2017.</ref> == Wasifu == Burger alicheza kwa mara ya kwanza katika kriketi ya Twenty20 akiiwakilisha Namibia katika Kombe la Afrika la T20 la mwaka 2017, tarehe 25 Agosti 2017. Kabla ya mchezo huo, alikuwa sehemu ya kikosi cha Namibia kilichoshiriki Kombe la Dunia la Kriketi kwa Wachezaji Chini ya Miaka 19 la mwaka 2016.<ref>[https://www.icc-cricket.com/news/182404 "All 16 squads confirmed for ICC U19 Cricket World Cup 2016".] International Cricket Council. Retrieved 23 May 2017.</ref> Tarehe 16 Septemba 2017, alicheza [[mechi]] yake ya kwanza ya kriketi ya daraja la kwanza kwa Namibia dhidi ya Falme za Kiarabu, katika [[Kombe]] la Mabara la ICC la 2015–2017. Tarehe 21 Septemba 2017, alicheza kwa mara ya kwanza katika kriketi ya Orodha A akiichezea Namibia dhidi ya Falme za Kiarabu katika Mashindano ya Ubingwa wa Ligi ya Dunia ya Kriketi ya ICC ya 2015–2017. Mnamo Oktoba 2017, Burger alijumuishwa katika kikosi cha Namibia kwa ajili ya Kombe la [[Dunia]] la Kriketi kwa Wachezaji Chini ya Miaka 19 la mwaka 2018. Baada ya Namibia kushiriki katika mashindano hayo, Baraza la Kimataifa la Kriketi (ICC) lilimtaja Burger kuwa mchezaji chipukizi aliyeonyesha uwezo mkubwa katika kikosi hicho. Pia alikuwa mchezaji aliyechukua wiketi nyingi zaidi kwa Namibia katika mashindano hayo, akiwa na wiketi 8. Mnamo Januari 2018, alijumuishwa katika kikosi cha Namibia kwa ajili ya mashindano ya Ligi ya Dunia ya Kriketi ya ICC, Daraja la Pili, ya mwaka 2018. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-cheza-kriketi}} [[Jamii:Waliozaliwa 1999]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanamichezo]] d8ojbpkqfjhjyyjfx1gu1ibkkxcb2kg 0 254451 1607589 2026-10-14T02:12:14Z Don Malya 61486 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Sarel Francois Burger''' (alizaliwa tarehe 13 Februari 1983) ni [[mchezaji]] wa zamani wa kriketi kutoka Namibia ambaye amewahi kuichezea timu ya taifa ya kriketi ya Namibia. Alikuwa mpigaji wa mpira kwa mkono wa kulia na mrushaji wa mpira kwa mkono wa kulia kwa kasi ya wastani hadi ya juu. Mwaka 2003, alicheza mechi mbili za Kimataifa ya Siku Moja (ODI) katika Kombe la Dunia la Kriketi. Pia alishiriki katika [[kriketi]] ya Orodha A kati ya mwaka 2001...' 1607589 wikitext text/x-wiki '''Sarel Francois Burger''' (alizaliwa tarehe 13 Februari 1983) ni [[mchezaji]] wa zamani wa kriketi kutoka Namibia ambaye amewahi kuichezea timu ya taifa ya kriketi ya Namibia. Alikuwa mpigaji wa mpira kwa mkono wa kulia na mrushaji wa mpira kwa mkono wa kulia kwa kasi ya wastani hadi ya juu. Mwaka 2003, alicheza mechi mbili za Kimataifa ya Siku Moja (ODI) katika Kombe la Dunia la Kriketi. Pia alishiriki katika [[kriketi]] ya Orodha A kati ya mwaka 2001 na 2004, na alishiriki katika Kombe la ICC mwezi Julai 2005. Ndugu yake, Louis Burger, aliichezea Namibia katika [[Kombe]] la Dunia, huku Bernie Burger akishiriki katika Kombe la ICC. Mnamo Januari 2018, aliteuliwa kuwa nahodha wa kikosi cha Namibia kwa ajili ya mashindano ya Ligi ya Dunia ya Kriketi ya ICC, Daraja la Pili, ya mwaka 2018. Mnamo Februari 2018, Burger alistaafu kucheza kriketi baada ya kuiwakilisha Namibia katika mchezo dhidi ya Free State katika [[Mashindano]] ya Siku Moja ya Mikoa ya CSA ya msimu wa 2017–2018.<ref>[https://www.namibian.com.na/64744/read/Burger-and-Williams-retire-as-Namibia-draw "Burger and Williams retire as Namibia draw".] The Namibian. Retrieved 25 March 2018.</ref><ref>[http://cricketnamibia.com/media-release-veteran-players-retire/ "Media Release -Veteran players retire".] Cricket Namibia. Retrieved 25 March 2018.</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-cheza-kriketi}} [[Jamii:Waliozaliwa 1983]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanamichezo]] 9s8rjucz4bn4z4cz0qr2r9loiluhrow 1608066 1607589 2026-10-14T09:06:54Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1608066 wikitext text/x-wiki '''Sarel Francois Burger''' (alizaliwa tarehe 13 Februari 1983) ni [[mchezaji]] wa zamani wa kriketi kutoka Namibia ambaye amewahi kuichezea timu ya taifa ya kriketi ya Namibia. Alikuwa mpigaji wa mpira kwa mkono wa kulia na mrushaji wa mpira kwa mkono wa kulia kwa kasi ya wastani hadi ya juu. Mwaka 2003, alicheza mechi mbili za Kimataifa ya Siku Moja (ODI) katika Kombe la Dunia la Kriketi. Pia alishiriki katika [[kriketi]] ya Orodha A kati ya mwaka 2001 na 2004, na alishiriki katika Kombe la ICC mwezi Julai 2005. Ndugu yake, Louis Burger, aliichezea Namibia katika [[Kombe]] la Dunia, huku Bernie Burger akishiriki katika Kombe la ICC. Mnamo Januari 2018, aliteuliwa kuwa nahodha wa kikosi cha Namibia kwa ajili ya mashindano ya Ligi ya Dunia ya Kriketi ya ICC, Daraja la Pili, ya mwaka 2018. Mnamo Februari 2018, Burger alistaafu kucheza kriketi baada ya kuiwakilisha Namibia katika mchezo dhidi ya Free State katika [[Mashindano]] ya Siku Moja ya Mikoa ya CSA ya msimu wa 2017–2018.<ref>[https://www.namibian.com.na/64744/read/Burger-and-Williams-retire-as-Namibia-draw "Burger and Williams retire as Namibia draw".] The Namibian. Retrieved 25 March 2018.</ref><ref>[http://cricketnamibia.com/media-release-veteran-players-retire/ "Media Release -Veteran players retire".] Cricket Namibia. Retrieved 25 March 2018.</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-cheza-kriketi}} [[Jamii:Waliozaliwa 1983]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wachezaji wa Namibia]] b71msgelysw8e5oht534935f1hgy7xt 0 254452 1607590 2026-10-14T02:15:45Z Don Malya 61486 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Gareth Warren Cloete''' (alizaliwa tarehe 13 Oktoba 1978) ni [[mchezaji]] wa zamani wa kriketi kutoka Namibia. Alikuwa sehemu ya timu ya kriketi ya Namibia ya wachezaji walio chini ya umri wa miaka 19 iliyoshiriki Kombe la Dunia la Kriketi kwa Wachezaji Chini ya Miaka 19 la mwaka 1998. Kwa kawaida, Cloete alitumika kama mpigaji wa mpira katika nafasi za chini za mpangilio wa upigaji, mara nyingi katika nafasi ya [[tisa]] au ya kumi katika safu ya wapig...' 1607590 wikitext text/x-wiki '''Gareth Warren Cloete''' (alizaliwa tarehe 13 Oktoba 1978) ni [[mchezaji]] wa zamani wa kriketi kutoka Namibia. Alikuwa sehemu ya timu ya kriketi ya Namibia ya wachezaji walio chini ya umri wa miaka 19 iliyoshiriki Kombe la Dunia la Kriketi kwa Wachezaji Chini ya Miaka 19 la mwaka 1998. Kwa kawaida, Cloete alitumika kama mpigaji wa mpira katika nafasi za chini za mpangilio wa upigaji, mara nyingi katika nafasi ya [[tisa]] au ya kumi katika safu ya wapigaji wa Namibia. Pia alitumika kama mrushaji wa mpira wa kushambulia akishirikiana na Rudi Scholtz. Mwaka 2007, Cloete alicheza kwa mara ya kwanza katika timu ya Namibia A, karibu miaka kumi baada ya mara yake ya mwisho kushiriki katika timu hiyo. Hilo lilitokea wakati wa ziara ya timu ya Kanada. Hata hivyo, hakuwa na mchango mkubwa katika mchezo huo, iwe kwa kupiga au kurusha mpira. Cloete alicheza mechi yake ya kwanza ya kriketi ya daraja la kwanza mnamo Novemba 2007 katika [[Mashindano]] ya Mikoa ya South African Airways, dhidi ya Griqualand West. Baada ya kumaliza [[kazi]] yake ya uchezaji, Gareth Cloete alianza kazi ya ukocha katika klabu ya WHS Windhoek Old Boys, iliyoko Windhoek, ambako alishinda mataji kadhaa. Pia aliifundisha timu ya taifa ya wanawake ya kriketi ya Namibia.<ref>[https://www.cricinfo.com/cricketers/gareth-cloete-24824 Gareth Cloete]</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-cheza-kriketi}} [[Jamii:Waliozaliwa 1978]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanamichezo]] lnsac572a8gvxixw7h808agam64z1ve 0 254453 1607591 2026-10-14T02:18:43Z Don Malya 61486 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Fritz Coetzee''' (alizaliwa tarehe 4 Juni 1997) ni [[mchezaji]] wa kriketi kutoka Namibia.<ref>[http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/827025.html "Fritz Coetzee".] ESPN Cricinfo. Retrieved 8 December 2016.</ref> Alifanya mchezo wake wa kwanza wa kriketi ya daraja la kwanza akiiwakilisha Namibia katika [[Kombe]] la Siku Tatu la Sunfoil la msimu wa 2016–2017, tarehe 8 Desemba 2016. Kabla ya kucheza kriketi ya daraja la kwanza, alikuwa sehemu y...' 1607591 wikitext text/x-wiki '''Fritz Coetzee''' (alizaliwa tarehe 4 Juni 1997) ni [[mchezaji]] wa kriketi kutoka Namibia.<ref>[http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/827025.html "Fritz Coetzee".] ESPN Cricinfo. Retrieved 8 December 2016.</ref> Alifanya mchezo wake wa kwanza wa kriketi ya daraja la kwanza akiiwakilisha Namibia katika [[Kombe]] la Siku Tatu la Sunfoil la msimu wa 2016–2017, tarehe 8 Desemba 2016. Kabla ya kucheza kriketi ya daraja la kwanza, alikuwa sehemu ya kikosi cha Namibia kilichoshiriki Kombe la Dunia la Kriketi kwa Wachezaji Chini ya Miaka 19 la mwaka 2016. Alikuwa mchezaji aliyechukua wiketi nyingi zaidi katika [[mashindano]] hayo, akichukua wiketi 15 katika mechi 6. Matokeo yake bora yalikuwa kuchukua wiketi 3 kwa kuruhusu alama 16 dhidi ya Afrika Kusini. Mnamo Novemba 2016, Coetzee alishinda tuzo ya [[Mchezaji]] Bora wa Kriketi Chini ya Miaka 19 katika hafla ya kila mwaka ya utoaji tuzo ya Cricket Namibia.<ref>[https://web.archive.org/web/20161220113921/http://cricketnamibia.com/cricket-namibia-awards-2016/ "Cricket Namibia Awards 2016".] Cricket Namibia. Archived from the original on 20 December 2016. Retrieved 13 December 2016.</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-cheza-kriketi}} [[Jamii:Waliozaliwa 1997]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanamichezo]] a74jm22esqbkuiv7ys356e15djrbx3f 0 254454 1607673 2026-10-14T02:47:49Z Don Malya 61486 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Jason Davidson''' (alizaliwa tarehe 21 Mei 1993) ni [[mchezaji]] wa kriketi kutoka Namibia. Alifanya [[mchezo]] wake wa kwanza wa kriketi ya daraja la kwanza akiiwakilisha timu ya taifa ya Namibia mnamo Septemba 2012.<ref>[http://www.espncricinfo.com/other/content/story/886305.html "Namibia to begin World T20 qualifier against Ireland".] ESPNCricinfo. 11 June 2015. Archived from the original on 21 October 2018. Retrieved 10 January 2018.</ref> Alichagu...' 1607673 wikitext text/x-wiki '''Jason Davidson''' (alizaliwa tarehe 21 Mei 1993) ni [[mchezaji]] wa kriketi kutoka Namibia. Alifanya [[mchezo]] wake wa kwanza wa kriketi ya daraja la kwanza akiiwakilisha timu ya taifa ya Namibia mnamo Septemba 2012.<ref>[http://www.espncricinfo.com/other/content/story/886305.html "Namibia to begin World T20 qualifier against Ireland".] ESPNCricinfo. 11 June 2015. Archived from the original on 21 October 2018. Retrieved 10 January 2018.</ref> Alichaguliwa kuwa sehemu ya kikosi cha [[Namibia]] kilichoshiriki [[Mashindano]] ya Kufuzu kwa Kombe la Dunia la Twenty20 la ICC la 2015. Wakati wa mashindano hayo, alisimamishwa kucheza baada ya kutumia mtindo usioruhusiwa wa kurusha mpira katika mchezo dhidi ya Uholanzi.<ref>[http://www.espncricinfo.com/icc-world-twenty20-qualifier-2015/content/story/902383.html "Namibia's Davidson suspended from bowling".] ESPN Cricinfo. 22 July 2015. Archived from the original on 10 January 2018. Retrieved 10 January 2018.</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-cheza-kriketi}} [[Jamii:Waliozaliwa 1993]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanamichezo]] rhg8c41swbime8hsau6loxue7loanun 0 254455 1607693 2026-10-14T02:50:21Z Don Malya 61486 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Marius Delport''' (alizaliwa tarehe 18 Machi 1994) ni [[mchezaji]] wa kriketi wa Namibia anayeshiriki [[mashindano]] ya kriketi ya daraja la kwanza. Alishiriki katika [[Kombe]] la Dunia la Kriketi la Wachezaji Chini ya Miaka 19 la ICC la 2014.<ref>[http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/567485.html "Marius Delport".] ESPN Cricinfo. Retrieved 26 June 2015.</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-cheza-kriketi}} [[Jamii:Waliozaliwa 1994]] Ja...' 1607693 wikitext text/x-wiki '''Marius Delport''' (alizaliwa tarehe 18 Machi 1994) ni [[mchezaji]] wa kriketi wa Namibia anayeshiriki [[mashindano]] ya kriketi ya daraja la kwanza. Alishiriki katika [[Kombe]] la Dunia la Kriketi la Wachezaji Chini ya Miaka 19 la ICC la 2014.<ref>[http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/567485.html "Marius Delport".] ESPN Cricinfo. Retrieved 26 June 2015.</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-cheza-kriketi}} [[Jamii:Waliozaliwa 1994]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanamichezo]] dnhdboli358i64zbade6p9pfb7sp157 0 254456 1608030 2026-10-14T06:24:56Z Kelvin kevoo 48194 kuanzisha makala 1608030 wikitext text/x-wiki [[Faili:Juanjo Artero 2012 (cropped).jpg|thumb|Juanjo Artero]] '''Juan José “Juanjo” Artero''' (alizaliwa [[27 Juni]] [[1965]]) ni [[mwigizaji]] kutoka [[Hispania]]. Anakumbukwa zaidi kwa uigizaji wake akiwa kijana katika mfululizo wa [[televisheni]] wa Verano azul. Pia anajulikana kwa uigizaji wake katika El barco na kwa kucheza nafasi ya Charlie kwa misimu 12 katika mfululizo wa televisheni wa El comisario. == Wasifu == Artero alizaliwa Madrid tarehe 27 Juni 1965. Baba yake alikuwa [[daktari]] aliyemtibu Franco katika siku zake za mwisho za maisha. Akiwa na umri wa [[miaka]] 14, Antonio Mercero alimchagua kuigiza nafasi ya Javi katika mfululizo maarufu wa televisheni wa Verano azul. Artero anakumbukwa sana kwa nafasi hiyo, ambayo ilikuwa mwanzo muhimu katika safari yake ya uigizaji. Baada ya mfululizo huo kupata mafanikio, Artero alitoa albamu ya muziki pamoja na mwigizaji mwenzake wa Verano azul, José Luis Fernández. Walitumia jina la kisanii “Pancho y Javi.”<ref>https://www.abc.es/estilo/gente/abci-juanjo-artero-yeti-encantan-documentales-animales-202101300045_noticia.html</ref><ref>https://www.vanitatis.elconfidencial.com/famosos/2020-06-28/juanjo-artero-cumpleanos-susto-salud-javi-tele_2657176/</ref> == Marejeo == [[Jamii:Waliozaliwa 1965]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Hispania]] [[Jamii:Watu walio hai]] <references />{{Mbegu-igiza-filamu}} j7u1796hmixylkaklitn1i5ikri395z 0 254457 1608031 2026-10-14T06:31:43Z Kelvin kevoo 48194 kuanzisha makala 1608031 wikitext text/x-wiki {{Infobox Person|jina=José Ángel Egido|picha=José_Ángel_Egido.jpg|tarehe_ya_kuzaliwa={{Birth date and age|1951|11|30|df=y}}}} '''José Ángel Egido Pérez''' (alizaliwa [[1951]]) ni [[mwigizaji]] kutoka [[Hispania]]. Alishinda [[tuzo]] ya Goya ya mwaka [[2003]] ya Mwigizaji Bora Mpya kutokana na uigizaji wake wa nafasi ya Lino katika [[filamu]] ya Mondays in the Sun.<ref>https://www.imdb.com/name/nm0251021/</ref> == Marejeo == [[Jamii:Waliozaliwa 1951]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Hispania]] [[Jamii:Watu walio hai]] <references />{{Mbegu-igiza-filamu}} 7wqk3ljcmxha2u1onub6wb3mwn6iw4w 0 254458 1608032 2026-10-14T06:36:53Z Kelvin kevoo 48194 kuanzisha makala 1608032 wikitext text/x-wiki [[Faili:Malaga Film Festival 2025 - Miguel Rellán (cropped).jpg|thumb|Miguel Rellán]] '''Miguel Ángel Rellán García''' (alizaliwa [[7 Novemba]] [[1942]]) ni [[mwigizaji]] kutoka [[Hispania]]. == Maisha na kazi == Miguel Rellán alizaliwa tarehe 7 Novemba 1942 katika mji wa Tétouan, nchini [[Moroko]], ambao wakati huo ulikuwa chini ya utawala wa Himaya ya Kihispania nchini Moroko. Rellán alianza hatua zake za mwanzo katika uigizaji alipokuwa akisoma katika [[Chuo Kikuu]] cha Seville. Alijiunga na kikundi cha maigizo cha Teatro Español Universitario na kuanzisha kikundi huru cha maigizo kilichoitwa Esperpento. Alihamia na kuanza kuishi Madrid mwaka [[1974]]. Alianza kuigiza katika filamu ndefu kupitia filamu ya El perro ya mwaka [[1977]].<ref>https://www.imdb.com/name/nm0718829/</ref><ref>https://www.abc.es/espana/madrid/miguel-rellan-puede-tener-prado-thyssen-reina-20250214151738-nt.html</ref> == Marejeo == [[Jamii:Waliozaliwa 1942]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Hispania]] [[Jamii:Watu walio hai]] <references />{{Mbegu-igiza-filamu}} al13dlt8zb6cgh5xw57jlpkah93blet 0 254459 1608033 2026-10-14T06:44:26Z Kelvin kevoo 48194 kuanzisha makala 1608033 wikitext text/x-wiki [[Faili:Malaga Film Festival 2025 - Pepón Nieto (cropped).jpg|thumb|Jose Nieto]] '''José Antonio Nieto Sánchez''', anayejulikana kitaaluma kwa jina la Pepón Nieto (alizaliwa [[20 Januari]] [[1967]]), ni [[mwigizaji]] kutoka [[Hispania]]. Alianza kazi yake ya uigizaji mwaka [[1993]], alipoigiza katika kipindi kimoja cha mfululizo wa [[televisheni]] wa Farmacia de Guardia, kilichoonyeshwa na kituo cha Antena 3. Baadaye, alionekana katika mifululizo mingine ya televisheni, ikiwemo Periodistas, La vida de Rita na Los hombres de Paco. Pia amewahi kuigiza katika [[tamthilia]] za jukwaani na filamu. Alianza kuigiza katika filamu mwaka 1994 kupitia filamu ya Running Out of Time, inayojulikana pia kwa jina la Días contados. Ameigiza katika tamthilia kadhaa za Kihispania, zikiwemo Las Mocedades del Cid, El caballero del milagro, Don Juan Tenorio na Le Dîner de cons. == Maisha binafsi == Mwaka [[2016]], Nieto alitangaza hadharani kuwa yeye ni shoga. == Mifululizo ya televisheni == * Periodistas ([[1998]]–[[2002]]). * La vida de Rita ([[2003]]). * Los hombres de Paco ([[2005]]–[[2010]]; [[2021]]). * Sé quién eres ([[2017]]), ambamo aliigiza nafasi ya Inspekta Giralt. * 30 monedas ([[2020]]). <ref>https://www.imdb.com/name/nm0631326/</ref><ref>https://www.elmundo.es/loc/2016/11/29/583c878eca4741e00a8b45b0.html</ref> == Marejeo == [[Jamii:Waliozaliwa 1967]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Hispania]] [[Jamii:Watu walio hai]] <references />{{Mbegu-igiza-filamu}} qzrbe3ylx7l64c73e8bk797o1tsrs7u 0 254460 1608034 2026-10-14T06:49:46Z Kelvin kevoo 48194 kuanzisha makala 1608034 wikitext text/x-wiki '''Secundino “Secun” de la Rosa Márquez ('''alizaliwa [[23 Desemba]] [[1969]]) ni [[mwigizaji]], [[mwandishi]] wa [[tamthilia]] na mkurugenzi wa maigizo kutoka [[Hispania]]. == Wasifu == Secundino Benjamín Juan de la Rosa Márquez Ailagas de Carvajal alizaliwa mjini Barcelona tarehe 23 Desemba 1969. Alisomea sanaa ya maigizo katika kituo cha mafunzo cha Cristina Rota. Ingawa alipata umaarufu kutokana na nafasi zake za ucheshi katika [[filamu]] na vipindi vya televisheni, pia amefanya kazi kama mwandishi na mkurugenzi wa tamthilia kadhaa za jukwaani. Amepokea [[tuzo]] na kuteuliwa kwa tuzo mbalimbali kutokana na kazi zake za tamthilia. Pia, mwaka [[2003]], alipokea tuzo ya Premio al mejor actor de la Unión de Actores kama mwigizaji bora. Alianza kazi yake ya utengenezaji wa filamu mwaka [[2021]] kupitia filamu ya vichekesho vya kimapenzi yenye muziki iliyoitwa The Cover.<ref>https://www.imdb.com/name/nm0209397/</ref><ref>https://www.revistavanityfair.es/poder/articulos/entrevista-secun-de-la-rosa/16062</ref> == Marejeo == [[Jamii:Waliozaliwa 1969]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Hispania]] [[Jamii:Watu walio hai]] <references />{{Mbegu-igiza-filamu}} bvx3wjrsrde3yp5b1wdm1wor9ys4osq 0 254461 1608035 2026-10-14T06:54:59Z Kelvin kevoo 48194 kuanzisha makala 1608035 wikitext text/x-wiki '''Fernando Andina''' (alizaliwa [[22 Mei]] [[1976]]) ni [[mwigizaji]] kutoka [[Hispania]]. Alizaliwa mjini [[Madrid]] na alisomea sanaa ya maigizo nchini [[Marekani]] na Hispania. Alipata nafasi yake ya kwanza kuu ya uigizaji katika mfululizo wa [[televisheni]] wa Al salir de clase. == Filamu alizoigiza == * El palo (2001), iliyoongozwa na Eva Lesmes. * Más de mil cámaras velan por tu seguridad (2003), iliyoongozwa na David Alonso. * El último alquimista ([[2005]]), iliyoongozwa na Nicolás Caicoya. * El ciclo Dreyer ([[2006]]), iliyoongozwa na Álvaro del Amo. === Filamu fupi === - Gatos (2002), iliyoongozwa na Toni Bestard na Adán Martín. == Vipindi vya televisheni == * Al salir de clase ([[2000]]–2001), kilichoonyeshwa na kituo cha Telecinco. * El comisario (2002–[[2009]]), kilichoonyeshwa na kituo cha Telecinco. * Sin tetas no hay paraíso (2009), kilichoonyeshwa na kituo cha Telecinco. * Gavilanes (2010–2011), kilichoonyeshwa na kituo cha Antena 3. * Física o Química ([[2011]]), kilichoonyeshwa na kituo cha Antena 3.<ref>https://www.imdb.com/name/nm1066971/</ref><ref>https://www.europapress.es/chance/tv/noticia-fernando-andina-trabajo-fisica-quimica-papel-gavilanes-20110428130601.html</ref> == Marejeo == [[Jamii:Waliozaliwa 1976]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Hispania]] [[Jamii:Watu walio hai]] <references />{{Mbegu-igiza-filamu}} qy1m1pt7ekfkzotly5z4j9vfk2hz6c7 0 254462 1608036 2026-10-14T07:09:16Z Kelvin kevoo 48194 kuanzisha makala 1608036 wikitext text/x-wiki [[Faili:Miki Esparbé, XIV Premis Gaudí (2022).jpg|thumb|Miki Esparbé]] '''Miquel Esparbé Gener''', anayejulikana zaidi kwa jina la Miki Esparbé (alizaliwa [[9 Oktoba]] [[1983]]), ni [[mwigizaji]] kutoka [[Hispania]]. Anajulikana kwa uigizaji wake katika [[filamu]] za Off Course, Barcelona, nit d'estiu na Cuerpo de élite. == Wasifu == Esparbé alizaliwa mjini Manresa, katika eneo la Catalonia, tarehe 9 Oktoba 1983. Alipata shahada ya juu katika fani ya masomo ya ubinadamu kutoka [[Chuo Kikuu]] cha Pompeu Fabra. Alipata mafunzo ya uigizaji katika shule ya Nancy Tuñón mjini Barcelona. Mwanzoni mwa kazi yake, alishirikiana na kampuni ya El Terrat katika vipindi vya televisheni, vikiwemo Divendres na Palomitas. Baada ya kuigiza katika filamu fupi ya Double Check mwaka [[2012]], alianza kuigiza katika filamu ndefu mwaka [[2013]] kupitia filamu ya lugha ya Kikatalani iliyoitwa Barcelona, nit d'estiu. <ref>https://www.elperiodico.com/es/tele/yotele/20190506/entrevista-miki-esparbe-brigada-costa-sol-hechos-reales-7439912</ref><ref>https://www.lavanguardia.com/magazine/personalidades/20210128/6195702/micky-esparbe-deseo-reclamo-ficcion-audiovisual.html</ref> == Marejeo == [[Jamii:Waliozaliwa 1983]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Hispania]] [[Jamii:Watu walio hai]] <references />{{Mbegu-igiza-filamu}} q46ydirqj0e3poaug861gv9i5yi969c 0 254463 1608037 2026-10-14T07:20:02Z Kelvin kevoo 48194 kuanzisha makala 1608037 wikitext text/x-wiki [[Faili:Malaga Film Festival 2025 - Alex Monner-2 (cropped).jpg|thumb|Alex Monner]] '''Àlex Monner''' Zubizarreta (alizaliwa [[27 Januari]] [[1995]]) ni [[mwigizaji]] kutoka [[Hispania]]. Anajulikana kwa nafasi yake ya Lleó katika mfululizo wa [[televisheni]] wa lugha ya Kikatalani uitwao Polseres vermelles. Monner alizaliwa mjini [[Barcelona]]. Alianza kazi yake ya uigizaji katika filamu ya Herois, iliyoongozwa na Pau Freixa. Baadaye, alipata nafasi katika mfululizo wa televisheni wa Polseres vermelles, ulioonyeshwa na kituo cha TV3, ulioandikwa na Albert Espinosa na kuongozwa tena na Freixa. Katika mfululizo huo, aliigiza nafasi ya Lleó, kijana aliyepoteza mguu mmoja kutokana na ugonjwa wa saratani. Mwaka [[2012]], alionekana katika [[filamu]] ya REC 3: Génesis, akiigiza nafasi ya Adrián. Katika miaka iliyofuata, ameshirikiana mara kadhaa na Freixas. Ushirikiano huo ulijumuisha mfululizo wa televisheni wa Sé quién eres, ulioonyeshwa na kituo cha Telecinco na kuwa [[tamthilia]] ya kwanza ya Kihispania kuonyeshwa na shirika la utangazaji la BBC, pamoja na Cites, toleo la Kikatalani la mfululizo wa Uingereza uitwao Dates. Pia ameigiza katika vipindi vya televisheni vilivyoonyeshwa na vituo mbalimbali, vikiwemo Televisió de Catalunya, TNT, Antena 3, Telefe cha Argentina na Monte Carlo TV cha Uruguay.<ref>https://www.imdb.com/name/nm3856284/</ref> == Marejeo == [[Jamii:Waliozaliwa 1995]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Hispania]] [[Jamii:Watu walio hai]] <references />{{Mbegu-igiza-filamu}} pfyjbeyn2795lh1hn45m0mdvprazz03 0 254464 1608038 2026-10-14T07:25:10Z Kelvin kevoo 48194 kuanzisha makala 1608038 wikitext text/x-wiki [[Faili:Málaga Film Festival 2026 - Pol Monen (cropped).jpg|thumb|Pol Monen]] '''Pol Montañés Enrich''', anayejulikana zaidi kwa jina la kisanii Pol Monen (alizaliwa [[22 Julai]] [[1994]]), ni mwigizaji kutoka [[Hispania]] aliyepata umaarufu kupitia nafasi yake ya Carlos katika [[filamu]] ya Amar. Kutokana na uigizaji wake katika filamu hiyo, aliteuliwa kuwania [[tuzo]] ya Mwigizaji Bora Mpya katika Tuzo za Goya. Pia anajulikana kwa kushiriki katika filamu ya Who Would You Take to a Deserted Island?. Mwaka [[2022]], aliigiza nafasi ya Bruno katika mfululizo wa televisheni wa Netflix uitwao The Girl in the Mirror. == Wasifu == Pol Montañés Enrich alizaliwa mjini [[Barcelona]] tarehe 22 Julai 1994. Anatumia jina la kisanii Pol Monen, ambalo limetokana na kuunganisha sehemu za majina yake mawili ya ukoo, yaani Montañés na Enrich.<ref>https://www.nostromomagazine.es/entrevista-pol-monen/</ref><ref>https://www.elespanol.com/corazon/bluper/20200804/pol-monen-preocupa-contratar-actores-seguidores/509949652_0.html</ref> == Marejeo == [[Jamii:Waliozaliwa 1994]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Hispania]] [[Jamii:Watu walio hai]] <references />{{Mbegu-igiza-filamu}} njvt7d5dsedbof6q07o8xlh3sziteld 0 254465 1608039 2026-10-14T07:32:27Z Kelvin kevoo 48194 kuanzisha makala 1608039 wikitext text/x-wiki [[Faili:Festival de Málaga 2024 - Àlex Brendemühl.jpg|thumb|'''Àlex Brendemühl''']] '''Àlex Brendemühl i Gubern''' (alizaliwa [[27 Novemba]] [[1972]]) ni [[mwigizaji]] mwenye uraia na asili ya [[Hispania]] na [[Ujerumani]]. Tangu mwaka [[1995]], ameigiza katika zaidi ya [[filamu]] na vipindi 60 vya televisheni. == Maisha na kazi == Àlex Brendemühl alizaliwa mjini [[Barcelona]] tarehe 27 Novemba 1972. Mama yake ni Mhispania na baba yake ni Mjerumani. Alisoma katika Shule ya Kijerumani ya Barcelona na Taasisi ya Sanaa za Maigizo ya Institut del Teatre. Alianza kuigiza katika filamu ndefu mwaka 1995 kupitia filamu ya Kikatalani iliyoitwa El perquè de tot plegat. Mwaka [[2013]], Brendemühl aliigiza nafasi kuu ya Josef Mengele, mhalifu wa kivita wa Kinazi, katika filamu ya The German Doctor. == Baadhi ya filamu alizoigiza == * The Hours of the Day ([[2003]]). * In the City (2003). * Inconscientes ([[2004]]). * The Silence Before Bach (2007). * 199 Tips to Be Happy ([[2008]]). * Wallace Line ([[2009]]).<ref>https://www.imdb.com/name/nm0107165/</ref><ref>https://www.audiovisual451.com/vicky-pena-y-alex-brendemuhl-premios-jordi-dauder-a-la-creatividad-en-el-cine-catalan/</ref> == Marejeo == [[Jamii:Waliozaliwa 1972]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Hispania]] [[Jamii:Watu walio hai]] <references />{{Mbegu-igiza-filamu}} 1nbel4js0tmajbgoxfsdtm7fn0zsqvx 0 254466 1608040 2026-10-14T07:38:33Z Kelvin kevoo 48194 kuanzisha makala 1608040 wikitext text/x-wiki [[Faili:Premios Goya 2026 - Marc Clotet (cropped).jpg|thumb|Marc Clotet]] '''Marc Clotet Fresquet''' (alizaliwa [[29 Aprili]] [[1980]]) ni [[mwigizaji]] na [[mwanamitindo]] kutoka [[Hispania]]. == Maisha na kazi == Marc Clotet Fresquet alizaliwa mjini Barcelona tarehe 29 Aprili 1980. Mbali na kazi yake ya uigizaji, pia amefanya kazi kama mwanamitindo. Miongoni mwa kazi zake za uanamitindo ni kushirikiana na jarida la Kihispania la Showdown. Alipata umaarufu kupitia nafasi zake katika [[tamthilia]] ya [[televisheni]] ya El cor de la ciutat na mfululizo wa vijana wa Física o química. Clotet alifunga ndoa na mwigizaji Ana de Armas, mwenye asili ya Cuba na Hispania, mwezi Julai [[2011]]. Ndoa yao ilidumu hadi mwaka [[2013]]. Mwaka 2013, alianza uhusiano wa kimapenzi na mwigizaji Natalia Sánchez. Wana watoto wawili, binti anayeitwa Lia na mwana anayeitwa Neo. Tarehe 12 Septemba [[2024]], ilitangazwa kuwa angekuwa mmoja wa watangazaji wa Shindano la Wimbo wa Eurovision kwa Vijana la mwaka 2024, pamoja na Ruth Lorenzo na Melani García.<ref>https://www.imdb.com/name/nm2784795/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20110613105707/http://www.life.com/image/96245428</ref> == Marejeo == [[Jamii:Waliozaliwa 1980]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Hispania]] [[Jamii:Watu walio hai]] <references />{{Mbegu-igiza-filamu}} 20rvd47opeuk4ghnons7tgqea0kn4h1 0 254467 1608041 2026-10-14T07:55:35Z Kelvin kevoo 48194 kuanzisha makala 1608041 wikitext text/x-wiki [[Faili:David Verdaguer, XII Premis Gaudí (2020).jpg|thumb|David Verdaguer]] '''David Verdaguer Ruiz''' (alizaliwa [[28 Septemba]] [[1983]]) ni [[mwigizaji]] na [[mchekeshaji]] kutoka [[Hispania]]. Kazi zake zinajumuisha filamu na vipindi vilivyotengenezwa kwa lugha ya Kihispania na Kikatalani. Baadhi ya [[filamu]] alizoshiriki ni 10,000 km (2014), Summer 1993 (2017), ambayo ilimpatia [[Tuzo]] ya Goya ya Mwigizaji Bora Msaidizi, na One for All (2020). Alishinda Tuzo ya Goya ya Mwigizaji Bora wa Kiume katika Nafasi Kuu kutokana na uigizaji wake wa mchekeshaji Eugenio katika filamu ya Jokes & Cigarettes (2023). == Kazi yake == Verdaguer alianza kazi yake ya uigizaji kwa kucheza nafasi ndogo katika vipindi mbalimbali vya kituo cha [[televisheni]] cha umma cha Kikatalani, TV3. Vipindi hivyo vilijumuisha: * Plats Bruts ([[2001]]). * El Cor de la Ciutat ([[2002]]–[[2003]]). * Ventdelplà ([[2005]]). Mwaka 2006, alijiunga na kipindi cha vichekesho cha Alguna Pregunta Més? akiwa [[mwandishi wa habari]].<ref>https://www.imdb.com/name/nm1992631/</ref><ref>https://www.emporda.info/oci/tv/2016/04/08/david-verdaguer-retroba-amb-l-50976890.html</ref> == Marejeo == [[Jamii:Waliozaliwa 1983]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Hispania]] [[Jamii:Watu walio hai]] <references />{{Mbegu-igiza-filamu}} s3497rf9dtn4ahwgivedbgxoythcb5b 0 254468 1608042 2026-10-14T08:00:49Z Kelvin kevoo 48194 kuanzisha makala 1608042 wikitext text/x-wiki '''Pere Ponce Alifonso''' (alizaliwa [[1964]]) ni [[mwigizaji]] kutoka Catalonia, [[Hispania]]. Alipata kutambulika na umma mwanzoni mwa kazi yake kupitia [[filamu]] ya [[vichekesho]] vya kimapenzi ya mwaka 1992 iliyoitwa Amo tu cama rica. Pia ameshiriki katika mifululizo ya televisheni kama Cuéntame cómo pasó na Merlí. == Wasifu == Pere Ponce Alifonso alizaliwa mjini Tortosa, katika Mkoa wa Tarragona, mwaka 1964. Alisomea shahada ya saikolojia, lakini baadaye aliamua kufuata taaluma ya uigizaji badala yake. Mwanzoni mwa kazi yake katika eneo la Catalonia, alishiriki katika vipindi vya televisheni kama Pinnic. Pia aliigiza katika filamu zilizoongozwa na Francesc Bellmunt, zikiwemo: * Pa d'àngel ([[1984]]). * Un parell d'ous ([[1985]]). * La ràdio folla ([[1986]]). <ref>https://www.latribunadeciudadreal.es/noticia/z9ebe37c6-f9ef-ba45-ff214289bb92dcea/201602/pere-ponce-cervantes-hoy-seria-guionista</ref><ref>https://www.lagacetadesalamanca.es/hemeroteca/pere-ponce-oficio-empezando-dia-FQGS260137</ref> == Marejeo == [[Jamii:Waliozaliwa 1964]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Hispania]] [[Jamii:Watu walio hai]] <references />{{Mbegu-igiza-filamu}} 1q5eez7m178uanijmde0jpuqrs7kcdx 0 254469 1608043 2026-10-14T08:08:13Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '[[Faili:N. K. Jemisin (cropped).jpg|thumb|Jemisin in 2015]] '''Nora Keita Jemisin''' (alizaliwa tarehe [[19 Septemba]] [[1972]]) ni [[mwandishi]] wa [[Marekani]] wa [[fasihi]] ya [[sayansi]] na fantasia. Kazi zake zinajumuisha mada mbalimbali, hasa migogoro ya kitamaduni na ukandamizaji. Riwaya yake ya kwanza, The Hundred Thousand Kingdoms iliyochapishwa mwaka 2010, pamoja na vitabu vilivyofuata katika mfululizo wake wa Inheritance Trilogy, vilipokelewa vi...' 1608043 wikitext text/x-wiki [[Faili:N. K. Jemisin (cropped).jpg|thumb|Jemisin in 2015]] '''Nora Keita Jemisin''' (alizaliwa tarehe [[19 Septemba]] [[1972]]) ni [[mwandishi]] wa [[Marekani]] wa [[fasihi]] ya [[sayansi]] na fantasia. Kazi zake zinajumuisha mada mbalimbali, hasa migogoro ya kitamaduni na ukandamizaji. Riwaya yake ya kwanza, The Hundred Thousand Kingdoms iliyochapishwa mwaka 2010, pamoja na vitabu vilivyofuata katika mfululizo wake wa Inheritance Trilogy, vilipokelewa vizuri na wakosoaji. Jemisin ameshinda tuzo mbalimbali kwa kazi zake, zikiwemo tuzo kadhaa za Locus, kuanzia na riwaya yake ya kwanza. Mfululizo wake wa Broken Earth ulimfanya kuwa mwandishi wa kwanza mwenye asili ya Kiafrika na Marekani kushinda Tuzo ya Hugo ya Riwaya Bora. Pia alikuwa mwandishi wa kwanza kushinda tuzo hiyo kwa miaka mitatu mfululizo na wa kwanza kushinda tuzo hiyo kwa riwaya zote tatu katika mfululizo mmoja. Mwaka 2020, alishinda Tuzo yake ya nne ya Hugo kupitia hadithi fupi ndefu Emergency Skin, na mwaka 2022 akashinda tuzo yake ya tano kupitia mfululizo wa vitabu vya katuni Far Sector. Mwaka 2020, Jemisin pia alipokea tuzo ya MacArthur Fellows Program. Mwaka 2025, Chama cha Waandishi wa Fasihi ya Sayansi na Fantasia kilimtangaza Jemisin kuwa mshindi wa 42 wa tuzo ya Damon Knight Memorial Grand Master, kwa kutambua mchango wake mkubwa katika fasihi ya sayansi na fantasia. == Maisha ya awali == Jemisin alizaliwa katika jiji la Iowa City, jimbo la [[Iowa]], wakati wazazi wake, Noah Jemisin na Janice Jemisin, walipokuwa wakikamilisha masomo ya shahada ya uzamili katika Chuo Kikuu cha Iowa. Alikulia katika Jiji la New York na Mobile, Alabama. Jemisin alisoma katika Chuo Kikuu cha Tulane kuanzia mwaka 1990 hadi 1994, ambako alipata shahada ya kwanza ya sayansi katika saikolojia. Baadaye, alisomea unasihi na kupata shahada ya uzamili ya elimu katika Chuo Kikuu cha Maryland. Aliishi Massachusetts kwa miaka kumi kabla ya kuhamia Jiji la New York. Kabla ya kujikita kikamilifu katika uandishi, alifanya kazi kama mshauri wa afya ya akili na maendeleo ya taaluma. == Kazi == Jemisin alihitimu katika warsha ya uandishi ya Viable Paradise mwaka 2002. Amechapisha hadithi fupi na riwaya mbalimbali. Alikuwa mwanachama wa BRAWLers, kikundi cha waandishi kilichokuwa katika eneo la Boston. Kufikia mwaka 2010, alikuwa pia mwanachama wa Altered Fluid, kikundi kilichojikita katika kukosoa na kutathmini kazi za fasihi ya kubuni inayochunguza mawazo na hali zisizo za kawaida. Katika miaka ya 2009 na 2010, hadithi yake fupi Non-Zero Probabilities iliteuliwa kuwania Tuzo ya Nebula na Tuzo ya Hugo katika kipengele cha Hadithi Fupi Bora. Riwaya ya kwanza ya Jemisin, The Hundred Thousand Kingdoms, ambayo ni kitabu cha kwanza katika mfululizo wa Inheritance Trilogy, ilichapishwa mwaka 2010. Riwaya hiyo iliteuliwa kuwania Tuzo ya Nebula mwaka huohuo na kuingia katika orodha fupi ya Tuzo ya James Tiptree Jr., ambayo sasa inajulikana kama Tuzo ya Otherwise. Mwaka 2011, riwaya hiyo iliteuliwa kuwania Tuzo ya Hugo, Tuzo ya World Fantasy na Tuzo ya Locus katika kipengele cha Riwaya Bora ya Kwanza. Ilishinda Tuzo ya Locus. Baadaye, Jemisin alichapisha riwaya nyingine mbili katika mfululizo huo, ambazo ni The Broken Kingdoms mwaka 2010 na The Kingdom of Gods mwaka 2011. N. K. Jemisin mwaka 2011. Alipokuwa akitoa hotuba yake kama mgeni rasmi katika mkutano wa Continuum uliofanyika Australia mwaka 2013, Jemisin alibainisha kuwa asilimia 10 ya wanachama wa Chama cha Waandishi wa Marekani wa Fasihi ya Sayansi na Fantasia walikuwa wamempigia kura Theodore Beale, anayejulikana kwa jina la Vox Day, katika jitihada zake za kuwania nafasi ya urais wa chama hicho. Beale alikuwa mwandishi mwenye misimamo ya mrengo mkali wa kulia. Jemisin alisema kuwa kukaa kimya kuhusu mitazamo ya Beale kulikuwa sawa na kuiunga mkono. Mwandishi wa Kanada, Amal El-Mohtar, alieleza majibu ya Beale kwa Jemisin kuwa yalikuwa maandishi ya kibaguzi wa rangi yaliyokuwa ya kutisha sana. Baada ya kiungo cha maoni ya Beale kuchapishwa kwenye akaunti ya Twitter ya waandishi wa chama hicho, Bodi ya Chama cha Waandishi wa Marekani wa Fasihi ya Sayansi na Fantasia ilipiga kura kwa kauli moja ya kumfukuza Beale kutoka katika chama hicho. Jemisin alikuwa mmoja wa wageni rasmi katika mkutano wa mwaka 2014 wa WisCon, uliofanyika Madison, Wisconsin, Marekani. Wakati huo, jarida la GQ lilieleza kuwa alikuwa akifanya kazi ya kawaida kama mwanasaikolojia mshauri. Mwaka 2015, alikuwa mgeni rasmi mwandishi katika mkutano wa Arisia uliofanyika Boston, Massachusetts. Mwezi Januari 2016, Jemisin alianza kuandika safu ya makala iitwayo Otherworldly, iliyokuwa ikichapishwa mara mbili kwa mwezi katika gazeti la The New York Times. Mwezi Mei 2016, alianzisha kampeni ya kuchangisha fedha kupitia Patreon iliyompatia fedha za kutosha kuacha kazi yake ya unasihi na kujikita kikamilifu katika uandishi. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1972]] [[Jamii:Waandishi wa Marekani]] [[Jamii:Sayansi]] [[Jamii:Fasihi]] hqhe3nuk5r33a76cs0pr88uxhzoj0fh 1608067 1608043 2026-10-14T09:09:16Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1608067 wikitext text/x-wiki [[Faili:N. K. Jemisin (cropped).jpg|thumb|Jemisin in 2015]] '''Nora Keita Jemisin''' (alizaliwa tarehe [[19 Septemba]] [[1972]]) ni [[mwandishi]] wa [[Marekani]] wa [[fasihi]] ya [[sayansi]] na fantasia. Kazi zake zinajumuisha mada mbalimbali, hasa migogoro ya kitamaduni na ukandamizaji. Riwaya yake ya kwanza, The Hundred Thousand Kingdoms iliyochapishwa mwaka 2010, pamoja na vitabu vilivyofuata katika mfululizo wake wa Inheritance Trilogy, vilipokelewa vizuri na wakosoaji. Jemisin ameshinda tuzo mbalimbali kwa kazi zake, zikiwemo tuzo kadhaa za Locus, kuanzia na riwaya yake ya kwanza. Mfululizo wake wa Broken Earth ulimfanya kuwa mwandishi wa kwanza mwenye asili ya Kiafrika na Marekani kushinda Tuzo ya Hugo ya Riwaya Bora. Pia alikuwa mwandishi wa kwanza kushinda tuzo hiyo kwa miaka mitatu mfululizo na wa kwanza kushinda tuzo hiyo kwa riwaya zote tatu katika mfululizo mmoja. Mwaka 2020, alishinda Tuzo yake ya nne ya Hugo kupitia hadithi fupi ndefu Emergency Skin, na mwaka 2022 akashinda tuzo yake ya tano kupitia mfululizo wa vitabu vya katuni Far Sector. Mwaka 2020, Jemisin pia alipokea tuzo ya MacArthur Fellows Program. Mwaka 2025, Chama cha Waandishi wa Fasihi ya Sayansi na Fantasia kilimtangaza Jemisin kuwa mshindi wa 42 wa tuzo ya Damon Knight Memorial Grand Master, kwa kutambua mchango wake mkubwa katika fasihi ya sayansi na fantasia. == Maisha ya awali == Jemisin alizaliwa katika jiji la Iowa City, jimbo la [[Iowa]], wakati wazazi wake, Noah Jemisin na Janice Jemisin, walipokuwa wakikamilisha masomo ya shahada ya uzamili katika Chuo Kikuu cha Iowa. Alikulia katika Jiji la New York na Mobile, Alabama. Jemisin alisoma katika Chuo Kikuu cha Tulane kuanzia mwaka 1990 hadi 1994, ambako alipata shahada ya kwanza ya sayansi katika saikolojia. Baadaye, alisomea unasihi na kupata shahada ya uzamili ya elimu katika Chuo Kikuu cha Maryland. Aliishi Massachusetts kwa miaka kumi kabla ya kuhamia Jiji la New York. Kabla ya kujikita kikamilifu katika uandishi, alifanya kazi kama mshauri wa afya ya akili na maendeleo ya taaluma. == Kazi == Jemisin alihitimu katika warsha ya uandishi ya Viable Paradise mwaka 2002. Amechapisha hadithi fupi na riwaya mbalimbali. Alikuwa mwanachama wa BRAWLers, kikundi cha waandishi kilichokuwa katika eneo la Boston. Kufikia mwaka 2010, alikuwa pia mwanachama wa Altered Fluid, kikundi kilichojikita katika kukosoa na kutathmini kazi za fasihi ya kubuni inayochunguza mawazo na hali zisizo za kawaida. Katika miaka ya 2009 na 2010, hadithi yake fupi Non-Zero Probabilities iliteuliwa kuwania Tuzo ya Nebula na Tuzo ya Hugo katika kipengele cha Hadithi Fupi Bora. Riwaya ya kwanza ya Jemisin, The Hundred Thousand Kingdoms, ambayo ni kitabu cha kwanza katika mfululizo wa Inheritance Trilogy, ilichapishwa mwaka 2010. Riwaya hiyo iliteuliwa kuwania Tuzo ya Nebula mwaka huohuo na kuingia katika orodha fupi ya Tuzo ya James Tiptree Jr., ambayo sasa inajulikana kama Tuzo ya Otherwise. Mwaka 2011, riwaya hiyo iliteuliwa kuwania Tuzo ya Hugo, Tuzo ya World Fantasy na Tuzo ya Locus katika kipengele cha Riwaya Bora ya Kwanza. Ilishinda Tuzo ya Locus. Baadaye, Jemisin alichapisha riwaya nyingine mbili katika mfululizo huo, ambazo ni The Broken Kingdoms mwaka 2010 na The Kingdom of Gods mwaka 2011. N. K. Jemisin mwaka 2011. Alipokuwa akitoa hotuba yake kama mgeni rasmi katika mkutano wa Continuum uliofanyika Australia mwaka 2013, Jemisin alibainisha kuwa asilimia 10 ya wanachama wa Chama cha Waandishi wa Marekani wa Fasihi ya Sayansi na Fantasia walikuwa wamempigia kura Theodore Beale, anayejulikana kwa jina la Vox Day, katika jitihada zake za kuwania nafasi ya urais wa chama hicho. Beale alikuwa mwandishi mwenye misimamo ya mrengo mkali wa kulia. Jemisin alisema kuwa kukaa kimya kuhusu mitazamo ya Beale kulikuwa sawa na kuiunga mkono. Mwandishi wa Kanada, Amal El-Mohtar, alieleza majibu ya Beale kwa Jemisin kuwa yalikuwa maandishi ya kibaguzi wa rangi yaliyokuwa ya kutisha sana. Baada ya kiungo cha maoni ya Beale kuchapishwa kwenye akaunti ya Twitter ya waandishi wa chama hicho, Bodi ya Chama cha Waandishi wa Marekani wa Fasihi ya Sayansi na Fantasia ilipiga kura kwa kauli moja ya kumfukuza Beale kutoka katika chama hicho. Jemisin alikuwa mmoja wa wageni rasmi katika mkutano wa mwaka 2014 wa WisCon, uliofanyika Madison, Wisconsin, Marekani. Wakati huo, jarida la GQ lilieleza kuwa alikuwa akifanya kazi ya kawaida kama mwanasaikolojia mshauri. Mwaka 2015, alikuwa mgeni rasmi mwandishi katika mkutano wa Arisia uliofanyika Boston, Massachusetts. Mwezi Januari 2016, Jemisin alianza kuandika safu ya makala iitwayo Otherworldly, iliyokuwa ikichapishwa mara mbili kwa mwezi katika gazeti la The New York Times. Mwezi Mei 2016, alianzisha kampeni ya kuchangisha fedha kupitia Patreon iliyompatia fedha za kutosha kuacha kazi yake ya unasihi na kujikita kikamilifu katika uandishi. == Marejeo == {{Mbegu-mwandishi}} [[Jamii:Waliozaliwa 1972]] [[Jamii:Waandishi wa Marekani]] t1j642ih3zzfo4g845edj7i7511v5nj 0 254470 1608044 2026-10-14T08:12:30Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Richard James''' (8 Februari [[1926]] – 17 Julai [[2013]]) alikuwa [[mwanasiasa]] na [[mwanasheria]] wa [[Marekani]], mzaliwa wa [[Oklahoma]]. Alifanya kazi kwa muda mrefu kama mwanasheria wa Manispaa ya Stroud, Oklahoma. Alielezwa kuwa ndiye mtumishi wa umma aliyekuwa ametumikia kwa muda mrefu zaidi katika jimbo la Oklahoma. Alihudumu kwa mihula miwili katika Baraza la Wawakilishi la Oklahoma. == Maisha ya awali == James alizaliwa karibu na Prague,...' 1608044 wikitext text/x-wiki '''Richard James''' (8 Februari [[1926]] – 17 Julai [[2013]]) alikuwa [[mwanasiasa]] na [[mwanasheria]] wa [[Marekani]], mzaliwa wa [[Oklahoma]]. Alifanya kazi kwa muda mrefu kama mwanasheria wa Manispaa ya Stroud, Oklahoma. Alielezwa kuwa ndiye mtumishi wa umma aliyekuwa ametumikia kwa muda mrefu zaidi katika jimbo la Oklahoma. Alihudumu kwa mihula miwili katika Baraza la Wawakilishi la Oklahoma. == Maisha ya awali == James alizaliwa karibu na Prague, Oklahoma, akiwa mtoto wa Fred James na Lena Bierman. Alikulia katika shamba wakati wa Mdororo Mkuu wa Kiuchumi. Alihitimu katika Shule ya Sekondari ya Prague mwaka 1943 na kuhudumu katika Jeshi la Wanamaji la Marekani wakati wa Vita vya Pili vya Dunia. Jeshi la Wanamaji lilimpeleka katika Chuo Kikuu cha Tulane kupitia mpango wake wa V-12, akiwa na cheo cha baharia mwenye ujuzi. Baadaye, alijiunga na Shule ya Mafunzo ya Wagombea wa Maafisa. Alirejea Chuo Kikuu cha Tulane, ambako alipata shahada ya hisabati na kupokelewa katika jumuiya ya kitaaluma ya Phi Beta Kappa mwaka 1945. Baadaye, alijiunga na Shule ya Sheria ya Chuo Kikuu cha Oklahoma, ambako aliwahi kuwa mhariri wa jarida la OU Law Review. Alipata shahada ya sheria katika chuo hicho mwaka 1949. == Kazi ya sheria == Mara tu baada ya kuhitimu katika shule ya sheria, James alifungua ofisi ya uwakili huko Stroud, Oklahoma. Aliendelea kufanya kazi ya sheria katika mji huo kwa miaka 64 mfululizo. Mmoja wa wateja wake wa kwanza alikuwa Manispaa ya Stroud, ambayo aliihudumia kama mwanasheria wa manispaa kwa mkataba wa malipo kwa miaka 56. Mmoja wa wenzake alimwelezea kuwa mtu aliyekuwa makini, mwenye msimamo thabiti katika maoni yake na aliyeazimia kufanya yaliyo sahihi, lakini pia mwenye kujali, huruma na ukarimu. Hata hivyo, msimamo wake uliweza kuwakasirisha baadhi ya watu waliokuwa na maoni tofauti naye. Mwaka 1992, bomu lililipuka sehemu ya nyuma ya gari lake alipokuwa akiendesha kutoka nyumbani kwake huko Stroud kwenda kwenye mkutano na mteja mjini Prague. Kwa kuwa gari liliendelea kuweza kuendeshwa, aliendelea na safari yake hadi kwenye mkutano huo. Siku chache baadaye, polisi waligundua bomu jingine linalofanana na hilo, lakini ambalo halikulipuka, kwenye kiti cha nyuma cha gari la mshirika wake wa kazi ya uwakili. Polisi hawakuwahi kubaini waliohusika na mabomu hayo. == Maisha ya kisiasa == James alihudumu katika Baraza la Wawakilishi la Oklahoma kuanzia mwaka 1951 hadi 1954 akiwa mwanachama wa Chama cha Republican. Mwaka 1967, aliteuliwa kuwa jaji maalumu katika Mahakama Kuu ya Oklahoma. Pia alihudumu katika bodi za usimamizi wa vyuo na vyuo vikuu vya umma vilivyokuwa sehemu ya mfumo wa Vyuo Vikuu vya Jimbo la Oklahoma. Alihudhuria mikutano miwili mikuu ya Chama cha Republican, ambapo katika mmoja wake alishiriki kama mjumbe wa jimbo. == Maisha binafsi == Richard James alifariki huko Stroud, Oklahoma. Aliacha mjane wake, binti watatu, mwana mmoja, dada mmoja, wajukuu tisa na vitukuu wanne. * Alikuwa mwanachama na mfuasi wa muda mrefu wa Kanisa la First Baptist la Stroud, ambako alifundisha darasa la shule ya Jumapili kwa watu wazima kwa miaka mingi. * Alikuwa mwanachama wa Lions Club ya Stroud, shirika la huduma kwa jamii, kwa zaidi ya miaka 60. * Mwaka 1969, alitunukiwa tuzo ya Mwananchi Bora wa Mwaka wa Stroud. * Mwaka 2010, alipokea Tuzo ya Mafanikio ya Maisha kutoka Chama cha Wafanyabiashara cha Stroud. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1926]] [[Jamii:Waliofariki 2013]] [[Jamii:Wanasheria wa Marekani]] [[Jamii:Wanasiasa wa Marekani]] np0d6dalarrmmzclzzgapp7rm2t7pns 0 254471 1608045 2026-10-14T08:17:51Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Paul Garson''' (alizaliwa tarehe 7 Machi [[1946]]) ni [[mwandishi]] na mpiga [[picha]] wa [[Marekani]]. Amechangia makala katika magazeti na majarida mengi, na amechapisha vitabu vya kubuni na visivyo vya kubuni. Pia ameandika miswada miwili ya filamu ambayo ilitengenezwa na kuonyeshwa. Aliwahi kufundisha utungaji na uandishi katika vyuo vikuu, pamoja na kufundisha [[sanaa]] za mapigano. Katika kazi zake za mahusiano ya umma na uuzaji, alishiriki katika...' 1608045 wikitext text/x-wiki '''Paul Garson''' (alizaliwa tarehe 7 Machi [[1946]]) ni [[mwandishi]] na mpiga [[picha]] wa [[Marekani]]. Amechangia makala katika magazeti na majarida mengi, na amechapisha vitabu vya kubuni na visivyo vya kubuni. Pia ameandika miswada miwili ya filamu ambayo ilitengenezwa na kuonyeshwa. Aliwahi kufundisha utungaji na uandishi katika vyuo vikuu, pamoja na kufundisha [[sanaa]] za mapigano. Katika kazi zake za mahusiano ya umma na uuzaji, alishiriki katika miradi kadhaa ya kampuni za kitaifa na za kimataifa. == Wasifu == Garson alizaliwa [[Washington, D.C.|Washington, D.C]]., Marekani, na alitumia miaka yake ya ukuaji huko West Palm Beach, [[Florida]]. Baadaye, alisoma shahada ya kwanza katika Chuo Kikuu cha Tulane, kisha akapata shahada za uzamili katika Chuo Kikuu cha Johns Hopkins na Chuo Kikuu cha Southern [[California]], ambako pia aliwahi kuwa mwalimu. Garson amesafiri katika nchi 25, zikiwemo Urusi, Japani na Uturuki. Alianza mafunzo ya karate ya jadi ya Kijapani mwaka 1967. Baadaye, aliendelea na mafunzo chini ya Sensei Hidetaka Nishiyama katika Taasisi ya Kitaifa ya Karate iliyoko Los Angeles, ambako alipata daraja la YonDan, yaani mkanda mweusi wa ngazi ya nne. Mafunzo yake ya sanaa za mapigano pia yalijumuisha Ryu-te na Aikido chini ya Sensei Robert Bryner. == Kazi == Garson alianza kuandika akiwa na umri mdogo. Mwaka 1973, aliandika na kuchapisha riwaya yake ya kwanza, kazi ya fasihi ya sayansi iliyoitwa The Great Quill, iliyochapishwa na kampuni ya Doubleday. Katika miaka iliyofuata, alifanya kazi kama mwalimu wa shule za sekondari na mwandishi huru. Pia alifanya kazi ya uhariri katika kampuni kadhaa za uchapishaji, zikiwemo Peterson Publishing, McMullen Publishing na Paisano Publications. Mwaka 2005, alichapisha kitabu Born to Be Wild, kilichoelezea historia ya pikipiki. Ameandika zaidi ya makala 2,000 kwa magazeti na majarida mbalimbali yanayohusu magari, pikipiki na mitindo ya maisha, pamoja na mada nyingine kama historia ya Vita vya Pili vya Dunia. Kitabu chake kisicho cha kubuni, Album of the Damned: Snapshots from the Third Reich, kilichapishwa Oktoba 2008 na Academy Chicago Publishers. Kitabu hicho kilipata maoni mazuri katika machapisho mbalimbali, yakiwemo New York Post, Chicago Tribune na jarida la Penthouse. Kitabu chake kilichofuata, kilichoendeleza utafiti wake kuhusu kipindi cha Vita vya Pili vya Dunia, kilichapishwa Oktoba 2012 na McFarland & Co. Kitabu hicho, New Images of Nazi Germany—A Photographic Collection, kinachunguza athari za kamera katika uundaji wa taswira na itikadi wakati wa utawala wa Reich ya Tatu nchini Ujerumani. Kina zaidi ya picha 400 za awali ambazo hazikuwa zimewahi kuchapishwa hapo awali. Maandishi yake yanaeleza muktadha wa kihistoria wa picha hizo na kugusia masuala ambayo hayajafanyiwa utafiti wa kina. Kitabu hicho kinapatikana katika toleo la kuchapishwa na la kielektroniki. Garson pia alikuwa akikaribia kukamilisha kazi mpya iliyoitwa Mayhem in Miniature: Tales Told Through Toy Soldiers. Kitabu hicho kinachunguza historia ya wanajeshi wa kuchezea waliotengenezwa katika kipindi cha Vita vya Kwanza na vya Pili vya Dunia. Kina picha za kina za takribani vielelezo 400 vilivyotengenezwa nchini Marekani, Uingereza, Ujerumani, Italia, Ufaransa na Japani. Vielelezo hivyo vinaambatanishwa na picha za awali ambazo hazikuwa zimewahi kuchapishwa, zikionyesha wanajeshi hao wa kuchezea katika muktadha wa kihistoria wa vita hivyo. Kwa sasa, Garson anaishi na kufanya kazi ya uandishi huko [[Los Angeles]]. Ana mwana mmoja anayeitwa Grant Nathaniel Garson. Pamoja na Christian Lukather, alianzisha tovuti ya fasihi iitwayo The Writing Disorder. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1946]] [[Jamii:Waandishi wa Marekani]] [[Jamii:Wapiga picha]] kbuks9m60zv8wzuov8oqwdzpnw5258e 0 254472 1608046 2026-10-14T08:20:48Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Richard Hammel Jackson''' (alizaliwa tarehe 15 Februari [[1936]]) ni [[mwanamuziki]] bingwa wa taaluma ya muziki na mtunza maktaba ya muziki kutoka [[Marekani]]. Amebobea katika muziki wa Marekani wa karne ya 19 na mwanzoni mwa karne ya 20, akijumuisha muziki wa kitamaduni na muziki maarufu. == Maisha na kazi == Jackson alizaliwa [[New Orleans]], Marekani. Alisomea upigaji wa ogani katika Chuo Kikuu cha Loyola New Orleans, ambako alihitimu mwaka 1958 n...' 1608046 wikitext text/x-wiki '''Richard Hammel Jackson''' (alizaliwa tarehe 15 Februari [[1936]]) ni [[mwanamuziki]] bingwa wa taaluma ya muziki na mtunza maktaba ya muziki kutoka [[Marekani]]. Amebobea katika muziki wa Marekani wa karne ya 19 na mwanzoni mwa karne ya 20, akijumuisha muziki wa kitamaduni na muziki maarufu. == Maisha na kazi == Jackson alizaliwa [[New Orleans]], Marekani. Alisomea upigaji wa ogani katika Chuo Kikuu cha Loyola New Orleans, ambako alihitimu mwaka 1958 na kupata shahada ya muziki. Muda mfupi baadaye, alianza kazi ya ukutubi katika Maktaba ya Umma ya New Orleans, ambako alifanya kazi kuanzia mwaka 1958 hadi 1959. Baadaye, aliendelea na masomo ya uzamili katika taaluma ya historia na utafiti wa muziki katika Chuo Kikuu cha Tulane, ambako alipata shahada ya uzamili mwaka 1962. Alipokuwa mwanafunzi, alifanya kazi katika Maktaba ya Muziki ya Maxwell katika Chuo cha Newcomb, Chuo Kikuu cha Tulane, kuanzia mwaka 1959 hadi 1962. Jackson alihamia New York na kufanya kazi kama mtunza maktaba katika Shule Mpya ya Utafiti wa Kijamii kuanzia mwaka 1962 hadi 1965. Pia alisomea sayansi ya maktaba katika Taasisi ya Pratt iliyoko Brooklyn, ambako alipata shahada ya uzamili ya sayansi katika sayansi ya maktaba mwaka 1968. Kuanzia mwaka 1965 hadi 1991, Jackson aliongoza Mkusanyo wa Americana katika kitengo cha muziki cha Maktaba ya Umma ya New York. Katika kipindi hicho, aliandaa maonyesho kadhaa muhimu kuhusu mada mbalimbali, yakiwemo maonyesho kuhusu Okestra ya New York Philharmonic na watunzi wa muziki Aaron Copland, Elliott Carter na Louis Moreau Gottschalk. Kazi yake katika Maktaba ya Umma ya New York ilihusiana kwa karibu na maslahi yake na machapisho yake katika taaluma ya utafiti wa muziki. Mwaka 1973, alikuwa mhariri wa chapisho lililokusanya kazi zote za muziki wa piano za Gottschalk. Mwaka mmoja kabla ya hapo, alikuwa mshauri wa uhariri katika mkusanyo wa kazi zote za piano za Scott Joplin. Pia alikuwa mhariri wa mkusanyo wa nyimbo za Stephen Foster uliochapishwa mwaka 1974. Aliandika kitabu cha mkusanyo wa nyimbo kilichoitwa Popular Songs of 19th-Century America mwaka 1976 na alikuwa mmoja wa wahariri wa The Little Book of Louis Moreau Gottschalk, kilichochapishwa mwaka huohuo. Kuanzia mwaka 1967 hadi 1991, Jackson alikuwa mhariri mshiriki wa jarida la American Choral Review. Machapisho yake mengine yalijumuisha makala kadhaa katika majarida ya kitaaluma na vitabu viwili vya bibliografia kuhusu muziki wa Marekani, vilivyochapishwa mwaka 1973 na 1977. Jackson anaishi maisha ya kustaafu katika jimbo la Louisiana, Marekani. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1936]] [[Jamii:Wanamuziki wa Marekani]] nc4tsceuaavwtpemn6aoqhlu33xwz08 0 254473 1608048 2026-10-14T08:26:11Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '[[Faili:Lisa Jackson of Apple speaking at TechCrunch Disrupt 2023 (cropped).jpg|thumb|Jackson in 2023]] '''Lisa Perez Jackson''' (alizaliwa tarehe 8 Februari [[1962]]) ni [[mhandisi]] wa [[kemikali]] kutoka [[Marekani]] aliyehudumu kama msimamizi wa Shirika la Ulinzi wa Mazingira la Marekani kuanzia mwaka 2009 hadi 2013. Alikuwa mwanamke wa kwanza mwenye asili ya Kiafrika kushika wadhifa huo. Mwaka 2002, Jackson alijiunga na Idara ya Ulinzi wa Mazingira...' 1608048 wikitext text/x-wiki [[Faili:Lisa Jackson of Apple speaking at TechCrunch Disrupt 2023 (cropped).jpg|thumb|Jackson in 2023]] '''Lisa Perez Jackson''' (alizaliwa tarehe 8 Februari [[1962]]) ni [[mhandisi]] wa [[kemikali]] kutoka [[Marekani]] aliyehudumu kama msimamizi wa Shirika la Ulinzi wa Mazingira la Marekani kuanzia mwaka 2009 hadi 2013. Alikuwa mwanamke wa kwanza mwenye asili ya Kiafrika kushika wadhifa huo. Mwaka 2002, Jackson alijiunga na Idara ya Ulinzi wa [[Mazingira]] ya [[New Jersey]] akiwa kamishna msaidizi wa uzingatiaji wa sheria na utekelezaji wake, pamoja na kamishna msaidizi wa usimamizi wa matumizi ya ardhi. Mwaka 2006, gavana wa New Jersey, Jon Corzine, alimteua kuwa kamishna wa jimbo hilo wa ulinzi wa mazingira. Mwishoni mwa mwaka 2008, alihudumu kwa muda mfupi kama mkuu wa wafanyakazi wa Corzine. Tarehe 15 Desemba 2008, rais mteule Barack Obama alimteua Jackson kuwa msimamizi wa Shirika la Ulinzi wa Mazingira la Marekani. Seneti ya Marekani ilithibitisha uteuzi wake tarehe 23 Januari 2009, na akaanza kazi siku hiyo hiyo. Katika kipindi chake kama msimamizi wa shirika hilo, Jackson alisimamia uundaji wa viwango vikali zaidi vya matumizi bora ya mafuta katika magari na hatua za shirika hilo kufuatia kumwagika kwa mafuta katika eneo la Deepwater Horizon. Aliidhinisha kutambuliwa kwa hewa ya kaboni dioksidi kuwa tishio kwa afya ya umma, hatua iliyolipa shirika hilo mamlaka ya kuweka kanuni mpya za kudhibiti gesi chafuzi chini ya Sheria ya Hewa Safi. Pia alipendekeza kurekebisha viwango vya kitaifa vya ubora wa hewa ili kuweka mipaka mikali zaidi ya uchafuzi unaosababisha moshi wa ukungu. Mnamo Desemba 2012, Jackson alitangaza kuwa angejiuzulu wadhifa wake kuanzia tarehe 15 Februari 2013. Alirithiwa na naibu msimamizi Bob Perciasepe, ambaye alikaimu nafasi hiyo hadi Seneti ilipomthibitisha Gina McCarthy kuwa msimamizi wa kudumu tarehe 18 Julai 2013. == Maisha ya awali, elimu na familia == Jackson alizaliwa [[Philadelphia]], Marekani, na kuasiliwa wiki mbili baada ya kuzaliwa na Benjamin na Marie Perez. Alikulia katika kitongoji cha Pontchartrain Park, eneo la makazi ya watu wa tabaka la kati, wengi wao wakiwa wenye asili ya Kiafrika, katika jiji la New Orleans, Louisiana. Mwaka 1979, alihitimu akiwa mwanafunzi bora wa darasa katika Shule ya Sekondari ya Wasichana ya St. Mary's Dominican iliyoko New Orleans. Kwa sababu ya kufanya vizuri sana katika hisabati, alipata ufadhili wa masomo kutoka Muungano wa Kitaifa wa Shahada za Uzamili kwa Makundi Yaliyowakilishwa kwa Uchache katika Uhandisi na Sayansi. Ufadhili huo ulimwezesha kupata uzoefu wa awali wa mazingira ya chuo kikuu. Alisoma katika Chuo Kikuu cha Tulane kwa ufadhili wa Kampuni ya Shell Oil. Pia alitunukiwa hadhi ya msomi wa kitaifa wa National Merit Scholarship Program. Mkuu mmoja wa kitivo katika Shule ya Uhandisi ya Tulane alimhamasisha kusomea uhandisi. Mwaka 1983, alihitimu kwa heshima ya juu zaidi, summa cum laude, na kupata shahada ya kwanza ya sayansi katika uhandisi wa kemikali. Baadaye, mwaka 1986, alipata shahada ya uzamili ya sayansi katika uhandisi wa kemikali kutoka Chuo Kikuu cha Princeton. Mama yake Jackson alikuwa akiishi New Orleans wakati Kimbunga Katrina kiliposababisha mafuriko katika jiji hilo mwaka 2005. Jackson alimsaidia mama yake kuondoka katika eneo hilo. Jackson ameolewa na Kenneth Jackson na ana watoto wawili. Aliishi katika mji wa East Windsor, New Jersey, pamoja na mumewe na wanawe wawili. Tarehe 13 Julai 2013, Jackson alijiunga kama mwanachama wa heshima wa jumuiya ya wanawake ya Delta Sigma Theta wakati wa maadhimisho ya miaka 100 ya jumuiya hiyo yaliyofanyika Washington, D.C. == Kazi ya awali katika Shirika la Ulinzi wa Mazingira na Idara ya Ulinzi wa Mazingira == Akiwa mtoto, Jackson hakuwa na mvuto maalumu kwa shughuli za nje. Hata hivyo, alianza kuvutiwa na masuala ya mazingira baada ya kufuatilia taarifa za kitaifa na kimataifa kuhusu janga la Love Canal, lililosababishwa na uchafuzi wa mazingira. Kabla ya kujiunga na Shirika la Ulinzi wa Mazingira, alifanya kazi kwa mwaka mmoja na nusu katika Clean Sites, shirika lisilo la faida lililotetea usafishaji wa haraka wa maeneo yaliyochafuliwa. Mwaka 1987, Jackson alijiunga na Shirika la Ulinzi wa Mazingira la Marekani katika makao yake makuu mjini Washington, D.C., akiwa mhandisi wa ngazi ya wafanyakazi. Baadaye, alihamia katika ofisi ya kanda ya shirika hilo iliyoko New York City. Katika kipindi chake cha kazi katika shirika hilo, Jackson alishiriki katika mpango wa serikali ya shirikisho wa kusafisha maeneo yaliyochafuliwa na taka hatari, unaojulikana kama Superfund. Alitengeneza kanuni mbalimbali za kusafisha taka hatari na kusimamia miradi ya usafishaji iliyogharimu mamilioni ya dola katika maeneo ya kati ya New Jersey. Baadaye, alihudumu kama naibu mkurugenzi na kaimu mkurugenzi wa kitengo cha utekelezaji wa sheria katika ofisi hiyo ya kanda. Baada ya kufanya kazi katika Shirika la Ulinzi wa Mazingira kwa miaka 16, Jackson alijiunga na Idara ya Ulinzi wa Mazingira ya New Jersey mwezi Machi 2002 akiwa kamishna msaidizi wa uzingatiaji wa sheria na utekelezaji wake. Mwaka 2005, alihudumu kama kamishna msaidizi wa usimamizi wa matumizi ya ardhi. Aliongoza programu mbalimbali zilizohusu udhibiti wa matumizi ya ardhi, usambazaji wa maji, uchunguzi wa kijiolojia, ufuatiliaji na viwango vya ubora wa maji, pamoja na usimamizi wa mabonde ya mito. Alijikita katika kuunda mfumo wa motisha uliolenga kuhimiza ukuaji na maendeleo katika maeneo aliyoyaona yanafaa. Chini ya uongozi wake, idara hiyo iliandaa viwango vya udhibiti vilivyowezesha utekelezaji wa Sheria ya Ulinzi na Mipango ya Maji ya Highlands, sheria muhimu ya uhifadhi wa mazingira. == Kamishna wa Ulinzi wa Mazingira wa New Jersey == Jon Corzine, gavana wa New Jersey, alimteua Jackson kuwa kamishna wa Idara ya Ulinzi wa Mazingira ya jimbo hilo. Katika nafasi hiyo, Jackson aliongoza wafanyakazi 2,990 waliokuwa na jukumu la kulinda na kuboresha mazingira ya ardhi, hewa na maji ya New Jersey. Mbali na kusimamia programu za mazingira za jimbo, Jackson alisimamia pia mbuga na fukwe za umma, programu za samaki na wanyamapori, pamoja na uhifadhi wa maeneo ya kihistoria. Mwezi Julai 2006, akiwa kamishna, alilazimika kufunga mbuga na fukwe zote za jimbo kutokana na kusimamishwa kwa shughuli za serikali ya jimbo hilo kulikosababishwa na kuchelewa kupitishwa kwa bajeti. Akiwa kiongozi mkuu wa utekelezaji wa sheria za mazingira katika jimbo hilo, Jackson aliongoza ukaguzi wa uzingatiaji wa sheria katika miji ya Camden na Paterson. Miji hiyo ilikuwa na wakazi wengi wa tabaka la wafanyakazi na watu wenye asili zisizo za kizungu, ambako athari za uchafuzi wa mazingira kwa afya ya umma zilikuwa zimepuuzwa kwa muda mrefu. Alianzisha mpango wa mazingira baada ya kufanya juhudi za kuwafikia watu wa tamaduni mbalimbali ili kuwafahamisha na kuwashirikisha wakazi pamoja na wafanyabiashara katika masuala ya mazingira. Kwa kushirikiana na maafisa wa kaunti, Polisi wa Jimbo la New Jersey na Shirika la Ulinzi wa Mazingira la serikali ya shirikisho, idara hiyo ilihamasisha wakaguzi zaidi ya 70 kufanya ukaguzi wa uzingatiaji wa sheria zaidi ya 1,000 katika miji hiyo miwili. Huo ulikuwa mwanzo wa mfululizo wa operesheni za ukaguzi na utekelezaji wa sheria. Jarida la mtandaoni la mazingira la Grist liliwahoji wanaharakati kadhaa wa mazingira wa New Jersey na kuripoti kuwa maoni kuhusu Jackson yaligawanyika. Mgawanyiko huo ulionekana hasa kati ya watu waliokuwa wakishughulikia sera za nishati na mabadiliko ya tabianchi katika mji mkuu wa jimbo, ambao walimuunga mkono, na wale waliokuwa wakifanya kazi ya kusafisha maeneo yenye sumu katika ngazi za mitaa, ambao walimkosoa. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1962]] [[Jamii:Wahandisi wa Marekani]] 547fu79gpr073kjc6et7y0ri6y3qo50 0 254474 1608049 2026-10-14T08:29:46Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Theodore Henley Jack''' (30 Desemba [[1881]] – 20 Septemba [[1964]]) alikuwa [[profesa]], msimamizi wa chuo na [[mwandishi]]. Alianza masomo yake ya chuo kikuu katika Chuo Kikuu cha Southern kilichokuwa Greensboro, Alabama, lakini baadaye alihamia Chuo Kikuu cha Alabama, ambako alipata shahada ya kwanza mwaka 1902 na shahada ya uzamili mwaka 1903. Baadaye, alisomea historia na utawala katika [[Chuo Kikuu cha Harvard]]. Katika mwaka wa masomo wa 1908...' 1608049 wikitext text/x-wiki '''Theodore Henley Jack''' (30 Desemba [[1881]] – 20 Septemba [[1964]]) alikuwa [[profesa]], msimamizi wa chuo na [[mwandishi]]. Alianza masomo yake ya chuo kikuu katika Chuo Kikuu cha Southern kilichokuwa Greensboro, Alabama, lakini baadaye alihamia Chuo Kikuu cha Alabama, ambako alipata shahada ya kwanza mwaka 1902 na shahada ya uzamili mwaka 1903. Baadaye, alisomea historia na utawala katika [[Chuo Kikuu cha Harvard]]. Katika mwaka wa masomo wa 1908–1909, alikuwa miongoni mwa wanafunzi 11 kutoka jimbo la Alabama waliojiunga na chuo hicho. Mwaka 1915, alipata shahada ya uzamivu kutoka Chuo Kikuu cha Chicago, kisha akafundisha kwa muda mfupi katika Chuo Kikuu cha Southern. Hata hivyo, mwaka 1916, alihamia Chuo Kikuu cha Emory na kuanza kufundisha historia. Akiwa katika chuo hicho, pia alihudumu kama mkuu wa shule ya uzamili, mkuu wa kitivo cha sanaa huria na makamu wa rais wa chuo kikuu. Aliondoka Emory na kuwa rais wa Chuo cha Wanawake cha Randolph-Macon kuanzia mwaka 1933 hadi 1952. Chuo Kikuu cha Emory kinahifadhi mkusanyo wa nyaraka zake. Maktaba ya Umma ya Los Angeles nayo ina bookplate yake, yaani lebo maalumu inayowekwa ndani ya kitabu kuonyesha mmiliki wake. Jack alifunga ndoa na Alice Searcy Ashley mwaka 1910. Binti yao mmoja kati ya wawili alikuwa Mary Spencer Jack Craddock (12 Desemba 1912 – 2 Septemba 2014). == Maandishi yake == * Sectionalism and Party Politics in Alabama, 1819–1842, kilichochapishwa mwaka 1919 na George Banta Publishing Company, Menasha, Wisconsin. * The Story of America for Young Americans Part 1, kilichoandikwa pamoja na Smith Burnham mwaka 1932. * America Our Country, kilichoandikwa pamoja na Smith Burnham mwaka 1934. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1881]] [[Jamii:Waliofariki 1964]] [[Jamii:Maprofesa]] [[Jamii:Waandishi]] jj3xh6ymo768r0b1rf85qaankd8n3oi 1608069 1608049 2026-10-14T09:12:11Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1608069 wikitext text/x-wiki '''Theodore Henley Jack''' (30 Desemba [[1881]] – 20 Septemba [[1964]]) alikuwa [[profesa]], msimamizi wa chuo na [[mwandishi]]. Alianza masomo yake ya chuo kikuu katika Chuo Kikuu cha Southern kilichokuwa Greensboro, Alabama, lakini baadaye alihamia Chuo Kikuu cha Alabama, ambako alipata shahada ya kwanza mwaka 1902 na shahada ya uzamili mwaka 1903. Baadaye, alisomea historia na utawala katika [[Chuo Kikuu cha Harvard]]. Katika mwaka wa masomo wa 1908–1909, alikuwa miongoni mwa wanafunzi 11 kutoka jimbo la Alabama waliojiunga na chuo hicho. Mwaka 1915, alipata shahada ya uzamivu kutoka Chuo Kikuu cha Chicago, kisha akafundisha kwa muda mfupi katika Chuo Kikuu cha Southern. Hata hivyo, mwaka 1916, alihamia Chuo Kikuu cha Emory na kuanza kufundisha historia. Akiwa katika chuo hicho, pia alihudumu kama mkuu wa shule ya uzamili, mkuu wa kitivo cha sanaa huria na makamu wa rais wa chuo kikuu. Aliondoka Emory na kuwa rais wa Chuo cha Wanawake cha Randolph-Macon kuanzia mwaka 1933 hadi 1952. Chuo Kikuu cha Emory kinahifadhi mkusanyo wa nyaraka zake. Maktaba ya Umma ya Los Angeles nayo ina bookplate yake, yaani lebo maalumu inayowekwa ndani ya kitabu kuonyesha mmiliki wake. Jack alifunga ndoa na Alice Searcy Ashley mwaka 1910. Binti yao mmoja kati ya wawili alikuwa Mary Spencer Jack Craddock (12 Desemba 1912 – 2 Septemba 2014). == Maandishi yake == * Sectionalism and Party Politics in Alabama, 1819–1842, kilichochapishwa mwaka 1919 na George Banta Publishing Company, Menasha, Wisconsin. * The Story of America for Young Americans Part 1, kilichoandikwa pamoja na Smith Burnham mwaka 1932. * America Our Country, kilichoandikwa pamoja na Smith Burnham mwaka 1934. == Marejeo == {{Mbegu-mwandishi}} [[Jamii:Waliozaliwa 1881]] [[Jamii:Waliofariki 1964]] [[Jamii:Maprofesa]] [[Jamii:Waandishi wa Marekani]] dawcohz77bdcwqpuy2rp3zi9ytygpwi 0 254475 1608050 2026-10-14T08:33:20Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Sarah Agnes Estelle''' '''(Sadie) Irvine''' (21 Julai [[1887]] – 4 Septemba [[1970]]) alikuwa msanii na [[mwalimu]] wa [[Marekani]]. Kazi zake zinahusishwa na shule ya ufinyanzi ya Chuo cha Newcomb, ambako alisoma na kufundisha hadi alipostaafu mwaka 1952. == Wasifu == Irvine alizaliwa mjini [[New Orleans, Louisiana]], tarehe 21 Julai 1887. Wazazi wake walikuwa Agnes Estelle na Robert William Irvine. Alisoma katika Shule ya Sekondari ya McDonough, am...' 1608050 wikitext text/x-wiki '''Sarah Agnes Estelle''' '''(Sadie) Irvine''' (21 Julai [[1887]] – 4 Septemba [[1970]]) alikuwa msanii na [[mwalimu]] wa [[Marekani]]. Kazi zake zinahusishwa na shule ya ufinyanzi ya Chuo cha Newcomb, ambako alisoma na kufundisha hadi alipostaafu mwaka 1952. == Wasifu == Irvine alizaliwa mjini [[New Orleans, Louisiana]], tarehe 21 Julai 1887. Wazazi wake walikuwa Agnes Estelle na Robert William Irvine. Alisoma katika Shule ya Sekondari ya McDonough, ambayo baadaye ilijulikana kama Shule ya Sekondari ya Sophie Wright. Kisha, alijiunga na Chuo cha Newcomb kuanzia mwaka 1903 hadi 1906. Irvine alikuwa miongoni mwa wasanii waliopamba vyombo vya ufinyanzi kwa wingi zaidi katika Chuo cha Newcomb. Mbali na ufinyanzi, alijishughulisha pia na urembeshaji, uchapishaji wa michoro kwa kutumia vitalu, uchoraji wa rangi za maji, rangi za pastel na utengenezaji wa michoro ya awali. Kazi zake zilitambuliwa kwa tuzo na heshima mbalimbali, zikiwemo ufadhili wa safari na masomo katika Chama cha Wanafunzi wa Sanaa cha New York, shule ya majira ya joto ya Ipswich iliyoanzishwa na Arthur W. Dow, na Chuo cha Sanaa Nzuri cha Pennsylvania. Kuanzia mwaka 1908 hadi 1929, Irvine aliorodheshwa kama fundi-msanii katika Chuo cha Newcomb. Kuanzia mwaka 1929 hadi alipostaafu mwaka 1952, alifundisha masomo mbalimbali katika chuo hicho. == Kazi zake == Irvine anajulikana zaidi kwa mapambo yake ya vyombo vya ufinyanzi yaliyotumia michoro ya mimea ya eneo la Louisiana. Mfano wa kazi zake ni chombo cha ufinyanzi kilichopambwa kwa michoro ya mossi na mti wa mwaloni kwa kutumia mbinu ya nakshi ya kina kifupi. Chombo hicho kinahifadhiwa katika Jumba la Makumbusho la Sanaa la Alexandria. Alishinda tuzo nyingi kutokana na kazi zake, zikiwemo ufadhili wa safari na masomo wa Medali ya Holley mwaka 1908 na tuzo ya Ellsworth Woodsworth ya ufinyanzi. Pia alipata kutambuliwa katika maonyesho ya sanaa, yakiwemo yale yaliyoandaliwa na Chama cha Sanaa cha New Orleans na Jumba la Makumbusho la Sanaa la Delgado. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1887]] [[Jamii:Waliofariki 1970]] [[Jamii:Walimu wa Marekani]] [[Jamii:Sanaa]] trd35km3i1zkwlsvs8kd9k4e2zvfbyn 1608070 1608050 2026-10-14T09:12:39Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1608070 wikitext text/x-wiki '''Sarah Agnes Estelle''' '''(Sadie) Irvine''' (21 Julai [[1887]] – 4 Septemba [[1970]]) alikuwa msanii na [[mwalimu]] wa [[Marekani]]. Kazi zake zinahusishwa na shule ya ufinyanzi ya Chuo cha Newcomb, ambako alisoma na kufundisha hadi alipostaafu mwaka 1952. == Wasifu == Irvine alizaliwa mjini [[New Orleans, Louisiana]], tarehe 21 Julai 1887. Wazazi wake walikuwa Agnes Estelle na Robert William Irvine. Alisoma katika Shule ya Sekondari ya McDonough, ambayo baadaye ilijulikana kama Shule ya Sekondari ya Sophie Wright. Kisha, alijiunga na Chuo cha Newcomb kuanzia mwaka 1903 hadi 1906. Irvine alikuwa miongoni mwa wasanii waliopamba vyombo vya ufinyanzi kwa wingi zaidi katika Chuo cha Newcomb. Mbali na ufinyanzi, alijishughulisha pia na urembeshaji, uchapishaji wa michoro kwa kutumia vitalu, uchoraji wa rangi za maji, rangi za pastel na utengenezaji wa michoro ya awali. Kazi zake zilitambuliwa kwa tuzo na heshima mbalimbali, zikiwemo ufadhili wa safari na masomo katika Chama cha Wanafunzi wa Sanaa cha New York, shule ya majira ya joto ya Ipswich iliyoanzishwa na Arthur W. Dow, na Chuo cha Sanaa Nzuri cha Pennsylvania. Kuanzia mwaka 1908 hadi 1929, Irvine aliorodheshwa kama fundi-msanii katika Chuo cha Newcomb. Kuanzia mwaka 1929 hadi alipostaafu mwaka 1952, alifundisha masomo mbalimbali katika chuo hicho. == Kazi zake == Irvine anajulikana zaidi kwa mapambo yake ya vyombo vya ufinyanzi yaliyotumia michoro ya mimea ya eneo la Louisiana. Mfano wa kazi zake ni chombo cha ufinyanzi kilichopambwa kwa michoro ya mossi na mti wa mwaloni kwa kutumia mbinu ya nakshi ya kina kifupi. Chombo hicho kinahifadhiwa katika Jumba la Makumbusho la Sanaa la Alexandria. Alishinda tuzo nyingi kutokana na kazi zake, zikiwemo ufadhili wa safari na masomo wa Medali ya Holley mwaka 1908 na tuzo ya Ellsworth Woodsworth ya ufinyanzi. Pia alipata kutambuliwa katika maonyesho ya sanaa, yakiwemo yale yaliyoandaliwa na Chama cha Sanaa cha New Orleans na Jumba la Makumbusho la Sanaa la Delgado. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1887]] [[Jamii:Waliofariki 1970]] [[Jamii:Walimu wa Marekani]] [[Jamii:wasanii wa Marekani]] 2rqi0gp0gr82302sx8eizst3lesk01u 0 254476 1608051 2026-10-14T08:46:12Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Paulette Riley Irons''' (alizaliwa mwaka [[1952]] mjini [[New Orleans, Louisiana]]) ni [[jaji]] wa [[Mahakama]] ya [[Wilaya]] ya Kiraia ya New Orleans, anayehudumu katika Divisheni M. Mnamo Novemba 1994, alikua mwanamke wa pili kuwa mjumbe wa Seneti ya Louisiana. Alihudumu katika chombo hicho hadi mwaka 2006, alipofikia ukomo wa kisheria wa miaka 12 ya kuhudumu. Irons aliwakilisha Wilaya ya 4 ya Seneti ya Louisiana, iliyoko New Orleans. Awali, aliwakili...' 1608051 wikitext text/x-wiki '''Paulette Riley Irons''' (alizaliwa mwaka [[1952]] mjini [[New Orleans, Louisiana]]) ni [[jaji]] wa [[Mahakama]] ya [[Wilaya]] ya Kiraia ya New Orleans, anayehudumu katika Divisheni M. Mnamo Novemba 1994, alikua mwanamke wa pili kuwa mjumbe wa Seneti ya Louisiana. Alihudumu katika chombo hicho hadi mwaka 2006, alipofikia ukomo wa kisheria wa miaka 12 ya kuhudumu. Irons aliwakilisha Wilaya ya 4 ya Seneti ya Louisiana, iliyoko New Orleans. Awali, aliwakilisha Wilaya ya 95 katika Baraza la Wawakilishi la Louisiana kuanzia mwaka 1992 hadi 1994. Mwaka 2002, aligombea nafasi ya meya wa New Orleans na kumaliza katika nafasi ya tatu. == Historia na maisha yake == Alipokuwa akihudumu katika Seneti ya jimbo, Irons alishiriki kikamilifu katika kamati mbalimbali za kutunga sheria na kushika nafasi za uongozi. Kamati hizo zilijumuisha Kamati za Elimu, Bima, Mahakama B na Mapato na Masuala ya Fedha. Pia alikuwa mjumbe wa Tume ya Dhamana na Mwenyekiti wa Kamati Teule ya Seneti kuhusu Wanawake na Watoto. Irons alihudumu katika vikosi kazi mbalimbali, vikiwemo Tume ya Wanawake ya Louisiana, Tume ya VVU/UKIMWI na Baraza la Kuzuia na Kudhibiti Unene wa Kupindukia. Kwa kuwa aliamini kuwa kiwango cha mimba za utotoni miongoni mwa vijana wa Louisiana kilipaswa kupunguzwa kwa kiasi kikubwa, alishirikiana kikamilifu na kikosi kazi cha kitaifa, cha jimbo na cha maeneo mbalimbali cha Kampeni ya Kuzuia Mimba za Utotoni. Mwaka 1995, alipokea tuzo ya Mbunge Bora wa Mwaka kutoka kwa Alliance for Good Government. Pamoja na Seneta Don Cravins Sr., aliunga mkono sheria iliyolenga kupanua ulinzi wa kisheria wa ajira kwa mashoga na wasagaji. Pia aliwahimiza vijana kuendelea na masomo na kufanya juhudi kubwa ili kufaulu kitaaluma. Mnamo Februari 2004, shirika la Home Box Office (HBO) lilimtambua Irons wakati wa Mwezi wa Historia ya Watu Weusi. Alikuwa miongoni mwa wanawake 10 mashuhuri weusi waliokuwa viongozi, waliotambuliwa katika shindano lililoitwa Hearing Her Voice, Telling Her Story. Mwaka 2001, alipokea Tuzo ya Good Housekeeping kwa Wanawake Serikalini. Jarida la Family Circle pia lilimwandikia makala kuhusu juhudi zake za kupunguza kiwango cha mimba za utotoni. Irons amekuwa mkazi wa New Orleans maisha yake yote. Alihitimu kwa matokeo mazuri katika Shule ya Sekondari ya Booker T. Washington iliyoko New Orleans. Alipata shahada ya kwanza katika usimamizi wa biashara kutoka Chuo Kikuu cha Loyola New Orleans. Baadaye, alipata shahada ya udaktari wa sheria kutoka Shule ya Sheria ya Chuo Kikuu cha Tulane, ambako alijikita katika sheria zinazohusu maslahi ya umma. Alifanikiwa kielimu licha ya kukulia katika mazingira ya umaskini na kuwa mzazi asiye na mwenzi akiwa kijana. Katika kazi yake ya uwakili, mara nyingi amewawakilisha washtakiwa katika mashauri ya madai na watu wasiojiweza waliotuhumiwa kwa makosa ya jinai. Pia hutoa huduma za ushauri wa kisheria kwa mameneja. Irons ni wakili anayejitegemea na anaendesha Kampuni ya Sheria ya Paulette Irons, iliyoanzishwa mwaka 1992. Irons amekuwa kwenye ndoa na Alvin Irons kwa miaka mingi. Ana watoto wawili, Marseah na Paul. Kufikia mwaka 2009, alikuwa na wajukuu watatu wa kiume, Daniel, Drew na Dillon. Anapokuwa nje ya majukumu yake ya kazi, hupendelea kutumia muda pamoja na familia yake. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1952]] [[Jamii:Majaji]] [[Jamii:Mahakama]] szkt2p6fuo343lzoor9fwcfgsp3u8h7 1608071 1608051 2026-10-14T09:13:05Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1608071 wikitext text/x-wiki '''Paulette Riley Irons''' (alizaliwa mwaka [[1952]] mjini [[New Orleans, Louisiana]]) ni [[jaji]] wa [[Mahakama]] ya [[Wilaya]] ya Kiraia ya New Orleans, anayehudumu katika Divisheni M. Mnamo Novemba 1994, alikua mwanamke wa pili kuwa mjumbe wa Seneti ya Louisiana. Alihudumu katika chombo hicho hadi mwaka 2006, alipofikia ukomo wa kisheria wa miaka 12 ya kuhudumu. Irons aliwakilisha Wilaya ya 4 ya Seneti ya Louisiana, iliyoko New Orleans. Awali, aliwakilisha Wilaya ya 95 katika Baraza la Wawakilishi la Louisiana kuanzia mwaka 1992 hadi 1994. Mwaka 2002, aligombea nafasi ya meya wa New Orleans na kumaliza katika nafasi ya tatu. == Historia na maisha yake == Alipokuwa akihudumu katika Seneti ya jimbo, Irons alishiriki kikamilifu katika kamati mbalimbali za kutunga sheria na kushika nafasi za uongozi. Kamati hizo zilijumuisha Kamati za Elimu, Bima, Mahakama B na Mapato na Masuala ya Fedha. Pia alikuwa mjumbe wa Tume ya Dhamana na Mwenyekiti wa Kamati Teule ya Seneti kuhusu Wanawake na Watoto. Irons alihudumu katika vikosi kazi mbalimbali, vikiwemo Tume ya Wanawake ya Louisiana, Tume ya VVU/UKIMWI na Baraza la Kuzuia na Kudhibiti Unene wa Kupindukia. Kwa kuwa aliamini kuwa kiwango cha mimba za utotoni miongoni mwa vijana wa Louisiana kilipaswa kupunguzwa kwa kiasi kikubwa, alishirikiana kikamilifu na kikosi kazi cha kitaifa, cha jimbo na cha maeneo mbalimbali cha Kampeni ya Kuzuia Mimba za Utotoni. Mwaka 1995, alipokea tuzo ya Mbunge Bora wa Mwaka kutoka kwa Alliance for Good Government. Pamoja na Seneta Don Cravins Sr., aliunga mkono sheria iliyolenga kupanua ulinzi wa kisheria wa ajira kwa mashoga na wasagaji. Pia aliwahimiza vijana kuendelea na masomo na kufanya juhudi kubwa ili kufaulu kitaaluma. Mnamo Februari 2004, shirika la Home Box Office (HBO) lilimtambua Irons wakati wa Mwezi wa Historia ya Watu Weusi. Alikuwa miongoni mwa wanawake 10 mashuhuri weusi waliokuwa viongozi, waliotambuliwa katika shindano lililoitwa Hearing Her Voice, Telling Her Story. Mwaka 2001, alipokea Tuzo ya Good Housekeeping kwa Wanawake Serikalini. Jarida la Family Circle pia lilimwandikia makala kuhusu juhudi zake za kupunguza kiwango cha mimba za utotoni. Irons amekuwa mkazi wa New Orleans maisha yake yote. Alihitimu kwa matokeo mazuri katika Shule ya Sekondari ya Booker T. Washington iliyoko New Orleans. Alipata shahada ya kwanza katika usimamizi wa biashara kutoka Chuo Kikuu cha Loyola New Orleans. Baadaye, alipata shahada ya udaktari wa sheria kutoka Shule ya Sheria ya Chuo Kikuu cha Tulane, ambako alijikita katika sheria zinazohusu maslahi ya umma. Alifanikiwa kielimu licha ya kukulia katika mazingira ya umaskini na kuwa mzazi asiye na mwenzi akiwa kijana. Katika kazi yake ya uwakili, mara nyingi amewawakilisha washtakiwa katika mashauri ya madai na watu wasiojiweza waliotuhumiwa kwa makosa ya jinai. Pia hutoa huduma za ushauri wa kisheria kwa mameneja. Irons ni wakili anayejitegemea na anaendesha Kampuni ya Sheria ya Paulette Irons, iliyoanzishwa mwaka 1992. Irons amekuwa kwenye ndoa na Alvin Irons kwa miaka mingi. Ana watoto wawili, Marseah na Paul. Kufikia mwaka 2009, alikuwa na wajukuu watatu wa kiume, Daniel, Drew na Dillon. Anapokuwa nje ya majukumu yake ya kazi, hupendelea kutumia muda pamoja na familia yake. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1952]] [[Jamii:Majaji]] [[Jamii:wanasheria wa Marekani]] 00d3x7mplxeaozpf08h6ogv0znlhq44 0 254477 1608053 2026-10-14T08:52:24Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Ian Arthur Bremmer''' (alizaliwa tarehe 12 Novemba [[1969]]) ni [[mwanasayansi]] wa [[siasa]], [[mwandishi]] na [[mjasiriamali]] wa [[Marekani]] anayejikita katika masuala ya hatari za kisiasa duniani. Yeye ndiye mwanzilishi na rais wa Eurasia Group, kampuni inayofanya utafiti na kutoa ushauri kuhusu hatari za kisiasa. Pia ni mwanzilishi wa GZERO Media, kampuni ya vyombo vya habari vya kidijitali. == Maisha ya awali na elimu == Bremmer ana asili ya K...' 1608053 wikitext text/x-wiki '''Ian Arthur Bremmer''' (alizaliwa tarehe 12 Novemba [[1969]]) ni [[mwanasayansi]] wa [[siasa]], [[mwandishi]] na [[mjasiriamali]] wa [[Marekani]] anayejikita katika masuala ya hatari za kisiasa duniani. Yeye ndiye mwanzilishi na rais wa Eurasia Group, kampuni inayofanya utafiti na kutoa ushauri kuhusu hatari za kisiasa. Pia ni mwanzilishi wa GZERO Media, kampuni ya vyombo vya habari vya kidijitali. == Maisha ya awali na elimu == Bremmer ana asili ya [[Kiarmenia]], Kisyria kupitia nyanya yake wa upande wa mama, [[Kiitalia]] na [[Kijerumani]]. Ni mtoto wa Maria J. (aliyezaliwa Scrivano) na Arthur Bremmer. Baba yake alihudumu katika Vita vya Korea na alifariki akiwa na umri wa miaka 46, wakati Bremmer akiwa na umri wa miaka minne. Bremmer alikulia katika makazi ya watu wenye kipato cha chini mjini Chelsea, Massachusetts, karibu na Boston. Akiwa na umri wa miaka 11, alijiunga na Shule ya Sekondari ya St. Dominic Savio iliyoko East Boston. Akiwa na umri wa miaka 15, alijiunga na chuo kikuu. Mwaka 1989, alipata shahada ya kwanza katika mahusiano ya kimataifa kutoka Chuo Kikuu cha Tulane, akiwa na heshima ya juu ya kitaaluma (magna cum laude). Baadaye, alipata shahada ya uzamili mwaka 1991 na shahada ya uzamivu mwaka 1994 katika sayansi ya siasa kutoka Chuo Kikuu cha Stanford. Tasnifu yake ya uzamivu ilikuwa na kichwa The Politics of Ethnicity: Russians in the Ukraine (Siasa za Ukabila: Warusi nchini Ukraine). == Kazi == === Eurasia Group === Bremmer alianzisha kampuni ya Eurasia Group mwaka 1998 katika ofisi za Taasisi ya Sera za Dunia jijini [[Jiji la New York|New York]]. Kampuni hiyo ilifungua ofisi London mwaka 2000, Washington, D.C. mwaka 2005, Tokyo mwaka 2015, na San Francisco pamoja na São Paulo mwaka 2016. Mwaka 2017, ilifungua ofisi Brasília na Singapore, na mwaka 2025 ilifungua ofisi Mexico City. Mwanzoni, kampuni hiyo ilijikita katika masoko yanayoibukia. Baadaye, ilipanua shughuli zake na kujumuisha masoko ya mipakani na uchumi ulioendelea. Pia ilianzisha huduma zinazojikita katika masuala ya teknolojia ya kijiografia na nishati. Bremmer huandika kwa kushirikiana na wengine ripoti ya kila mwaka ya Eurasia Group inayoitwa Top Risks. Ripoti hiyo hutabiri hatari 10 za kisiasa za kimataifa zinazoweza kujitokeza katika mwaka unaofuata. === Uandishi === Bremmer amechapisha vitabu 11 vinavyohusu masuala ya kimataifa. Miongoni mwa vitabu vyake vilivyouzwa sana kwa mujibu wa orodha ya The New York Times ni Us vs Them: The Failure of Globalism na The Power of Crisis: How Three Threats—And Our Response—Will Change the World. Aidha, yeye ni mwandishi wa safu kuhusu masuala ya kimataifa na mhariri mkuu wa jarida la Time. Pia huchangia makala katika orodha ya A-List ya gazeti la Financial Times. === Nyadhifa === Mwaka 2013, Bremmer aliteuliwa kuwa Profesa wa Utafiti wa Kimataifa katika Chuo Kikuu cha New York. Mwaka 2019, Shule ya Masuala ya Kimataifa na Umma ya Chuo Kikuu cha Columbia ilitangaza kuwa angefundisha kozi ya jiopolitiki inayotumika kwa vitendo. Mwaka 2024, alitoa hotuba katika hafla ya mahafali ya chuo hicho. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1969]] [[Jamii:Wanasayansi wa Marekani]] [[Jamii:Wanasheria wa Marekani]] [[Jamii:Wanasiasa wa Marekani]] [[Jamii:Wajasiriamali wa Marekani]] p6ojzzovewbw4iy3dzeu9gp3i3d1jwx 1608072 1608053 2026-10-14T09:15:22Z Riccardo Riccioni 452 1608072 wikitext text/x-wiki '''Ian Arthur Bremmer''' (alizaliwa 12 Novemba [[1969]]) ni [[mwanasayansi]] wa [[siasa]], [[mwandishi]] na [[mjasiriamali]] wa [[Marekani]] anayejikita katika masuala ya hatari za kisiasa duniani. Yeye ndiye mwanzilishi na rais wa Eurasia Group, kampuni inayofanya utafiti na kutoa ushauri kuhusu hatari za kisiasa. Pia ni mwanzilishi wa GZERO Media, kampuni ya vyombo vya habari vya kidijitali. == Maisha ya awali na elimu == Bremmer ana asili ya [[Armenia]], [[Syria]] kupitia nyanya yake wa upande wa mama, [[Italia]] na [[Ujerumani]]. Ni mtoto wa Maria J. (aliyezaliwa Scrivano) na Arthur Bremmer. Baba yake alihudumu katika [[Vita ya Korea|Vita vya Korea]] na alifariki akiwa na umri wa miaka 46, wakati Bremmer akiwa na umri wa miaka minne. Bremmer alikulia katika makazi ya watu wenye kipato cha chini mjini Chelsea, Massachusetts, karibu na Boston. Akiwa na umri wa miaka 11, alijiunga na Shule ya Sekondari ya St. Dominic Savio iliyoko East Boston. Akiwa na umri wa miaka 15, alijiunga na chuo kikuu. Mwaka 1989, alipata shahada ya kwanza katika mahusiano ya kimataifa kutoka Chuo Kikuu cha Tulane, akiwa na heshima ya juu ya kitaaluma (magna cum laude). Baadaye, alipata shahada ya uzamili mwaka 1991 na shahada ya uzamivu mwaka 1994 katika sayansi ya siasa kutoka Chuo Kikuu cha Stanford. Tasnifu yake ya uzamivu ilikuwa na kichwa The Politics of Ethnicity: Russians in the Ukraine (Siasa za Ukabila: Warusi nchini Ukraine). == Kazi == === Eurasia Group === Bremmer alianzisha kampuni ya Eurasia Group mwaka 1998 katika ofisi za Taasisi ya Sera za Dunia jijini [[Jiji la New York|New York]]. Kampuni hiyo ilifungua ofisi London mwaka 2000, Washington, D.C. mwaka 2005, Tokyo mwaka 2015, na San Francisco pamoja na São Paulo mwaka 2016. Mwaka 2017, ilifungua ofisi Brasília na Singapore, na mwaka 2025 ilifungua ofisi Mexico City. Mwanzoni, kampuni hiyo ilijikita katika masoko yanayoibukia. Baadaye, ilipanua shughuli zake na kujumuisha masoko ya mipakani na uchumi ulioendelea. Pia ilianzisha huduma zinazojikita katika masuala ya teknolojia ya kijiografia na nishati. Bremmer huandika kwa kushirikiana na wengine ripoti ya kila mwaka ya Eurasia Group inayoitwa Top Risks. Ripoti hiyo hutabiri hatari 10 za kisiasa za kimataifa zinazoweza kujitokeza katika mwaka unaofuata. === Uandishi === Bremmer amechapisha vitabu 11 vinavyohusu masuala ya kimataifa. Miongoni mwa vitabu vyake vilivyouzwa sana kwa mujibu wa orodha ya The New York Times ni Us vs Them: The Failure of Globalism na The Power of Crisis: How Three Threats—And Our Response—Will Change the World. Aidha, yeye ni mwandishi wa safu kuhusu masuala ya kimataifa na mhariri mkuu wa jarida la Time. Pia huchangia makala katika orodha ya A-List ya gazeti la Financial Times. === Nyadhifa === Mwaka 2013, Bremmer aliteuliwa kuwa Profesa wa Utafiti wa Kimataifa katika Chuo Kikuu cha New York. Mwaka 2019, Shule ya Masuala ya Kimataifa na Umma ya Chuo Kikuu cha Columbia ilitangaza kuwa angefundisha kozi ya jiopolitiki inayotumika kwa vitendo. Mwaka 2024, alitoa hotuba katika hafla ya mahafali ya chuo hicho. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1969]] [[Jamii:Wanasayansi wa Marekani]] [[Jamii:Wajasiriamali wa Marekani]] 30nfvu0m4cmr47tihs3ista9r6tixmw 0 254478 1608054 2026-10-14T08:57:26Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Andrew Hyra''' (alizaliwa tarehe 2 Februari [[1964]]) ni [[mwimbaji]], [[mtunzi wa nyimbo]] na [[mwanamuziki]] wa [[Marekani]]. Yeye ni mmoja wa wanamuziki wawili wanaounda kikundi cha muziki wa folk rock kinachoitwa Billy Pilgrim, pamoja na mwimbaji, mtunzi wa nyimbo na [[mtayarishaji]] wa rekodi Kristian Bush. Pia ni mmoja wa wanamuziki wa bendi ya Smokin' Novas, anayoiongoza pamoja na mpiga gitaa Brian Bristow kutoka Atlanta, Georgia. Hyra alianza k...' 1608054 wikitext text/x-wiki '''Andrew Hyra''' (alizaliwa tarehe 2 Februari [[1964]]) ni [[mwimbaji]], [[mtunzi wa nyimbo]] na [[mwanamuziki]] wa [[Marekani]]. Yeye ni mmoja wa wanamuziki wawili wanaounda kikundi cha muziki wa folk rock kinachoitwa Billy Pilgrim, pamoja na mwimbaji, mtunzi wa nyimbo na [[mtayarishaji]] wa rekodi Kristian Bush. Pia ni mmoja wa wanamuziki wa bendi ya Smokin' Novas, anayoiongoza pamoja na mpiga gitaa Brian Bristow kutoka Atlanta, Georgia. Hyra alianza kucheza gitaa mwishoni mwa miaka ya 1980, alipokuwa na umri wa takribani miaka 25. Baadaye, alifanya maonyesho mengi ya muziki pamoja na dada yake Annie chini ya jina la Hyras. Baada ya kushirikiana na Bush katika albamu zao za kwanza, Hyra alimwomba Bush aendelee kufanya maonyesho pamoja naye baada ya Annie kupata kazi mjini Miami, [[Florida]]. Baadaye, Hyra na Bush walitengeneza albamu St. Christopher's Crossing na kisha Words Like Numbers. Mafanikio ya albamu hizo yaliwafanya wasainiwe na kampuni ya Atlantic Records. Hyra ndiye aliyependekeza jina la kikundi cha Billy Pilgrim. Walitoa albamu mbili kupitia kampuni hiyo, Billy Pilgrim na Bloom, na kufanya ziara za muziki duniani kote. Pia walipata nafasi ya kutumbuiza kabla ya mwimbaji Melissa Etheridge katika ziara yake ya kimataifa. Hata hivyo, kampuni hiyo ilisitisha mkataba wao mwaka 1996. Umaarufu wa Billy Pilgrim ulianza kupungua kufikia mwaka 2000. Hyra alikuwa tayari ametoa albamu yake ya kwanza ya kujitegemea, Spill, mwaka 1999, ikiwa na mkusanyiko wa nyimbo mbalimbali. Baada ya kusitisha shughuli zake za muziki kwa muda na kupunguza kipaumbele cha muziki katika maisha yake ya kikazi, alitoa albamu yake ya pili ya kujitegemea, Curios, mwaka 2011. Mwaka 2014, alianzisha bendi ya Smokin' Novas pamoja na Brian Bristow. Katika miaka iliyofuata, bendi hiyo ilitoa albamu Smokin' Novas na Travel Mercies. Baada ya kifo cha Annie mwaka 2019, Bush na Hyra walipanga kuungana tena kimuziki. Mwaka 2020, walitoa albamu yao ambayo haikuwa imetolewa hapo awali, In the Time Machine, na kuendelea kushirikiana katika miradi mingine ya muziki. == Maisha binafsi == Andrew Hyra alizaliwa tarehe [[2 Februari]] 1964 mjini [[Bridgeport, Connecticut]], Marekani. Alihitimu katika Shule ya Choate Rosemary Hall mwaka 1982, kisha akapata shahada ya kwanza katika historia kutoka Chuo Kikuu cha Tulane mwaka 1987. Ana dada watatu, Dana, Annie na mwigizaji Meg Ryan. Ameoa na ana watoto wawili wa kike. Kwa sasa anaishi Mount Pleasant, [[South Carolina]]. == Kazi ya muziki == Hyra alianza kujifunza kucheza gitaa alipokuwa na umri wa takribani miaka 25. Alijifunza kucheza nyimbo za wanamuziki kama Bob Dylan na Bruce Springsteen, miongoni mwa wengine. Mwishoni mwa miaka ya 1980, alihamia Long Island, New York, ambako dada yake Annie alikuwa akisoma chuo kikuu. Waligundua kuwa sauti zao zilipatana vizuri walipoimba pamoja, hivyo wakaanza kutunga nyimbo. Walipohamia Knoxville, Tennessee, walikuwa tayari wametunga nyimbo nne za asili na wakaanza kuzitumbuiza katika maonyesho ya wazi ya muziki yaliyofanyika katika vilabu mbalimbali. Mmiliki mmoja wa klabu alivutiwa na uwezo wao na akawapa nafasi ya kudumu ya kutumbuiza kabla ya wasanii waliokuwa na umaarufu mkubwa kwa kipindi cha takribani miaka miwili. Walitumbuiza chini ya jina la Hyras. === 1990–1998: Billy Pilgrim === Baada ya kukaa Knoxville kwa miezi michache, Hyra na dada yake walikutana na Kristian Bush, mwimbaji na mtunzi wa nyimbo aliyekuwa kwenye likizo ya majira ya joto kutoka Chuo Kikuu cha Emory. Muda mfupi baadaye, walianza kutumbuiza pamoja naye. Bush alikuwa amepata mawasiliano na wamiliki wa studio kupitia bendi yake ya chuo kikuu, na walitumia mawasiliano hayo kurekodi albamu zao za kwanza. Albamu ya kwanza ya Hyras, Big Back Porch Songs, ilimshirikisha Bush akipiga gitaa. Nayo albamu ya Bush, Politics and Pocketchange, ilishirikisha sauti za Annie. Hyras walikuwa wamepanga maonyesho kadhaa ya muziki, lakini Annie alikubali ofa ya kazi mjini Miami, Florida. Hyra alimwomba Bush achukue nafasi yake katika maonyesho hayo, naye akakubali. Baadaye, Hyra na Bush walihamia Atlanta, Georgia, ili Bush aweze kuendelea na masomo yake katika Chuo Kikuu cha Emory. Wawili hao walitumbuiza kwa takribani mwaka mmoja kwa kutumia nyimbo walizokuwa wametunga kwa muda. Kisha, walikodi studio mjini Knoxville kwa siku mbili ili kurekodi albamu iliyotayarishwa na Danny Brown. Walirekodi na kuchanganya nyimbo 14, zilizotolewa katika albamu St. Christopher's Crossing. Baada ya albamu hiyo kutolewa, walianza kufanya mamia ya maonyesho ya muziki katika miji ya vyuo vikuu, hasa Atlanta. Baadaye, kampuni huru ya kurekodi muziki ya Sister Ruby ilivutiwa nao, hivyo wakarekodi albamu nyingine kwa ajili ya kampuni hiyo. Hyra alieleza kuwa ubora wa albamu ya pili ulikuwa umeongezeka sana ikilinganishwa na ya kwanza, jambo alilolihusisha na kuongezeka kwa kujiamini kwao. Albamu hiyo iliitwa Words Like Numbers, jina lililopendekezwa na Hyra. Jina hilo lilitokana na kauli katika filamu ya makala Don't Look Back, inayomhusu Bob Dylan. Katika filamu hiyo, Dylan alijieleza kuwa mtunzi wa nyimbo anayefikiri kimahesabu na kutumia maneno kama nambari. Albamu hiyo ilifanikiwa na kuvutia kampuni ya Atlantic Records, ambayo ilisaini mkataba na wawili hao siku hiyo hiyo ya kutolewa kwa albamu. Hyra alielezea mfululizo wa matukio na umakini walioupata kuwa kama kimbunga cha matukio. Baada ya kujiunga na kampuni hiyo, waliamua kubadili jina la kikundi chao. Hyra aliandaa orodha ya majina na wote wakakubaliana na jina la kwanza kwenye orodha hiyo, Billy Pilgrim. Jina hilo lilitokana na mhusika katika riwaya ya kisayansi Slaughterhouse-Five. Mwaka 1993, wawili hao walitoa albamu iliyopewa jina la kikundi chao, Billy Pilgrim. Albamu hiyo ilitayarishwa kwa kushirikiana na Don McCollister na Hugh Padgham. Padgham alipanga kundi la wanamuziki kutoka London liongeze ala za muziki kwenye rekodi ya awali. Ingawa albamu hiyo haikupata umaarufu mkubwa, nyimbo mbili zilizokuwamo, “Get Me Out of Here” na “Insomniac”, zilipigwa mara nyingi katika vituo vya redio vya aina ya AAA, vilivyojikita katika muziki wa kisasa unaolenga watu wazima. Mwaka 1995, Billy Pilgrim walifungua maonyesho katika ziara ya kimataifa ya Melissa Etheridge. Hata hivyo, nakala za albamu Billy Pilgrim hazikuwa zimeandaliwa kwa wakati ili kutangazwa na kusambazwa vizuri katika kipindi cha ziara hiyo, jambo lililomkatisha tamaa Hyra. Ili kuongeza umaarufu wa kikundi hicho, Atlantic Records iliwaagiza kurekodi albamu nyingine mwezi Desemba 1994. Kwa kuwa hawakuwa wamejiandaa, walilazimika kutunga nyimbo mpya kwa haraka wiki mbili tu kabla ya tarehe ya kuanza kurekodi. Walipangiwa kufanya kazi na kundi la wanamuziki wenye uzoefu, ambao walisisitiza mitindo ya sauti iliyopunguza upekee wa muziki wao wa awali. Albamu yao ya pili, Bloom, ilitolewa mwaka 1995. Wimbo wake mkuu, “Sweet Louisiana Sound”, ulipokelewa vizuri na wakosoaji na kuonyeshwa mara kwa mara kwenye kituo cha televisheni cha VH1. Wakati wa kilele cha umaarufu wao, Hyra alieleza kuwa walikuwa wakisafiri duniani kote wakiwa na magitaa mawili ya akustiki na sauti zao pekee. Wakosoaji walilinganisha muziki wa Billy Pilgrim na ule wa vikundi vingine, vikiwemo The Rembrandts, R.E.M. na The dB's. Hyra alizoea ulinganisho huo, lakini alikosoa jarida moja la Louisiana kwa kuwalinganisha na Kenny Loggins. Pia alieleza kuwa uhusiano wake na Bush ulikuwa kama wa ndugu wa damu, kwa sababu walikuwa vijana na wageni katika tasnia ya muziki walipoanza kufanya kazi pamoja. Mauzo ya albamu Bloom hayakuwa mazuri kama ilivyotarajiwa. Wakati huo, Atlantic Records ilielekeza umakini zaidi kwa kikundi cha Hootie and the Blowfish, hivyo ikasitisha mkataba wa Billy Pilgrim mwaka 1996. Hyra alifarijika binafsi na uamuzi huo, kwa kuwa alihisi kuwa amerejesha udhibiti wa kazi yake ya muziki ambao alikuwa ameupoteza alipokuwa chini ya kampuni ya kurekodi. Hyra na Bush waliendelea kufanya ziara za muziki mara chache na kupanga kutoa albamu ya tatu. Hatimaye, Hyra aliamua kuhamia California. Alielezea kipindi hicho kuwa awamu ya maisha yake ya kutangatanga kama mwanamuziki msafiri, akitaka kuijua dunia zaidi bila shinikizo la biashara kubwa ya muziki. Mwaka 1997, Bush alitangaza kuwa wawili hao wangetoa albamu zao za kujitegemea, lakini mipango hiyo haikutekelezwa. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1964]] [[Jamii:Waimbaji wa Marekani]] [[Jamii:Watunzi wa Marekani]] [[Jamii:Wanamuziki wa Marekani]] lgjkwjzwck9qncxaam6653lvhfzdkup 3 254479 1608105 2026-10-14T09:48:16Z AmmarBot 81277 Karibu 1608105 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:48, 14 Oktoba 2026 (UTC) rbyz3fi06bsevvk9ok4gvstord7g7mz 3 254480 1608106 2026-10-14T09:48:26Z AmmarBot 81277 Karibu 1608106 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:48, 14 Oktoba 2026 (UTC) rbyz3fi06bsevvk9ok4gvstord7g7mz 3 254481 1608107 2026-10-14T09:48:36Z AmmarBot 81277 Karibu 1608107 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:48, 14 Oktoba 2026 (UTC) rbyz3fi06bsevvk9ok4gvstord7g7mz 3 254482 1608108 2026-10-14T09:48:46Z AmmarBot 81277 Karibu 1608108 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:48, 14 Oktoba 2026 (UTC) rbyz3fi06bsevvk9ok4gvstord7g7mz 3 254483 1608109 2026-10-14T09:48:56Z AmmarBot 81277 Karibu 1608109 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:48, 14 Oktoba 2026 (UTC) rbyz3fi06bsevvk9ok4gvstord7g7mz 3 254484 1608110 2026-10-14T09:49:06Z AmmarBot 81277 Karibu 1608110 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:49, 14 Oktoba 2026 (UTC) 9kneyq60xcelmomf2q71t6zp2j269og 3 254485 1608111 2026-10-14T09:49:16Z AmmarBot 81277 Karibu 1608111 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:49, 14 Oktoba 2026 (UTC) 9kneyq60xcelmomf2q71t6zp2j269og 3 254486 1608112 2026-10-14T09:49:26Z AmmarBot 81277 Karibu 1608112 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:49, 14 Oktoba 2026 (UTC) 9kneyq60xcelmomf2q71t6zp2j269og 3 254487 1608113 2026-10-14T09:49:36Z AmmarBot 81277 Karibu 1608113 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:49, 14 Oktoba 2026 (UTC) 9kneyq60xcelmomf2q71t6zp2j269og 3 254488 1608114 2026-10-14T09:49:46Z AmmarBot 81277 Karibu 1608114 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:49, 14 Oktoba 2026 (UTC) 9kneyq60xcelmomf2q71t6zp2j269og 3 254489 1608116 2026-10-14T09:49:56Z AmmarBot 81277 Karibu 1608116 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:49, 14 Oktoba 2026 (UTC) 9kneyq60xcelmomf2q71t6zp2j269og 3 254490 1608117 2026-10-14T09:50:06Z AmmarBot 81277 Karibu 1608117 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:50, 14 Oktoba 2026 (UTC) t5mmikpajgubnkxye77h3xk8gafvaju 3 254491 1608118 2026-10-14T09:50:16Z AmmarBot 81277 Karibu 1608118 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:50, 14 Oktoba 2026 (UTC) t5mmikpajgubnkxye77h3xk8gafvaju 3 254492 1608119 2026-10-14T09:50:26Z AmmarBot 81277 Karibu 1608119 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:50, 14 Oktoba 2026 (UTC) t5mmikpajgubnkxye77h3xk8gafvaju 3 254493 1608121 2026-10-14T09:50:36Z AmmarBot 81277 Karibu 1608121 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:50, 14 Oktoba 2026 (UTC) t5mmikpajgubnkxye77h3xk8gafvaju 3 254494 1608122 2026-10-14T09:50:46Z AmmarBot 81277 Karibu 1608122 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:50, 14 Oktoba 2026 (UTC) t5mmikpajgubnkxye77h3xk8gafvaju 3 254495 1608123 2026-10-14T09:50:56Z AmmarBot 81277 Karibu 1608123 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:50, 14 Oktoba 2026 (UTC) t5mmikpajgubnkxye77h3xk8gafvaju 3 254496 1608124 2026-10-14T09:51:06Z AmmarBot 81277 Karibu 1608124 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:51, 14 Oktoba 2026 (UTC) p5eveiwt1vlrnrispo2fw3bso3xkpyv 3 254497 1608125 2026-10-14T09:51:16Z AmmarBot 81277 Karibu 1608125 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:51, 14 Oktoba 2026 (UTC) p5eveiwt1vlrnrispo2fw3bso3xkpyv 3 254498 1608126 2026-10-14T09:51:26Z AmmarBot 81277 Karibu 1608126 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:51, 14 Oktoba 2026 (UTC) p5eveiwt1vlrnrispo2fw3bso3xkpyv 0 254499 1608139 2026-10-14T10:01:31Z Riccardo Riccioni 452 Riccardo Riccioni alihamisha ukurasa wa [[Chidinma and Chidiebere Aneke]] hadi [[Chidinma na Chidiebere Aneke]]: jina la Kiswahili 1608139 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Chidinma na Chidiebere Aneke]] amqrpqvv37qd0xcxwjugj8e5nmr7wmy 0 254500 1608159 2026-10-14T10:38:45Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''James Macklin “Mac” Hyman''' (alizaliwa mwaka [[1950]]) ni [[mwanahisabati]] tumizi wa [[Marekani]]. Hapo awali alifanya kazi katika Maabara ya Kitaifa ya Los Alamos na kwa sasa anahudumu katika Chuo Kikuu cha Tulane nchini Marekani. Alipata shahada yake ya kwanza kutoka Chuo Kikuu cha Tulane. Mwaka 1976, alipata shahada ya uzamivu katika Taasisi ya Courant ya Sayansi za Hisabati ya Chuo Kikuu cha New York (NYU), chini ya usimamizi wa Peter Lax. Ta...' 1608159 wikitext text/x-wiki '''James Macklin “Mac” Hyman''' (alizaliwa mwaka [[1950]]) ni [[mwanahisabati]] tumizi wa [[Marekani]]. Hapo awali alifanya kazi katika Maabara ya Kitaifa ya Los Alamos na kwa sasa anahudumu katika Chuo Kikuu cha Tulane nchini Marekani. Alipata shahada yake ya kwanza kutoka Chuo Kikuu cha Tulane. Mwaka 1976, alipata shahada ya uzamivu katika Taasisi ya Courant ya Sayansi za Hisabati ya Chuo Kikuu cha New York (NYU), chini ya usimamizi wa Peter Lax. Tasnifu yake ya uzamivu ilikuwa na kichwa The Method of Lines Solution of Partial Differential Equations. Hyman alihudumu kama rais wa Jumuiya ya Hisabati za Viwandani na Tumizi (SIAM) kuanzia mwaka 2003 hadi 2005. Mwaka 2009, aliteuliwa kuwa mwanachama mwenye hadhi ya juu (Fellow) wa jumuiya hiyo. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1950]] [[Jamii:Wanahisabati wa Marekani]] pojlvhovnjsilerno88y9b2uzyotuw1 0 254501 1608162 2026-10-14T10:43:05Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Giovanna Huyke-Souffront''' (alizaliwa tarehe [[21 Desemba]] [[1956]]), anayejulikana kama Giovanna Huyke au “Chef Giovanna”, ni [[mpishi]] mashuhuri wa [[televisheni]] kutoka Puerto Rico na kiongozi katika tasnia ya upishi wa kimataifa. Mara nyingi amekuwa akilinganishwa na Julia Child wa Puerto Rico. == Maisha ya awali na elimu == Huyke alizaliwa mjini San Juan, Puerto Rico, tarehe 21 Desemba 1956. Wazazi wake ni Alice Huyke (aliyezaliwa Souffron...' 1608162 wikitext text/x-wiki '''Giovanna Huyke-Souffront''' (alizaliwa tarehe [[21 Desemba]] [[1956]]), anayejulikana kama Giovanna Huyke au “Chef Giovanna”, ni [[mpishi]] mashuhuri wa [[televisheni]] kutoka Puerto Rico na kiongozi katika tasnia ya upishi wa kimataifa. Mara nyingi amekuwa akilinganishwa na Julia Child wa Puerto Rico. == Maisha ya awali na elimu == Huyke alizaliwa mjini San Juan, Puerto Rico, tarehe 21 Desemba 1956. Wazazi wake ni Alice Huyke (aliyezaliwa Souffront), aliyekuwa mwalimu mashuhuri wa upishi nchini Puerto Rico kwa zaidi ya miaka 30, na Hector Huyke-Colon, mhandisi wa ujenzi na mbunifu wa majengo nchini humo. Huyke alianza taaluma yake katika sanaa ya maigizo na kupata shahada ya kwanza katika Sanaa za Maigizo kutoka Chuo Kikuu cha Tulane. Akiwa New Orleans, alifanya kazi katika mgahawa wa K Paul's Louisiana Kitchen wa mpishi Paul Prudhomme na pia alikuwa msaidizi wa Lee Barnes. Baadaye, alihamia New York City na kufanya kazi pamoja na mpishi maarufu Felipe Rojas Lombardi. Huyke alirejea Puerto Rico na kufanya kazi katika hoteli ya Caribe Hilton kwa mwaka mmoja. Baada ya hapo, alianzisha mgahawa wa Amadeus mjini San Juan, ambako alianzisha mtindo wa upishi uliojulikana kama nouvelle criollo. Mtindo huo uliunganisha viungo na mapishi ya asili ya Puerto Rico na mbinu za kawaida za upishi. Pia alikuwa mpishi katika mgahawa wa Ali-Oli, ulioanzishwa na mmoja wa washauri wake, Alfredo Ayala. Huyke alianzisha pia migahawa ya Don Juan katika Hoteli ya El San Juan na Giovanna's Café. == Kazi == Katika kipindi cha zaidi ya miaka 40 ya kazi yake ya upishi, Giovanna Huyke amesifiwa kwa kuchangia mabadiliko katika mapishi ya Puerto Rico kwa kusisitiza matumizi ya viungo vya eneo hilo pamoja na mbinu za jadi za kupika. Pia amebuni vyakula vyepesi na vyenye afya zaidi bila kupoteza ladha ya asili ya vyakula vya Puerto Rico. Huyke alishiriki katika kipindi cha televisheni cha Food Network kinachoitwa Beat Bobby Flay. Pia amejitokeza katika vipindi vya Good Morning America, Cooking in America cha Pierre Franey, AARP VIVA, Travels and Traditions cha Burt Wolf, na Despierta cha Univision. Kazi zake zimechapishwa katika machapisho mbalimbali, yakiwemo The New York Times, Bon Appétit, Food & Wine, Shape en Español, Vanidades na Cristina. Pia amechapisha vitabu sita vya mapishi na vijitabu 20 vinavyoonyesha ubunifu wake katika upishi. Huyke amehudumu kama balozi wa kimataifa wa vyakula vya Puerto Rico. Majukumu yake yamejumuisha kutoa ushauri kwa miradi mbalimbali ya migahawa, kubuni na kuandaa menyu, kuzungumza katika matukio ya upishi na kuwa jaji katika mashindano mbalimbali ya upishi nchini Puerto Rico, yakiwemo Saborea ya mwaka 2016. Hivi karibuni zaidi, alihudumu kama mpishi mkuu katika mgahawa wa Mio ulioko Washington, D.C. Mgahawa huo umeelezwa na jarida la Washingtonian kuwa “ubalozi wa Amerika ya Kusini” mjini Washington. Mkosoaji wa vyakula wa gazeti la The Washington Post, Tom Sietsema, aliisifu mojawapo ya sahani zake maalumu na kusema ilikuwa chakula ambacho mtu angeomba ale kabla ya kufa. Mgahawa wa Mio uliingizwa katika orodha ya migahawa 40 bora ya msimu wa vuli ya The Washington Post na orodha ya migahawa 100 bora ya jarida la Washingtonian. == Tuzo na mafanikio == * Aliendesha kipindi cha kila siku cha upishi kilichoitwa Giovanna's Kitchen (La Cocina de Giovanna), kilichorushwa hewani bila kukatizwa kwa zaidi ya miaka 23 nchini Puerto Rico. * Aliendesha kipindi cha kila wiki cha upishi kilichoitwa En Casa con Giovanna, kilichotajwa katika kitabu cha mwaka 2013 Eating Puerto Rico: A History of Food, Culture and Identity. * Aliendesha kipindi cha upishi wa chakula cha jioni kilichoitwa Giovanna Primetime. * Alihudumu kama msemaji wa Walmart na Amigo, akiandika mapishi, mbinu za kupika na ushauri wa upishi katika jarida lao la ndani ya maduka. * Alihudumu kama msemaji wa Procter & Gamble nchini Puerto Rico kwa ajili ya jarida la Brand Saver, lililohusu kuponi, mapishi na maisha yenye afya, pamoja na tovuti ya kampuni hiyo ya P&G Every Day. * Alihudumu kama balozi wa upishi wa Puerto Rico nchini Japani, kwa ufadhili wa taasisi ya utalii ya Puerto Rico. * Aliandika makala za kila wiki kwa The Miami Herald, El Nuevo Herald na El Nuevo Día. == Vipindi vya televisheni == Vipindi vya televisheni vya Giovanna Huyke vilijumuisha: * La Cocina de Giovanna, kilichorushwa hewani bila kukatizwa kwa zaidi ya miaka 23 nchini Puerto Rico. * At Home with Giovanna, kilichowasilisha mapishi, sanaa, kazi za mikono na mawazo ya kupamba nyumba. * Giovanna Primetime, kipindi kilichohusu maandalizi ya chakula cha jioni kwa ajili ya wageni. == Migahawa == * La Fábrica Central Restaurant — Central Square, Cambridge, Massachusetts, kuanzia mwaka 2018 hadi sasa kulingana na taarifa iliyotolewa. * K Paul's Louisiana Kitchen — New Orleans, Louisiana. Huu ni mgahawa maarufu ulioanzishwa na mpishi Paul Prudhomme. * Mgahawa wa Louisiana Kitchen — Huyke alifanya kazi kama msaidizi wa mmoja wa wapishi waliokuwa maarufu zaidi mjini New Orleans. * Dean & DeLuca Gourmet Food Store — New York City. Huyke alifanya kazi pamoja na mpishi maarufu wa Peru Felipe Rojas, aliyekuwa mpishi mwanzilishi wa Dean & DeLuca. Rojas pia alikuwa msaidizi wa James Beard katika Shule ya Upishi ya James Beard, mmiliki na mpishi mkuu wa mgahawa wa The Ballroom huko Chelsea, na aliteuliwa kuwa mpishi wa maadhimisho ya miaka 200 ya uhuru wa Marekani mwaka 1976. * Amadeus — San Juan, Puerto Rico. Hapa ndipo Huyke alipoanza kuendeleza mtindo mpya wa upishi uliounganisha viungo vya asili na mapishi ya Puerto Rico na mbinu za jadi za upishi. * Ali-Oli — San Juan, Puerto Rico. Mgahawa ulioanzishwa na mmoja wa washauri wake wa upishi, Alfredo Ayala. * Don Juan Restaurant — Hoteli na Kasino ya El San Juan, San Juan, Puerto Rico. Huu ulikuwa mgahawa wa kwanza ulioanzishwa na Huyke. * Giovanna's Café — San Juan, Puerto Rico. Huu ulikuwa mgahawa wake wa pili. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1956]] [[Jamii:Sanaa]] 0g66a1q4pfkx2ly75i9zoqte60pa3df 1608193 1608162 2026-10-14T11:12:51Z Riccardo Riccioni 452 1608193 wikitext text/x-wiki '''Giovanna Huyke-Souffront''' (anajulikana kama Giovanna Huyke au “Chef Giovanna”; alizaliwa [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]], [[Puerto Rico]], [[21 Desemba]] [[1956]]) ni [[mpishi]] mashuhuri wa [[televisheni]] kutoka Puerto Rico na kiongozi katika tasnia ya upishi wa kimataifa. Mara nyingi amekuwa akilinganishwa na Julia Child wa Puerto Rico. == Maisha ya awali na elimu == Wazazi wake ni Alice Huyke (aliyezaliwa Souffront), aliyekuwa mwalimu mashuhuri wa upishi nchini Puerto Rico kwa zaidi ya miaka 30, na Hector Huyke-Colon, mhandisi wa ujenzi na mbunifu wa majengo nchini humo. Huyke alianza taaluma yake katika sanaa ya maigizo na kupata shahada ya kwanza katika Sanaa za Maigizo kutoka Chuo Kikuu cha Tulane. Akiwa New Orleans, alifanya kazi katika mgahawa wa K Paul's Louisiana Kitchen wa mpishi Paul Prudhomme na pia alikuwa msaidizi wa Lee Barnes. Baadaye, alihamia New York City na kufanya kazi pamoja na mpishi maarufu Felipe Rojas Lombardi. Huyke alirejea Puerto Rico na kufanya kazi katika hoteli ya Caribe Hilton kwa mwaka mmoja. Baada ya hapo, alianzisha mgahawa wa Amadeus mjini San Juan, ambako alianzisha mtindo wa upishi uliojulikana kama nouvelle criollo. Mtindo huo uliunganisha viungo na mapishi ya asili ya Puerto Rico na mbinu za kawaida za upishi. Pia alikuwa mpishi katika mgahawa wa Ali-Oli, ulioanzishwa na mmoja wa washauri wake, Alfredo Ayala. Huyke alianzisha pia migahawa ya Don Juan katika Hoteli ya El San Juan na Giovanna's Café. == Kazi == Katika kipindi cha zaidi ya miaka 40 ya kazi yake ya upishi, Giovanna Huyke amesifiwa kwa kuchangia mabadiliko katika mapishi ya Puerto Rico kwa kusisitiza matumizi ya viungo vya eneo hilo pamoja na mbinu za jadi za kupika. Pia amebuni vyakula vyepesi na vyenye afya zaidi bila kupoteza ladha ya asili ya vyakula vya Puerto Rico. Huyke alishiriki katika kipindi cha televisheni cha Food Network kinachoitwa Beat Bobby Flay. Pia amejitokeza katika vipindi vya Good Morning America, Cooking in America cha Pierre Franey, AARP VIVA, Travels and Traditions cha Burt Wolf, na Despierta cha Univision. Kazi zake zimechapishwa katika machapisho mbalimbali, yakiwemo The New York Times, Bon Appétit, Food & Wine, Shape en Español, Vanidades na Cristina. Pia amechapisha vitabu sita vya mapishi na vijitabu 20 vinavyoonyesha ubunifu wake katika upishi. Huyke amehudumu kama balozi wa kimataifa wa vyakula vya Puerto Rico. Majukumu yake yamejumuisha kutoa ushauri kwa miradi mbalimbali ya migahawa, kubuni na kuandaa menyu, kuzungumza katika matukio ya upishi na kuwa jaji katika mashindano mbalimbali ya upishi nchini Puerto Rico, yakiwemo Saborea ya mwaka 2016. Hivi karibuni zaidi, alihudumu kama mpishi mkuu katika mgahawa wa Mio ulioko Washington, D.C. Mgahawa huo umeelezwa na jarida la Washingtonian kuwa “ubalozi wa Amerika ya Kusini” mjini Washington. Mkosoaji wa vyakula wa gazeti la The Washington Post, Tom Sietsema, aliisifu mojawapo ya sahani zake maalumu na kusema ilikuwa chakula ambacho mtu angeomba ale kabla ya kufa. Mgahawa wa Mio uliingizwa katika orodha ya migahawa 40 bora ya msimu wa vuli ya The Washington Post na orodha ya migahawa 100 bora ya jarida la Washingtonian. == Tuzo na mafanikio == * Aliendesha kipindi cha kila siku cha upishi kilichoitwa Giovanna's Kitchen (La Cocina de Giovanna), kilichorushwa hewani bila kukatizwa kwa zaidi ya miaka 23 nchini Puerto Rico. * Aliendesha kipindi cha kila wiki cha upishi kilichoitwa En Casa con Giovanna, kilichotajwa katika kitabu cha mwaka 2013 Eating Puerto Rico: A History of Food, Culture and Identity. * Aliendesha kipindi cha upishi wa chakula cha jioni kilichoitwa Giovanna Primetime. * Alihudumu kama msemaji wa Walmart na Amigo, akiandika mapishi, mbinu za kupika na ushauri wa upishi katika jarida lao la ndani ya maduka. * Alihudumu kama msemaji wa Procter & Gamble nchini Puerto Rico kwa ajili ya jarida la Brand Saver, lililohusu kuponi, mapishi na maisha yenye afya, pamoja na tovuti ya kampuni hiyo ya P&G Every Day. * Alihudumu kama balozi wa upishi wa Puerto Rico nchini Japani, kwa ufadhili wa taasisi ya utalii ya Puerto Rico. * Aliandika makala za kila wiki kwa The Miami Herald, El Nuevo Herald na El Nuevo Día. == Vipindi vya televisheni == Vipindi vya televisheni vya Giovanna Huyke vilijumuisha: * La Cocina de Giovanna, kilichorushwa hewani bila kukatizwa kwa zaidi ya miaka 23 nchini Puerto Rico. * At Home with Giovanna, kilichowasilisha mapishi, sanaa, kazi za mikono na mawazo ya kupamba nyumba. * Giovanna Primetime, kipindi kilichohusu maandalizi ya chakula cha jioni kwa ajili ya wageni. == Migahawa == * La Fábrica Central Restaurant — Central Square, Cambridge, Massachusetts, kuanzia mwaka 2018 hadi sasa kulingana na taarifa iliyotolewa. * K Paul's Louisiana Kitchen — New Orleans, Louisiana. Huu ni mgahawa maarufu ulioanzishwa na mpishi Paul Prudhomme. * Mgahawa wa Louisiana Kitchen — Huyke alifanya kazi kama msaidizi wa mmoja wa wapishi waliokuwa maarufu zaidi mjini New Orleans. * Dean & DeLuca Gourmet Food Store — New York City. Huyke alifanya kazi pamoja na mpishi maarufu wa Peru Felipe Rojas, aliyekuwa mpishi mwanzilishi wa Dean & DeLuca. Rojas pia alikuwa msaidizi wa James Beard katika Shule ya Upishi ya James Beard, mmiliki na mpishi mkuu wa mgahawa wa The Ballroom huko Chelsea, na aliteuliwa kuwa mpishi wa maadhimisho ya miaka 200 ya uhuru wa Marekani mwaka 1976. * Amadeus — San Juan, Puerto Rico. Hapa ndipo Huyke alipoanza kuendeleza mtindo mpya wa upishi uliounganisha viungo vya asili na mapishi ya Puerto Rico na mbinu za jadi za upishi. * Ali-Oli — San Juan, Puerto Rico. Mgahawa ulioanzishwa na mmoja wa washauri wake wa upishi, Alfredo Ayala. * Don Juan Restaurant — Hoteli na Kasino ya El San Juan, San Juan, Puerto Rico. Huu ulikuwa mgahawa wa kwanza ulioanzishwa na Huyke. * Giovanna's Café — San Juan, Puerto Rico. Huu ulikuwa mgahawa wake wa pili. == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1956]] [[Jamii:watu wa Puerto Rico]] 61dga3be7lhf1r3c2mtp95ryrli97za 0 254502 1608164 2026-10-14T10:45:56Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Lauren Hutton''' (aliyezaliwa kwa jina la Mary Laurence Hutton tarehe 17 Novemba [[1943]]) ni [[mwanamitindo]] na [[mwigizaji]] kutoka [[Marekani]]. Alizaliwa na kukulia kusini mwa Marekani. Akiwa katika umri wa mwanzoni mwa utu uzima, Hutton alihamia Jiji la New York ili kuanza kazi ya uanamitindo. Ingawa mwanzoni mawakala wa wanamitindo walimkataa kwa sababu ya pengo la kipekee kati ya meno yake ya mbele, mwaka 1973 alisaini mkataba wa uanamitindo na...' 1608164 wikitext text/x-wiki '''Lauren Hutton''' (aliyezaliwa kwa jina la Mary Laurence Hutton tarehe 17 Novemba [[1943]]) ni [[mwanamitindo]] na [[mwigizaji]] kutoka [[Marekani]]. Alizaliwa na kukulia kusini mwa Marekani. Akiwa katika umri wa mwanzoni mwa utu uzima, Hutton alihamia Jiji la New York ili kuanza kazi ya uanamitindo. Ingawa mwanzoni mawakala wa wanamitindo walimkataa kwa sababu ya pengo la kipekee kati ya meno yake ya mbele, mwaka 1973 alisaini mkataba wa uanamitindo na kampuni ya Revlon. Wakati huo, huo ulikuwa mkataba mkubwa zaidi katika historia ya tasnia ya uanamitindo. Katika kipindi chote cha kazi yake, Hutton amefanya kazi kama mwanamitindo na mwigizaji. Alianza kuigiza katika filamu mwaka 1968 kupitia tamthilia ya michezo iitwayo Paper Lion, ambamo aliigiza pamoja na Alan Alda. Pia alicheza nafasi muhimu katika filamu za The Gambler (1974) na American Gigolo (1980). Baadaye alionekana katika vipindi vya televisheni, vikiwemo Paper Dolls, Falcon Crest, Central Park West na Nip/Tuck. Hutton aliendelea na kazi ya uanamitindo hata alipofikisha miaka ya sabini ya umri wake. Alishiriki katika kampeni nyingi za matangazo za H&M, Lord and Taylor na Alexander Wang. Pia alitembea kwenye jukwaa la maonyesho ya mavazi kwa ajili ya mkusanyiko wa majira ya kuchipua wa mwaka 2012 wa Tom Ford, na kwa ajili ya Bottega Veneta katika Wiki ya Mitindo ya New York ya mwaka 2016. == Maisha ya awali == Hutton alizaliwa kwa jina la Mary Laurence Hutton tarehe 17 Novemba 1943, katika mji wa Charleston, jimbo la South Carolina, nchini Marekani. Wazazi wake walikuwa Lawrence Bryan Hutton na Minnie (Behrens) Hutton. Baba yake alizaliwa na kukulia katika mji wa Oxford, jimbo la Mississippi, ambako aliishi jirani na mwandishi William Faulkner. Wakati Lauren alipozaliwa, baba yake alikuwa akihudumu nchini Uingereza katika Kikosi cha Anga cha Jeshi la Marekani wakati wa Vita vya Pili vya Dunia. Baada ya vita, mama yake Hutton alitalikiana na baba yake mwaka 1945, kisha akahamia Miami na baadaye Tampa, katika jimbo la Florida. Hutton alitumia sehemu iliyobaki ya utoto wake na ujana wake wa awali huko Tampa bila kumfahamu baba yake. Baba yake alifariki tarehe 24 Juni 1956 kutokana na mshtuko wa moyo akiwa na umri wa miaka 37. Wakati huo, alikuwa akifanya kazi kama mhariri wa masuala ya kilimo katika jarida la The Cotton Trade Journal na akiishi Shelby, Tennessee, pamoja na mke wake wa pili, Mary Elizabeth (Everette) Hutton. Alizikwa katika Makaburi ya Oxford Memorial, mjini Oxford, Mississippi. Katika mahojiano ya mwaka 1996, Hutton alisema: “Kutokuwahi kukutana na baba yangu ndilo jambo lililoniumiza zaidi maishani mwangu. Ninafanana kabisa naye na nimepewa jina lake, lakini nilichonacho ni vitabu hivi viwili vyenye barua na michoro yake aliyotengeneza wakati wa vita. Siku niliyozaliwa, aliniandikia barua na kunieleza kuhusu mababu zetu, mambo aliyoyaona kuwa muhimu duniani, vitabu nilivyopaswa kusoma na yale aliyotamani kwa ajili yangu.” Baada ya mama yake kuolewa tena mwaka 1949, Hutton alianza kutumia jina la ukoo “Hall”, ingawa baba yake wa kambo hakumchukua rasmi kuwa mtoto wake. Alihitimu katika Shule ya Upili ya Chamberlain, iliyoko Tampa, mwaka 1961. Mwaka huohuo, alikuwa miongoni mwa wanafunzi wa kwanza kujiunga na Chuo Kikuu cha South Florida. Baadaye, Hutton alihamia Jiji la New York pamoja na Pat Chamburs, aliyekuwa mtangazaji wa muziki katika redio ya Tampa na mkongwe wa vita aliyekuwa na umri mkubwa kwake kwa miaka 19. Chamburs alikuwa amepoteza mguu mmoja katika shambulio la ndege ya kujitoa mhanga ya Japani wakati wa vita. Huko New York, Hutton alifanya kazi ya kuhudumia wateja akiwa amevalia kama “Bunny” katika klabu ya Playboy. Wakati huo, mwaka 1963, alionekana kwa mara ya kwanza mbele ya kamera kama mshiriki wa kujifanya katika kipindi cha televisheni cha To Tell the Truth. Hutton na Chamburs waliishi Ulaya na Bahamas, kisha wakahamia New Orleans. Huko, Hutton alisoma katika Chuo cha Newcomb, ambacho wakati huo kilikuwa chuo dada ndani ya Chuo Kikuu cha Tulane. Alihitimu mwaka 1964 na kupata shahada ya kwanza ya sanaa (Bachelor of Arts). == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1943]] [[Jamii:Wanamitindo wa Marekani]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Marekani]] h11s35yq3m58ifno344wkj7k6vrgjvi 1608195 1608164 2026-10-14T11:13:39Z Riccardo Riccioni 452 1608195 wikitext text/x-wiki '''Lauren Hutton''' (aliyezaliwa kwa jina la '''Mary Laurence Hutton'''; 17 Novemba [[1943]]) ni [[mwanamitindo]] na [[mwigizaji]] kutoka [[Marekani]]. Alizaliwa na kukulia kusini mwa Marekani. Akiwa katika umri wa mwanzoni mwa utu uzima, Hutton alihamia Jiji la New York ili kuanza kazi ya uanamitindo. Ingawa mwanzoni mawakala wa wanamitindo walimkataa kwa sababu ya pengo la kipekee kati ya meno yake ya mbele, mwaka 1973 alisaini mkataba wa uanamitindo na kampuni ya Revlon. Wakati huo, huo ulikuwa mkataba mkubwa zaidi katika historia ya tasnia ya uanamitindo. Katika kipindi chote cha kazi yake, Hutton amefanya kazi kama mwanamitindo na mwigizaji. Alianza kuigiza katika filamu mwaka 1968 kupitia tamthilia ya michezo iitwayo Paper Lion, ambamo aliigiza pamoja na Alan Alda. Pia alicheza nafasi muhimu katika filamu za The Gambler (1974) na American Gigolo (1980). Baadaye alionekana katika vipindi vya televisheni, vikiwemo Paper Dolls, Falcon Crest, Central Park West na Nip/Tuck. Hutton aliendelea na kazi ya uanamitindo hata alipofikisha miaka ya sabini ya umri wake. Alishiriki katika kampeni nyingi za matangazo za H&M, Lord and Taylor na Alexander Wang. Pia alitembea kwenye jukwaa la maonyesho ya mavazi kwa ajili ya mkusanyiko wa majira ya kuchipua wa mwaka 2012 wa Tom Ford, na kwa ajili ya Bottega Veneta katika Wiki ya Mitindo ya New York ya mwaka 2016. == Maisha ya awali == Hutton alizaliwa kwa jina la Mary Laurence Hutton tarehe 17 Novemba 1943, katika mji wa Charleston, jimbo la South Carolina, nchini Marekani. Wazazi wake walikuwa Lawrence Bryan Hutton na Minnie (Behrens) Hutton. Baba yake alizaliwa na kukulia katika mji wa Oxford, jimbo la Mississippi, ambako aliishi jirani na mwandishi William Faulkner. Wakati Lauren alipozaliwa, baba yake alikuwa akihudumu nchini Uingereza katika Kikosi cha Anga cha Jeshi la Marekani wakati wa Vita vya Pili vya Dunia. Baada ya vita, mama yake Hutton alitalikiana na baba yake mwaka 1945, kisha akahamia Miami na baadaye Tampa, katika jimbo la Florida. Hutton alitumia sehemu iliyobaki ya utoto wake na ujana wake wa awali huko Tampa bila kumfahamu baba yake. Baba yake alifariki tarehe 24 Juni 1956 kutokana na mshtuko wa moyo akiwa na umri wa miaka 37. Wakati huo, alikuwa akifanya kazi kama mhariri wa masuala ya kilimo katika jarida la The Cotton Trade Journal na akiishi Shelby, Tennessee, pamoja na mke wake wa pili, Mary Elizabeth (Everette) Hutton. Alizikwa katika Makaburi ya Oxford Memorial, mjini Oxford, Mississippi. Katika mahojiano ya mwaka 1996, Hutton alisema: “Kutokuwahi kukutana na baba yangu ndilo jambo lililoniumiza zaidi maishani mwangu. Ninafanana kabisa naye na nimepewa jina lake, lakini nilichonacho ni vitabu hivi viwili vyenye barua na michoro yake aliyotengeneza wakati wa vita. Siku niliyozaliwa, aliniandikia barua na kunieleza kuhusu mababu zetu, mambo aliyoyaona kuwa muhimu duniani, vitabu nilivyopaswa kusoma na yale aliyotamani kwa ajili yangu.” Baada ya mama yake kuolewa tena mwaka 1949, Hutton alianza kutumia jina la ukoo “Hall”, ingawa baba yake wa kambo hakumchukua rasmi kuwa mtoto wake. Alihitimu katika Shule ya Upili ya Chamberlain, iliyoko Tampa, mwaka 1961. Mwaka huohuo, alikuwa miongoni mwa wanafunzi wa kwanza kujiunga na Chuo Kikuu cha South Florida. Baadaye, Hutton alihamia Jiji la New York pamoja na Pat Chamburs, aliyekuwa mtangazaji wa muziki katika redio ya Tampa na mkongwe wa vita aliyekuwa na umri mkubwa kwake kwa miaka 19. Chamburs alikuwa amepoteza mguu mmoja katika shambulio la ndege ya kujitoa mhanga ya Japani wakati wa vita. Huko New York, Hutton alifanya kazi ya kuhudumia wateja akiwa amevalia kama “Bunny” katika klabu ya Playboy. Wakati huo, mwaka 1963, alionekana kwa mara ya kwanza mbele ya kamera kama mshiriki wa kujifanya katika kipindi cha televisheni cha To Tell the Truth. Hutton na Chamburs waliishi Ulaya na Bahamas, kisha wakahamia New Orleans. Huko, Hutton alisoma katika Chuo cha Newcomb, ambacho wakati huo kilikuwa chuo dada ndani ya Chuo Kikuu cha Tulane. Alihitimu mwaka 1964 na kupata shahada ya kwanza ya sanaa (Bachelor of Arts). == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamuu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1943]] [[Jamii:Wanamitindo wa Marekani]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Marekani]] hag6942u8bsbft0f3rb4cb9jn5td4oe 0 254503 1608166 2026-10-14T10:46:57Z Kelvin kevoo 48194 kuanzisha makala 1608166 wikitext text/x-wiki [[Faili:Сергей Безруков (2025-10-03) (cropped).jpg|thumb|'''Sergey Bezrukov''']] '''Sergey Vitalyevich Bezrukov''' (kwa Kirusi: Сергей Витальевич Безруков; alizaliwa [[18 Oktoba]] [[1973]]) ni [[mwigizaji]] wa [[filamu]] na maigizo ya jukwaani kutoka [[Urusi]], pamoja na [[mwimbaji]]. Ana cheo cha Msanii wa Watu wa Urusi na ni mshindi wa [[Tuzo]] ya Serikali ya Shirikisho la Urusi. Kwa sasa anafanya kazi katika Studio ya Tabakov, ukumbi wa michezo ulioanzishwa na Oleg Tabakov. Yeye ni mwanachama wa Baraza Kuu la chama cha kisiasa cha United Russia. == Wasifu == === Maisha ya awali na elimu === Sergey Bezrukov alizaliwa tarehe 18 Oktoba 1973 jijini Moscow, Urusi. Baba yake alikuwa Vitali Bezrukov, mwigizaji na mkurugenzi wa maigizo aliyefanya kazi katika Ukumbi wa Michezo wa [[Vichekesho]] wa Moscow. Mama yake Sergey alikuwa Natalia Bezrukova, aliyezaliwa Surova. Alihitimu katika Chuo cha Biashara ya Kisovieti cha Gorky na kufanya kazi kama msimamizi wa duka.<ref>https://www.imdb.com/name/nm0080115/</ref><ref>https://www.sergeybezrukov.ru/</ref> == Marejeo == [[Jamii:Waliozaliwa 1973]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Urusi]] [[Jamii:Watu walio hai]] <references />{{Mbegu-igiza-filamu}} 8eyzdlewhsz0utyr53ny4llyk6netwu 0 254504 1608168 2026-10-14T10:48:41Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Richard Douglas Hurst''' (1 Januari [[1946]] – 26 Juni [[2025]]) alikuwa [[mwigizaji]] wa [[Marekani]] aliyeigiza nafasi ya Naibu Cletus Hogg, binamu yake Boss Hogg, katika misimu ya mwaka 1980 hadi 1983 ya kipindi cha televisheni The Dukes of Hazzard. Pia alishiriki katika The Dukes of Hazzard: Reunion! mwaka 1997 na The Dukes of Hazzard: Hazzard in Hollywood mwaka 2000. Hurst pia aliigiza nafasi ya Earl, mpishi, katika mfululizo wa televisheni wa A...' 1608168 wikitext text/x-wiki '''Richard Douglas Hurst''' (1 Januari [[1946]] – 26 Juni [[2025]]) alikuwa [[mwigizaji]] wa [[Marekani]] aliyeigiza nafasi ya Naibu Cletus Hogg, binamu yake Boss Hogg, katika misimu ya mwaka 1980 hadi 1983 ya kipindi cha televisheni The Dukes of Hazzard. Pia alishiriki katika The Dukes of Hazzard: Reunion! mwaka 1997 na The Dukes of Hazzard: Hazzard in Hollywood mwaka 2000. Hurst pia aliigiza nafasi ya Earl, mpishi, katika mfululizo wa televisheni wa Amanda's, uliomshirikisha Bea Arthur, ambao haukuendelea kwa muda mrefu. Alionekana katika filamu nyingi, zikiwemo The Karate Kid Part III (1989), ambamo aliigiza nafasi ya mtangazaji. Hurst alihudhuria mara nyingi matukio mbalimbali yaliyohusiana na The Dukes of Hazzard, pamoja na shughuli zilizofanyika katika Cooters, Nashville na Gatlinburg, jimbo la Tennessee. Pia alishiriki katika maonyesho ya The World of Wheels yaliyofanyika Birmingham, Alabama. == Maisha binafsi na kifo == Hurst alizaliwa mjini Houston tarehe 1 Januari 1946. Mwaka 1968, alipata shahada ya kwanza kutoka Chuo Kikuu cha Tulane, kisha akapata shahada ya uzamili katika sanaa za ubunifu kutoka Chuo Kikuu cha Temple mwaka 1970. Watoto wake wa kiume ni mwigizaji Ryan Hurst na Collin Hurst. Alikuwa ameoa Shelly Weir, ambaye ni mama yake Collin. Hurst alifariki mjini Los Angeles tarehe 26 Juni 2025, akiwa na umri wa miaka 79. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1946]] [[Jamii:Waliofariki 2025]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Marekani]] d12bpem6gc2brm5n2b9zwwgjjmaz4zc 0 254505 1608172 2026-10-14T10:52:05Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Douglas Gerald Hurley''' (alizaliwa tarehe [[21 Oktoba]] [[1966]]) ni [[mhandisi]] wa [[Marekani]], [[rubani]] wa zamani wa Kikosi cha [[Wanamaji]] cha Marekani (Marine Corps), na [[mwanaanga]] wa zamani wa [[NASA]]. Aliendesha chombo cha anga cha Space Shuttle katika safari za STS-127 mwezi Julai 2009 na STS-135 mwezi Julai 2011, ambayo ilikuwa safari ya mwisho ya mpango wa Space Shuttle. Alisafiri angani kwa mara ya tatu akiwa kamanda wa misheni ya Cr...' 1608172 wikitext text/x-wiki '''Douglas Gerald Hurley''' (alizaliwa tarehe [[21 Oktoba]] [[1966]]) ni [[mhandisi]] wa [[Marekani]], [[rubani]] wa zamani wa Kikosi cha [[Wanamaji]] cha Marekani (Marine Corps), na [[mwanaanga]] wa zamani wa [[NASA]]. Aliendesha chombo cha anga cha Space Shuttle katika safari za STS-127 mwezi Julai 2009 na STS-135 mwezi Julai 2011, ambayo ilikuwa safari ya mwisho ya mpango wa Space Shuttle. Alisafiri angani kwa mara ya tatu akiwa kamanda wa misheni ya Crew Dragon Demo-2. Hii ilikuwa safari ya kwanza ya anga yenye wanaanga kuondoka katika ardhi ya Marekani tangu STS-135. Pamoja na Bob Behnken, Hurley akawa miongoni mwa wanaanga wa kwanza katika historia kusafiri kwa kutumia chombo cha anga cha kibiashara kinachozunguka Dunia. Pia alikuwa mwanamaji wa kwanza wa Kikosi cha Wanamaji cha Marekani kurusha ndege ya kivita ya F/A-18 E/F Super Hornet. Jina lake la utambulisho katika mawasiliano ya urubani ni “Chunky”, na wakati mwingine aliitwa kwa jina hilo kupitia mifumo ya mawasiliano. == Miaka ya awali na elimu == Hurley alizaliwa tarehe 21 Oktoba 1966, katika mji wa Endicott, jimbo la New York, na alitumia utoto wake huko Apalachin, New York. Alihitimu katika Shule ya Upili ya Owego Free Academy, iliyoko Owego, New York, mwaka 1984. Mwaka 1988, alihitimu kwa heshima ya magna cum laude kutoka Chuo Kikuu cha Tulane, ambako alipata shahada ya sayansi katika uhandisi wa ujenzi. Pia alikuwa miongoni mwa wahitimu bora katika programu ya Mafunzo ya Maafisa wa Akiba ya Wanamaji (NROTC) ya Chuo Kikuu cha Tulane na katika Shule ya Wagombea wa Maafisa wa Kikosi cha Wanamaji cha Marekani. == Kazi yake katika Kikosi cha Wanamaji cha Marekani == Mwaka 1988, Hurley alipokea cheo cha luteni wa pili katika Kikosi cha Wanamaji cha Marekani kupitia programu ya Mafunzo ya Maafisa wa Akiba ya Wanamaji katika Chuo Kikuu cha Tulane, mjini New Orleans, Louisiana. Baada ya kuhitimu, alihudhuria mafunzo ya msingi katika Shule ya Msingi iliyoko Kambi ya Wanamaji ya Quantico, Virginia, na baadaye akasoma kozi ya maafisa wa askari wa miguu. Baada ya mafunzo ya awali ya urubani katika Kituo cha Anga cha Wanamaji cha Pensacola, Florida, alianza mafunzo ya urubani huko Texas mwaka 1989. Alihitimu kwa matokeo bora katika programu ya mafunzo ya marubani wa Jeshi la Wanamaji la Marekani na akateuliwa kuwa rubani wa anga wa wanamaji mwezi Agosti 1991. Baadaye, Hurley alijiunga na kikosi cha VMFAT-101 katika Kituo cha Anga cha Kikosi cha Wanamaji cha El Toro, California, kwa ajili ya mafunzo ya awali ya kurusha ndege ya kivita ya F/A-18 Hornet. Baada ya kukamilisha mafunzo hayo, alipewa jukumu katika kikosi cha VMFA(AW)-225, ambako alifanya safari tatu za kikazi katika eneo la Pasifiki ya Magharibi. Akiwa katika kikosi hicho, alihudhuria Kozi ya Wakufunzi wa Silaha na Mbinu za Anga za Kikosi cha Wanamaji cha Marekani, Kozi ya Mbinu za Vikosi vya Wanamaji na Kozi ya Maafisa wa Usalama wa Anga katika Shule ya Uzamili ya Wanamaji, iliyoko Monterey, California. Katika kipindi cha miaka minne na nusu alichohudumu katika kikosi cha “Vikings”, alifanya kazi kama afisa wa usalama wa anga na afisa wa mafunzo ya marubani. Baadaye, Hurley alichaguliwa kuhudhuria Shule ya Marubani wa Majaribio ya Wanamaji ya Marekani katika Kituo cha Anga cha Wanamaji cha Patuxent River, Maryland. Alianza kozi hiyo mwezi Januari 1997 na kuhitimu mwezi Desemba mwaka huohuo. Kisha alipewa kazi katika Kikosi cha Majaribio ya Ndege za Mashambulizi za Wanamaji (VX-23) kama afisa wa mradi wa F/A-18 na rubani wa majaribio. Akiwa katika kikosi hicho, alishiriki katika majaribio mbalimbali ya ndege, yakiwemo tathmini ya uwezo wa kuruka na kuendeshwa kwa ndege, majaribio ya kutenganishwa kwa silaha na ndege, pamoja na majaribio ya mifumo ya ndege. Alikuwa rubani wa kwanza kutoka Kikosi cha Wanamaji cha Marekani kurusha ndege ya kivita ya F/A-18 E/F Super Hornet. Alikuwa akihudumu kama afisa wa operesheni alipochaguliwa kujiunga na programu ya wanaanga. Hurley amerekodi zaidi ya saa 5,500 za kuruka ndege za aina zaidi ya 25. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1966]] [[Jamii:Wanaanga wa Marekani]] [[Jamii:Wahandisi wa Marekani]] elk1kmafshmfcuojkzvdepx4xwq3b9a 0 254506 1608175 2026-10-14T10:53:33Z Kelvin kevoo 48194 kuanzisha makala 1608175 wikitext text/x-wiki [[Faili:Олег Басилашвили (cropped).jpg|thumb|'''Oleg Basilashvili''']] '''Oleg Valerianovich Basilashvili''' (alizaliwa [[26 Septemba]] [[1934]]) ni [[mwigizaji]] wa maigizo ya jukwaani na [[filamu]] kutoka Umoja wa Kisovieti na Urusi. Mwaka [[1984]], alitunukiwa cheo cha Msanii wa Watu wa Umoja wa Kisovieti. == Wasifu == === Utoto === Alizaliwa katika [[familia]] yenye asili mchanganyiko ya Kirusi, Kipolandi na Kijojia. Ana asili ya Kirusi kwa nusu. Oleg Valerianovich Basilashvili alizaliwa tarehe 26 Septemba 1934 jijini [[Moscow City|Moscow]], katika Jamhuri ya Kisoshalisti ya Kifederali ya Kisovieti ya [[Urusi]], iliyokuwa sehemu ya [[Umoja wa Kisovyeti|Umoja wa Kisovieti]]. Baba yake, Valerian Basilashvili, alikuwa mkurugenzi wa Chuo cha Ufundi cha Moscow. Mama yake, Irina Ilyinskaya, alikuwa mwalimu wa isimu.<ref>https://www.imdb.com/name/nm0059847/</ref><ref>https://www.peoples.ru/art/theatre/actor/basilashvili/</ref> == Marejeo == [[Jamii:Waliozaliwa 1934]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Urusi]] [[Jamii:Watu walio hai]] <references />{{Mbegu-igiza-filamu}} qy2jaabwyqf2ln7m69wk9rupgnx6t0v 0 254507 1608178 2026-10-14T10:55:38Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Horace Lawson Hunley''' (29 Desemba [[1823]] – 15 Oktoba [[1863]]) alikuwa [[mhandisi]] wa masuala ya baharini wa Muungano wa Mataifa ya Kusini mwa [[Marekani]] wakati wa [[Vita]] vya wenyewe kwa wenyewe vya Marekani. Alibuni nyambizi za awali zilizokuwa zikiendeshwa kwa nguvu za mikono. Nyambizi yake maarufu zaidi ilipewa jina lake baada ya kifo chake, yaani H. L. Hunley. == Wasifu == Hunley alizaliwa katika Kaunti ya Sumner, jimbo la Tennessee, aki...' 1608178 wikitext text/x-wiki '''Horace Lawson Hunley''' (29 Desemba [[1823]] – 15 Oktoba [[1863]]) alikuwa [[mhandisi]] wa masuala ya baharini wa Muungano wa Mataifa ya Kusini mwa [[Marekani]] wakati wa [[Vita]] vya wenyewe kwa wenyewe vya Marekani. Alibuni nyambizi za awali zilizokuwa zikiendeshwa kwa nguvu za mikono. Nyambizi yake maarufu zaidi ilipewa jina lake baada ya kifo chake, yaani H. L. Hunley. == Wasifu == Hunley alizaliwa katika Kaunti ya Sumner, jimbo la Tennessee, akiwa mtoto wa Louisa Harden Lawson na John Hunley. Baada ya kuhamia New Orleans, alisomea sheria katika Chuo Kikuu cha [[Louisiana]] na akaruhusiwa kufanya kazi ya uwakili mwaka 1849. Alihudumu katika Bunge la Jimbo la Louisiana na kufanya kazi ya uwakili huko New Orleans. Kufuatia kizuizi cha majini cha Muungano wa Kaskazini dhidi ya bandari za kusini, serikali ya Muungano wa Mataifa ya Kusini ilitoa zawadi ya hadi dola 50,000 kwa mtu yeyote ambaye angeizamisha meli ya kivita ya Muungano wa Kaskazini. Katika majira ya kiangazi ya mwaka 1861, Mchungaji Franklin Smith alihimiza wafanyabiashara wa kusini kuendeleza vita vya majini kwa kutumia nyambizi kupitia maandishi yake katika magazeti ya kusini. Wakati huo, Hunley alijiunga na mhandisi James R. McClintock na Baxter Watson katika kutengeneza nyambizi ya Pioneer. Ili kuzuia nyambizi hiyo isitekewe na adui, ililazimika kuzamishwa kwa makusudi wakati wa majaribio katika Ziwa Pontchartrain baada ya New Orleans kutekwa na vikosi vya Muungano wa Kaskazini mwanzoni mwa mwaka 1862. Nyambizi ya Pioneer iliinuliwa tena mwaka 1868 na kuuzwa kama vyuma chakavu baadaye mwaka huohuo. Hunley, pamoja na McClintock na Watson, waliendelea kutengeneza nyambizi ya pili iliyoitwa American Diver. Nyambizi hiyo ilivutwa hadi Fort Morgan na kujaribu kushambulia meli za Muungano wa Kaskazini zilizokuwa zimeweka kizuizi cha majini katika eneo la Mobile. Hata hivyo, nyambizi hiyo ilikumbwa na matatizo kutokana na hali mbaya ya hewa na kuzama kwenye mlango wa Ghuba ya Mobile. Hakukuwa na vifo, kwa kuwa wafanyakazi wake waliweza kutoroka. Hunley alipanga na kutafuta ufadhili wa kutengeneza nyambizi ya tatu. Nyambizi hiyo, H. L. Hunley, ilifadhiliwa kwa theluthi moja na Hunley, theluthi moja na E. C. Singer, mshirika wake katika Idara ya Siri ya Muungano wa Mataifa ya Kusini na mpwa wa Isaac Singer, aliyebuni mashine ya kushona nguo, na theluthi iliyobaki na washirika wa Singer, R. W. Dunn na J. D. Breaman. Singer aliipa nyambizi hiyo jina H. L. Hunley ili kuheshimu kujitolea na juhudi za Horace katika miradi yake ya nyambizi. Baada ya maonyesho yaliyofanyika tarehe 31 Julai 1863 kufanikiwa kuzamisha jahazi kuukuu, nyambizi hiyo ilisafirishwa hadi bandari ya Charleston na kukabidhiwa kwa Jenerali P. G. T. Beauregard. Wanaume watano wa kikosi cha kwanza cha Hunley walifariki wakati wa majaribio ya awali baada ya nyambizi kujaa maji kwa bahati mbaya kutokana na mawimbi yaliyosababishwa na meli iliyokuwa ikipita, maji yakiingia kupitia vifuniko vilivyokuwa wazi. Wanne waliweza kutoroka. Hunley aliajiri kikosi kingine na kumwahidi Beauregard kuwa kingefanya jaribio la kushambulia adui bila kuchelewa. Kikosi hicho kilijumuisha baadhi ya wafanyakazi wenye uzoefu kutoka katika majaribio ya awali. Tarehe 15 Oktoba 1863, Hunley mwenyewe alichukua zamu ya kuongoza nyambizi hiyo wakati wa zoezi la kawaida. Nyambizi hiyo ilizama tena, na safari hii wafanyakazi wote wanane, akiwemo Hunley, walifariki. Baadaye, nyambizi hiyo iliinuliwa na kutumika tena mwaka 1864. Katika mwaka huo, ilifanikiwa kuzamisha meli ya adui kwa mara ya kwanza katika historia ya vita vya majini kwa kutumia nyambizi, ilipoizamisha meli ya kivita ya USS Housatonic. Hata hivyo, operesheni hiyo pia ilisababisha maafa kwa nyambizi ya H. L. Hunley yenyewe, ambayo ilizama kwa mara ya tatu na kupoteza wafanyakazi wake wote kwa mara ya pili. Baada ya nyambizi hiyo na vitu vilivyohusiana nayo kurejeshwa, iligunduliwa kuwa kilipuzi kilichokuwa kwenye ncha ya nguzo kililipuka kikiwa bado kimeunganishwa na nguzo hiyo. Mfumo huo uliundwa ili nyambizi isukumie ncha yenye kilipuzi ndani ya ganda la meli ya adui, kisha ijiondoe hadi umbali salama kabla ya kuwasha kilipuzi kwa kutumia kamba ndefu. Nyambizi hiyo haikukusudiwa kuwa karibu kiasi hicho na mlipuko. Inaaminika kuwa ilipata uharibifu mkubwa wa kimuundo, ambao huenda ulichangia kuzama kwake. Horace Lawson Hunley alizikwa kwa heshima kamili za kijeshi katika Makaburi ya Magnolia, mjini Charleston, jimbo la South Carolina, tarehe 8 Novemba 1863. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1823]] [[Jamii:Waliofariki 1863]] [[Jamii:Vita]] [[Jamii:Wahandisi wa Marekani]] j13oruaaicywzgjl5xalxsuw5f7npo3 1608196 1608178 2026-10-14T11:14:31Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1608196 wikitext text/x-wiki '''Horace Lawson Hunley''' (29 Desemba [[1823]] – 15 Oktoba [[1863]]) alikuwa [[mhandisi]] wa masuala ya baharini wa Muungano wa Mataifa ya Kusini mwa [[Marekani]] wakati wa [[Vita]] vya wenyewe kwa wenyewe vya Marekani. Alibuni nyambizi za awali zilizokuwa zikiendeshwa kwa nguvu za mikono. Nyambizi yake maarufu zaidi ilipewa jina lake baada ya kifo chake, yaani H. L. Hunley. == Wasifu == Hunley alizaliwa katika Kaunti ya Sumner, jimbo la Tennessee, akiwa mtoto wa Louisa Harden Lawson na John Hunley. Baada ya kuhamia New Orleans, alisomea sheria katika Chuo Kikuu cha [[Louisiana]] na akaruhusiwa kufanya kazi ya uwakili mwaka 1849. Alihudumu katika Bunge la Jimbo la Louisiana na kufanya kazi ya uwakili huko New Orleans. Kufuatia kizuizi cha majini cha Muungano wa Kaskazini dhidi ya bandari za kusini, serikali ya Muungano wa Mataifa ya Kusini ilitoa zawadi ya hadi dola 50,000 kwa mtu yeyote ambaye angeizamisha meli ya kivita ya Muungano wa Kaskazini. Katika majira ya kiangazi ya mwaka 1861, Mchungaji Franklin Smith alihimiza wafanyabiashara wa kusini kuendeleza vita vya majini kwa kutumia nyambizi kupitia maandishi yake katika magazeti ya kusini. Wakati huo, Hunley alijiunga na mhandisi James R. McClintock na Baxter Watson katika kutengeneza nyambizi ya Pioneer. Ili kuzuia nyambizi hiyo isitekewe na adui, ililazimika kuzamishwa kwa makusudi wakati wa majaribio katika Ziwa Pontchartrain baada ya New Orleans kutekwa na vikosi vya Muungano wa Kaskazini mwanzoni mwa mwaka 1862. Nyambizi ya Pioneer iliinuliwa tena mwaka 1868 na kuuzwa kama vyuma chakavu baadaye mwaka huohuo. Hunley, pamoja na McClintock na Watson, waliendelea kutengeneza nyambizi ya pili iliyoitwa American Diver. Nyambizi hiyo ilivutwa hadi Fort Morgan na kujaribu kushambulia meli za Muungano wa Kaskazini zilizokuwa zimeweka kizuizi cha majini katika eneo la Mobile. Hata hivyo, nyambizi hiyo ilikumbwa na matatizo kutokana na hali mbaya ya hewa na kuzama kwenye mlango wa Ghuba ya Mobile. Hakukuwa na vifo, kwa kuwa wafanyakazi wake waliweza kutoroka. Hunley alipanga na kutafuta ufadhili wa kutengeneza nyambizi ya tatu. Nyambizi hiyo, H. L. Hunley, ilifadhiliwa kwa theluthi moja na Hunley, theluthi moja na E. C. Singer, mshirika wake katika Idara ya Siri ya Muungano wa Mataifa ya Kusini na mpwa wa Isaac Singer, aliyebuni mashine ya kushona nguo, na theluthi iliyobaki na washirika wa Singer, R. W. Dunn na J. D. Breaman. Singer aliipa nyambizi hiyo jina H. L. Hunley ili kuheshimu kujitolea na juhudi za Horace katika miradi yake ya nyambizi. Baada ya maonyesho yaliyofanyika tarehe 31 Julai 1863 kufanikiwa kuzamisha jahazi kuukuu, nyambizi hiyo ilisafirishwa hadi bandari ya Charleston na kukabidhiwa kwa Jenerali P. G. T. Beauregard. Wanaume watano wa kikosi cha kwanza cha Hunley walifariki wakati wa majaribio ya awali baada ya nyambizi kujaa maji kwa bahati mbaya kutokana na mawimbi yaliyosababishwa na meli iliyokuwa ikipita, maji yakiingia kupitia vifuniko vilivyokuwa wazi. Wanne waliweza kutoroka. Hunley aliajiri kikosi kingine na kumwahidi Beauregard kuwa kingefanya jaribio la kushambulia adui bila kuchelewa. Kikosi hicho kilijumuisha baadhi ya wafanyakazi wenye uzoefu kutoka katika majaribio ya awali. Tarehe 15 Oktoba 1863, Hunley mwenyewe alichukua zamu ya kuongoza nyambizi hiyo wakati wa zoezi la kawaida. Nyambizi hiyo ilizama tena, na safari hii wafanyakazi wote wanane, akiwemo Hunley, walifariki. Baadaye, nyambizi hiyo iliinuliwa na kutumika tena mwaka 1864. Katika mwaka huo, ilifanikiwa kuzamisha meli ya adui kwa mara ya kwanza katika historia ya vita vya majini kwa kutumia nyambizi, ilipoizamisha meli ya kivita ya USS Housatonic. Hata hivyo, operesheni hiyo pia ilisababisha maafa kwa nyambizi ya H. L. Hunley yenyewe, ambayo ilizama kwa mara ya tatu na kupoteza wafanyakazi wake wote kwa mara ya pili. Baada ya nyambizi hiyo na vitu vilivyohusiana nayo kurejeshwa, iligunduliwa kuwa kilipuzi kilichokuwa kwenye ncha ya nguzo kililipuka kikiwa bado kimeunganishwa na nguzo hiyo. Mfumo huo uliundwa ili nyambizi isukumie ncha yenye kilipuzi ndani ya ganda la meli ya adui, kisha ijiondoe hadi umbali salama kabla ya kuwasha kilipuzi kwa kutumia kamba ndefu. Nyambizi hiyo haikukusudiwa kuwa karibu kiasi hicho na mlipuko. Inaaminika kuwa ilipata uharibifu mkubwa wa kimuundo, ambao huenda ulichangia kuzama kwake. Horace Lawson Hunley alizikwa kwa heshima kamili za kijeshi katika Makaburi ya Magnolia, mjini Charleston, jimbo la South Carolina, tarehe 8 Novemba 1863. == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1823]] [[Jamii:Waliofariki 1863]] [[Jamii:Wahandisi wa Marekani]] sda8xxtk6sdgp6wy52dlk75mms77uwj 0 254508 1608182 2026-10-14T10:59:15Z Kelvin kevoo 48194 kuanzisha makala 1608182 wikitext text/x-wiki [[Faili:Alexander Abdulov 1988 (cropped).jpg|thumb|Alexander Abdulov]] '''Aleksandr Gavrilovich Abdulov''' ([[29 Mei]] [[1953]] – [[3 Januari]] [[2008]]) alikuwa [[mwigizaji]] wa [[filamu]] na maigizo ya jukwaani kutoka [[Umoja wa Kisovyeti|Umoja wa Kisovieti]] na [[Urusi]], mkurugenzi wa filamu, mwandishi wa miswada ya filamu na mtangazaji wa [[televisheni]]. Mwaka 1991, alitunukiwa cheo cha Msanii wa Watu wa Jamhuri ya Kisoshalisti ya Kifederali ya Kisovieti ya Urusi (RSFSR). == Wasifu == Aleksandr Abdulov alisoma shule kuanzia mwaka [[1960]] hadi [[1970]]. Baada ya kuhitimu, alitaka kuwa mwanamichezo. Hata hivyo, baba yake alimhimiza mwanawe ajihusishe na uigizaji. Mwaka [[1974]], Aleksandr Abdulov alishiriki katika filamu About Vitya, about Masha and the Sea Force. Mwaka [[1975]], alihitimu kutoka Taasisi ya Urusi ya Sanaa ya Maigizo (GITIS), kisha akaajiriwa na Mark Zakharov, mkurugenzi wa Ukumbi wa Michezo wa Lenkom.<ref>https://www.imdb.com/name/nm0008311/</ref> == Marejeo == [[Jamii:Waliozaliwa 1953]] [[Jamii:Waliofariki 2008]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Urusi]] <references />{{Mbegu-igiza-filamu}} aq1wxr0qncmijsvft11sy4927ywt8px 0 254509 1608183 2026-10-14T11:00:32Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Thomas MacGillivray Humphrey''' (8 Machi [[1935]] – 16 Septemba [[2023]]) alikuwa [[mchumi]] kutoka [[Marekani]]. Hadi mwaka 2005, alikuwa mshauri wa [[utafiti]] na mchumi mkuu katika idara ya utafiti ya Benki ya Hifadhi ya Shirikisho ya Richmond. Pia alikuwa mhariri wa chapisho kuu la benki hiyo, Economic Quarterly. Machapisho yake yalihusu uchumi jumla, uchumi wa fedha na historia ya mawazo ya kiuchumi. Mark Blaug alimwita “mtaalamu asiye na mpinz...' 1608183 wikitext text/x-wiki '''Thomas MacGillivray Humphrey''' (8 Machi [[1935]] – 16 Septemba [[2023]]) alikuwa [[mchumi]] kutoka [[Marekani]]. Hadi mwaka 2005, alikuwa mshauri wa [[utafiti]] na mchumi mkuu katika idara ya utafiti ya Benki ya Hifadhi ya Shirikisho ya Richmond. Pia alikuwa mhariri wa chapisho kuu la benki hiyo, Economic Quarterly. Machapisho yake yalihusu uchumi jumla, uchumi wa fedha na historia ya mawazo ya kiuchumi. Mark Blaug alimwita “mtaalamu asiye na mpinzani” katika uelewa wa mawazo ya jadi ya Uingereza kuhusu fedha. == Uandishi na utafiti == Humphrey aliandika vitabu na makala za majarida kuhusu historia ya sera ya fedha. Makala zake zilichapishwa katika majarida kama Cato Journal, HOPE (History of Political Economy), Southern Economic Journal na Econ Focus, ambayo hapo awali ilijulikana kama Region Focus. Aliandika zaidi ya makala 70 zilizochapishwa katika majarida ya Benki ya Hifadhi ya Shirikisho ya Richmond. Makala zake, kama Rival Notions of Money, zinaweza kusomwa na kupakuliwa bila malipo kupitia tovuti ya benki hiyo. Humphrey alikuwa mhariri wa Federal Reserve Bank of Richmond Economic Quarterly, ambayo hapo awali ilijulikana kama Economic Review na kabla ya hapo kama Monthly Review. Mwaka 1998, aliandika ripoti yake ya mwaka kwa Benki ya Hifadhi ya Shirikisho ya Richmond yenye kichwa Mercantilists and Classicals: Insights from Doctrinal History. Vitabu vyake vinne vya kwanza kuhusu historia ya mawazo ya kifedha vilikuwa: * The Monetary Approach to the Balance of Payments, Exchange Rates, and World Inflation, alichokiandika kwa ushirikiano na Robert Keleher. * Money, Banking and Inflation: Essays in the History of Monetary Thought. * Money, Exchange and Production: Further Essays in the History of Economic Thought. * Essays on Inflation. Akizungumzia kitabu cha Humphrey Money, Banking and Inflation: Essays in the History of Monetary Thought, Charles R. McCann Jr. alisema kuwa wachumi wa fedha wanaotafuta utangulizi unaoeleweka kwa urahisi kuhusu historia ya taaluma yao wangepata machaguo machache yaliyo bora kuliko kitabu hicho. Mwaka 2019, Taasisi ya Cato ilichapisha kitabu chake cha tano, Gold, the Real Bills Doctrine, and the Fed: Sources of Monetary Disorder – 1922–1938, alichokiandika kwa ushirikiano na Richard H. Timberlake. Maandishi yake kuhusu historia ya mawazo ya kiuchumi yalijumuishwa katika toleo la kwanza la New Palgrave na baadaye katika An Encyclopedia of Keynesian Economics. Katika ensaiklopidia hiyo, alichangia makala kuhusu Shule ya Uchumi ya Chicago. Kazi zake pia zilijumuishwa katika vitabu vilivyoandaliwa kwa heshima ya wasomi, mapitio ya vitabu, vitabu vya kiada, ripoti za mwaka na mikusanyiko ya maandishi mbalimbali. Katika kitabu Famous Figures in Diagrams and Economics, kilichoandikwa na Mark Blaug na Peter Lloyd, Humphrey aliandika sura ya kwanza, Marshallian Cross Diagrams, pamoja na sura ya 55, Intertemporal Utility Maximization – The Fisher Diagram. Kazi zake kuhusu nadharia ya fedha pia zimenukuliwa katika kitabu cha David Laidler, Fabricating the Keynesian Revolution: Studies of the Inter-War Literature on Money, the Cycle, and Unemployment. Mwaka 2006, Ben S. Bernanke, aliyekuwa Mwenyekiti wa Hifadhi ya Shirikisho ya Marekani, alinukuu makala ya Humphrey kuhusu nadharia ya real bills katika Mkutano wa Nne wa Benki Kuu wa Benki Kuu ya Ulaya, uliofanyika Frankfurt, Ujerumani. Mwaka 2008, Humphrey alitoa mhadhara wa nne wa kila mwaka wa Ranlett kuhusu uchumi katika Chuo Kikuu cha Jimbo la California, Sacramento. Mhadhara huo ulikuwa na kichwa Lender of Last Resort: The Concept in History. Mwaka 2009, alishiriki katika programu ya Adam Smith katika Shule ya Mafunzo ya Uongozi ya Jepson, Chuo Kikuu cha Richmond. Huko aliwasilisha makala yenye kichwa The Fed's Deviation from Classical Thornton-Bagehot Lender-of-Last-Resort Policy, aliyoandika kwa ushirikiano na Richard Timberlake. Katika mkutano wa mwaka 2010 wa Chama cha Uchumi cha Marekani, uliofanyika Atlanta, Georgia, Humphrey aliwasilisha mada kuhusu nafasi ya mkopeshaji wa mwisho katika historia ya mawazo ya kiuchumi. Mwezi Februari 2013, aliandika Waraka wa Utafiti Na. 751 wenye kichwa Arresting Financial Crises: The Fed Versus the Classicals kwa Taasisi ya Uchumi ya Levy katika Chuo cha Bard. Baadaye, makala hiyo iliwasilishwa katika mkutano wa mwaka 2013 wa Chama cha Uchumi cha Marekani uliofanyika Philadelphia. Humphrey pia aliandika mapitio ya vitabu vya waandishi wengine kuhusu masuala ya kiuchumi, wakiwemo Sylvia Nasar, Arie Arnon na Robert W. Dimand, ambaye aliandika kitabu Irving Fisher (Great Thinkers in Economics). == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1935]] [[Jamii:Waliofariki 2023]] 356vka13n9vzob7azgihn7or70h6ndu 1608197 1608183 2026-10-14T11:14:58Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1608197 wikitext text/x-wiki '''Thomas MacGillivray Humphrey''' (8 Machi [[1935]] – 16 Septemba [[2023]]) alikuwa [[mchumi]] kutoka [[Marekani]]. Hadi mwaka 2005, alikuwa mshauri wa [[utafiti]] na mchumi mkuu katika idara ya utafiti ya Benki ya Hifadhi ya Shirikisho ya Richmond. Pia alikuwa mhariri wa chapisho kuu la benki hiyo, Economic Quarterly. Machapisho yake yalihusu uchumi jumla, uchumi wa fedha na historia ya mawazo ya kiuchumi. Mark Blaug alimwita “mtaalamu asiye na mpinzani” katika uelewa wa mawazo ya jadi ya Uingereza kuhusu fedha. == Uandishi na utafiti == Humphrey aliandika vitabu na makala za majarida kuhusu historia ya sera ya fedha. Makala zake zilichapishwa katika majarida kama Cato Journal, HOPE (History of Political Economy), Southern Economic Journal na Econ Focus, ambayo hapo awali ilijulikana kama Region Focus. Aliandika zaidi ya makala 70 zilizochapishwa katika majarida ya Benki ya Hifadhi ya Shirikisho ya Richmond. Makala zake, kama Rival Notions of Money, zinaweza kusomwa na kupakuliwa bila malipo kupitia tovuti ya benki hiyo. Humphrey alikuwa mhariri wa Federal Reserve Bank of Richmond Economic Quarterly, ambayo hapo awali ilijulikana kama Economic Review na kabla ya hapo kama Monthly Review. Mwaka 1998, aliandika ripoti yake ya mwaka kwa Benki ya Hifadhi ya Shirikisho ya Richmond yenye kichwa Mercantilists and Classicals: Insights from Doctrinal History. Vitabu vyake vinne vya kwanza kuhusu historia ya mawazo ya kifedha vilikuwa: * The Monetary Approach to the Balance of Payments, Exchange Rates, and World Inflation, alichokiandika kwa ushirikiano na Robert Keleher. * Money, Banking and Inflation: Essays in the History of Monetary Thought. * Money, Exchange and Production: Further Essays in the History of Economic Thought. * Essays on Inflation. Akizungumzia kitabu cha Humphrey Money, Banking and Inflation: Essays in the History of Monetary Thought, Charles R. McCann Jr. alisema kuwa wachumi wa fedha wanaotafuta utangulizi unaoeleweka kwa urahisi kuhusu historia ya taaluma yao wangepata machaguo machache yaliyo bora kuliko kitabu hicho. Mwaka 2019, Taasisi ya Cato ilichapisha kitabu chake cha tano, Gold, the Real Bills Doctrine, and the Fed: Sources of Monetary Disorder – 1922–1938, alichokiandika kwa ushirikiano na Richard H. Timberlake. Maandishi yake kuhusu historia ya mawazo ya kiuchumi yalijumuishwa katika toleo la kwanza la New Palgrave na baadaye katika An Encyclopedia of Keynesian Economics. Katika ensaiklopidia hiyo, alichangia makala kuhusu Shule ya Uchumi ya Chicago. Kazi zake pia zilijumuishwa katika vitabu vilivyoandaliwa kwa heshima ya wasomi, mapitio ya vitabu, vitabu vya kiada, ripoti za mwaka na mikusanyiko ya maandishi mbalimbali. Katika kitabu Famous Figures in Diagrams and Economics, kilichoandikwa na Mark Blaug na Peter Lloyd, Humphrey aliandika sura ya kwanza, Marshallian Cross Diagrams, pamoja na sura ya 55, Intertemporal Utility Maximization – The Fisher Diagram. Kazi zake kuhusu nadharia ya fedha pia zimenukuliwa katika kitabu cha David Laidler, Fabricating the Keynesian Revolution: Studies of the Inter-War Literature on Money, the Cycle, and Unemployment. Mwaka 2006, Ben S. Bernanke, aliyekuwa Mwenyekiti wa Hifadhi ya Shirikisho ya Marekani, alinukuu makala ya Humphrey kuhusu nadharia ya real bills katika Mkutano wa Nne wa Benki Kuu wa Benki Kuu ya Ulaya, uliofanyika Frankfurt, Ujerumani. Mwaka 2008, Humphrey alitoa mhadhara wa nne wa kila mwaka wa Ranlett kuhusu uchumi katika Chuo Kikuu cha Jimbo la California, Sacramento. Mhadhara huo ulikuwa na kichwa Lender of Last Resort: The Concept in History. Mwaka 2009, alishiriki katika programu ya Adam Smith katika Shule ya Mafunzo ya Uongozi ya Jepson, Chuo Kikuu cha Richmond. Huko aliwasilisha makala yenye kichwa The Fed's Deviation from Classical Thornton-Bagehot Lender-of-Last-Resort Policy, aliyoandika kwa ushirikiano na Richard Timberlake. Katika mkutano wa mwaka 2010 wa Chama cha Uchumi cha Marekani, uliofanyika Atlanta, Georgia, Humphrey aliwasilisha mada kuhusu nafasi ya mkopeshaji wa mwisho katika historia ya mawazo ya kiuchumi. Mwezi Februari 2013, aliandika Waraka wa Utafiti Na. 751 wenye kichwa Arresting Financial Crises: The Fed Versus the Classicals kwa Taasisi ya Uchumi ya Levy katika Chuo cha Bard. Baadaye, makala hiyo iliwasilishwa katika mkutano wa mwaka 2013 wa Chama cha Uchumi cha Marekani uliofanyika Philadelphia. Humphrey pia aliandika mapitio ya vitabu vya waandishi wengine kuhusu masuala ya kiuchumi, wakiwemo Sylvia Nasar, Arie Arnon na Robert W. Dimand, ambaye aliandika kitabu Irving Fisher (Great Thinkers in Economics). == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1935]] [[Jamii:Waliofariki 2023]] [[Jamii:wanauchumi wa Marekani]] fmdd2f68z5hmz2a6tn9g9svivquj8bp 0 254510 1608188 2026-10-14T11:06:33Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Christian de la Huerta''' ni [[mwandishi]], mtu mashuhuri wa [[umma]][[Kiongozi wa kiroho|, kiongozi wa kiroho]] na kiongozi katika jumuiya ya LGBTQ. == Maisha ya awali == De la Huerta alizaliwa [[Havana]], [[Kuba]], na ni mtoto wa René de la Huerta, daktari mashuhuri wa magonjwa ya akili kutoka Kuba. Familia yake iliondoka Kuba alipokuwa na umri wa miaka kumi. Alitumia sehemu iliyobaki ya utoto wake na miaka ya mwanzoni ya utu uzima katika miji ya Mi...' 1608188 wikitext text/x-wiki '''Christian de la Huerta''' ni [[mwandishi]], mtu mashuhuri wa [[umma]][[Kiongozi wa kiroho|, kiongozi wa kiroho]] na kiongozi katika jumuiya ya LGBTQ. == Maisha ya awali == De la Huerta alizaliwa [[Havana]], [[Kuba]], na ni mtoto wa René de la Huerta, daktari mashuhuri wa magonjwa ya akili kutoka Kuba. Familia yake iliondoka Kuba alipokuwa na umri wa miaka kumi. Alitumia sehemu iliyobaki ya utoto wake na miaka ya mwanzoni ya utu uzima katika miji ya Milledgeville, [[Georgia]], na [[Miami]], [[Florida]]. Alisoma katika Shule ya Maandalizi ya Kijesuiti ya Belen, kisha akahitimu kwa heshima katika fani ya [[saikolojia]] kutoka Chuo Kikuu cha Tulane. Baada ya kuishi San Francisco kwa miaka 20, de la Huerta kwa sasa anaishi tena Florida Kusini, katika eneo la Coconut Grove. == Kazi yake == Kazi ya de la Huerta imejikita katika mabadiliko binafsi. Yeye ni mzungumzaji wa hadhara, kiongozi wa semina, mwezeshaji wa vikundi na mshauri katika masuala hayo. Akiwa ameongozwa na masomo yake ya kiroho na elimu yake ya saikolojia, mojawapo ya maeneo muhimu ya kazi yake ni mbinu ya uponyaji inayotumia udhibiti wa upumuaji, inayojulikana kama breathwork. Mwaka 2000, alianzisha Soulful Power, shirika lenye makao yake Florida Kusini linaloandaa mapumziko ya kiroho yanayohusisha mazoezi ya upumuaji, warsha na huduma za unasihi. Shirika hilo limeandaa mapumziko ya kiroho katika maeneo mbalimbali, yakiwemo Hawaii, California, New Mexico, Peru, China, kusini mwa Ufaransa na Misri. De la Huerta alianza kujulikana kitaifa baada ya kuchapishwa kwa kitabu chake kilichosifiwa, Coming Out Spiritually: The Next Step, mwaka 1999. Katika kitabu hicho, anaeleza nafasi za kiroho ambazo watu wa LGBTQ wamekuwa nazo katika vipindi mbalimbali vya historia na katika tamaduni nyingi. Anazipanga nafasi hizo katika makundi kumi ya aina za msingi zinazojulikana kama archetypes. Jarida la Publishers Weekly lilikichagua kitabu hicho kuwa miongoni mwa vitabu kumi bora vya dini vya mwaka 1999. Pia kiliteuliwa kwa tuzo ya fasihi ya Lambda. Tangu wakati huo, de la Huerta amekuwa mwandishi na mzungumzaji mwenye ushawishi katika masuala ya kiroho, LGBTQ na maendeleo binafsi. Maandishi yake yamechapishwa katika vyombo muhimu vya habari vinavyohudumia jumuiya ya LGBTQ, kama vile The Advocate, Genre na OUT, pamoja na vingine. Pia amechangia katika vyombo vya habari vya jumla, vikiwemo The Huffington Post, ABC News na kipindi cha Good Morning America. Amehojiwa na Medium na The Advocate. Katika kipindi chote cha kazi yake, habari kumhusu zimechapishwa katika magazeti na vyombo vya habari kama Asheville Citizen-Times, York Daily Record, San Francisco Examiner na Yahoo! Finance. Pia amezungumziwa katika kitabu cha mwaka 2016 kiitwacho Postcolonial Practice of Ministry: Leadership, Liturgy, and Interfaith Engagement. Tarehe 6 Aprili 2013, alitoa hotuba ya TEDx yenye kichwa “The Power of Breath” katika Ukumbi wa Missouri Theatre, mjini Columbia, Missouri. Kitabu chake cha pili, Awakening the Soul of Power, kilichapishwa Oktoba 2020. Kitabu hicho ni sehemu ya kwanza ya mfululizo wa vitabu vitatu unaoitwa Calling All Heroes. Kilipata mapendekezo na sifa kutoka kwa watu mashuhuri mapema, wakiwemo mwimbaji Gloria Estefan, mwanatheolojia Matthew Fox na mwanaharakati mashuhuri wa haki za kiraia David Mixner. Kitabu hicho kilianza kuuzwa kikiwa katika nafasi ya kwanza na ya nne katika orodha ya vitabu vinavyouzwa zaidi vya saikolojia na dini kwenye Amazon, kwa matoleo ya jalada laini na jalada gumu, mtawalia. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waandishi]] [[Jamii:Viongozi wa dini]] 8pg6tobo615dzh594xsyrg795i85hzy 1608198 1608188 2026-10-14T11:15:42Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1608198 wikitext text/x-wiki '''Christian de la Huerta''' ni [[mwandishi]], mtu mashuhuri wa [[umma]][[Kiongozi wa kiroho|, kiongozi wa kiroho]] na kiongozi katika jumuiya ya LGBTQ. == Maisha ya awali == De la Huerta alizaliwa [[Havana]], [[Kuba]], na ni mtoto wa René de la Huerta, daktari mashuhuri wa magonjwa ya akili kutoka Kuba. Familia yake iliondoka Kuba alipokuwa na umri wa miaka kumi. Alitumia sehemu iliyobaki ya utoto wake na miaka ya mwanzoni ya utu uzima katika miji ya Milledgeville, [[Georgia]], na [[Miami]], [[Florida]]. Alisoma katika Shule ya Maandalizi ya Kijesuiti ya Belen, kisha akahitimu kwa heshima katika fani ya [[saikolojia]] kutoka Chuo Kikuu cha Tulane. Baada ya kuishi San Francisco kwa miaka 20, de la Huerta kwa sasa anaishi tena Florida Kusini, katika eneo la Coconut Grove. == Kazi yake == Kazi ya de la Huerta imejikita katika mabadiliko binafsi. Yeye ni mzungumzaji wa hadhara, kiongozi wa semina, mwezeshaji wa vikundi na mshauri katika masuala hayo. Akiwa ameongozwa na masomo yake ya kiroho na elimu yake ya saikolojia, mojawapo ya maeneo muhimu ya kazi yake ni mbinu ya uponyaji inayotumia udhibiti wa upumuaji, inayojulikana kama breathwork. Mwaka 2000, alianzisha Soulful Power, shirika lenye makao yake Florida Kusini linaloandaa mapumziko ya kiroho yanayohusisha mazoezi ya upumuaji, warsha na huduma za unasihi. Shirika hilo limeandaa mapumziko ya kiroho katika maeneo mbalimbali, yakiwemo Hawaii, California, New Mexico, Peru, China, kusini mwa Ufaransa na Misri. De la Huerta alianza kujulikana kitaifa baada ya kuchapishwa kwa kitabu chake kilichosifiwa, Coming Out Spiritually: The Next Step, mwaka 1999. Katika kitabu hicho, anaeleza nafasi za kiroho ambazo watu wa LGBTQ wamekuwa nazo katika vipindi mbalimbali vya historia na katika tamaduni nyingi. Anazipanga nafasi hizo katika makundi kumi ya aina za msingi zinazojulikana kama archetypes. Jarida la Publishers Weekly lilikichagua kitabu hicho kuwa miongoni mwa vitabu kumi bora vya dini vya mwaka 1999. Pia kiliteuliwa kwa tuzo ya fasihi ya Lambda. Tangu wakati huo, de la Huerta amekuwa mwandishi na mzungumzaji mwenye ushawishi katika masuala ya kiroho, LGBTQ na maendeleo binafsi. Maandishi yake yamechapishwa katika vyombo muhimu vya habari vinavyohudumia jumuiya ya LGBTQ, kama vile The Advocate, Genre na OUT, pamoja na vingine. Pia amechangia katika vyombo vya habari vya jumla, vikiwemo The Huffington Post, ABC News na kipindi cha Good Morning America. Amehojiwa na Medium na The Advocate. Katika kipindi chote cha kazi yake, habari kumhusu zimechapishwa katika magazeti na vyombo vya habari kama Asheville Citizen-Times, York Daily Record, San Francisco Examiner na Yahoo! Finance. Pia amezungumziwa katika kitabu cha mwaka 2016 kiitwacho Postcolonial Practice of Ministry: Leadership, Liturgy, and Interfaith Engagement. Tarehe 6 Aprili 2013, alitoa hotuba ya TEDx yenye kichwa “The Power of Breath” katika Ukumbi wa Missouri Theatre, mjini Columbia, Missouri. Kitabu chake cha pili, Awakening the Soul of Power, kilichapishwa Oktoba 2020. Kitabu hicho ni sehemu ya kwanza ya mfululizo wa vitabu vitatu unaoitwa Calling All Heroes. Kilipata mapendekezo na sifa kutoka kwa watu mashuhuri mapema, wakiwemo mwimbaji Gloria Estefan, mwanatheolojia Matthew Fox na mwanaharakati mashuhuri wa haki za kiraia David Mixner. Kitabu hicho kilianza kuuzwa kikiwa katika nafasi ya kwanza na ya nne katika orodha ya vitabu vinavyouzwa zaidi vya saikolojia na dini kwenye Amazon, kwa matoleo ya jalada laini na jalada gumu, mtawalia. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waandishi wa Kuba]] 4g7iqgvfnda6g3nv1n29x4m8fsowob9 0 254511 1608191 2026-10-14T11:09:29Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika 'Anne Lester Hudson (30 Januari [[1932]] – 2 Januari [[2025]]) alikuwa [[mwanahisabati]] na [[mwalimu]] wa hisabati kutoka [[Marekani]]. Utaalamu wake wa utafiti ulikuwa nadharia ya topological semigroups. Pia alijulikana kwa umahiri wake katika kutatua matatizo ya kihisabati na aliwafundisha wanafunzi waliofanikiwa katika Olimpiki ya Kimataifa ya Hisabati na Mashindano ya Hisabati ya William Lowell Putnam. Alikuwa profesa mstaafu katika kampasi ya Armstr...' 1608191 wikitext text/x-wiki Anne Lester Hudson (30 Januari [[1932]] – 2 Januari [[2025]]) alikuwa [[mwanahisabati]] na [[mwalimu]] wa hisabati kutoka [[Marekani]]. Utaalamu wake wa utafiti ulikuwa nadharia ya topological semigroups. Pia alijulikana kwa umahiri wake katika kutatua matatizo ya kihisabati na aliwafundisha wanafunzi waliofanikiwa katika Olimpiki ya Kimataifa ya Hisabati na Mashindano ya Hisabati ya William Lowell Putnam. Alikuwa profesa mstaafu katika kampasi ya Armstrong ya Chuo Kikuu cha Georgia Southern, ambacho awali kilijulikana kama Armstrong State College. == Elimu == Hudson alizaliwa kwa jina la Anne Lester. Alitoka katika jimbo la Mississippi na alikulia katika mji wa Inverness, Mississippi, ambao ulikuwa mdogo kiasi kwamba darasa lake la shule ya sekondari lilikuwa na wanafunzi saba pekee. Alisoma shahada ya kwanza katika Chuo cha Hollins, ambako Herta Freitag alikuwa mshauri wake. Tofauti na ilivyokuwa kawaida wakati huo, alikaa Hollins kwa miaka minne badala ya kuhamia chuo kikuu kingine baada ya miaka miwili, ili aendelee kufanya kazi pamoja na Freitag. Alihitimu mwaka 1953. Mwaka 1961, alipata shahada ya uzamivu katika hisabati kutoka Chuo Kikuu cha Tulane, ambako pia alikutana na mume wake, mwanahisabati Sigmund Hudson. Tasnifu yake, On the Structure of Certain Classes of Topological Semigroups, ilisimamiwa na Paul Stallings Mostert. Hudson alikuwa mwanamke wa kwanza kupata shahada ya uzamivu katika hisabati katika Chuo Kikuu cha Tulane. == Kazi == Baada ya kufanya tafiti za baada ya uzamivu kwa ufadhili wa Shirika la Kitaifa la Sayansi la Marekani na NATO, Hudson alijiunga na kitivo cha Chuo Kikuu cha Syracuse. Mwaka 1966, alipata nafasi ya kudumu ya kitaaluma kutokana na utafiti wake. Mwaka 1971, alihamia Armstrong State College nchini Georgia ili kufanya kazi katika mazingira yaliyoweka mkazo zaidi katika ufundishaji wa wanafunzi wa shahada ya kwanza. Mwaka 1994, Hudson aliongoza Programu ya Olimpiki ya Hisabati ya Marekani, iliyokuwa programu ya kuwaandaa washiriki wa timu ya Marekani kwa ajili ya Olimpiki ya Kimataifa ya Hisabati. Alisafiri hadi Hong Kong, ambako mashindano hayo yalifanyika, akiwa kocha wa timu hiyo. Chini ya uongozi wake, timu ya Marekani ilishinda Olimpiki hiyo. == Utambuzi na tuzo == Mwaka 1993, Chama cha Hisabati cha Marekani kilipoanza kutoa Tuzo za Deborah na Franklin Haimo kwa Ufundishaji Bora wa Hisabati katika Vyuo na Vyuo Vikuu, Hudson alikuwa miongoni mwa washindi wa kwanza. Mwaka 1996, Wakfu wa Carnegie wa Kuendeleza Ufundishaji ulimtaja kuwa mmoja wa maprofesa bora wa mwaka. Mwaka 1997, alipokea pongezi maalumu kutoka kwa Baraza la Wawakilishi la Georgia. Chuo cha Hollins pia kilimtunuku tuzo ya mhitimu wake bora. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1922]] [[Jamii:Waliofariki 2025]] [[Jamii:Walimu wa Marekani]] [[Jamii:Wanahisabati wa Marekani]] 3b4244754zqiml35vitdcc02hcg8hzy 1608199 1608191 2026-10-14T11:16:12Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1608199 wikitext text/x-wiki Anne Lester Hudson (30 Januari [[1932]] – 2 Januari [[2025]]) alikuwa [[mwanahisabati]] na [[mwalimu]] wa hisabati kutoka [[Marekani]]. Utaalamu wake wa utafiti ulikuwa nadharia ya topological semigroups. Pia alijulikana kwa umahiri wake katika kutatua matatizo ya kihisabati na aliwafundisha wanafunzi waliofanikiwa katika Olimpiki ya Kimataifa ya Hisabati na Mashindano ya Hisabati ya William Lowell Putnam. Alikuwa profesa mstaafu katika kampasi ya Armstrong ya Chuo Kikuu cha Georgia Southern, ambacho awali kilijulikana kama Armstrong State College. == Elimu == Hudson alizaliwa kwa jina la Anne Lester. Alitoka katika jimbo la Mississippi na alikulia katika mji wa Inverness, Mississippi, ambao ulikuwa mdogo kiasi kwamba darasa lake la shule ya sekondari lilikuwa na wanafunzi saba pekee. Alisoma shahada ya kwanza katika Chuo cha Hollins, ambako Herta Freitag alikuwa mshauri wake. Tofauti na ilivyokuwa kawaida wakati huo, alikaa Hollins kwa miaka minne badala ya kuhamia chuo kikuu kingine baada ya miaka miwili, ili aendelee kufanya kazi pamoja na Freitag. Alihitimu mwaka 1953. Mwaka 1961, alipata shahada ya uzamivu katika hisabati kutoka Chuo Kikuu cha Tulane, ambako pia alikutana na mume wake, mwanahisabati Sigmund Hudson. Tasnifu yake, On the Structure of Certain Classes of Topological Semigroups, ilisimamiwa na Paul Stallings Mostert. Hudson alikuwa mwanamke wa kwanza kupata shahada ya uzamivu katika hisabati katika Chuo Kikuu cha Tulane. == Kazi == Baada ya kufanya tafiti za baada ya uzamivu kwa ufadhili wa Shirika la Kitaifa la Sayansi la Marekani na NATO, Hudson alijiunga na kitivo cha Chuo Kikuu cha Syracuse. Mwaka 1966, alipata nafasi ya kudumu ya kitaaluma kutokana na utafiti wake. Mwaka 1971, alihamia Armstrong State College nchini Georgia ili kufanya kazi katika mazingira yaliyoweka mkazo zaidi katika ufundishaji wa wanafunzi wa shahada ya kwanza. Mwaka 1994, Hudson aliongoza Programu ya Olimpiki ya Hisabati ya Marekani, iliyokuwa programu ya kuwaandaa washiriki wa timu ya Marekani kwa ajili ya Olimpiki ya Kimataifa ya Hisabati. Alisafiri hadi Hong Kong, ambako mashindano hayo yalifanyika, akiwa kocha wa timu hiyo. Chini ya uongozi wake, timu ya Marekani ilishinda Olimpiki hiyo. == Utambuzi na tuzo == Mwaka 1993, Chama cha Hisabati cha Marekani kilipoanza kutoa Tuzo za Deborah na Franklin Haimo kwa Ufundishaji Bora wa Hisabati katika Vyuo na Vyuo Vikuu, Hudson alikuwa miongoni mwa washindi wa kwanza. Mwaka 1996, Wakfu wa Carnegie wa Kuendeleza Ufundishaji ulimtaja kuwa mmoja wa maprofesa bora wa mwaka. Mwaka 1997, alipokea pongezi maalumu kutoka kwa Baraza la Wawakilishi la Georgia. Chuo cha Hollins pia kilimtunuku tuzo ya mhitimu wake bora. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1932]] [[Jamii:Waliofariki 2025]] [[Jamii:Walimu wa Marekani]] [[Jamii:Wanahisabati wa Marekani]] oofiy20mcjl2epjgn0surycp9kbpuoq 0 254512 1608194 2026-10-14T11:13:22Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Debra Elaine Houry''' ni [[daktari]] kutoka [[Marekani]]. Aliwahi kuhudumu kama Afisa Mkuu wa Matibabu na Naibu [[Mkurugenzi]] wa Programu na [[Sayansi]] katika Vituo vya Kudhibiti na Kuzuia Magonjwa (CDC) hadi alipojiuzulu kupinga kufukuzwa kazi kwa Susan Monarez. Hapo awali, alihudumu kama kaimu naibu mkurugenzi mkuu na pia alikuwa mkurugenzi wa zamani wa Kituo cha Kitaifa cha Kuzuia Majeraha na Udhibiti wake. Kabla ya kujiunga na CDC, alikuwa mhadhi...' 1608194 wikitext text/x-wiki '''Debra Elaine Houry''' ni [[daktari]] kutoka [[Marekani]]. Aliwahi kuhudumu kama Afisa Mkuu wa Matibabu na Naibu [[Mkurugenzi]] wa Programu na [[Sayansi]] katika Vituo vya Kudhibiti na Kuzuia Magonjwa (CDC) hadi alipojiuzulu kupinga kufukuzwa kazi kwa Susan Monarez. Hapo awali, alihudumu kama kaimu naibu mkurugenzi mkuu na pia alikuwa mkurugenzi wa zamani wa Kituo cha Kitaifa cha Kuzuia Majeraha na Udhibiti wake. Kabla ya kujiunga na CDC, alikuwa mhadhiri mwenye nafasi ya kudumu ya kitaaluma katika Chuo Kikuu cha Emory. == Maisha ya awali na elimu == Houry alizaliwa na kukulia katika jimbo la Virginia. Mwaka 1994, alihitimu shahada ya kwanza katika Chuo Kikuu cha Emory, akiwa amesomea kwa pamoja baiolojia na falsafa. Pia alijitolea katika kituo cha afya ya watoto cha Children's Healthcare of Atlanta at Egleston na kufanya kazi kama msaidizi wa wafanyakazi wa hospitali katika Hospitali ya Grady. Kutoka Emory, Houry alijiunga na programu ya pamoja ya shahada ya udaktari na shahada ya uzamili katika afya ya umma katika Chuo Kikuu cha Tulane, na kuhitimu mwaka 1998. Baadaye, alipata mafunzo ya udaktari wa dharura katika Kituo cha Matibabu cha Denver Health. Akiwa huko, alipokea Tuzo ya Mafanikio ya Kitaaluma kwa Madaktari Wanafunzi kutoka Baraza la Wakurugenzi wa Mafunzo ya Udaktari wa Dharura. == Kazi == Baada ya kumaliza mafunzo yake ya udaktari, Houry alijiunga na Chuo Kikuu cha Emory kama mhadhiri wa udaktari wa dharura na afya ya umma. Pia alihudumu kama naibu mkurugenzi wa Kituo cha Emory cha Udhibiti wa Majeraha. Akiwa katika nafasi hiyo, alichaguliwa kuwa rais wa Jumuiya ya Taaluma ya Udaktari wa Dharura. Baadaye, alianzisha muungano wa vyuo vikuu 12 uliolenga utafiti na utekelezaji wa afya ya umma. Pia alipokea ufadhili kutoka Vituo vya Kudhibiti na Kuzuia Magonjwa ili kuanzisha kituo cha utafiti kinachofadhiliwa na serikali ya shirikisho. Alipata nafasi ya kudumu ya kitaaluma na kuchaguliwa kuwa rais wa Seneti ya Chuo Kikuu cha Emory. Aidha, alishirikiana kufundisha kozi kubwa ya mtandaoni iliyo wazi kwa umma, ambapo alipata fursa ya kumhoji Rais Jimmy Carter darasani. Mwaka 2013, Houry alishiriki katika mpango wa ushirika wa Public Voices Thought Leadership. Akiwa Emory, Dkt. Houry alipokea tuzo mbalimbali, zikiwemo Tuzo ya Kitaifa ya Ushauri kwa Wanafunzi wa Udaktari kutoka Jumuiya ya Madaktari Wanafunzi wa Udaktari wa Dharura, Tuzo ya Mtafiti kutoka Chuo cha Wanawake katika Taaluma ya Udaktari wa Dharura, na Tuzo ya Ufundishaji kutoka kwa Mkuu wa Shule ya Tiba ya Chuo Kikuu cha Emory. Mwaka 2013, alichaguliwa kushiriki katika mpango wa Hedwig van Ameringen wa Uongozi Mtendaji katika Taaluma ya Tiba, uliolenga kuwaandaa wanawake kwa nafasi za juu za uongozi katika taasisi za afya za kitaaluma. Mwaka 2014, aliteuliwa kuwa mkurugenzi wa Kituo cha Kitaifa cha Kuzuia Majeraha na Udhibiti wake (NCIPC) katika Vituo vya Kudhibiti na Kuzuia Magonjwa (CDC). Katika kipindi chake cha uongozi, alisimamia uchapishaji wa mwongozo wa Guidelines for Prescribing Opioids for Chronic Pain, uliowapa watoa huduma za afya ushahidi wa kisayansi na kitaaluma kuhusu namna ya kusimamia maagizo ya dawa za opioidi kwa wagonjwa wenye maumivu sugu. Pia alisimamia kazi zinazohusu kuzuia kujiua, majeraha ya ubongo yanayotokana na kiwewe, vifo vinavyotokana na kuzama majini na kiwewe cha utotoni. Kutokana na utafiti wake, mwaka 2019 alichaguliwa kuwa mwanachama wa Chuo cha Kitaifa cha Tiba cha Marekani. Video Houry akitoa ushahidi mbele ya Kamati ya Seneti ya Afya, Elimu, Kazi na Pensheni, pamoja na aliyekuwa mkurugenzi wa CDC, Susan Monarez, tarehe 17 Septemba 2025. Mwaka 2021, wakati wa janga la UVIKO-19, Houry aliteuliwa kuwa kaimu naibu mkurugenzi mkuu wa CDC, akimsaidia mkurugenzi Rochelle Walensky. Katika nafasi hiyo, alimshauri mkurugenzi kuhusu masuala na vipaumbele vya taasisi. Alikuwa mmoja wa viongozi muhimu katika kupanga upya muundo wa taasisi na kutekeleza mpango wa CDC Moving Forward, uliolenga kufanya mageuzi katika CDC baada ya janga la UVIKO-19. Mwaka 2022, aliteuliwa kuwa Afisa Mkuu wa Matibabu na Naibu Mkurugenzi wa Programu na Sayansi katika CDC. Nafasi hiyo mpya iliundwa ili kuharakisha utoaji wa taarifa za kisayansi na kuboresha mawasiliano kwa umma. Afisa Mkuu wa Matibabu hutoa mwongozo wa jumla na kuratibu programu za kisayansi na kitabibu za CDC. Aidha, Houry alihudumu kama afisa rasmi wa serikali ya shirikisho aliyeteuliwa kusimamia shughuli za Kamati ya Ushauri kwa Mkurugenzi wa CDC. Alitambuliwa kwa huduma yake kwa taifa kupitia Tuzo ya Huduma Bora kwa Serikali kutoka Jumuiya ya Madaktari ya Marekani, Tuzo ya Shujaa wa Huduma za Afya kutoka Chama cha Biashara cha Metro Atlanta na medali ya Creighton Wellman kutoka Chuo Kikuu cha Tulane. Mwaka 2024, Mandy Cohen alimteua Houry kuwa kiongozi wa maandalizi ya mpito wa uongozi katika CDC, kwa lengo la kuiandaa taasisi hiyo kwa ajili ya utawala uliofuata. Mnamo Agosti 2025, Houry alikuwa miongoni mwa maafisa kadhaa waliojiuzulu baada ya utawala wa pili wa Donald Trump kumfukuza Susan Monarez kutoka nafasi ya mkurugenzi wa CDC. Houry aliiambia Associated Press kwamba maafisa waliojiuzulu walielewa kuwa Monarez akiondoka, taasisi hiyo ingebaki bila uongozi wa kisayansi. Wakazi wa Atlanta walijitokeza kumuunga mkono Dkt. Houry na wenzake kwa uamuzi wao wa kuondoka katika taasisi hiyo. Mnamo Septemba 2025, Houry na Monarez walitoa ushahidi mbele ya Kamati ya Seneti ya Afya, Elimu, Kazi na Pensheni kuhusu waziri husika na namna alivyosimamia CDC. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Madaktari]] [[Jamii:Sayansi]] pwp438xlnpi94uc39vgo1hya9zjsp73 1608200 1608194 2026-10-14T11:16:45Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1608200 wikitext text/x-wiki '''Debra Elaine Houry''' ni [[daktari]] kutoka [[Marekani]]. Aliwahi kuhudumu kama Afisa Mkuu wa Matibabu na Naibu [[Mkurugenzi]] wa Programu na [[Sayansi]] katika Vituo vya Kudhibiti na Kuzuia Magonjwa (CDC) hadi alipojiuzulu kupinga kufukuzwa kazi kwa Susan Monarez. Hapo awali, alihudumu kama kaimu naibu mkurugenzi mkuu na pia alikuwa mkurugenzi wa zamani wa Kituo cha Kitaifa cha Kuzuia Majeraha na Udhibiti wake. Kabla ya kujiunga na CDC, alikuwa mhadhiri mwenye nafasi ya kudumu ya kitaaluma katika Chuo Kikuu cha Emory. == Maisha ya awali na elimu == Houry alizaliwa na kukulia katika jimbo la Virginia. Mwaka 1994, alihitimu shahada ya kwanza katika Chuo Kikuu cha Emory, akiwa amesomea kwa pamoja baiolojia na falsafa. Pia alijitolea katika kituo cha afya ya watoto cha Children's Healthcare of Atlanta at Egleston na kufanya kazi kama msaidizi wa wafanyakazi wa hospitali katika Hospitali ya Grady. Kutoka Emory, Houry alijiunga na programu ya pamoja ya shahada ya udaktari na shahada ya uzamili katika afya ya umma katika Chuo Kikuu cha Tulane, na kuhitimu mwaka 1998. Baadaye, alipata mafunzo ya udaktari wa dharura katika Kituo cha Matibabu cha Denver Health. Akiwa huko, alipokea Tuzo ya Mafanikio ya Kitaaluma kwa Madaktari Wanafunzi kutoka Baraza la Wakurugenzi wa Mafunzo ya Udaktari wa Dharura. == Kazi == Baada ya kumaliza mafunzo yake ya udaktari, Houry alijiunga na Chuo Kikuu cha Emory kama mhadhiri wa udaktari wa dharura na afya ya umma. Pia alihudumu kama naibu mkurugenzi wa Kituo cha Emory cha Udhibiti wa Majeraha. Akiwa katika nafasi hiyo, alichaguliwa kuwa rais wa Jumuiya ya Taaluma ya Udaktari wa Dharura. Baadaye, alianzisha muungano wa vyuo vikuu 12 uliolenga utafiti na utekelezaji wa afya ya umma. Pia alipokea ufadhili kutoka Vituo vya Kudhibiti na Kuzuia Magonjwa ili kuanzisha kituo cha utafiti kinachofadhiliwa na serikali ya shirikisho. Alipata nafasi ya kudumu ya kitaaluma na kuchaguliwa kuwa rais wa Seneti ya Chuo Kikuu cha Emory. Aidha, alishirikiana kufundisha kozi kubwa ya mtandaoni iliyo wazi kwa umma, ambapo alipata fursa ya kumhoji Rais Jimmy Carter darasani. Mwaka 2013, Houry alishiriki katika mpango wa ushirika wa Public Voices Thought Leadership. Akiwa Emory, Dkt. Houry alipokea tuzo mbalimbali, zikiwemo Tuzo ya Kitaifa ya Ushauri kwa Wanafunzi wa Udaktari kutoka Jumuiya ya Madaktari Wanafunzi wa Udaktari wa Dharura, Tuzo ya Mtafiti kutoka Chuo cha Wanawake katika Taaluma ya Udaktari wa Dharura, na Tuzo ya Ufundishaji kutoka kwa Mkuu wa Shule ya Tiba ya Chuo Kikuu cha Emory. Mwaka 2013, alichaguliwa kushiriki katika mpango wa Hedwig van Ameringen wa Uongozi Mtendaji katika Taaluma ya Tiba, uliolenga kuwaandaa wanawake kwa nafasi za juu za uongozi katika taasisi za afya za kitaaluma. Mwaka 2014, aliteuliwa kuwa mkurugenzi wa Kituo cha Kitaifa cha Kuzuia Majeraha na Udhibiti wake (NCIPC) katika Vituo vya Kudhibiti na Kuzuia Magonjwa (CDC). Katika kipindi chake cha uongozi, alisimamia uchapishaji wa mwongozo wa Guidelines for Prescribing Opioids for Chronic Pain, uliowapa watoa huduma za afya ushahidi wa kisayansi na kitaaluma kuhusu namna ya kusimamia maagizo ya dawa za opioidi kwa wagonjwa wenye maumivu sugu. Pia alisimamia kazi zinazohusu kuzuia kujiua, majeraha ya ubongo yanayotokana na kiwewe, vifo vinavyotokana na kuzama majini na kiwewe cha utotoni. Kutokana na utafiti wake, mwaka 2019 alichaguliwa kuwa mwanachama wa Chuo cha Kitaifa cha Tiba cha Marekani. Video Houry akitoa ushahidi mbele ya Kamati ya Seneti ya Afya, Elimu, Kazi na Pensheni, pamoja na aliyekuwa mkurugenzi wa CDC, Susan Monarez, tarehe 17 Septemba 2025. Mwaka 2021, wakati wa janga la UVIKO-19, Houry aliteuliwa kuwa kaimu naibu mkurugenzi mkuu wa CDC, akimsaidia mkurugenzi Rochelle Walensky. Katika nafasi hiyo, alimshauri mkurugenzi kuhusu masuala na vipaumbele vya taasisi. Alikuwa mmoja wa viongozi muhimu katika kupanga upya muundo wa taasisi na kutekeleza mpango wa CDC Moving Forward, uliolenga kufanya mageuzi katika CDC baada ya janga la UVIKO-19. Mwaka 2022, aliteuliwa kuwa Afisa Mkuu wa Matibabu na Naibu Mkurugenzi wa Programu na Sayansi katika CDC. Nafasi hiyo mpya iliundwa ili kuharakisha utoaji wa taarifa za kisayansi na kuboresha mawasiliano kwa umma. Afisa Mkuu wa Matibabu hutoa mwongozo wa jumla na kuratibu programu za kisayansi na kitabibu za CDC. Aidha, Houry alihudumu kama afisa rasmi wa serikali ya shirikisho aliyeteuliwa kusimamia shughuli za Kamati ya Ushauri kwa Mkurugenzi wa CDC. Alitambuliwa kwa huduma yake kwa taifa kupitia Tuzo ya Huduma Bora kwa Serikali kutoka Jumuiya ya Madaktari ya Marekani, Tuzo ya Shujaa wa Huduma za Afya kutoka Chama cha Biashara cha Metro Atlanta na medali ya Creighton Wellman kutoka Chuo Kikuu cha Tulane. Mwaka 2024, Mandy Cohen alimteua Houry kuwa kiongozi wa maandalizi ya mpito wa uongozi katika CDC, kwa lengo la kuiandaa taasisi hiyo kwa ajili ya utawala uliofuata. Mnamo Agosti 2025, Houry alikuwa miongoni mwa maafisa kadhaa waliojiuzulu baada ya utawala wa pili wa Donald Trump kumfukuza Susan Monarez kutoka nafasi ya mkurugenzi wa CDC. Houry aliiambia Associated Press kwamba maafisa waliojiuzulu walielewa kuwa Monarez akiondoka, taasisi hiyo ingebaki bila uongozi wa kisayansi. Wakazi wa Atlanta walijitokeza kumuunga mkono Dkt. Houry na wenzake kwa uamuzi wao wa kuondoka katika taasisi hiyo. Mnamo Septemba 2025, Houry na Monarez walitoa ushahidi mbele ya Kamati ya Seneti ya Afya, Elimu, Kazi na Pensheni kuhusu waziri husika na namna alivyosimamia CDC. == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Madaktari wa Marekani]] 25t9wrggt0k862jxpb42clm7j97dncw 0 254513 1608201 2026-10-14T11:21:26Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Ruth Atkinson Holmes''' ([[1909]] – 5 Desemba [[1981]]) alikuwa [[mchoraji]] na mfadhili kutoka [[Marekani]]. Katika miaka ya 1960, alikuwa mwanachama wa kikundi kilichojulikana kama “Summit Trio” katika mji wa Summit, [[Mississippi]]. == Maisha == Holmes alizaliwa mwaka 1909 katika mji wa Hazlehurst, Mississippi. Alipata elimu katika Chuo Kikuu cha Mississippi kwa Wanawake, Chuo cha Mississippi, Chuo Kikuu cha Tulane na Chuo cha Vijana cha South...' 1608201 wikitext text/x-wiki '''Ruth Atkinson Holmes''' ([[1909]] – 5 Desemba [[1981]]) alikuwa [[mchoraji]] na mfadhili kutoka [[Marekani]]. Katika miaka ya 1960, alikuwa mwanachama wa kikundi kilichojulikana kama “Summit Trio” katika mji wa Summit, [[Mississippi]]. == Maisha == Holmes alizaliwa mwaka 1909 katika mji wa Hazlehurst, Mississippi. Alipata elimu katika Chuo Kikuu cha Mississippi kwa Wanawake, Chuo cha Mississippi, Chuo Kikuu cha Tulane na Chuo cha Vijana cha Southwest Mississippi. Katika muda wake wa ziada, Holmes alijishughulisha na uchoraji kwa kutumia mbinu ya encaustic, inayohusisha kutumia rangi zilizochanganywa na nta ya moto. Katika miaka ya 1960, alianza kuonesha kazi zake za sanaa pamoja na Bess Phipps Dawson na Halcyone Barnes katika mji wa Summit, Mississippi. Wasanii hao watatu walikuja kujulikana kama “Summit Trio”. Holmes alitoa kazi za sanaa kwa Jumba la Makumbusho la Sanaa la Mississippi na pia alitoa kazi za sanaa za Kiafrika kwa Chuo Kikuu cha Delta State. Holmes aliolewa mara mbili. Mume wake wa kwanza alikuwa F. C. Atkinson, ambaye walipata naye mtoto mmoja wa kiume. Baadaye aliolewa na Louie M. Holmes. Aliishi Summit pamoja na mume wake wa kwanza na McComb pamoja na mume wake wa pili. Alifariki tarehe 5 Desemba 1981 mjini McComb. Mazishi yake yalifanyika katika Kanisa la Presbyterian la Ukumbusho la J. J. White. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1909]] [[Jamii:Waliofariki 1981]] [[Jamii:Wachoraji wa Marekani]] 9nnxpbputk45x4zo03n7pjjjxlavzmx 0 254514 1608202 2026-10-14T11:24:48Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '[[Faili:Ron holmberg west point hof.jpg|thumb|'''Ron Holmberg''']] '''Ronald “Ronnie” Edward Holmberg''' (amezaliwa tarehe 27 Januari [[1938]]) ni [[mchezaji]] wa zamani wa [[Tennis|tenisi]] kutoka [[Marekani]] aliyeshiriki mashindano katika miaka ya 1950, 1960 na 1970. Mwaka 1959, alishika nafasi ya saba duniani na aliorodheshwa miongoni mwa wachezaji kumi bora nchini Marekani kwa miaka tisa. Kwa sasa, ni miongoni mwa wataalamu maalumu wanaotambuliwa...' 1608202 wikitext text/x-wiki [[Faili:Ron holmberg west point hof.jpg|thumb|'''Ron Holmberg''']] '''Ronald “Ronnie” Edward Holmberg''' (amezaliwa tarehe 27 Januari [[1938]]) ni [[mchezaji]] wa zamani wa [[Tennis|tenisi]] kutoka [[Marekani]] aliyeshiriki mashindano katika miaka ya 1950, 1960 na 1970. Mwaka 1959, alishika nafasi ya saba duniani na aliorodheshwa miongoni mwa wachezaji kumi bora nchini Marekani kwa miaka tisa. Kwa sasa, ni miongoni mwa wataalamu maalumu wanaotambuliwa na Chama cha Tenisi cha Marekani (USTA) kama “Master Professionals”. Hutumia muda wake mwingi kufundisha tenisi, kushiriki na kuongoza matukio ya hisani, kuendesha kliniki za mafunzo na kushiriki katika miradi mingine inayohusiana na tenisi. == Muhtasari == === Chuo kikuu === Holmberg alishinda mashindano yake ya kwanza akiwa na umri wa miaka 12. Mwaka 1953, alishinda mataji matatu kati ya manne yaliyowezekana katika mashindano ya kitaifa ya vijana ya Marekani. Mwaka 1956, alishinda taji la Wimbledon la vijana. Alihitimu katika Chuo Kikuu cha Tulane, ambako alitambuliwa mara tatu kama mmoja wa wanamichezo bora wa vyuo vikuu nchini Marekani (All-American). Alishinda mara mbili ubingwa wa tenisi ya mtu mmoja mmoja wa Mkutano wa Kusini-Mashariki (SEC), mara tatu ubingwa wa wachezaji wawili wawili wa mkutano huo, na mara mbili ubingwa wa wachezaji wawili wawili wa Chama cha Kitaifa cha Michezo ya Vyuo Vikuu (NCAA). === Kazi ya tenisi === Holmberg alishinda taji la Wimbledon la vijana mwaka 1956 baada ya kumshinda Rod Laver katika mechi ya fainali. Mwaka 1957, alishinda Mashindano ya Tenisi ya Udongo ya Mashariki baada ya kumshinda Tony Vincent. Holmberg pia alishiriki katika mashindano kadhaa ya Blue Gray wakati yalipokuwa yakifanyika kama mashindano ya mtu mmoja mmoja. Mwaka 1959, alishinda ubingwa wa mtu mmoja mmoja, huku akitwaa mataji mawili mfululizo ya wachezaji wawili wawili katika mashindano hayo mwaka 1957 na 1958. Holmberg alifika hatua ya nusu fainali ya mashindano ya mtu mmoja mmoja kwa wanaume katika Mashindano ya Kitaifa ya Marekani ya mwaka 1959, ambayo sasa yanajulikana kama US Open. Katika safari yake hadi nusu fainali, aliwashinda Dick Savitt na Butch Buchholz katika mechi zilizochezwa kwa seti tano, kisha akamshinda Laver kwa seti nne katika robo fainali. Hata hivyo, alishindwa na Alex Olmedo katika nusu fainali. Mwaka 1961, alifika robo fainali ya French Open, ambako alishindwa na Laver. Mnamo Desemba 1962, Holmberg alishinda mashindano ya ndani ya Bluebonnet Invitation yaliyofanyika Houston. Katika mashindano hayo, alimshinda Cliff Richey katika robo fainali na Frank Froehling katika fainali. Mwezi Machi 1964, alishinda mashindano ya kimataifa ya Altamira Invitation yaliyofanyika Caracas, Venezuela. Katika safari yake ya kutwaa taji hilo, aliwashinda Nikola Pilić, Rafael Osuna na Manuel Santana, kabla ya kumshinda Roy Emerson katika fainali. Mnamo Agosti 1965, Holmberg alishinda Mashindano ya Kimataifa ya Kanada baada ya kumshinda Billy Lenoir katika nusu fainali na Lester Sack katika fainali. Mwezi Agosti 1968, Holmberg alishinda mashindano ya kimataifa ya New York baada ya kuwashinda Tom Gorman na Joaquín Loyo-Mayo. Katika mwezi huohuo, alishinda mashindano ya Southampton Invitation yaliyochezwa kwenye uwanja wa nyasi huko Long Island, New York. Katika mashindano hayo, aliwashinda Jaime Fillol, Ray Moore na Gene Scott. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1938]] [[Jamii:Wachezaji]] cgsxgm65ov2ihvscd2h8n1e743on9es 1608209 1608202 2026-10-14T11:45:09Z Riccardo Riccioni 452 1608209 wikitext text/x-wiki [[Faili:Ron holmberg west point hof.jpg|thumb|'''Ron Holmberg''']] '''Ronald “Ronnie” Edward Holmberg''' (amezaliwa 27 Januari [[1938]]) ni [[mchezaji]] wa zamani wa [[Tennis|tenisi]] kutoka [[Marekani]] aliyeshiriki mashindano katika miaka ya 1950, 1960 na 1970. Mwaka 1959, alishika nafasi ya saba duniani na aliorodheshwa miongoni mwa wachezaji kumi bora nchini Marekani kwa miaka tisa. Kwa sasa, ni miongoni mwa wataalamu maalumu wanaotambuliwa na Chama cha Tenisi cha Marekani (USTA) kama “Master Professionals”. Hutumia muda wake mwingi kufundisha tenisi, kushiriki na kuongoza matukio ya hisani, kuendesha kliniki za mafunzo na kushiriki katika miradi mingine inayohusiana na tenisi. == Muhtasari == === Chuo kikuu === Holmberg alishinda mashindano yake ya kwanza akiwa na umri wa miaka 12. Mwaka 1953, alishinda mataji matatu kati ya manne yaliyowezekana katika mashindano ya kitaifa ya vijana ya Marekani. Mwaka 1956, alishinda taji la Wimbledon la vijana. Alihitimu katika Chuo Kikuu cha Tulane, ambako alitambuliwa mara tatu kama mmoja wa wanamichezo bora wa vyuo vikuu nchini Marekani (All-American). Alishinda mara mbili ubingwa wa tenisi ya mtu mmoja mmoja wa Mkutano wa Kusini-Mashariki (SEC), mara tatu ubingwa wa wachezaji wawili wawili wa mkutano huo, na mara mbili ubingwa wa wachezaji wawili wawili wa Chama cha Kitaifa cha Michezo ya Vyuo Vikuu (NCAA). === Kazi ya tenisi === Holmberg alishinda taji la Wimbledon la vijana mwaka 1956 baada ya kumshinda Rod Laver katika mechi ya fainali. Mwaka 1957, alishinda Mashindano ya Tenisi ya Udongo ya Mashariki baada ya kumshinda Tony Vincent. Holmberg pia alishiriki katika mashindano kadhaa ya Blue Gray wakati yalipokuwa yakifanyika kama mashindano ya mtu mmoja mmoja. Mwaka 1959, alishinda ubingwa wa mtu mmoja mmoja, huku akitwaa mataji mawili mfululizo ya wachezaji wawili wawili katika mashindano hayo mwaka 1957 na 1958. Holmberg alifika hatua ya nusu fainali ya mashindano ya mtu mmoja mmoja kwa wanaume katika Mashindano ya Kitaifa ya Marekani ya mwaka 1959, ambayo sasa yanajulikana kama US Open. Katika safari yake hadi nusu fainali, aliwashinda Dick Savitt na Butch Buchholz katika mechi zilizochezwa kwa seti tano, kisha akamshinda Laver kwa seti nne katika robo fainali. Hata hivyo, alishindwa na Alex Olmedo katika nusu fainali. Mwaka 1961, alifika robo fainali ya French Open, ambako alishindwa na Laver. Mnamo Desemba 1962, Holmberg alishinda mashindano ya ndani ya Bluebonnet Invitation yaliyofanyika Houston. Katika mashindano hayo, alimshinda Cliff Richey katika robo fainali na Frank Froehling katika fainali. Mwezi Machi 1964, alishinda mashindano ya kimataifa ya Altamira Invitation yaliyofanyika Caracas, Venezuela. Katika safari yake ya kutwaa taji hilo, aliwashinda Nikola Pilić, Rafael Osuna na Manuel Santana, kabla ya kumshinda Roy Emerson katika fainali. Mnamo Agosti 1965, Holmberg alishinda Mashindano ya Kimataifa ya Kanada baada ya kumshinda Billy Lenoir katika nusu fainali na Lester Sack katika fainali. Mwezi Agosti 1968, Holmberg alishinda mashindano ya kimataifa ya New York baada ya kuwashinda Tom Gorman na Joaquín Loyo-Mayo. Katika mwezi huohuo, alishinda mashindano ya Southampton Invitation yaliyochezwa kwenye uwanja wa nyasi huko Long Island, New York. Katika mashindano hayo, aliwashinda Jaime Fillol, Ray Moore na Gene Scott. == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1938]] [[Jamii:Wachezaji wa Marekani]] h9xsms301h32w295h68e4kvvw6uzvz5 0 254515 1608203 2026-10-14T11:28:04Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Gyuri Hollósy''' (amezaliwa mwaka [[1946]]) ni [[mchongaji]] wa [[sanamu]] wa kisasa mwenye asili ya [[Kihungaria]], aliyezaliwa nchini [[Ujerumani]] na baadaye kuwa raia wa [[Marekani]]. == Maisha ya awali na elimu == Hollósy alizaliwa mwaka 1946 katika mji wa Bad Aibling, jimbo la Bavaria, nchini Ujerumani. Ana asili ya kifamilia inayohusishwa na wachoraji wawili wa Kihungaria, Simon Hollósy na Tivadar Csontváry Kosztka. Mwaka 1955, familia yake...' 1608203 wikitext text/x-wiki '''Gyuri Hollósy''' (amezaliwa mwaka [[1946]]) ni [[mchongaji]] wa [[sanamu]] wa kisasa mwenye asili ya [[Kihungaria]], aliyezaliwa nchini [[Ujerumani]] na baadaye kuwa raia wa [[Marekani]]. == Maisha ya awali na elimu == Hollósy alizaliwa mwaka 1946 katika mji wa Bad Aibling, jimbo la Bavaria, nchini Ujerumani. Ana asili ya kifamilia inayohusishwa na wachoraji wawili wa Kihungaria, Simon Hollósy na Tivadar Csontváry Kosztka. Mwaka 1955, familia yake ilihamia Cleveland, katika jimbo la Ohio, Marekani. Alipata shahada ya kwanza ya sanaa za ubunifu (BFA) kutoka Chuo Kikuu cha Jimbo la Ohio na shahada ya uzamili ya sanaa za ubunifu (MFA) kutoka Chuo Kikuu cha Tulane. Alifundisha katika Chuo Kikuu cha Tulane, Louisiana; Chuo Kikuu cha Washington huko St. Louis, Missouri; Chuo cha Bethany, Kansas; na Taasisi ya Ufundi wa Uchongaji ya Johnson Atelier iliyoko Mercerville, New Jersey. == Kazi == Hollósy anafanya kazi katika kituo cha Grounds for Sculpture kilichopo Hamilton, New Jersey. Tangu mwaka 1994, Hollósy amepokea tume tano kuu za kuunda sanamu na kumbukumbu za kisanii, zikiwemo: * Kumbukumbu ya Mapinduzi ya Hungaria, iliyopo Boston, Massachusetts. * Urithi Wetu, iliyopo New Orleans, Louisiana. * Familia, iliyopo Peoria, Arizona. * Kumbukumbu ya Kardinali Mindszenty wa Hungaria, iliyopo Cleveland, Ohio. * Kumbukumbu ya Vita ya Hungaria, iliyopo North Olmsted, Ohio. == Machapisho teule == - Voices in an Artist's Head (2017) — Gyuri Hollósy. <nowiki>ISBN 978-1524529277</nowiki>. == Kazi za sanaa == - Kumbukumbu ya Mapinduzi ya Hungaria (1986), iliyopo Liberty Square Park, Boston, Massachusetts. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1946]] [[Jamii:Wachongaji wa Marekani]] atbvwq0d7dj64son4rmvahza9gbgh01 1608211 1608203 2026-10-14T11:47:03Z Riccardo Riccioni 452 1608211 wikitext text/x-wiki '''Gyuri Hollósy''' (amezaliwa Bad Aibling, jimbo la [[Bavaria]], [[Ujerumani]], [[1946]]) ni [[mchongaji]] wa [[sanamu]] wa kisasa mwenye asili ya [[Hungaria]], aliyepata kuwa raia wa [[Marekani]]. == Maisha ya awali na elimu == Hollósy alizaliwa katika familia inayohusishwa na wachoraji wawili wa Hungaria, Simon Hollósy na Tivadar Csontváry Kosztka. Mwaka 1955, familia yake ilihamia Cleveland, katika jimbo la Ohio, Marekani. Alipata shahada ya kwanza ya sanaa za ubunifu (BFA) kutoka Chuo Kikuu cha Jimbo la Ohio na shahada ya uzamili ya sanaa za ubunifu (MFA) kutoka Chuo Kikuu cha Tulane. Alifundisha katika Chuo Kikuu cha Tulane, Louisiana; Chuo Kikuu cha Washington huko St. Louis, Missouri; Chuo cha Bethany, Kansas; na Taasisi ya Ufundi wa Uchongaji ya Johnson Atelier iliyoko Mercerville, New Jersey. == Kazi == Hollósy anafanya kazi katika kituo cha Grounds for Sculpture kilichopo Hamilton, New Jersey. Tangu mwaka 1994, Hollósy amepokea tume tano kuu za kuunda sanamu na kumbukumbu za kisanii, zikiwemo: * Kumbukumbu ya Mapinduzi ya Hungaria, iliyopo Boston, Massachusetts. * Urithi Wetu, iliyopo New Orleans, Louisiana. * Familia, iliyopo Peoria, Arizona. * Kumbukumbu ya Kardinali Mindszenty wa Hungaria, iliyopo Cleveland, Ohio. * Kumbukumbu ya Vita ya Hungaria, iliyopo North Olmsted, Ohio. == Machapisho teule == - Voices in an Artist's Head (2017) — Gyuri Hollósy. <nowiki>ISBN 978-1524529277</nowiki>. == Kazi za sanaa == - Kumbukumbu ya Mapinduzi ya Hungaria (1986), iliyopo Liberty Square Park, Boston, Massachusetts. == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1946]] [[Jamii:Wachongaji wa Marekani]] fwa4bkqno4h48efol3ozgvyx7n7mtp1 0 254516 1608204 2026-10-14T11:31:39Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Isabelle Christian Holland''' (16 Juni [[1920]] – 9 Februari [[2002]]) alikuwa [[mwandishi]] wa [[Marekani]] aliyeandika vitabu vya kubuni kwa watoto na watu wazima. Aliandika riwaya za mtindo wa Kigothiki, hadithi za mafumbo kwa watu wazima, riwaya za kimapenzi zenye msisimko na vitabu vingi kwa watoto na vijana. == Maisha na kazi == Holland alizaliwa mjini [[Mji wa Basel|Basel]], [[Uswisi]]. Baba yake alikuwa balozi mdogo wa Marekani katika mji wa...' 1608204 wikitext text/x-wiki '''Isabelle Christian Holland''' (16 Juni [[1920]] – 9 Februari [[2002]]) alikuwa [[mwandishi]] wa [[Marekani]] aliyeandika vitabu vya kubuni kwa watoto na watu wazima. Aliandika riwaya za mtindo wa Kigothiki, hadithi za mafumbo kwa watu wazima, riwaya za kimapenzi zenye msisimko na vitabu vingi kwa watoto na vijana. == Maisha na kazi == Holland alizaliwa mjini [[Mji wa Basel|Basel]], [[Uswisi]]. Baba yake alikuwa balozi mdogo wa Marekani katika mji wa [[Liverpool]], [[Uingereza]], wakati wa [[Vita vya Pili vya Dunia]]. Kwa sababu ya vita hivyo, alihamia Marekani mwaka 1940. Alisoma katika Chuo Kikuu cha Tulane na pia alikuwa mwanachama wa jumuiya ya Kappa Alpha Theta. Akiwa mkurugenzi wa matangazo katika kampuni ya uchapishaji ya Lippincott, alisimamia shughuli za utangazaji wa kitabu To Kill a Mockingbird na kuwa rafiki wa mwandishi Harper Lee. Holland aliandika zaidi ya vitabu 50 na alikuwa bado akiendelea na kazi yake ya uandishi wakati wa kifo chake, akiwa na umri wa miaka 81, mjini New York. Vitabu vyake kwa watoto na vijana vilizungumzia mada mbalimbali ngumu na zenye utata, zikiwemo kifo, ubakaji, ngono kati ya watu wa familia moja, ujauzito wa vijana, unyanyasaji wa kingono na ushoga. Mada zilizojirudia katika vitabu vyake vya watu wazima na watoto zilijumuisha madhara ya uraibu wa pombe kwa familia, pamoja na uwezo wa wanyama kusaidia uponyaji na mabadiliko chanya katika maisha ya watu. Kumbukumbu zake za kifasihi zinahifadhiwa katika Mkusanyo wa Fasihi ya Watoto wa de Grummond katika Chuo Kikuu cha Southern Mississippi na Mkusanyo wa Kerlan wa Fasihi ya Watoto katika Chuo Kikuu cha Minnesota. Riwaya zake mbili zilibadilishwa kuwa filamu: * Bump in the Night (1991). * The Man Without a Face (1993). Riwaya hizi zinahusu masuala au madai yanayohusiana na vitendo vya kingono dhidi ya watoto. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1920]] [[Jamii:Waliofariki 2002]] 7hgxvva0c96yites2sixf74l03auppj 1608212 1608204 2026-10-14T11:47:42Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1608212 wikitext text/x-wiki '''Isabelle Christian Holland''' (16 Juni [[1920]] – 9 Februari [[2002]]) alikuwa [[mwandishi]] wa [[Marekani]] aliyeandika vitabu vya kubuni kwa watoto na watu wazima. Aliandika riwaya za mtindo wa Kigothiki, hadithi za mafumbo kwa watu wazima, riwaya za kimapenzi zenye msisimko na vitabu vingi kwa watoto na vijana. == Maisha na kazi == Holland alizaliwa mjini [[Mji wa Basel|Basel]], [[Uswisi]]. Baba yake alikuwa balozi mdogo wa Marekani katika mji wa [[Liverpool]], [[Uingereza]], wakati wa [[Vita vya Pili vya Dunia]]. Kwa sababu ya vita hivyo, alihamia Marekani mwaka 1940. Alisoma katika Chuo Kikuu cha Tulane na pia alikuwa mwanachama wa jumuiya ya Kappa Alpha Theta. Akiwa mkurugenzi wa matangazo katika kampuni ya uchapishaji ya Lippincott, alisimamia shughuli za utangazaji wa kitabu To Kill a Mockingbird na kuwa rafiki wa mwandishi Harper Lee. Holland aliandika zaidi ya vitabu 50 na alikuwa bado akiendelea na kazi yake ya uandishi wakati wa kifo chake, akiwa na umri wa miaka 81, mjini New York. Vitabu vyake kwa watoto na vijana vilizungumzia mada mbalimbali ngumu na zenye utata, zikiwemo kifo, ubakaji, ngono kati ya watu wa familia moja, ujauzito wa vijana, unyanyasaji wa kingono na ushoga. Mada zilizojirudia katika vitabu vyake vya watu wazima na watoto zilijumuisha madhara ya uraibu wa pombe kwa familia, pamoja na uwezo wa wanyama kusaidia uponyaji na mabadiliko chanya katika maisha ya watu. Kumbukumbu zake za kifasihi zinahifadhiwa katika Mkusanyo wa Fasihi ya Watoto wa de Grummond katika Chuo Kikuu cha Southern Mississippi na Mkusanyo wa Kerlan wa Fasihi ya Watoto katika Chuo Kikuu cha Minnesota. Riwaya zake mbili zilibadilishwa kuwa filamu: * Bump in the Night (1991). * The Man Without a Face (1993). Riwaya hizi zinahusu masuala au madai yanayohusiana na vitendo vya kingono dhidi ya watoto. == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-mwandishi}} [[Jamii:Waliozaliwa 1920]] [[Jamii:Waliofariki 2002]] [[Jamii:waandishi wa Marekani]] te3nqpw2xyufdofyc7n49nlhlpl8qyi 0 254517 1608206 2026-10-14T11:37:30Z Muddyb 379 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '{| class="infobox" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em; background-color: #f8f9fa; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em; clear: right;" ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: 125%; font-weight: bold; background-color: #b0c4de; padding: 8px;" | Stromae |- | colspan="2" style="text-align: center; padding: 5px;" | File:Le chanteur Stromae.jpg|250px|Stromae akitumbuiza mw...' 1608206 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em; background-color: #f8f9fa; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em; clear: right;" ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: 125%; font-weight: bold; background-color: #b0c4de; padding: 8px;" | Stromae |- | colspan="2" style="text-align: center; padding: 5px;" | [[File:Le chanteur Stromae.jpg|250px|Stromae akitumbuiza mwaka 2014]]<br /><small>Stromae akitumbuiza mwaka 2014</small> |- ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: #b0c4de; font-weight: bold; padding: 4px;" | Taarifa za jumla |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Jina la kuzaliwa: | style="padding: 3px;" | Paul Van Haver |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Kuzaliwa: | style="padding: 3px;" | 12 Machi 1985 <br /> [[Brussels]], Ubelgiji |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Kazi: | style="padding: 3px;" | Mwimbaji, rapa, mtunzi wa nyimbo, mtayarishaji wa rekodi |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Aina ya muziki: | style="padding: 3px;" | [[Hip hop music|Hip-hop]], [[electronic music|muziki wa kielektroniki]], dance-pop |- ! scope="row" style="padding: 3px; vertical-align: top;" | Miaka ya utendaji: | style="padding: 3px;" | 2000–hadi leo |} '''Paul Van Haver''' (alizaliwa 12 Machi 1985), anajulikana zaidi kwa jina lake la kisanii kama '''Stromae'''<ref>{{cite journal|first=Véronique|last=Mortaigne|url=https://www.lemonde.fr/a-la-une/article/2013/08/28/stromae-melting-pot-belge_3467830_3208.html|title=Stromae : melting-pot belge|work=[[Le Monde]]|date=28 August 2013}}</ref>, ni mwimbaji, rapa, mtunzi wa nyimbo na mtayarishaji wa rekodi kutoka nchini [[Ubelgiji]]. Anajulikana sana kwa kuchanganya mitindo ya [[Hip hop music|hip-hop]] na muziki wa kielektroniki. Stromae alipata umaarufu mkubwa duniani mwaka 2009 kupitia wimbo wake "[[Alors on danse]]" (kutoka kwenye albamu yake ya ''[[Cheese (albamu)|Cheese]]''), ulioshika nafasi ya kwanza kwenye chati katika nchi kadhaa za Ulaya. Mwaka 2013, albamu yake ya pili ''[[Racine carrée]]'' ilipata mafanikio makubwa ya kibiashara, huku ikitoa nyimbo zilizovuma kama vile "[[Papaoutai]]" na "[[Formidable (wimbo)|Formidable]]".<ref>{{Cite web |title=Stromae : "Racine carrée" franchit le cap des 2 millions de ventes |url=https://www.chartsinfrance.net/Stromae/news-100849.html |access-date=30 December 2017 |website=chartsinfrance.net}}</ref> == Maisha ya awali == Paul Van Haver alizaliwa mjini [[Brussels]] na kukulia katika wilaya ya [[Laeken|Laken]], akiwa mtoto wa baba Mnyarwanda wa kabila la [[Watutsi]], Pierre Rutare, na mama M-Flemish, Miranda Van Haver.<ref name="rw-tu-father">{{Cite web|url=https://www.newtimes.co.rw/section/read/193313|title=Tracing Stromae's Rwandan roots|website=www.newtimes.co.rw|first=Stephen|last=Kalimba|date=9 October 2015}}</ref><ref name="lesoir">{{cite web | url=http://www.lesoir.be/archives?url=/culture/musiques/2010-12-24/ma-journee-avec-stromae-de-laeken-a-vilvorde-810646.php | title=Ma journée avec Stromae, de Laeken à Vilvorde | date=24 December 2010 | last=Coljon|first=Thierry |language=fr}}</ref> Katika mahojiano fulani, alieleza kuwa pia ana asili ya mbali ya [[Wasomali|Kisomali]] kupitia upande wa baba yake.<ref>{{Cite web |date=2010-05-22 |title=Stromae in de Top 40 Hitlist |url=https://www.youtube.com/watch?v=Ytu2vlmqpdg |website=[[YouTube]] |publisher=[[Qmusic (Belgium)|Qmusic]] |language=nl}}</ref> Yeye na ndugu zake walilelewa na mama yao, kwani baba yao, ambaye alikuwa mhandisi ujenzi (architect), aliuawa wakati wa [[mauaji ya kimbari ya Rwanda]] alipokuwa amekwenda kuwatembelea jamaa zake.<ref name="rw-tu-father" /><ref name="Sayare">{{cite news|first=Sayare|last=Scott|title=Stromae: Disillusion With a Dance Beat|url=https://www.nytimes.com/2013/10/15/arts/15iht-stromae15.html|newspaper=[[The New York Times]]|date=14 October 2013}}</ref> Kuhusu baba yake ambaye hakuwa naye karibu, alisema mnamo 2019: "Baba yangu hakuwepo kwangu kamwe. Aliondoka mara moja. Nilikuja kujua baadaye sana kuwa nina ndugu wengine upande wa baba. Alikuwa mhandisi ujenzi aliyekuwa akienda na kurudi kati ya Ubelgiji na Rwanda. Lazima nilimuona mara ishirini katika maisha yangu, na alifariki wakati wa mauaji ya kimbari ya Rwanda."<ref>{{Cite AV media |url=https://www.nrj.fr/artistes/stromae/actus/stromae-papa-le-jour-ou-il-a-decouvert-la-paternite-71326811 |title=Stromae papa: le jour où il a découvert la paternité |date=2019-11-26 |language=fr}}</ref> Katika ujana wake, alisoma katika shule ya Jesuit huko [[Jette]], na baadaye katika Collège Saint-Paul huko Godinne, baada ya kupata changamoto katika mfumo wa shule za serikali akiwa na umri wa miaka 16.<ref name="Sayare" /> Alianza kuunda kundi dogo la rap na marafiki zake akiwa bado shuleni. Uvuvio wake wa mapema ulijumuisha mwimbaji wa Ubelgiji [[Jacques Brel]], ''son cubano'', na rumba ya Kikongo.<ref>{{cite news|last1=Hoby, H, Fox, K & Woodcraft, M|title=Stars In Our Eyes: This Season's New Music Talent|url=https://www.theguardian.com/music/2010/sep/05/hurts-lauren-pritchard-clare-maguire-stromae-devlin|newspaper=The Guardian|date=5 September 2010}}</ref> == Kazi ya muziki == === 2000–2008: Mwanzo wa kazi yake === Mnamo mwaka 2000, Stromae alianza kazi yake ya muziki kama rapa akiitwa Opsmaestro.<ref name="TV5Monde">{{cite web |title=Culture : infos, vidéos et actualités en direct sur TV5MONDE – Informations |url=http://www.tv5.org/cms/chaine-francophone/Musique/p-14237-Stromae.htm?artiste=1071 |website=information.tv5monde.com |language=fr}}</ref> Baadaye alibadilisha jina lake la kisanii na kuwa "Stromae", ambalo ni fumbo la herfiti (anagram) la neno "[[Maestro]]".<ref>{{cite magazine|url=https://www.elle.com/culture/music/news/a15416/stromae-interview/|title=The Rest of the World Loves Stromae...and Soon You Will, Too|magazine=Elle|first=Sergio|last=Kletnoy|date=25 June 2014}}</ref> Geuza jina hili ni aina ya lugha ya mtaani ya Kifaransa inayoitwa ''[[verlan]]''.<ref name="Sayare"/><ref>{{cite web|url=https://www.npr.org/2014/06/19/322933388/stromae-global-star-in-the-making-set-to-touch-down-in-the-u-s|title=Stromae, Global Star In The Making, Set To Touch Down In The U.S.|publisher=NPR|first=Eleanor|last=Beardsley|date=19 June 2014}}</ref> Akiwa na umri wa miaka 18, alianzisha kundi la rap lililoitwa "Suspicion" akiwa na rapa "J.E.D.I.".<ref name="TV5Monde" /> Baada ya kundi hilo kusambaratika, Stromae alianza safari yake ya kujitegemea na kutoa EP yake ya kwanza huku akisoma katika shule ya filamu ya Brussels, INRACI.<ref name="TV5Monde" /><ref name="GQ-France-Feb-2014">{{cite web |last1=Sagnard |first1=Arnaud |title=La formidable histoire de Stromae |url=https://www.gqmagazine.fr/pop-culture/sorties/articles/la-formidable-histoire-de-stromae |website=GQ France |language=fr-FR |date=15 February 2014}}</ref> === 2008–2013: Mafanikio ya kimataifa === Mnamo 2008, Stromae alisaini mkataba wa miaka minne na kampuni ya [[Because Music]].<ref name="TV5Monde" /> Mwaka 2009, alitoa wimbo wake "[[Alors on danse]]", uliopata mafanikio ya papo hapo barani Ulaya. Albamu yake ya kwanza, ''[[Cheese (album)|Cheese]]'', ilitolewa tarehe 14 Juni 2010. Tarehe 2 Septemba 2010, alishirikiana na [[Kanye West]] na Gilbere Forte katika remix ya wimbo wake huo.<ref>{{YouTube|-QTGh9SeNxs|Stromae feat. Kanye West – Alors on danse}} (2 September 2010).</ref> Mnamo 9 Februari 2011, albamu ya *Cheese* ilishinda tuzo ya Best Dance Album katika hafla ya [[Victoires de la Musique]].<ref>{{cite web |title=Stromae remporte une Victoire de la musique |url=https://www.lesoir.be/culture/musiques/2011-02-09/stromae-remporte-une-victoire-de-la-musique-821017.php |website=[[Le Soir]] |date=10 February 2011}}</ref> === 2013–2017: Kipindi cha ''Racine carrée'' === [[File:Stromae, Rock en Seine Festival 2022, Paris (52391597894).jpg|thumb|Stromae kwenye Tamasha la Rock en Seine mwaka 2022]] Single ya kwanza "[[Papaoutai]]" kutoka kwenye albamu yake ya pili ''[[Racine carrée]]'' (ikimaanisha "mizizi ya mraba" - square root) ilitolewa Mei 2013 na kushika nafasi ya kwanza nchini Ubelgiji na Ufaransa. Mnamo Mei 2013, video zilizoonekana kama za mtu mlevi zilisambaa mtandaoni zikimuonyesha akizurura kwenye kituo cha tramu mjini Brussels.<ref>{{YouTube|4iyNRBEbvTM|Stromae bourré à Bruxelles}} (23 May 2013)</ref> Baadaye ilibainika kuwa ilikuwa ni sehemu ya utengenezaji wa video ya wimbo wake mpya, "[[Formidable (song)|Formidable]]", unaoeleza kisa cha mwanamume mlevi aliyetengana na mpenzi wake.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=S_xH7noaqTA |title=Stromae – Formidable (ceci n'est pas une leçon)|website=YouTube |date=27 May 2013}}</ref> Mnamo Machi 2014, wimbo wake "[[Ta fête]]" uliteuliwa kuwa wimbo rasmi wa timu ya taifa ya mpira wa miguu ya Ubelgiji ([[Belgium national football team|Rode Duivels]]) kwenye [[Kombe la Dunia la FIFA la 2014|Kombe la Dunia la 2014]].<ref>{{cite news |title=Het officiële Rode Duivels-lied is er! |newspaper=[[De Standaard]] |language=nl |date=17 March 2014 |url=https://www.standaard.be/cnt/dmf20140317_056}}</ref> Aidha, alishirikiana na nyota kama [[Lorde]] kwenye wimbo "[[Meltdown (Stromae song)|Meltdown]]" kwa ajili ya filamu ya ''[[The Hunger Games: Mockingjay – Part 1]]''.<ref>{{cite web|last1=Minsker|first1=Evan|title=Kanye West, Chvrches, Bat For Lashes, Haim, Pusha T, Charli XCX Appear on Lorde's The Hunger Games: Mockingjay, Pt. 1 Soundtrack|url=https://pitchfork.com/news/56191-kanye-west-chvrches-bat-for-lashes-haim-pusha-t-charli-xcx-appear-on-lordes-the-hunger-games-mockingjay-pt-1-soundtrack/|website=[[Pitchfork Media|Pitchfork]]|date=21 October 2014}}</ref> Mnamo Oktoba 2015, alijaza ukumbi maarufu wa [[Madison Square Garden]] mara mbili, na kuwa msanii wa kwanza anayeimba kwa Kifaransa pekee kuuza tiketi zote katika ukumbi huo.<ref>{{cite magazine|last1=Spanos|first1=Brittany|title=Stromae Plots East Coast Dance Party With New Tour Dates|url=https://www.rollingstone.com/music/news/stromae-plots-east-coast-dance-party-with-new-tour-dates-20150309|magazine=[[Rolling Stone]]|date=9 March 2015}}</ref> Hata hivyo, katika kipindi hicho alipitia changamoto kubwa za kiafya zilizosababishwa na dawa ya kuzuia malaria ya *mefloquine* aliyoitumia wakati wa ziara yake Barani Afrika, jambo lililomfanya apate msongo wa mawazo na hisia za kujiua ambazo alizishinda kwa msaada wa ndugu yake.<ref name="stromae_nearly_committed">{{cite web|last1=Bradshaw|first1=Lisa|title=Stromae nearly committed suicide after taking malaria drug|url=https://www.thebulletin.be/stromae-nearly-committed-suicide-after-taking-malaria-drug|website=The Bulletin|date=13 November 2017}}</ref> === 2018–hadi sasa: Kurudi kwenye muziki na albamu ya ''Multitude'' === Baada ya mapumziko ya miaka kadhaa, mnamo Aprili 2018 alitoa wimbo "Défiler" kuashiria uzinduzi wa mkusanyiko wake wa mavitende wa "Capsule 5".<ref>{{cite magazine|last1=Ryan Reed|title=Hear Stromae's Electronic Journey on First Song in Five Years, 'Defiler'|url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/hear-stromaes-electronic-journey-on-first-song-in-five-years-defiler-627886/|magazine=[[Rolling Stone]]|date=27 April 2018}}</ref> Mwaka 2019, alishirikiana na kundi la [[Coldplay]] kuimba na kutayarisha wimbo wao "[[Arabesque (Coldplay song)|Arabesque]]" kwenye albamu yao ya ''[[Everyday Life (Coldplay album)|Everyday Life]]''.<ref>{{Cite web|date=24 October 2019|title=Coldplay – "Orphans" & "Arabesque"|url=https://www.stereogum.com/2062609/coldplay-orphans-arabesque/music/|website=Stereogum|language=en}}</ref> Mnamo 15 Oktoba 2021, alitoa single yake mpya "[[Santé (song)|Santé]]", ikifuatiwa na kutangazwa kwa albamu yake ya tatu iliyosubiriwa kwa hamu, ''[[Multitude (album)|Multitude]]'', iliyotoka mnamo 4 Machi 2022.<ref>{{Cite web|date=8 December 2021|title=Stromae Announces ''Multitude'', First New Album Since 2013|url=https://pitchfork.com/news/stromae-announces-multitude-first-new-album-since-2013/|first=Matthew|last=Strauss|website=Pitchfork|language=en-US}}</ref> Albamu hiyo iliongozwa na nyimbo kama "[[L'enfer (song)|L'enfer]]", ambayo aliitumbuiza moja kwa moja kupitia kituo cha televisheni cha [[TF1]].<ref>{{cite web |language=fr |title=VIDÉO – Stromae chante "L'Enfer" dans le 20H de TF1, titre inédit de son nouvel album |url=https://www.lci.fr/culture/video-stromae-chante-l-enfer-dans-le-20h-de-tf1-titre-inedit-de-son-nouvel-album-2206733.html |website=www.lci.fr |date=10 January 2022}}</ref> Ingawa alipanga ziara kubwa ya kimataifa, mnamo Aprili na Mei 2023 alilazimika kufuta tamasha zilizobaki kutokana na sababu za kiafya ili apumzike na kupona.<ref>{{Cite news |date=2023-04-04 |title=Alors On Danse singer Stromae cancels tour dates over health |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-65180121}}</ref><ref>{{cite web |last1=Glynn |first1=Paul |title=Stromae: Alors On Danse singer cancels tour to 'rest and heal' |url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-65530657 |website=BBC News |date=9 May 2023}}</ref> Mnamo 2024, alishirikiana na mwimbaji wa Ufaransa [[Pomme (singer)|Pomme]] kwenye wimbo "[[Ma meilleure ennemie]]" kwa ajili ya wimbo wa sauti wa msimu wa pili wa mfululizo wa vibonzo wa ''[[Arcane (TV series)|Arcane]]''.<ref>{{cite web |last1=Ciocchetti |first1=Cecilia |title=Stray Kids, Twenty One Pilots, Stromae among 20 artists featured in Arcane season 2 |url=https://dotesports.com/league-of-legends/news/stray-kids-twenty-one-pilots-stromae-among-20-artists-featured-in-arcane-season-2 |website=Dot Esports |date=12 September 2024}}</ref> == Ushirikiano na Miradi Mingine == * Kery James & J-mi Sissoko: Mwaka 2009 alishirikiana nao kwenye wimbo "Ghetto".<ref>{{Cite web |title=Stromae rappeur, le passé du maestro ! |url=https://www.melty.fr/stromae-rappeur-le-passe-du-maestro-a299464.html |last=Kwarteng |first=Rachel |date=20 June 2014 |website=melty |language=fr}}</ref> * Dua Lipa: Alishirikiana na mkurugenzi Henry Scholfield kuongoza video ya muziki ya wimbo wa Dua Lipa "[[IDGAF (Dua Lipa song)|IDGAF]]" uliotolewa Januari 2018.<ref>{{Cite news|url=https://www.nme.com/news/music/dua-lipa-idgaf-video-2218731|title=Dua Lipa's new 'IDGAF' video is all about self love and took 22 hours to shoot|date=12 January 2018|newspaper=NME|first=Luke Morgan|last=Britton}}</ref> * Orelsan: Alishirikiana naye kwenye wimbo maarufu "[[La pluie]]". == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-mwanamuziki}} {{BD|1985}} [[Jamii:Wanamuziki wa Ubelgiji]] 7bml6ow4rnl28lbndir7unhydzxboow 0 254518 1608207 2026-10-14T11:37:37Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Basil Harry Hoffman''' ([[18 Januari]] [[1938]] – [[17 Septemba]] [[2021]]) alikuwa [[mwigizaji]] wa [[Marekani]] aliyefanya kazi katika [[filamu]] na [[televisheni]] kwa kipindi cha miongo mitano, hasa katika nafasi za wahusika wasaidizi. Aliigiza katika filamu zilizoongozwa na wakurugenzi wengi walioshinda tuzo, wakiwemo Alan Pakula na Robert Redford. Pia aliandika vitabu viwili kuhusu uigizaji, kikiwemo Acting and How to Be Good at It. == Maisha y...' 1608207 wikitext text/x-wiki '''Basil Harry Hoffman''' ([[18 Januari]] [[1938]] – [[17 Septemba]] [[2021]]) alikuwa [[mwigizaji]] wa [[Marekani]] aliyefanya kazi katika [[filamu]] na [[televisheni]] kwa kipindi cha miongo mitano, hasa katika nafasi za wahusika wasaidizi. Aliigiza katika filamu zilizoongozwa na wakurugenzi wengi walioshinda tuzo, wakiwemo Alan Pakula na Robert Redford. Pia aliandika vitabu viwili kuhusu uigizaji, kikiwemo Acting and How to Be Good at It. == Maisha ya awali == Hoffman alizaliwa Houston, Texas, Januari 1938. Alihitimu katika Chuo Kikuu cha Tulane na kusoma kwa miaka miwili katika Chuo cha Sanaa za Maonyesho cha Marekani kilichopo [[New York (jimbo)|New York.]] == Kazi == Katika miaka yake 13 ya kazi mjini New York, alishiriki katika tamthilia nyingi, akaigiza katika vipindi kadhaa vya televisheni, akawa na nafasi ya mhusika aliyejitokeza mara kwa mara katika kipindi cha One Life to Live kilichorushwa na kituo cha ABC, akashiriki katika matangazo ya biashara mia kadhaa na kupata nafasi ya kuigiza katika filamu Lady Liberty, akiwa pamoja na Sophia Loren na chini ya uongozaji wa Mario Monicelli. Alifanya safari yake ya kwanza kwenda Los Angeles mwaka 1974. Katika mwaka huo, alirekodi filamu ya kuonyeshwa kwenye sinema iliyoitwa At Long Last Love, iliyoongozwa na Peter Bogdanovich. Katika miaka iliyofuata, alionekana katika filamu mbili za televisheni na vipindi vya televisheni vya Kung Fu, The Rockford Files, Sanford and Son (akiwa na nafasi mbili tofauti), Police Woman, Columbo, Kojak, MASH* (akiwa na nafasi mbili tofauti) na Barney Miller, pamoja na matangazo kadhaa ya televisheni. Pia alikuwa na nafasi zilizojirudia kama fundi wa alama za vidole katika Ellery Queen na kama Mkuu wa Shule Dingleman katika Square Pegs. Aidha, ndiye aliyewasilisha “Kitufe” (The Button) katika toleo jipya la kipindi cha The Twilight Zone lililoonyeshwa miaka ya 1980. Ingawa kazi zake nyingi zilikuwa katika filamu na televisheni, alishiriki pia katika maonyesho machache ya jukwaani. Miongoni mwa kazi hizo ni Sand Mountain ya Romulus Linney, ambayo ilimpatia Tuzo ya Drama-Logue, usomaji wa kwanza wa tamthilia Joe and Flo ya Martin E. Brooks katika Actors Studio, na onyesho la kwanza duniani la tamthilia Walking Peoria ya William Blinn. Alijulikana zaidi kwa kazi zake na wakurugenzi mashuhuri wa filamu, wakiwemo Peter Bogdanovich, Mario Monicelli, Richard Benjamin, Carl Reiner (mara mbili), Peter Medak (mara sita) na Alan J. Pakula (mara mbili). Pia alifanya kazi na Joel na Ethan Coen, Paolo Sorrentino, Michel Hazanavicius, Steven Spielberg, Delbert Mann, Blake Edwards, Stanley Donen, Sydney Pollack, Ron Howard na Robert Redford, ambaye alimwelekeza katika filamu mara mbili. Wakurugenzi kadhaa kati ya hao walikuwa washindi wa Tuzo za Oscar. Filamu alizoshiriki ni pamoja na All the President's Men, Close Encounters of the Third Kind, My Favorite Year, The Electric Horseman, Night Shift, Lucky Lady, Switch, The Milagro Beanfield War, Rio, I Love You na The Pineville Heist. Pia alishiriki katika filamu zilizoshinda Tuzo ya Oscar ya Filamu Bora, ambazo ni Ordinary People na The Artist, miongoni mwa nyingine nyingi. Kwa muda mrefu, Hoffman alifanya kazi kama mwalimu binafsi wa uigizaji na mkufunzi wa waigizaji. Pia alikuwa mhadhiri na mwalimu mgeni katika taasisi mashuhuri za kitaaluma na kitaalamu, zikiwemo Taasisi ya Filamu ya Marekani, Chuo cha Sanaa za Maonyesho cha Marekani, Chuo cha Emerson, Chuo Kikuu cha Southern California, Chuo cha Confederation kilichopo Thunder Bay, Ontario, Kanada, na Chuo cha Sanaa Nzuri cha Lebanon kilichopo Beirut, Lebanon. Mwaka 2008, alirejea Beirut akiwa Mjumbe wa Kitamaduni wa Idara ya Mambo ya Nje ya Marekani nchini Lebanon. Alifundisha uigizaji na uongozaji katika Chuo cha Sanaa Nzuri cha Lebanon kilichopo Chuo Kikuu cha Balamand, Chuo Kikuu cha Lebanon, Chuo Kikuu cha Notre Dame na Taasisi ya Mafunzo ya Maonyesho, Sanaa za Sauti na Picha na Sinema katika Chuo Kikuu cha Saint Joseph. Hoffman alikuwa mjumbe wa Bodi ya Wakurugenzi ya Chama cha Waigizaji wa Skrini (Screen Actors Guild) na Baraza la Ushauri wa Sanaa Nzuri la Chuo Kikuu cha Loyola Marymount. Pia alikuwa mkurugenzi mshauri wa Chuo cha Sanaa za Maonyesho cha Marekani na mwanachama wa Chuo cha Sanaa na Sayansi za Televisheni pamoja na Chuo cha Sanaa na Sayansi za Filamu. Aidha, aliandika vitabu vya kufundishia uigizaji, vikiwemo Cold Reading and How to Be Good at It na Acting and How to Be Good at It. == Maisha binafsi na kifo == Hoffman alifunga ndoa na Christine Elizabeth Reed mwaka 1988, na ndoa yao iliendelea hadi kifo chake mwaka 2006. Hoffman alifariki tarehe 17 Septemba 2021 akiwa na umri wa miaka 83. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1938]] [[Jamii:Waliofariki 2021]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Marekani]] [[Jamii:Televisheni]] qtgx1v8549hmhaulmqsg69a0pdahbv8 1608213 1608207 2026-10-14T11:48:23Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1608213 wikitext text/x-wiki '''Basil Harry Hoffman''' ([[18 Januari]] [[1938]] – [[17 Septemba]] [[2021]]) alikuwa [[mwigizaji]] wa [[Marekani]] aliyefanya kazi katika [[filamu]] na [[televisheni]] kwa kipindi cha miongo mitano, hasa katika nafasi za wahusika wasaidizi. Aliigiza katika filamu zilizoongozwa na wakurugenzi wengi walioshinda tuzo, wakiwemo Alan Pakula na Robert Redford. Pia aliandika vitabu viwili kuhusu uigizaji, kikiwemo Acting and How to Be Good at It. == Maisha ya awali == Hoffman alizaliwa Houston, Texas, Januari 1938. Alihitimu katika Chuo Kikuu cha Tulane na kusoma kwa miaka miwili katika Chuo cha Sanaa za Maonyesho cha Marekani kilichopo [[New York (jimbo)|New York.]] == Kazi == Katika miaka yake 13 ya kazi mjini New York, alishiriki katika tamthilia nyingi, akaigiza katika vipindi kadhaa vya televisheni, akawa na nafasi ya mhusika aliyejitokeza mara kwa mara katika kipindi cha One Life to Live kilichorushwa na kituo cha ABC, akashiriki katika matangazo ya biashara mia kadhaa na kupata nafasi ya kuigiza katika filamu Lady Liberty, akiwa pamoja na Sophia Loren na chini ya uongozaji wa Mario Monicelli. Alifanya safari yake ya kwanza kwenda Los Angeles mwaka 1974. Katika mwaka huo, alirekodi filamu ya kuonyeshwa kwenye sinema iliyoitwa At Long Last Love, iliyoongozwa na Peter Bogdanovich. Katika miaka iliyofuata, alionekana katika filamu mbili za televisheni na vipindi vya televisheni vya Kung Fu, The Rockford Files, Sanford and Son (akiwa na nafasi mbili tofauti), Police Woman, Columbo, Kojak, MASH* (akiwa na nafasi mbili tofauti) na Barney Miller, pamoja na matangazo kadhaa ya televisheni. Pia alikuwa na nafasi zilizojirudia kama fundi wa alama za vidole katika Ellery Queen na kama Mkuu wa Shule Dingleman katika Square Pegs. Aidha, ndiye aliyewasilisha “Kitufe” (The Button) katika toleo jipya la kipindi cha The Twilight Zone lililoonyeshwa miaka ya 1980. Ingawa kazi zake nyingi zilikuwa katika filamu na televisheni, alishiriki pia katika maonyesho machache ya jukwaani. Miongoni mwa kazi hizo ni Sand Mountain ya Romulus Linney, ambayo ilimpatia Tuzo ya Drama-Logue, usomaji wa kwanza wa tamthilia Joe and Flo ya Martin E. Brooks katika Actors Studio, na onyesho la kwanza duniani la tamthilia Walking Peoria ya William Blinn. Alijulikana zaidi kwa kazi zake na wakurugenzi mashuhuri wa filamu, wakiwemo Peter Bogdanovich, Mario Monicelli, Richard Benjamin, Carl Reiner (mara mbili), Peter Medak (mara sita) na Alan J. Pakula (mara mbili). Pia alifanya kazi na Joel na Ethan Coen, Paolo Sorrentino, Michel Hazanavicius, Steven Spielberg, Delbert Mann, Blake Edwards, Stanley Donen, Sydney Pollack, Ron Howard na Robert Redford, ambaye alimwelekeza katika filamu mara mbili. Wakurugenzi kadhaa kati ya hao walikuwa washindi wa Tuzo za Oscar. Filamu alizoshiriki ni pamoja na All the President's Men, Close Encounters of the Third Kind, My Favorite Year, The Electric Horseman, Night Shift, Lucky Lady, Switch, The Milagro Beanfield War, Rio, I Love You na The Pineville Heist. Pia alishiriki katika filamu zilizoshinda Tuzo ya Oscar ya Filamu Bora, ambazo ni Ordinary People na The Artist, miongoni mwa nyingine nyingi. Kwa muda mrefu, Hoffman alifanya kazi kama mwalimu binafsi wa uigizaji na mkufunzi wa waigizaji. Pia alikuwa mhadhiri na mwalimu mgeni katika taasisi mashuhuri za kitaaluma na kitaalamu, zikiwemo Taasisi ya Filamu ya Marekani, Chuo cha Sanaa za Maonyesho cha Marekani, Chuo cha Emerson, Chuo Kikuu cha Southern California, Chuo cha Confederation kilichopo Thunder Bay, Ontario, Kanada, na Chuo cha Sanaa Nzuri cha Lebanon kilichopo Beirut, Lebanon. Mwaka 2008, alirejea Beirut akiwa Mjumbe wa Kitamaduni wa Idara ya Mambo ya Nje ya Marekani nchini Lebanon. Alifundisha uigizaji na uongozaji katika Chuo cha Sanaa Nzuri cha Lebanon kilichopo Chuo Kikuu cha Balamand, Chuo Kikuu cha Lebanon, Chuo Kikuu cha Notre Dame na Taasisi ya Mafunzo ya Maonyesho, Sanaa za Sauti na Picha na Sinema katika Chuo Kikuu cha Saint Joseph. Hoffman alikuwa mjumbe wa Bodi ya Wakurugenzi ya Chama cha Waigizaji wa Skrini (Screen Actors Guild) na Baraza la Ushauri wa Sanaa Nzuri la Chuo Kikuu cha Loyola Marymount. Pia alikuwa mkurugenzi mshauri wa Chuo cha Sanaa za Maonyesho cha Marekani na mwanachama wa Chuo cha Sanaa na Sayansi za Televisheni pamoja na Chuo cha Sanaa na Sayansi za Filamu. Aidha, aliandika vitabu vya kufundishia uigizaji, vikiwemo Cold Reading and How to Be Good at It na Acting and How to Be Good at It. == Maisha binafsi na kifo == Hoffman alifunga ndoa na Christine Elizabeth Reed mwaka 1988, na ndoa yao iliendelea hadi kifo chake mwaka 2006. Hoffman alifariki tarehe 17 Septemba 2021 akiwa na umri wa miaka 83. == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-igiza-filamu-USA}} [[Jamii:Waliozaliwa 1938]] [[Jamii:Waliofariki 2021]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Marekani]] h99yffg6m3fdtwmhj4siv8jpqj1w7xp 0 254519 1608208 2026-10-14T11:40:17Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Richard S. Hodes''' (24 Aprili [[1924]] – 18 Januari [[2002]]) alikuwa [[mwanasiasa]] wa [[Marekani]]. Alihudumu kama mwanachama wa Chama cha Kidemokrasia akiwakilisha [[wilaya]] ya 68 katika Baraza la Wawakilishi la Florida. Hodes alizaliwa New York na kuhamia Florida mwaka 1935. Alisoma katika Chuo Kikuu cha Tulane, ambako alipata shahada ya Sayansi mwaka 1944. Alifanya kazi kama daktari na pia alikuwa mtangazaji wa televisheni. Mwaka 1967, Hodes...' 1608208 wikitext text/x-wiki '''Richard S. Hodes''' (24 Aprili [[1924]] – 18 Januari [[2002]]) alikuwa [[mwanasiasa]] wa [[Marekani]]. Alihudumu kama mwanachama wa Chama cha Kidemokrasia akiwakilisha [[wilaya]] ya 68 katika Baraza la Wawakilishi la Florida. Hodes alizaliwa New York na kuhamia Florida mwaka 1935. Alisoma katika Chuo Kikuu cha Tulane, ambako alipata shahada ya Sayansi mwaka 1944. Alifanya kazi kama daktari na pia alikuwa mtangazaji wa televisheni. Mwaka 1967, Hodes alichaguliwa kuwa mwakilishi wa wilaya mpya ya 68 katika Baraza la Wawakilishi la Florida. Aliendelea kuhudumu katika nafasi hiyo hadi mwaka 1982. Mwaka 1970, alitunukiwa Tuzo ya Utawala Bora ya Florida Jaycees. Pia aliteuliwa angalau mara nne na gazeti la St. Petersburg Times kuwa Mjumbe Bora Zaidi wa Baraza la Wawakilishi. Aidha, alikuwa mwenyekiti wa Kamati ya Afya na Huduma za Urekebishaji ya Baraza la Wawakilishi la Florida. Hodes alifariki Januari 2002 akiwa na umri wa miaka 77. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1924]] [[Jamii:Waliofariki 2002]] [[Jamii:Wanasiasa wa Marekani]] na1sky0cvlpbmwtw6wfazi3myigixbj 0 254520 1608210 2026-10-14T11:45:54Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '[[Faili:John Hitt portrait.jpg|thumb|Rais wa 4 wa Chuo Kikuu cha Central Florida]] '''John C. Hitt''' (7 Desemba [[1940]] – 20 Februari [[2023]]) alikuwa [[profesa]] na msimamizi wa masuala ya kitaaluma kutoka [[Marekani]]. Alihudumu kama rais wa nne wa Chuo Kikuu cha Central [[Florida]], kilichopo [[Orlando, Florida|Orlando]], Florida, kuanzia mwaka 1992 hadi 2018. Mwaka 2005, alitajwa na gazeti la Orlando Sentinel kuwa Mtu Bora wa Mwaka katika eneo la...' 1608210 wikitext text/x-wiki [[Faili:John Hitt portrait.jpg|thumb|Rais wa 4 wa Chuo Kikuu cha Central Florida]] '''John C. Hitt''' (7 Desemba [[1940]] – 20 Februari [[2023]]) alikuwa [[profesa]] na msimamizi wa masuala ya kitaaluma kutoka [[Marekani]]. Alihudumu kama rais wa nne wa Chuo Kikuu cha Central [[Florida]], kilichopo [[Orlando, Florida|Orlando]], Florida, kuanzia mwaka 1992 hadi 2018. Mwaka 2005, alitajwa na gazeti la Orlando Sentinel kuwa Mtu Bora wa Mwaka katika eneo la Central Florida. Pia alitajwa mara mbili na jarida la Orlando Magazine kuwa mtu mwenye ushawishi mkubwa zaidi mjini Orlando. Alikuwa rais wa chuo kikuu aliyekaa madarakani kwa muda mrefu zaidi katika jimbo la Florida. Hata hivyo, sifa yake iliharibiwa kwa kiasi kikubwa baada ya wakaguzi kubaini kuwa makumi ya mamilioni ya dola yalitumika isivyofaa katika miradi ya ujenzi wakati wa uongozi wake. Hitt alikiri kuhusu matumizi hayo na kujiuzulu katika nafasi yake ya kulipwa ya kuchangisha fedha. Mrithi wake, Dale Whittaker, pamoja na afisa mkuu wa fedha wa chuo hicho, Bill Merck, pia walijiuzulu kutokana na kashfa hiyo. Maafisa wengine wanne wa fedha walifutwa kazi. == Maisha ya awali na kazi == Hitt alikulia Houston na kuhitimu katika Chuo cha Austin kilichopo Sherman, [[Texas]], mwaka 1962, akiwa na shahada ya Sayansi katika saikolojia. Aliendelea na masomo katika Chuo Kikuu cha Tulane, ambako alikamilisha shahada ya uzamili ya Sayansi na shahada ya uzamivu kufikia mwaka 1966. Alibaki Tulane na kuwa profesa msaidizi. Mwaka 1969, Hitt alihamia Chuo Kikuu cha Texas Christian na kufanya kazi kama profesa mshiriki wa saikolojia. Miaka mitatu baadaye, akawa naibu mkuu wa chuo hicho, na mwaka 1974 akawa makamu wa rais wa taasisi ya utafiti ya chuo kikuu. Muda mfupi baadaye, alikubali nafasi ya mkuu wa shule ya uzamili. Baada ya kuhudumu kwa miaka kumi katika Chuo Kikuu cha Bradley, jimbo la Illinois, kama provosti, makamu wa rais wa masuala ya kitaaluma na profesa wa saikolojia, alihamia Chuo Kikuu cha Maine mwaka 1987. Huko alifanya kazi kama makamu wa rais wa masuala ya kitaaluma na profesa wa saikolojia. Mwaka 1991, aliteuliwa kuwa rais wa muda wa chuo hicho kabla ya kukubali nafasi ya urais katika Chuo Kikuu cha Central Florida. == Urais wa Chuo Kikuu cha Central Florida == Hitt alichaguliwa na Bodi ya Wakurugenzi wa Vyuo Vikuu vya Florida kumrithi Robert A. Bryan kama rais wa Chuo Kikuu cha Central Florida. Bryan alikuwa akihudumu kama rais wa muda tangu Juni 1991, baada ya Steven Altman kujiuzulu kutoka nafasi ya rais wa tatu wa chuo hicho. Hitt alipoanza kazi katika majira ya kuchipua ya mwaka 1992, chuo kikuu kilikuwa na wanafunzi 20,302. Kufikia majira ya kupukutika kwa majani ya mwaka 2013, idadi hiyo iliongezeka hadi 59,770, wakiwemo wanafunzi kutoka zaidi ya nchi 140. Chini ya uongozi wake, chuo kikuu kiliongeza viwango vya udahili, kiliongeza ufadhili wa utafiti, kilijenga majengo mapya na kuanzisha ushirikiano muhimu na taasisi kubwa za utafiti. Juhudi za Hitt ziliongeza hadhi ya kitaaluma ya chuo kikuu na kuwezesha uwekezaji wa zaidi ya dola bilioni moja katika ujenzi. Miradi hiyo ilijumuisha Uwanja wa Spectrum, ambao sasa unaitwa Uwanja wa FBC Mortgage, Ukumbi wa CFE Arena, ambao sasa unaitwa Acrisure Bounce House, na makazi mapya ya wanafunzi ndani ya kampasi. Hitt alichangia kwa kiasi kikubwa kuanzishwa kwa Chuo cha Tiba cha Chuo Kikuu cha Central Florida katika eneo la Lake Nona, pamoja na kuanzishwa kwa Chuo cha Burnett Honors na Chuo cha Masomo ya Uzamili. Chini ya uongozi wake, Chuo Kikuu cha Central Florida kiliainishwa na Taasisi ya Carnegie ya Maendeleo ya Ufundishaji kuwa chuo kikuu chenye kiwango cha juu sana cha shughuli za utafiti. Aidha, mwaka 1996, programu ya soka ya chuo hicho ilipanda hadi daraja la Division I-A (FBS) na baadaye kujiunga na Mkutano wa Riadha wa Marekani (American Athletic Conference). Oktoba 2011, Hitt alikubali kuongezewa mkataba wa miaka mitano. Mwaka 2012, maktaba kuu ya kampasi ilipewa jina lake kwa heshima ya kutimiza miaka 20 tangu awe rais wa chuo kikuu hicho. Katika mwaka huohuo, alikubali nyongeza ya mshahara ya asilimia sita, na mwaka 2013 alipendekeza nyongeza ya mshahara ya asilimia nusu kwa wahadhiri. Tarehe 24 Oktoba 2017, Hitt alitangaza kuwa angestaafu tarehe 30 Juni 2018. == Kifo == Hitt alifariki tarehe 20 Februari 2023 akiwa na umri wa miaka 82. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1940]] [[Jamii:Waliofariki 2023]] [[Jamii:Maprofesa]] [[Jamii:Marais]] q5gmgdnq6kqvmu5z0jvcadhwgfa2naa 1608214 1608210 2026-10-14T11:49:30Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1608214 wikitext text/x-wiki [[Faili:John Hitt portrait.jpg|thumb|Rais wa 4 wa Chuo Kikuu cha Central Florida]] '''John C. Hitt''' (7 Desemba [[1940]] – 20 Februari [[2023]]) alikuwa [[profesa]] na msimamizi wa masuala ya kitaaluma kutoka [[Marekani]]. Alihudumu kama rais wa nne wa Chuo Kikuu cha Central [[Florida]], kilichopo [[Orlando, Florida|Orlando]], Florida, kuanzia mwaka 1992 hadi 2018. Mwaka 2005, alitajwa na gazeti la Orlando Sentinel kuwa Mtu Bora wa Mwaka katika eneo la Central Florida. Pia alitajwa mara mbili na jarida la Orlando Magazine kuwa mtu mwenye ushawishi mkubwa zaidi mjini Orlando. Alikuwa rais wa chuo kikuu aliyekaa madarakani kwa muda mrefu zaidi katika jimbo la Florida. Hata hivyo, sifa yake iliharibiwa kwa kiasi kikubwa baada ya wakaguzi kubaini kuwa makumi ya mamilioni ya dola yalitumika isivyofaa katika miradi ya ujenzi wakati wa uongozi wake. Hitt alikiri kuhusu matumizi hayo na kujiuzulu katika nafasi yake ya kulipwa ya kuchangisha fedha. Mrithi wake, Dale Whittaker, pamoja na afisa mkuu wa fedha wa chuo hicho, Bill Merck, pia walijiuzulu kutokana na kashfa hiyo. Maafisa wengine wanne wa fedha walifutwa kazi. == Maisha ya awali na kazi == Hitt alikulia Houston na kuhitimu katika Chuo cha Austin kilichopo Sherman, [[Texas]], mwaka 1962, akiwa na shahada ya Sayansi katika saikolojia. Aliendelea na masomo katika Chuo Kikuu cha Tulane, ambako alikamilisha shahada ya uzamili ya Sayansi na shahada ya uzamivu kufikia mwaka 1966. Alibaki Tulane na kuwa profesa msaidizi. Mwaka 1969, Hitt alihamia Chuo Kikuu cha Texas Christian na kufanya kazi kama profesa mshiriki wa saikolojia. Miaka mitatu baadaye, akawa naibu mkuu wa chuo hicho, na mwaka 1974 akawa makamu wa rais wa taasisi ya utafiti ya chuo kikuu. Muda mfupi baadaye, alikubali nafasi ya mkuu wa shule ya uzamili. Baada ya kuhudumu kwa miaka kumi katika Chuo Kikuu cha Bradley, jimbo la Illinois, kama provosti, makamu wa rais wa masuala ya kitaaluma na profesa wa saikolojia, alihamia Chuo Kikuu cha Maine mwaka 1987. Huko alifanya kazi kama makamu wa rais wa masuala ya kitaaluma na profesa wa saikolojia. Mwaka 1991, aliteuliwa kuwa rais wa muda wa chuo hicho kabla ya kukubali nafasi ya urais katika Chuo Kikuu cha Central Florida. == Urais wa Chuo Kikuu cha Central Florida == Hitt alichaguliwa na Bodi ya Wakurugenzi wa Vyuo Vikuu vya Florida kumrithi Robert A. Bryan kama rais wa Chuo Kikuu cha Central Florida. Bryan alikuwa akihudumu kama rais wa muda tangu Juni 1991, baada ya Steven Altman kujiuzulu kutoka nafasi ya rais wa tatu wa chuo hicho. Hitt alipoanza kazi katika majira ya kuchipua ya mwaka 1992, chuo kikuu kilikuwa na wanafunzi 20,302. Kufikia majira ya kupukutika kwa majani ya mwaka 2013, idadi hiyo iliongezeka hadi 59,770, wakiwemo wanafunzi kutoka zaidi ya nchi 140. Chini ya uongozi wake, chuo kikuu kiliongeza viwango vya udahili, kiliongeza ufadhili wa utafiti, kilijenga majengo mapya na kuanzisha ushirikiano muhimu na taasisi kubwa za utafiti. Juhudi za Hitt ziliongeza hadhi ya kitaaluma ya chuo kikuu na kuwezesha uwekezaji wa zaidi ya dola bilioni moja katika ujenzi. Miradi hiyo ilijumuisha Uwanja wa Spectrum, ambao sasa unaitwa Uwanja wa FBC Mortgage, Ukumbi wa CFE Arena, ambao sasa unaitwa Acrisure Bounce House, na makazi mapya ya wanafunzi ndani ya kampasi. Hitt alichangia kwa kiasi kikubwa kuanzishwa kwa Chuo cha Tiba cha Chuo Kikuu cha Central Florida katika eneo la Lake Nona, pamoja na kuanzishwa kwa Chuo cha Burnett Honors na Chuo cha Masomo ya Uzamili. Chini ya uongozi wake, Chuo Kikuu cha Central Florida kiliainishwa na Taasisi ya Carnegie ya Maendeleo ya Ufundishaji kuwa chuo kikuu chenye kiwango cha juu sana cha shughuli za utafiti. Aidha, mwaka 1996, programu ya soka ya chuo hicho ilipanda hadi daraja la Division I-A (FBS) na baadaye kujiunga na Mkutano wa Riadha wa Marekani (American Athletic Conference). Oktoba 2011, Hitt alikubali kuongezewa mkataba wa miaka mitano. Mwaka 2012, maktaba kuu ya kampasi ilipewa jina lake kwa heshima ya kutimiza miaka 20 tangu awe rais wa chuo kikuu hicho. Katika mwaka huohuo, alikubali nyongeza ya mshahara ya asilimia sita, na mwaka 2013 alipendekeza nyongeza ya mshahara ya asilimia nusu kwa wahadhiri. Tarehe 24 Oktoba 2017, Hitt alitangaza kuwa angestaafu tarehe 30 Juni 2018. == Kifo == Hitt alifariki tarehe 20 Februari 2023 akiwa na umri wa miaka 82. == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1940]] [[Jamii:Waliofariki 2023]] [[Jamii:Maprofesa]] [[Jamii:wanaume wa Marekani]] dr4ierkum0o6dr4qxfopijbezfqqngo 0 254521 1608215 2026-10-14T11:50:47Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Susan Hiller''' (7 Machi [[1940]] – 28 Januari [[2019]]) alikuwa [[msanii]] wa [[sanaa]] ya dhana mwenye asili ya [[Marekani]] na uraia wa [[Uingereza]], aliyeishi [[London]], Uingereza. Kazi zake zilihusisha aina mbalimbali za sanaa, zikiwemo usanifu wa maonyesho ya kisanii, video, upigaji picha, uchoraji, uchongaji, sanaa ya maonyesho, vitabu vya wasanii na uandishi. Alikuwa mtu muhimu katika sanaa ya Uingereza kwa kipindi cha miongo minne. Alijulik...' 1608215 wikitext text/x-wiki '''Susan Hiller''' (7 Machi [[1940]] – 28 Januari [[2019]]) alikuwa [[msanii]] wa [[sanaa]] ya dhana mwenye asili ya [[Marekani]] na uraia wa [[Uingereza]], aliyeishi [[London]], Uingereza. Kazi zake zilihusisha aina mbalimbali za sanaa, zikiwemo usanifu wa maonyesho ya kisanii, video, upigaji picha, uchoraji, uchongaji, sanaa ya maonyesho, vitabu vya wasanii na uandishi. Alikuwa mtu muhimu katika sanaa ya Uingereza kwa kipindi cha miongo minne. Alijulikana zaidi kwa usanifu wake bunifu wa kazi kubwa za sanaa mchanganyiko na kwa kazi zilizochunguza vipengele vya utamaduni vilivyopuuzwa, vilivyotengwa au visivyopewa umuhimu, ikiwemo imani kuhusu matukio yasiyo ya kawaida. Alitumia neno “paraconceptualism” kuelezea mkabala huo. == Maisha ya awali na elimu == Hiller alizaliwa [[Tallahassee, Florida]], tarehe 7 Machi 1940. Alilelewa ndani na maeneo ya karibu na Cleveland, Ohio. Mwaka 1950, familia yake ilihamia Coral Gables, Florida, ambako alisoma katika Shule ya Sekondari ya Coral Gables na kuhitimu mwaka 1957. Alisoma katika Chuo cha Smith na kupata shahada ya kwanza ya sanaa mwaka 1961. Baada ya kutumia mwaka mmoja mjini New York akisomea upigaji picha, filamu, uchoraji na isimu, aliendelea na masomo ya uzamili katika anthropolojia katika Chuo Kikuu cha Tulane kilichopo New Orleans, kwa ufadhili wa Taasisi ya Kitaifa ya Sayansi ya Marekani. Alikamilisha shahada yake ya uzamivu mwaka 1965. Baada ya kufanya utafiti wa uwandani nchini Meksiko, Guatemala na Belize kwa ufadhili wa Taasisi ya Utafiti wa Amerika ya Kati kuanzia mwaka 1962 hadi 1965, Hiller alianza kuikosoa anthropolojia ya kitaaluma. Hakutaka utafiti wake uwe sehemu ya mchakato wa kugeuza matukio ya maisha halisi kuwa vitu vya kuchunguzwa kana kwamba ni ushahidi wa kisayansi, ambao ungechangia kuifanya anthropolojia kuwa sayansi. Aliamua kuwa msanii alipokuwa akihudhuria mhadhara uliotumia slaidi kuhusu sanaa ya Afrika. Aliamini kuwa sanaa, zaidi ya mambo mengine, inahusu mambo yasiyo na mantiki, yenye fumbo na yenye hisia za kiroho. Kwa hiyo, aliamua kuwa msanii badala ya kuwa mtaalamu wa anthropolojia, akichagua fantasia badala ya ukweli unaothibitishwa. Baadaye alieleza kuwa uamuzi wake wa kuanza kufanya sanaa ulilenga kutafuta njia ya kuunganisha shughuli zake zote katika maisha. == Kazi na mbinu za kisanii == Baada ya kuishi kwa kipindi fulani nchini Ufaransa, Wales, Moroko na India, Hiller alihamia London mwishoni mwa miaka ya 1960. Huko alianzisha mbinu bunifu za kisanii zilizohusisha aina mbalimbali za vyombo vya sanaa na kazi zilizotegemea maonyesho ya moja kwa moja. Baadaye alitaja minimalizimu, vuguvugu la Fluxus, baadhi ya vipengele vya surrealizimu na masomo yake ya anthropolojia kuwa miongoni mwa mambo yaliyoathiri kazi zake. Ufeministi pia ulikuwa na ushawishi katika kazi zake. Mwanzoni mwa miaka ya 1970, Hiller aliunda kazi za kisanii zilizohusisha ushiriki wa watu katika kile alichokiita “uchunguzi wa vikundi”. Kazi hizo zilijumuisha Pray/Prayer (1969), Dream Mapping (1974) na Street Ceremonies (1973). Kazi hizi zilitokana na imani yake kwamba sanaa inaweza kukosoa utamaduni uliopo na kuwa mahali ambapo mustakabali ambao haukuwezekana hapo awali unaweza kuanza kujengeka. Maonyesho yake ya kwanza yalikuwa maonyesho ya pamoja katika Gallery House, London, mwaka 1973, aliyoyaandaa pamoja na marafiki zake Barbara Ess na Carla Liss. Katika maonyesho hayo, aliwasilisha kazi mbili. Moja iliwasilishwa kwa jina lake mwenyewe, na nyingine kwa kutumia jina bandia “Ace Posible”, mchezo wa maneno unaotokana na msemo wa Kihispania es posible, wenye maana ya “inawezekana”. Kazi hizo zilikuwa Transformer (1973), muundo wa kimiani ulioanzia sakafuni hadi darini na kufunikwa kwa karatasi nyembamba iliyokuwa na alama alizochora msanii, na Enquires (1973), onyesho la slaidi lililowasilisha taarifa zilizokusanywa kutoka katika ensaiklopidia ya Uingereza. Kazi hiyo ilifichua jinsi vyanzo vya taarifa vilivyoonekana kuwa vya haki na visivyoegemea upande wowote vilivyoweza kuwa na ufafanuzi uliopendelea mitazamo fulani ya kitamaduni. Baada ya katikati ya miaka ya 1970, Hiller aliendelea kutumia mbinu za minimalizimu. Katika kazi yake 10 Months (1977–1979), alipiga picha za mwili wake wakati wa ujauzito na kuandika shajara iliyorekodi uzoefu wake binafsi wa kipindi hicho. Kazi ya mwisho ilikuwa na vitalu kumi vilivyopangwa katika mfumo wa kimiani, kila kimoja kikiwa na picha 28 za rangi nyeusi na nyeupe. Kila kitalu kiliwakilisha mwezi mmoja wa kalenda ya mwezi. Picha hizo ziliambatana na dondoo kutoka katika shajara yake za kipindi husika. Vipengele hivyo viliwekwa ukutani kwa mpangilio wa ngazi ulioshuka kutoka kushoto kwenda kulia. Mkosoaji wa sanaa Lisa Tickner alieleza kuwa hisia za kimahaba zinazohusishwa na picha za ujauzito zilikabiliwa na uchunguzi makini wa mwanamke msanii, ambaye alikuwa akipitia uzoefu huo huku pia akiuchunguza. Alibainisha kuwa wasiwasi ulioelezwa katika maandishi na mchakato wa utengenezaji wa picha kwa utaratibu ulipingana na dhana za mandhari, ukomavu na utimilifu zilizoweza kuhusishwa na picha hizo. Kazi hiyo ilizua utata ilipoonyeshwa kwa mara ya kwanza mjini London. Katika kipindi chote cha kazi yake, Hiller alijulikana kwa kutumia matukio ya kila siku na vitu vya kitamaduni ambavyo mara nyingi vilipuuzwa, vilidharauliwa au vilitengwa katika jamii. Vitu hivyo vilijumuisha kadi za posta, ndoto, maonyesho ya Punch na Judy, taarifa za kuonekana kwa vitu visivyojulikana vinavyoruka angani (UFO), taarifa za matukio ya watu waliokaribia kufa, filamu za kutisha, karatasi za mapambo ya vyumbani, alama za barabarani, vyombo vya kauri na lugha zilizotoweka. Kwa kutumia mbinu za kukusanya, kuorodhesha, kuwasilisha na kuonyesha vitu, alivigeuza vitu hivyo vya kawaida na vya muda mfupi kuwa kazi za sanaa. Kazi hizo ziliwezesha kuchunguza migongano iliyomo katika maisha ya kitamaduni ya jamii, pamoja na yale yaliyo katika fahamu na akili ya mtu binafsi na ya pamoja, yakiwemo mambo yaliyo nje ya ufahamu wa moja kwa moja. Kama msanii, alivutiwa na vipengele vya uzoefu wa pamoja wa kitamaduni vilivyopunguzwa thamani au kuchukuliwa kuwa havina mantiki. Vipengele hivyo vilijumuisha akili fiche, mambo ya kimiujiza, surrealizimu, fumbo la kiroho na matukio yasiyo ya kawaida. Alivichunguza kwa kutumia mbinu za kisayansi zenye utaratibu, kama vile uainishaji, ukusanyaji, upangaji, maelezo na ulinganishaji, ingawa baadhi ya matukio hayo yalikuwa magumu kuelezeka kwa mantiki. Hata hivyo, hakuyahukumu matukio hayo kuwa ya kweli au ya uongo, wala kuyatofautisha kama ukweli au ubunifu wa kufikirika. Kazi zake nyingi zilichunguza hali ya mpakani ya matukio mbalimbali. Miongoni mwa hayo ni uandishi wa kiotomatiki katika Sisters of Menon (1972/1979) na Homage to Gertrude Stein (2010), uzoefu wa kukaribia kufa katika Clinic (2004), na uzoefu wa pamoja unaohusiana na fahamu fiche, akili isiyofahamu na matukio yasiyo ya kawaida katika Dream Mapping (1974), Belshazzar's Feast (1983–1984), Dream Screens (1996), PSI Girls (1999) na Witness (2000). Akitumia mbinu za minimalizimu kuweka mfumo wenye mpangilio katika matokeo ya shughuli za akili fiche, Hiller aliwasilisha kazi Sisters of Menon katika fremu nne zenye umbo la herufi L. Fremu hizo, zilipowekwa ukutani pamoja na kurasa nne zilizowekwa katika fremu tofauti zenye maelezo yake mwenyewe, ziliunda umbo la msalaba. Pia alichapisha Sisters of Menon kama kitabu cha msanii. Alisisitiza umuhimu wa kufifisha mipaka kati ya kile ambacho jamii hukichukulia kuwa cha kimantiki na kisicho cha kimantiki. Wakati huohuo, alitetea uhalali wa akili fiche kama chanzo cha maarifa au ukweli. Kuanzia miaka ya 1980, Hiller alianza kutumia teknolojia ya sauti na picha katika uchunguzi wa matukio hayo. Teknolojia hiyo iliwawezesha watazamaji kuunda taswira akilini kutokana na ishara za sauti na picha ambazo hazikuwa na maana iliyo wazi. Hiller alielezea mbinu yake ya kisanii kwa kutumia neno “paraconceptual”, ambalo ni neno jipya lililoundwa kuonyesha nafasi ya kazi zake kati ya sanaa ya dhana na matukio yasiyo ya kawaida. Mwanahistoria wa sanaa Alexandra Kokoli alieleza kuwa kazi za Hiller zilifichua jinsi mipaka ya dhana zinazothaminiwa lakini zisizo thabiti, kama vile mantiki, ufahamu, thamani ya kisanii na kanuni za sanaa, ilivyoweza kuvukwa. Kwa mujibu wa Kokoli, Hiller alitumia neno “paraconceptual” kuelezea nafasi ya kazi zake iliyo karibu na sanaa ya dhana lakini pia inayogusa matukio yasiyo ya kawaida. Eneo hilo la utamaduni lililopunguzwa thamani lilihusishwa kwa namna tofauti na wanawake na sifa zinazohusishwa na uanamke. Katika uwanja huo mseto, sanaa ya dhana na matukio yasiyo ya kawaida yote yalibadilishwa. Kiambishi para- kilionyesha jinsi ukaribu mkubwa kati ya dhana unavyoweza kuchanganya na kutishia mipaka inayodhaniwa kuwa imara. Hiller alifariki London tarehe 28 Januari 2019 kutokana na saratani ya kongosho, akiwa na umri wa miaka 78. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1940]] [[Jamii:Waliofariki 2019]] [[Jamii:Wachongaji wa Marekani]] [[Jamii:Sanaa]] [[Jamii:Wapiga picha]] [[Jamii:Wasanii wa Marekani]] [[Jamii:Waandishi wa Marekani]] din3r8fu739fc68c82oxw1a9wf0bd3k 1608217 1608215 2026-10-14T11:55:30Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1608217 wikitext text/x-wiki '''Susan Hiller''' (7 Machi [[1940]] – 28 Januari [[2019]]) alikuwa [[msanii]] wa [[sanaa]] ya dhana mwenye asili ya [[Marekani]] na uraia wa [[Uingereza]], aliyeishi [[London]], Uingereza. Kazi zake zilihusisha aina mbalimbali za sanaa, zikiwemo usanifu wa maonyesho ya kisanii, video, upigaji picha, uchoraji, uchongaji, sanaa ya maonyesho, vitabu vya wasanii na uandishi. Alikuwa mtu muhimu katika sanaa ya Uingereza kwa kipindi cha miongo minne. Alijulikana zaidi kwa usanifu wake bunifu wa kazi kubwa za sanaa mchanganyiko na kwa kazi zilizochunguza vipengele vya utamaduni vilivyopuuzwa, vilivyotengwa au visivyopewa umuhimu, ikiwemo imani kuhusu matukio yasiyo ya kawaida. Alitumia neno “paraconceptualism” kuelezea mkabala huo. == Maisha ya awali na elimu == Hiller alizaliwa [[Tallahassee, Florida]], tarehe 7 Machi 1940. Alilelewa ndani na maeneo ya karibu na Cleveland, Ohio. Mwaka 1950, familia yake ilihamia Coral Gables, Florida, ambako alisoma katika Shule ya Sekondari ya Coral Gables na kuhitimu mwaka 1957. Alisoma katika Chuo cha Smith na kupata shahada ya kwanza ya sanaa mwaka 1961. Baada ya kutumia mwaka mmoja mjini New York akisomea upigaji picha, filamu, uchoraji na isimu, aliendelea na masomo ya uzamili katika anthropolojia katika Chuo Kikuu cha Tulane kilichopo New Orleans, kwa ufadhili wa Taasisi ya Kitaifa ya Sayansi ya Marekani. Alikamilisha shahada yake ya uzamivu mwaka 1965. Baada ya kufanya utafiti wa uwandani nchini Meksiko, Guatemala na Belize kwa ufadhili wa Taasisi ya Utafiti wa Amerika ya Kati kuanzia mwaka 1962 hadi 1965, Hiller alianza kuikosoa anthropolojia ya kitaaluma. Hakutaka utafiti wake uwe sehemu ya mchakato wa kugeuza matukio ya maisha halisi kuwa vitu vya kuchunguzwa kana kwamba ni ushahidi wa kisayansi, ambao ungechangia kuifanya anthropolojia kuwa sayansi. Aliamua kuwa msanii alipokuwa akihudhuria mhadhara uliotumia slaidi kuhusu sanaa ya Afrika. Aliamini kuwa sanaa, zaidi ya mambo mengine, inahusu mambo yasiyo na mantiki, yenye fumbo na yenye hisia za kiroho. Kwa hiyo, aliamua kuwa msanii badala ya kuwa mtaalamu wa anthropolojia, akichagua fantasia badala ya ukweli unaothibitishwa. Baadaye alieleza kuwa uamuzi wake wa kuanza kufanya sanaa ulilenga kutafuta njia ya kuunganisha shughuli zake zote katika maisha. == Kazi na mbinu za kisanii == Baada ya kuishi kwa kipindi fulani nchini Ufaransa, Wales, Moroko na India, Hiller alihamia London mwishoni mwa miaka ya 1960. Huko alianzisha mbinu bunifu za kisanii zilizohusisha aina mbalimbali za vyombo vya sanaa na kazi zilizotegemea maonyesho ya moja kwa moja. Baadaye alitaja minimalizimu, vuguvugu la Fluxus, baadhi ya vipengele vya surrealizimu na masomo yake ya anthropolojia kuwa miongoni mwa mambo yaliyoathiri kazi zake. Ufeministi pia ulikuwa na ushawishi katika kazi zake. Mwanzoni mwa miaka ya 1970, Hiller aliunda kazi za kisanii zilizohusisha ushiriki wa watu katika kile alichokiita “uchunguzi wa vikundi”. Kazi hizo zilijumuisha Pray/Prayer (1969), Dream Mapping (1974) na Street Ceremonies (1973). Kazi hizi zilitokana na imani yake kwamba sanaa inaweza kukosoa utamaduni uliopo na kuwa mahali ambapo mustakabali ambao haukuwezekana hapo awali unaweza kuanza kujengeka. Maonyesho yake ya kwanza yalikuwa maonyesho ya pamoja katika Gallery House, London, mwaka 1973, aliyoyaandaa pamoja na marafiki zake Barbara Ess na Carla Liss. Katika maonyesho hayo, aliwasilisha kazi mbili. Moja iliwasilishwa kwa jina lake mwenyewe, na nyingine kwa kutumia jina bandia “Ace Posible”, mchezo wa maneno unaotokana na msemo wa Kihispania es posible, wenye maana ya “inawezekana”. Kazi hizo zilikuwa Transformer (1973), muundo wa kimiani ulioanzia sakafuni hadi darini na kufunikwa kwa karatasi nyembamba iliyokuwa na alama alizochora msanii, na Enquires (1973), onyesho la slaidi lililowasilisha taarifa zilizokusanywa kutoka katika ensaiklopidia ya Uingereza. Kazi hiyo ilifichua jinsi vyanzo vya taarifa vilivyoonekana kuwa vya haki na visivyoegemea upande wowote vilivyoweza kuwa na ufafanuzi uliopendelea mitazamo fulani ya kitamaduni. Baada ya katikati ya miaka ya 1970, Hiller aliendelea kutumia mbinu za minimalizimu. Katika kazi yake 10 Months (1977–1979), alipiga picha za mwili wake wakati wa ujauzito na kuandika shajara iliyorekodi uzoefu wake binafsi wa kipindi hicho. Kazi ya mwisho ilikuwa na vitalu kumi vilivyopangwa katika mfumo wa kimiani, kila kimoja kikiwa na picha 28 za rangi nyeusi na nyeupe. Kila kitalu kiliwakilisha mwezi mmoja wa kalenda ya mwezi. Picha hizo ziliambatana na dondoo kutoka katika shajara yake za kipindi husika. Vipengele hivyo viliwekwa ukutani kwa mpangilio wa ngazi ulioshuka kutoka kushoto kwenda kulia. Mkosoaji wa sanaa Lisa Tickner alieleza kuwa hisia za kimahaba zinazohusishwa na picha za ujauzito zilikabiliwa na uchunguzi makini wa mwanamke msanii, ambaye alikuwa akipitia uzoefu huo huku pia akiuchunguza. Alibainisha kuwa wasiwasi ulioelezwa katika maandishi na mchakato wa utengenezaji wa picha kwa utaratibu ulipingana na dhana za mandhari, ukomavu na utimilifu zilizoweza kuhusishwa na picha hizo. Kazi hiyo ilizua utata ilipoonyeshwa kwa mara ya kwanza mjini London. Katika kipindi chote cha kazi yake, Hiller alijulikana kwa kutumia matukio ya kila siku na vitu vya kitamaduni ambavyo mara nyingi vilipuuzwa, vilidharauliwa au vilitengwa katika jamii. Vitu hivyo vilijumuisha kadi za posta, ndoto, maonyesho ya Punch na Judy, taarifa za kuonekana kwa vitu visivyojulikana vinavyoruka angani (UFO), taarifa za matukio ya watu waliokaribia kufa, filamu za kutisha, karatasi za mapambo ya vyumbani, alama za barabarani, vyombo vya kauri na lugha zilizotoweka. Kwa kutumia mbinu za kukusanya, kuorodhesha, kuwasilisha na kuonyesha vitu, alivigeuza vitu hivyo vya kawaida na vya muda mfupi kuwa kazi za sanaa. Kazi hizo ziliwezesha kuchunguza migongano iliyomo katika maisha ya kitamaduni ya jamii, pamoja na yale yaliyo katika fahamu na akili ya mtu binafsi na ya pamoja, yakiwemo mambo yaliyo nje ya ufahamu wa moja kwa moja. Kama msanii, alivutiwa na vipengele vya uzoefu wa pamoja wa kitamaduni vilivyopunguzwa thamani au kuchukuliwa kuwa havina mantiki. Vipengele hivyo vilijumuisha akili fiche, mambo ya kimiujiza, surrealizimu, fumbo la kiroho na matukio yasiyo ya kawaida. Alivichunguza kwa kutumia mbinu za kisayansi zenye utaratibu, kama vile uainishaji, ukusanyaji, upangaji, maelezo na ulinganishaji, ingawa baadhi ya matukio hayo yalikuwa magumu kuelezeka kwa mantiki. Hata hivyo, hakuyahukumu matukio hayo kuwa ya kweli au ya uongo, wala kuyatofautisha kama ukweli au ubunifu wa kufikirika. Kazi zake nyingi zilichunguza hali ya mpakani ya matukio mbalimbali. Miongoni mwa hayo ni uandishi wa kiotomatiki katika Sisters of Menon (1972/1979) na Homage to Gertrude Stein (2010), uzoefu wa kukaribia kufa katika Clinic (2004), na uzoefu wa pamoja unaohusiana na fahamu fiche, akili isiyofahamu na matukio yasiyo ya kawaida katika Dream Mapping (1974), Belshazzar's Feast (1983–1984), Dream Screens (1996), PSI Girls (1999) na Witness (2000). Akitumia mbinu za minimalizimu kuweka mfumo wenye mpangilio katika matokeo ya shughuli za akili fiche, Hiller aliwasilisha kazi Sisters of Menon katika fremu nne zenye umbo la herufi L. Fremu hizo, zilipowekwa ukutani pamoja na kurasa nne zilizowekwa katika fremu tofauti zenye maelezo yake mwenyewe, ziliunda umbo la msalaba. Pia alichapisha Sisters of Menon kama kitabu cha msanii. Alisisitiza umuhimu wa kufifisha mipaka kati ya kile ambacho jamii hukichukulia kuwa cha kimantiki na kisicho cha kimantiki. Wakati huohuo, alitetea uhalali wa akili fiche kama chanzo cha maarifa au ukweli. Kuanzia miaka ya 1980, Hiller alianza kutumia teknolojia ya sauti na picha katika uchunguzi wa matukio hayo. Teknolojia hiyo iliwawezesha watazamaji kuunda taswira akilini kutokana na ishara za sauti na picha ambazo hazikuwa na maana iliyo wazi. Hiller alielezea mbinu yake ya kisanii kwa kutumia neno “paraconceptual”, ambalo ni neno jipya lililoundwa kuonyesha nafasi ya kazi zake kati ya sanaa ya dhana na matukio yasiyo ya kawaida. Mwanahistoria wa sanaa Alexandra Kokoli alieleza kuwa kazi za Hiller zilifichua jinsi mipaka ya dhana zinazothaminiwa lakini zisizo thabiti, kama vile mantiki, ufahamu, thamani ya kisanii na kanuni za sanaa, ilivyoweza kuvukwa. Kwa mujibu wa Kokoli, Hiller alitumia neno “paraconceptual” kuelezea nafasi ya kazi zake iliyo karibu na sanaa ya dhana lakini pia inayogusa matukio yasiyo ya kawaida. Eneo hilo la utamaduni lililopunguzwa thamani lilihusishwa kwa namna tofauti na wanawake na sifa zinazohusishwa na uanamke. Katika uwanja huo mseto, sanaa ya dhana na matukio yasiyo ya kawaida yote yalibadilishwa. Kiambishi para- kilionyesha jinsi ukaribu mkubwa kati ya dhana unavyoweza kuchanganya na kutishia mipaka inayodhaniwa kuwa imara. Hiller alifariki London tarehe 28 Januari 2019 kutokana na saratani ya kongosho, akiwa na umri wa miaka 78. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1940]] [[Jamii:Waliofariki 2019]] [[Jamii:Wachongaji wa Marekani]] [[Jamii:Wapiga picha]] [[Jamii:Wasanii wa Marekani]] [[Jamii:Waandishi wa Marekani]] [[Jamii:Wachongaji wa Uingereza]] [[Jamii:Wasanii wa Uingereza]] [[Jamii:Waandishi wa Uingereza]] fwxpbcca7pdietny9ukbb2lgdydaxg1 0 254522 1608216 2026-10-14T11:54:31Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Andrew Hero Jr.''' (13 Desemba [[1868]] – 7 Februari [[1942]]) alikuwa [[jenerali]] mkuu katika [[Jeshi]] la [[Marekani]], aliyejulikana hasa kwa kuhudumu kama Mkuu wa Kikosi cha [[Silaha]] za Ulinzi wa [[Pwani]]. == Maisha ya awali == Andrew Hero Jr. alizaliwa [[New Orleans, Louisiana]], tarehe 13 Desemba 1868. Baba yake, Andrew Hero, alikuwa mwanajeshi katika Jeshi la Muungano wa Mataifa ya Muungano wa Kusini wakati wa Vita vya wenyewe kwa wenyewe...' 1608216 wikitext text/x-wiki '''Andrew Hero Jr.''' (13 Desemba [[1868]] – 7 Februari [[1942]]) alikuwa [[jenerali]] mkuu katika [[Jeshi]] la [[Marekani]], aliyejulikana hasa kwa kuhudumu kama Mkuu wa Kikosi cha [[Silaha]] za Ulinzi wa [[Pwani]]. == Maisha ya awali == Andrew Hero Jr. alizaliwa [[New Orleans, Louisiana]], tarehe 13 Desemba 1868. Baba yake, Andrew Hero, alikuwa mwanajeshi katika Jeshi la Muungano wa Mataifa ya Muungano wa Kusini wakati wa Vita vya wenyewe kwa wenyewe vya Marekani, na alihudumu katika Kikosi cha Silaha cha Washington. Andrew Hero Jr. alipata elimu yake mjini New Orleans. Alihudhuria Chuo Kikuu cha Tulane na Shule ya Migodi katika Chuo Kikuu cha Columbia kabla ya kujiunga na Chuo cha Kijeshi cha Marekani. Alihitimu mwaka 1891, akiwa wa nane kati ya wanafunzi 65, na akapewa cheo cha luteni wa pili katika Kikosi cha Wanajeshi wa Miguu. == Mwanzo wa kazi ya kijeshi == Kazi yake ya kwanza ilihusisha kuhudumu katika Kikosi cha 12 cha Wanajeshi wa Miguu katika Ngome ya Fort Yates, North Dakota. Mwishoni mwa mwaka 1891, alihamishiwa Kikosi cha Silaha za Kivita na kupangiwa kuhudumu katika Kikosi cha 4 cha Silaha za Kivita katika Ngome ya Fort McPherson, Georgia. Mwaka 1894, alihudhuria Shule ya Silaha za Kivita katika Ngome ya Fort Monroe, Virginia. Baada ya kuhitimu mwaka 1896, alipangiwa kuwa mwalimu katika shule hiyo na aliendelea na kazi hiyo hadi mwaka 1898. == Vita vya Marekani na Hispania == Vita vya Marekani na Hispania vilipoanza, Hero aliteuliwa kuwa msaidizi wa Brigedia Jenerali Joseph P. Sanger, kamanda wa Divisheni ya 3 ya Kikosi cha Kwanza cha Jeshi. Alihudumu nchini Kuba hadi Juni 1899. == Baada ya Vita vya Marekani na Hispania == Baada ya kuondoka Kuba, Hero alipangiwa katika Kikosi cha 5 cha Silaha za Kivita, akiwa na jukumu la kufundisha katika Chuo cha Kijeshi cha West Point. Mwaka 1902, alipelekwa katika Shule ya Silaha za Kivita ya Fort Monroe na kuteuliwa kuwa mjumbe wa Bodi ya Silaha za Kivita. Bodi hiyo ilichunguza mabadiliko yaliyohitajika katika vifaa, mafundisho ya kijeshi na mafunzo ya silaha za kivita. Pia alikuwa mhariri msaidizi na baadaye mhariri wa jarida la Journal of the United States Artillery. == Kazi ya baadaye == Mwaka 1907, Hero alipelekwa Fort Casey, Washington, ambako alihudumu kama kamanda wa Kikosi cha 85 cha Silaha za Ulinzi wa Pwani hadi mwaka 1908. Mwaka huo alipandishwa cheo na kuwa meja na kupewa jukumu la kuwa kamanda wa Fort Flagler, Washington. Mwaka 1909, aliamriwa kwenda Washington, D.C., kufanya kazi kama msaidizi wa Mkuu wa Kikosi cha Silaha za Ulinzi wa Pwani. Mwaka 1911, alipangiwa kuwa adjutanti wa Brigedi Huru ya Kwanza huko Galveston, Texas. Mwaka 1913, Jeshi lilianzisha wilaya kadhaa za Silaha za Ulinzi wa Pwani, na Hero akateuliwa kuwa adjutanti wa Wilaya ya Atlantiki Kusini iliyokuwa Charleston, South Carolina. Mwaka 1915, Hero alipandishwa cheo na kuwa luteni kanali na kupewa amri ya Fort Terry, New York. Akiwa hapo, alipanga Kambi ya Mafunzo ya Kijeshi kwa Vijana, iliyofanyika katika majira ya kiangazi ya mwaka 1916. Kambi hiyo ilikuwa sehemu ya upanuzi wa Kambi za Mafunzo ya Kijeshi kwa Raia, zilizotoa mafunzo ya kijeshi na nafasi za kupata kamisheni za maafisa wa akiba kabla ya Marekani kuingia katika Vita vya Kwanza vya Dunia. == Vita vya Kwanza vya Dunia == Mwishoni mwa mwaka 1916, Hero alipandishwa cheo na kuwa kanali na kupewa amri ya Fort Kamehameha, kisha Fort Ruger, zote zikiwa Hawaii. Septemba 1917, alipandishwa kwa muda hadi cheo cha brigedia jenerali na kupelekwa Fort Meade, Maryland, kuwa kamanda wa Brigedi ya 154 ya Silaha za Kivita za Uwanjani, iliyokuwa sehemu ya Divisheni ya 79. Brigedi yake ilipata mafunzo ya ziada baada ya kuwasili Ufaransa. Hata hivyo, kutokana na kusainiwa kwa Mkataba wa Kusitisha Vita, brigedi hiyo haikushiriki katika mapigano kama kikosi kizima. Hero aliunganishwa na Brigedi ya 153 ya Silaha za Kivita za Uwanjani wakati wa Mashambulizi ya Meuse-Argonne. Desemba 1918, alipangiwa kufanya kazi chini ya Mkuu wa Silaha za Kivita katika makao makuu ya Kikosi cha Wanajeshi wa Marekani Kilichopelekwa Ulaya. Majukumu yake yalijumuisha kuongoza bodi iliyojulikana kama Bodi ya Hero, iliyochunguza ripoti za tathmini baada ya mapigano kuhusu silaha za kivita za uwanjani na mbinu zilizotumika wakati wa vita. Bodi hiyo ilitoa mapendekezo ya kuboresha mafundisho ya kijeshi na maendeleo ya silaha. Hero alikamilisha mafunzo katika Kituo cha Jeshi cha Masomo ya Silaha za Kivita mjini Trier, kisha akarudi Marekani Mei 1919. == Baada ya Vita vya Kwanza vya Dunia == Baada ya vita, Hero alirejea katika cheo chake cha kudumu cha kanali. Aliongoza Brigedi ya 39 ya Silaha za Ulinzi wa Pwani, kwanza katika Fort Hamilton, New York, na baadaye Fort Jackson, South Carolina. Kisha alipangiwa kuwa kamanda wa Wilaya ya Silaha za Ulinzi wa Pwani ya Panama. Mwaka 1923, Hero alipelekwa Ufilipino, ambako aliongoza kikosi cha Silaha za Ulinzi wa Pwani katika Fort Mills, kwenye Kisiwa cha Corregidor, kuanzia mwaka 1923 hadi 1925. Mwaka 1925, alipangiwa kuwa kamanda wa Wilaya ya 4 ya Silaha za Ulinzi wa Pwani katika Fort McPherson, Georgia. == Mkuu wa Kikosi cha Silaha za Ulinzi wa Pwani == Desemba 1925, Hero alichaguliwa kuwa Mkuu wa Kikosi cha Silaha za Ulinzi wa Pwani. Alianza rasmi majukumu yake Machi 1926 na kupandishwa cheo hadi jenerali mkuu. Hero aliongoza kikosi hicho hadi alipostaafu kutoka Jeshi la Marekani mwaka 1930. Alirithiwa na John W. Gulick. == Kifo na mazishi == Baada ya kustaafu, Hero aliishi Washington, D.C. Alifariki mjini humo tarehe 7 Februari 1942 na kuzikwa katika Makaburi ya Kitaifa ya Arlington. == Familia == Mwaka 1897, Hero alimuoa Fanny Caroline Davis (1871–1932), binti wa Brigedia Jenerali John M. K. Davis. Walipata watoto watatu: Jacklyn (1899–1963), Elinor (1901–2000) na Andrew Hero III (1910–1943). == Urithi == Kambi ya Hero (Camp Hero), iliyokuwa kituo cha ulinzi wa pwani wakati wa Vita vya Pili vya Dunia huko Montauk, New York, ilipewa jina lake baada ya kifo chake mwaka 1942. Eneo hilo sasa ni sehemu ya Hifadhi ya Jimbo ya Camp Hero. == Marejeo == {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1868]] [[Jamii:Waliofariki 1942]] [[Jamii:Jeshi]] n6xm49rerok7xtfqvy4nnjazqeiqq6x