Wikipedia swwiki https://sw.wikipedia.org/wiki/Mwanzo MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Media Maalum Majadiliano Mtumiaji Majadiliano ya mtumiaji Wikipedia Majadiliano ya Wikipedia Faili Majadiliano ya faili MediaWiki Majadiliano ya MediaWiki Kigezo Majadiliano ya kigezo Msaada Majadiliano ya msaada Jamii Majadiliano ya jamii Lango Majadiliano ya lango Wikichanzo Majadiliano ya Wikichanzo TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Wamasai 0 1701 1609978 1529189 2026-10-21T13:12:01Z Riccardo Riccioni 452 /* Viungo vya nje */ 1609978 wikitext text/x-wiki {{Infobox Ethnic group |group = |picha = |image_caption = |population = 2,000,000 |region1 = {{flagcountry|Kenya}}<br />{{spaces|8}}<small>(estimates vary)</small> |pop1 = 1,189,522 |ref1 = {{lower|<ref name="r" />}}<br />{{lower|0.95em|<ref name="e" />}} |region2 = {{flagcountry|Tanzania}}&nbsp;(northern) |pop2 = 800,000 hivi |ref3 = {{lower|<ref name="e" />}} |languages = [[Maasai language|Maa]] (ɔl Maa) |religions = [[Monotheism]]<br />ukiwemo [[Ukristo]] |related = [[Samburu]] }} [[Picha:Maasai tribe.jpg|right|thumb|Wanaume wa Kimasai, Kenya, 2005.]] [[Picha:Maasai women and children.jpg|right|thumb|Wanawake wa Kimasai,]] '''Wamasai''' ni [[kabila]] la [[Waniloti]] wanaopatikana hasa kusini mwa [[Kenya]] na kaskazini mwa [[Tanzania]]. Wanajulikana kimataifa kwa [[utamaduni|tamaduni]] zao za kipekee, mavazi yao yenye rangi (shúkà), kazi za mikono za shanga, na maisha yao ya kuhamahama kwa kiasi. Kwa jadi wao ni [[Ufugaji|wafugaji]], Wamasai hutegemea sana [[ng'ombe]] kwa [[chakula]], [[biashara]], na sherehe za kitamaduni. Sifa yao kama mashujaa na msimamo wao wa kupinga kuingizwa katika maisha ya kisasa kumechangia utambulisho wao imara wa kitamaduni. Kutokana na kuishi karibu na hifadhi maarufu za wanyamapori kama Serengeti na Maasai Mara, Wamasai wamekuwa alama ya urithi wa Afrika Mashariki na mara nyingi huonyeshwa katika utalii na filamu za tamaduni. Licha ya shinikizo kutoka kwa maendeleo ya kisasa na migogoro ya ardhi, Wamasai wanaendelea kuhifadhi mila na desturi zao nyingi pamoja na lugha yao, Maa, huku wakijihusisha pia na elimu na siasa.<ref name="b"/> Wao wanazungumza [[Kimaasai|Maa]]<ref name="b"/>, mojawapo ya [[lugha]] za [[familia]] ya [[lugha za Kinilo-Sahara]] inayohusiana na [[Kidinka]] na [[Kinuer]]. Kwa sababu ya [[Punda milia|uhamaji]], Wamasai ndio wazungumzaji wa Kiniloti wanaoishi [[kusini]] zaidi. Pia wameelimika katika [[lugha rasmi]] za Kenya na Tanzania: [[Kiswahili]] na [[Kiingereza]]. [[Utafiti]] juu ya [[DNA]] yao umeonyesha walivyoathiriwa na [[urithi]] wa [[nasaba]] mbalimbali, hata kutoka nje ya [[Afrika]], lakini hasa wa [[jamii]] ya [[Lugha za Kikushi|Wakushi]] wa Afrika Mashariki. [[Idadi]] ya Wamasai wa Kenya ilihesabiwa kuwa 1,189,522 katika [[sensa]] ya [[mwaka]] [[2019]] na wale wa Tanzania walikadiriwa kuwa 800.000 katika mwaka [[2011]] <ref name="e"> [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=mas ripoti kwa lugha Ethnologue code: mas] ethnologue.com, '453, 000 nchini Kenya (1994 I. Larsen BTL) ... 430.000 katika Tanzania (1993) ', Gordon, Raymond G., Jr (ed.), 2005. Ethnologue: Lugha ya Dunia, kumi na tano ya toleo. Dallas, Tex.: SIL International</ref>; kwa jumla inakadiriwa kuwa 2,000.000 <ref name="b"> [http://www.bluegecko.org/kenya/tribes/maasai/ Wamaasai - Utangulizi] Jens Fincke, 2000-2003</ref> Makadirio hayo ya Wamasai katika nchi zote [[mbili]] huenda ikawa vigumu kuyathibitisha kwa sababu ya [[umbali]] wa maeneo ya [[vijiji]] vyao vingi, na asili yao ya uhamaji. Kwa [[asili]] walikuwa [[Ufugaji|wafugaji]] na hivyo walihamahama, na sehemu bado wanaishi [[maisha]] ya namna hiyo. Ingawa [[serikali]] za Tanzania na Kenya zimeweka mipango kuwahimiza Wamasai kuachana na [[jadi]] ya uhamaji ili kuishi maisha ya kisasa, bado wameendelea na [[desturi]] hiyo.<ref> ''Mwisho wa Wamaasai.'' Mohamed Amin, Duncan Willetts, Yohana Eames. 1987. Page 122. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6</ref> Wao wanadai [[haki]] ya kulisha mifugo katika Hifadhi za Taifa katika nchi zote mbili. Hivi majuzi, [[Oxfam]] imedai ni lazima mtindo wa maisha wa Wamasai ukubaliwe kwa kuzingatia [[hali ya hewa|mabadiliko ya hali ya hewa]] kwa sababu hawawezi kulima katika [[Jangwa|majangwa]]. <ref>{{cite web | url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7568695.stm | title = Maasai 'can fight climate change' | date = 18 Agosti 2008}}</ref> == Historia == Kulingana na historia simulizi yao wenyewe, asili ya Wamasai ni kwenye [[bonde]] la [[Nile]] ya chini, [[kaskazini]] kwa [[Turkana (ziwa)|Ziwa Turkana]] (Kenya [[kaskazini]] [[magharibi]]). Walianza kuhamia kusini karibu na [[karne ya 15]], wakiwasili katika shina la ardhi kutoka kaskazini mwa Kenya na Tanzania ya kati tangu [[karne ya 17]] hadi mwisho wa [[karne ya 18]]. Makabila mengine yalilazimishwa kuyahama makazi yao Wamasai walipohamia huko.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.maasaieducation.org/maasai-culture/maasai-history.htm |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2009-12-01 |archivedate=2012-03-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120302042145/http://www.maasaieducation.org/maasai-culture/maasai-history.htm }}</ref> Eneo la Wamasai lilifikia [[kilele]] cha ukubwa wake katikati ya [[karne ya 19]], na kuenea kote katika [[Bonde la Ufa]] na pande za ardhi kutoka [[Mlima Marsabit]] huko kaskazini hadi [[Dodoma]] huko kusini. <ref> ''kaskazini mwa Tanzania pamoja na Kilimanjaro na Zanzibar'' na Phillip Briggs 2006 ukurasa 200 ISBN 1-84162-146-3</ref> Wakati huo Wamasai, na vilevile kundi kubwa la waliokuwa wamejiunga nalo, walikuwa wakivamia [[mifugo]] hadi umbali wa [[mashariki]] ya [[pwani]] ya [[Tanga]] huko Tanzania. Washambuliaji walitumia [[Mkuki|mikuki]] na [[ngao]], lakini walikuwa wamehofiwa kwa kutupa vilabu (orinka) walivyoweza kutupa kwa usahihi kutoka umbali wa [[mita]] 100. Mwaka [[1852]] kulikuwa na ripoti ya msongamano wa wapiganaji 800 wa Kimasai kuhamia nchini Kenya. Mwaka [[1857]], baada ya kufyeka "Nyika ya Wakuafi" kusini mashariki mwa Kenya, washambuliaji Wamasai wakatisha [[Mombasa]] [[pwani]] mwa Kenya. <ref>[http://books.google.com/books?id=PQJjYC74tu8C&pg=PA183&lpg=PA183&dq=mombasa+maasai+1855&source=web&ots=1qDbq0WFrH&sig=-fwB9fWjkEt4scMNLIpnyIpTBMo]</ref><ref> ''Vyanzo na mbinu katika Historia ya Afrika: Inasemwa, Written, Unearthed'' kwa Toyin Falola, Christian Jennings (2003), page 18 2. Boydell &#x26; Brewer. ISBN 1-58046-134-4</ref> [[Picha:Bundesarchiv Bild 105-DOA0556, Deutsch-Ostafrika, Massaikrieger.jpg|thumb|300px|Masai mashujaa katika Afrika ya Mashariki ya Kijerumani, 1906/1918 hivi.]] Kipindi cha upanuzi ulifuatwa na "Emutai" ya miaka [[1883]]-[[1902]]. Kipindi hicho kiliainishwa na uenezi wa [[Ugonjwa|magonjwa]] ya [[bovin pleuropneumonia]], [[tauni ya ng'ombe]] na [[ndui]]. Kisio la kwanza la [[mwanajeshi]] wa Kijerumani huko kaskazini magharibi mwa Tanganyika ni kwamba [[asilimia]] 90 ya [[ng'ombe]] na [[nusu]] ya [[wanyamapori]] walikufa kutokana na [[ugonjwa]] wa tauni. [[Daktari|Madaktari]] Wajerumani walidai kuwa katika eneo moja "kila sekunde" Afrika kulikuwa na [[mtoto]] aliyeugua matokeo ya ndui. Kipindi hicho kiliambatana na [[ukame]]. [[Mvua]] ilikosa kunyesha kabisa miaka [[1897]] na [[1898]]. <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.blackwellpublishing.com/ecology/news/news.asp?id=192 |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2009-12-01 |archivedate=2012-10-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121003192715/http://www.blackwellpublishing.com/ecology/news/news.asp?id=192 }}</ref> [[Utafiti|Mtafiti]] kutoka [[Austria]], [[Oscar Baumann]] akisafiri katika nchi ya Wamasai miaka [[1891]]-[[1893]], alieleza makazi huko katika [[volkeno]] ya [[Ngorongoro]] katika [[kitabu]] cha [[mwaka]] 1894 ''durch Massailand zur Nilquelle'' ("Kupitia nchi ya Wamasai kwenye chanzo cha Nile"): "Kulikuwa na [[Mwanamke|wanawake]] waliodhoofiwa mno waliotazama ule wazimu wa njaa ... mashujaa waliokuwa wameshindwa kutembea, wakiwa na [[Mzee|wazee]] walioathirika na wasiojali kitu. Vikundi vya [[tai]] viliwafuata kutoka juu, wakisubiri waathirika. " Kulingana na kisio moja [[theluthi]] [[mbili]] za Wamaasai walikufa katika kipindi hicho. <ref>[http://www.ntz.info/gen/n00526.html]</ref> Kuanzia [[mkataba]] wa mwaka 1904, <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,699336,00.html |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2009-12-01 |archivedate=2013-08-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130817043136/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,699336,00.html |=https://web.archive.org/web/20130817043136/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,699336,00.html }}</ref> na kufuatiwa na mwingine wa mwaka [[1911]], ardhi ya Wamasai nchini Kenya ilipunguzwa kwa asilimia 60 wakati [[Waingereza]] walipowafukuza ili kutayarisha [[Shamba|mashamba]] ya [[Ukoloni|wakoloni]], na hatimaye kuwalazimu kuishi katika [[wilaya ya Kajiado]] na [[Wilaya ya Narok|Narok]]. <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.kitumusote.org/history |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2009-12-01 |archivedate=2019-06-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190611173440/http://kitumusote.org/history }}</ref> Wamasai wa Tanzania walifukuzwa kutoka ardhi yenye [[rutuba]] kati ya [[Mlima Meru]] na [[Kilimanjaro (volkeno)|Mlima Kilimanjaro]], nyanda yenye rutuba iliyo karibu na Ngorongoro katika [[miaka ya 1940]]. <ref> ''Wild The Myth ya Afrika: Uhifadhi Bila Illusion.'' Jonathan J. Adams, Thomas O. McShane. 1996. Chuo Kikuu cha California Press. page = 44. ISBN 0-520-20671-1</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=GWtWDN0BWt0C&pg=PA42&lpg=PA42&dq=maasai+ears&source=web&ots=7u768brgsE&sig=q8PlaGC5C_ot35-PeLPJYlFDhxQ#PPA44,M1]</ref> Ardhi zaidi ilichukuliwa kwa ajili ya hifadhi ya wanyamapori na [[hifadhi za taifa]]: [[Hifadhi ya Taifa ya Amboseli|Amboseli]], [[Hifadhi ya Taifa ya Nairobi|Nairobi]], [[Masai Mara]], [[Hifadhi ya Samburu|Samburu]], [[Hifadhi ya Taifa ya Ziwa Nakuru|Ziwa Nakuru]], na [[Tsavo]] nchini Kenya; [[Hifadhi ya Ziwa Manyara|Manyara]], [[Hifadhi ya Ngorongoro|Ngorongoro]], [[Hifadhi ya Tarangire|Tarangire]] <ref>[http://web.archive.org/web/20070814101508 / http://www.tanzaniaparks.com/tarangire.htm]</ref> na [[Hifadhi ya Serengeti|Serengeti]] huko Tanzania. Jamii ya Wamasai haijawahi kukubali kamwe usafirishaji haramu wa [[binadamu]], na wote waliotafuta [[Utumwa|watumwa]] walikuwa wakiwaepuka Wamasai. Pamoja na kusimama dhidi ya [[utumwa]], waliishi pamoja na [[wanyamapori]] wengi huku wakikataa kula wanyama hao wala [[Ndege (mnyama)|ndege]]. Hivyo sasa ardhi ya Wamasai ina Hifadhi za Wanyamapori zilizo bora kabisa kote Afrika Mashariki.<ref> ''Africa's Great Rift Valley.'' Nigel Pavitt. 2001. Page 122. Harry S. Abrams, Incorporated, New York ISBN 0-8109-0602-3</ref> Kimsingi kuna jamii kumi na mbili za kabila la Wamasai, kila jamii ikiwa na [[desturi]], muonekano, [[uongozi]] na lugha tofauti. Jamii hizo zinajulikana kama Keekonyokie, Daha Besdi, Purko, Wuasinkishu, Siria, Laitayiok, Loitai, Kisonko, Matapato, Dalalekutuk, Loodokolani na Kaputiei. <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.laleyio.com/facts.html |title=Archived nakala ya laleyio.com |accessdate=2008-05-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080527022418/http://www.laleyio.com/facts.html |archivedate=2008-05-27 }}</ref> == Utamaduni == [[Picha:Maasai Enkang and Hut.JPG|thumb|320px|right|Wamasai na vibanda na kizuizi cha Enkang Serengeti, 2006.]] [[Faili:Danza de bienvenida de mujeres masái.webm|thumb|right|Video ya ngoma ya kukaribisha wanawake wa Kimasai na kuimba katika kijiji, Hifadhi ya Taifa ya Amboseli, Kenya.]] Jamii ya Wamasai inafuata sana [[mfumo dume]]: katika desturi yao ni [[Mwanaume|wanaume]], pamoja na [[Mzee|wazee]] wastaafu, wanaoamua mambo makubwa zaidi kwa kila kikundi cha Wamasai. [[Sheria]] simulizi zinashughulikia masuala mengi ya desturi. Kunyongwa kisheria hakujulikani, na [[malipo]] ya kawaida kwa [[ng'ombe]] hutosheleza mambo. Kuna mbinu za kutatua migogoro nje ya [[mahakama]] kama 'amitu', inayomaanisha 'kufanya [[amani]]', au 'arop', ambayo inahusisha kuomba [[msamaha]] wa dhati. Wamasai humwabudu [[Mungu]] pekee, nao humwita ''Enkai'' au ''Engai.'' Engai ni Mungu mmoja mwenye asili mbili: Engai Narok (Mungu Mweusi) ana [[huruma]], na Engai Nanyokie (Mungu Mwekundu) ana [[ghadhabu]].<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.institut.veolia.org/en/cahiers/water-symbolism/water-myths/africa-water.aspx |title=mfano maji ya Afrika na matokeo yake |accessdate=2009-12-01 |archivedate=2013-01-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130103175235/http://www.institut.veolia.org/en/cahiers/water-symbolism/water-myths/africa-water.aspx }}</ref> "Mlima wa Mungu", [[Ol Doinyo Lengai]], uko kaskazini mwa Tanzania. Mtu mkuu katika mfumo wa [[dini]] ya Wamasai ni [[laibon]] ambaye anaweza kushiriki katika: [[uponyaji]] wa kidini, kuzungumza na Mungu na [[Nabii|unabii]], kuhakikisha mafanikio katika [[vita]] au [[mvua]] ya kutosha. Nguvu zozote alizokuwa nazo laibon zilikuwa zimetokana na utu au nafsi yake, si [[cheo]] chake. Kwa sasa Wamasai wengi wamekuwa [[Ukristo|Wakristo]], na kwa kiwango kidogo [[Mwislamu|Waislamu]]. [[Mauti|Vifo]] vingi vya watoto wachanga miongoni mwa Wamasai vimesababisha watoto wengi kutotambuliwa mpaka kufikia [[umri]] wa miezi 3, ''ilapaitin.'' <ref> ''Mwisho wa Wamaasai.'' Mohamed Amin, Duncan Willetts, Yohana Eames. 1987. Page 169. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6</ref> Kwa utamaduni, mwishoni mwa maisha yao Wamasai huzikwa bila [[sherehe]] na [[maiti]] wanaachwa nje waliwe na [[tumbusi]] <ref> ''Mwisho wa Wamaasai.'' Mohamed Amin, Duncan Willetts, Yohana Eames. 1987. Page 103. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6</ref> Maiti kukataliwa na tumbusi na [[fisi]], wanaojulikana kama Ondili ama Oln'gojine, huonekana kuwa kitu kibaya, na kusababisha jamii ya mfu huyo kulaumiwa. Kwa hiyo haikuwa nadra kupaka miili [[mafuta]] na [[damu]] ya [[ng'ombe]] aliyechinjwa. <ref name="attitudes"> ''Utamaduni na Umma Mitazamo: Kuboresha Uhusiano kati ya binadamu na Hyaenas'' kutoka Mills, MgYale na Hofer, H. (compilers). (1998) ''Hyaenas: Status Utafiti na Uhifadhi handlingsplanen.'' ''IUCN / SSC Hyaena Specialist Group. '' ''IUCN, Gland, Uswisi na Cambridge, Uingereza. vi + 154 pp.'' </ref> [[Mazishi]] ya zamani yalikuwa yametengwa kwa waheshimiwa wakubwa, kwani iliaminika kuwa mazishi yalidhuru [[udongo]]. <ref> ya Lions ya Tsavo: Kuchunguza Legacy of Africa's Will Man walaji ''By Bruce D. Patterson.'' ''2004. '' ''McGraw-Hill Professional. '' ''Page 93. '' ''ISBN 0-07-136333-5'' </ref> Maisha ya Wamasai inahusika sana na ng'ombe, ambao huwa msingi wa [[chakula]] chao. Kipimo cha [[mali]] ya mtu ni idadi ya mifugo na watoto alionao. Kuwa na ng'ombe 50 au zaidi kunaheshimika, na watoto wengi zaidi ni bora. Mtu ambaye anao wengi upande mmoja lakini si upande wa pili anahesabiwa kama [[maskini]]. <ref> ''kaskazini mwa Tanzania pamoja na Kilimanjaro na Zanzibar'' na Phillip Briggs (2006), ukurasa wa 200. ISBN 1-84162-146-3</ref> Wamasai huamini kwamba Mungu aliwapa wao ng'ombe wote [[dunia]]ni, kwa hiyo kuchukua [[mifugo]] kutoka makabila mengine ni suala la kudai [[haki]] yao, lakini zoezi hili limepungua. <ref> ''Africa's Great Rift Valley.'' Nigel Pavitt. 2001. kurasa 138. Harry S. Abrams, Incorporated, New York ISBN 0-8109-0602-3</ref> Katika Bonde la Ufa, ambako kabila hilo liliishi kwa karne nyingi, hakukuwa na malaria, hakuna magonjwa ya ng'ombe, hakuna nzi wanaovamia na kusababisha magonjwa kwa mifugo na ugonjwa hatari kwa watu. <ref>{{Rejea tovuti|title=20 Facts You Didn't Know About The Maasai Tribe - Visit Kenya For Magical Safaris|url=https://visitkenya.de/20-facts-you-didnt-know-about-the-maasai-tribe/|date=2023-07-25|accessdate=2023-08-31|language=en-US|author=Visit Kenya|archivedate=2023-08-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230831182427/https://visitkenya.de/20-facts-you-didnt-know-about-the-maasai-tribe/}}</ref> Mwanzoni mwa karne iliyopita, wakoloni waliingia Afrika Mashariki. Kabila la Wamasai daima limepinga kwa uthabiti utumwa na kuishi karibu na wanyama wengi wa pori duniani, bila kutaka kula ndege na wanyamapori na ni moja la machache yaliyoweka upinzani mkali kwa wakoloni wa Kiingereza. Kwa takriban miaka kumi (1890-1900), Wamasai walipigania ardhi zao kwa mikuki dhidi ya bunduki za wakoloni. Waliuawa kwa maelfu, na pia ng'ombe, kondoo na mbuzi kuibiwa na kutumika kulisha majeshi yaliyowavamia. Kufikia 1901-1902 kabila la Wamaasai lilishindwa. <ref>{{Rejea tovuti|title=20 Facts You Didn't Know About The Maasai Tribe - Visit Kenya For Magical Safaris|url=https://visitkenya.de/20-facts-you-didnt-know-about-the-maasai-tribe/|date=2023-07-25|accessdate=2023-08-31|language=en-US|author=Visit Kenya|archivedate=2023-08-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230831182427/https://visitkenya.de/20-facts-you-didnt-know-about-the-maasai-tribe/}}</ref> Mnamo [[1904]], Waingereza waliwalazimisha Wamasai waliokatishwa tamaa kuondoka kwenye malisho yenye rutuba ya Bonde la Ufa na kuhamia nchi za kusini (eneo la Mbuga ya [[Masai Mara]] ya sasa). Waingereza walilazimisha kusainiwa kwa makubaliano, ambayo wao wenyewe walighairi miaka saba baadaye kwa sababu walitaka ardhi zaidi kwa makazi ya Wazungu. Mnamo 1911, makubaliano mengine yalitiwa saini, ambayo wavamizi pia hawakuzingatia. == Makazi == [[Picha:Maasai shelter.jpg|thumb|left|Makazi kupakwa [[kinyesi]] cha ng'ombe ili kuzuia mvua isipenye]] [[Picha:Ludzie06(js).jpg|thumb|right|Wamasai wanawake wakitengeneza nyumba Maasai Mara (1996)]] Kihistoria Wamaasai ni watu wanaohamahama, kwa hiyo tangu [[jadi]] wamekuwa wakitumia vinavyopatikana kwa urahisi ili kujenga makazi yao. [[Nyumba]] zao za asili ziliundwa kwa ajili ya kuhama mara kwa mara, kwa hiyo hazikujengwa za kudumu. Inkajijik (nyumba hizo) zina [[umbo]] la [[nyota]] au [[Duara|mviringo]], na hujengwa na wanawake. kwa [[Ubao|mbao]], [[tawi|matawi]] madogo yaliyochanganywa na [[matope]], vijiti, [[Jani|majani]], [[kinyesi]] cha ng'ombe, [[mkojo]] wa binadamu, na [[majivu]]. Mavi ya ng'ombe inahakikisha kuwa [[paa]] halivuji, na maji ya mvua yasiweze kupita. ''Enkaji'' ni ndogo, kipimo cha [[mita]] 3x5 na [[kimo]] cha m 1.5 kwenda juu. Ndani ya nafasi hiyo [[familia]] hupika, hula, hulala, hupiga gumzo na huweka [[akiba]] ya chakula, mafuta na mali nyingine. Mifugo wadogo mara nyingi pia huwekwa ndani ya enkaji. <ref>[http://64.233.167.104/search?q=cache:Th7Q1mTUG-oJ:www.thinkcycle.org/tc-filesystem/download/development_by_design_2001/sustainable_improvement_of_traditional_maasai_housing_through_participatory_technology_development/Maasai%2520Housing.pdf+maasai+house&hl=en&ct=clnk&cd=7&gl=us]</ref><ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.maasai-association.org/maasai.html |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2009-12-01 |archivedate=2020-05-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200518202543/http://www.maasai-association.org/maasai.html }}</ref> [[Kijiji|Vijiji]] huzungukwa na ua (Enkang) lililojengwa na [[wanaume]] kwa kutumia [[miiba]] ya [[Muwati akakia]], mti wa asili. [[Usiku]] wote [[ng'ombe]], [[mbuzi]] na [[Kondoo-kaya|kondoo]] huwekwa katikati ya ua hilo, kuwalinda kutokana na wanyamapori. == Mpangilio wa jamii == Kitengo kati ya jamii ya Wamasai ni [[umri]]. Ingawa [[Mvulana|wavulana]] hutumwa nje na [[ndama]] na [[kondoo]] kuanzia [[Mtoto|utotoni]], utoto kwa wavulana ni wakati wa kucheza, isipokuwa kuchapwa viboko kidesturi ili kuthibitisha [[ujasiri]] na [[uvumilivu]]. [[Msichana|Wasichana]] huwajibika katika [[kazi]] ndogondogo kama vile kupika na kukamua ng'ombe, [[ujuzi]] ambao hujifunza kutoka kwa [[mama]] zao kuanzia umri mdogo. <ref> ''Mwisho wa Wamaasai.'' Mohamed Amin, Duncan Willetts, Yohana Eames. 1987. Kurasa 55, 94. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6</ref> Kila baada ya miaka 15 hivi, [[kizazi]] kipya cha Morans au Il-murran (wapiganaji) [[Tohara|kitatahiriwa]]. Hii inahusisha wavulana wengi kati ya umri wa miaka 12 na 25, ambao [[Ubalehe|wamebalehe]] na si wa kizazi kilichopita. Moja ya [[sherehe]] ya kupita ujana hadi upiganaji ni [[sherehe ya tohara]], ambayo inafanywa bila [[dawa]] ya kugandisha [[Musuli|misuli]]. Hii tohara hufanywa na wazee, ambao hutumia [[kisu]] chenye makali na kigozi cha ng'ombe kufunika [[jeraha]]. [[Neno]] la Kimasai kwa tohara ni 'emorata'. <ref> [http://darkwing.uoregon.edu/~dlpayne/Maa%20Lexicon/index-english/main.htm Kiingereza - Maa]</ref> [[Ujana|Kijana]] lazima avumilie [[Upasuaji|operesheni]] akiwa [[kimya]]. Kuonyesha [[maumivu]] huleta [[aibu]], angalau kwa [[muda]]. Maneno yoyote ya mshangao yanaweza kusababisha makosa katika operesheni hiyo nyeti, ambayo inaweza kuleta matatizo mengi, [[majeraha]] zaidi, na maumivu. Mchakato wa [[uponyaji]] utachukua miezi 3-4, wakati ambao kuna uchungu kwenda [[Mkojo|haja ndogo]] na wakati mwingine hata hauwezekani, na wavulana lazima wabaki katika [[nguo]] [[nyeusi]] kwa kipindi cha miezi 4-8. <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.maasai-association.org/ceremonies.html |title=Wamaasai Association |accessdate=2009-12-01 |archive-date=2019-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191027143838/http://maasai-association.org/ceremonies.html |url-status=dead }}</ref> [[Picha:Young Maasai Warrior.jpg|thumb|120px|right|Wamasai wadogo wakiwa na vilemba na michoro]] Katika kipindi hicho, wavulana waliotahiriwa wataishi katika "manyatta", yaani "kijiji" kilichojengwa na mama zao. Manyatta hizo hazina nyua za kulinda [[boma]], ili kusisitiza [[jukumu]] lao la kulinda jamii. Hakuna ua la mifugo linalojengwa, kwa sababu wapiganaji hawana ng'ombe wala hawana jukumu la kufuga. [[Ibada]] za kifungu zaidi zinahitajika kabla ya kufikia [[hadhi]] ya mpiganaji mwandamizi, ikifikia upeo katika sherehe ya 'eunoto', yaani "ujio wa umri". <ref> ''Mwisho wa Wamaasai.'' Mohamed Amin, Duncan Willetts, Yohana Eames. 1987. Page 83, 100-103. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6</ref> [[Picha:Flag of the Maasai National Movement (Nations Without States, 1996).svg|thumb|150px|left|[[Bendera]] ya Wamaasai]] Wakati kizazi kipya cha mashujaa kinaanzishwa, waliokuwa ilmoran huendelea kuwa "wazee bila [[mamlaka]]", ambao huwajibika kwa maamuzi ya kisiasa hadi wafanywe "wazee wenye mamlaka". <ref> ''kaskazini mwa Tanzania - The Bradt Safari Guide'' kwa Phillip Briggs (2006). British Library. ISBN 1-84162-146-3</ref><ref>{{Rejea tovuti |url=http://maasai-association.org/ceremonies.html |title=Wamaasai Association |accessdate=2009-12-01 |archive-date=2019-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191027143838/http://maasai-association.org/ceremonies.html |url-status=dead }}</ref> Wapiganaji wana jukumu la [[usalama]] katika jamii, na hutumia muda wao mwingi wakizuru ardhi yao, pia hupita mipaka yao. Pia wanazidi kushiriki katika [[biashara]] ya mifugo kuliko awali, kuendeleza na kuboresha [[hisa]] za msingi kupitia biashara na kubadilisha [[bidhaa]]. <ref> ''Mwisho wa Wamaasai.'' Mohamed Amin, Duncan Willetts, Yohana Eames. 1987. Page 88. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6</ref> Wavulana wana [[wajibu]] wa kuwalinda mifugo wadogo. Katika [[msimu]] wa [[ukame]], wote wapiganaji kwa wavulana huchukua jukumu la ufugaji. Wazee ni [[wakurugenzi]] na washauri wa shughuli za kila siku. Wanawake wana jukumu la [[ujenzi]] wa nyumba, na vilevile kuchota [[maji]], kuokota [[kuni]], kukamua ng'ombe na kupikia familia. <ref>{{Rejea tovuti |url=http://maasai-association.org/maasai.html |title=Watu Wamaasai, Kenya |accessdate=2009-12-01 |archive-date=2020-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518202543/http://www.maasai-association.org/maasai.html |url-status=dead }}</ref> [[Picha:Traditional Maasai Dance.jpg|thumb|right|320px|Ngoma ya kitamaduni ya Wamasai, Adumu]] [[Hadithi]] moja kuhusu Wamasai ni kwamba kila kijana anatakiwa kuua [[simba]] kabla atahiriwe. Ingawa simba walikuwa wanawindwa zamani, na [[uwindaji]] huo umepigwa marufuku katika Afrika Mashariki, bado simba huwindwa wanapowaua mifugo,<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.maasai-association.org/lion.html |title=Wamaasai Association |accessdate=2009-12-01 |archive-date=2012-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120618044327/http://www.maasai-association.org/lion.html |url-status=dead }}</ref> na vijana mashujaa wanaohusika katika mauaji hayo hupewa [[heshima]] kuu. <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.lionconservation.org/LionKillinginAmboseliregion2000-May2006.pdf |title=Lion Killing katika Amboseli-Tsavo mazingira, 2001-2006, na maana yake kwa Kenya's Lion Idadi |accessdate=2009-12-01 |archivedate=2009-02-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090224220706/http://www.lionconservation.org/LionKillinginAmboseliregion2000-May2006.pdf }}</ref> Kutokana na wasiwasi kuhusu idadi ya simba nchini, kuna mpango wa kulipa [[fidia]] wakati simba anapowua mifugo, badala ya uwindaji na kuua simba. <ref>{{Rejea tovuti |url=http://bigcatrescue.blogspot.com/2007/07/maasai-tribesmen-help-lions-rather-than.html |title=Field Reports: Maasai tribesmen msaada simba kuliko kuwaua |accessdate=2009-12-01 |archivedate=2012-03-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120303171946/http://bigcatrescue.blogspot.com/2007/07/maasai-tribesmen-help-lions-rather-than.html }}</ref> Hata hivyo, kuua simba mmoja kuna thamani kubwa na heshima katika jamii. Wasichana pia hutahiriwa ('emorata') wanapobalehe na hupewa maelekezo na ushauri zinazohusiana na majukumu yao mapya, wanasemekana kuwa wamehitimu umri wa wanawake, tayari kuolewa. [[Ukeketaji]] nchini Kenya unatekelezwa kwa 38% ya wakazi. Namna ya kawaida ni clitorectomy. <ref>{{Rejea tovuti |url=http://english.okprosjekt.no/artikkel.asp?AId=46&Back=1&MId1=34 |title=OK Jisajili |accessdate=2021-01-20 |archivedate=2008-12-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081222034100/http://english.okprosjekt.no/artikkel.asp?AId=46&Back=1&MId1=34 }}</ref> Tendo hilo linaweza kusababisha [[kovu]] nene [[Ngozi|ngozini]], ambalo linafanya vigumu kwenda haja ndogo, na hii pia umeleta utata. <ref> [http://www.irinnews.org/IndepthMain.aspx?IndepthId=15&amp;ReportId=62462 wembe's Edge - pambano la Ukeketaji] IRIN Humanitarian Habari na Uchambuzi, UN Ofisi ya Kuratibu Masuala ya Kibinadamu Machi 2005, accessed 14 Mei 2007</ref> Ukeketaji ni haramu nchini Kenya na Tanzania <ref> [http://www.afrol.com/News2001/tan007_fgm.htm tan007 Tanzania inashindwa kutekeleza sheria dhidi female ukeketaji]</ref><ref> [http://www.infoplease.com/ipa/A0001524.html kukomesha Ukeketaji - Infoplease.com]</ref> na huleta ukosoaji mwingi kutoka nje ya nchi zote mbili na hata kutoka kwa wanawake ambao wameupitia, kama vile Mmasai mwanaharakati [[Agnes Pareiyo]]. Ni hivi majuzi katika sehemu mbalimbali imebadilishwa na "kukatwa kwa maneno", sherehe kuwashirikisha kuimba na kucheza katika nafasi ya ukeketaji. Hata hivyo, unabakia na thamani kwa utamaduni. Baadhi wanafikiria ni muhimu kwa sababu Wamasai wanaume wanaweza wakakataa mwanamke asiyetahiriwa, eti haoleweki, au sivyo [[mahari]] yake itapunguzwa. Tohara hizo ni kawaida kufanywa na 'mtekelezaji' ambaye mara nyingi si Mmasai, kwa kawaida hutoka kwa [[Wandorobo]]. Visu vya tohara hutengenezwa na wafua-chuma, 'il-kunono', ambao huepukwa na Wamaasai kwa sababu ya kutengeneza [[silaha]] za kifo (visu, panga fupi ('ol alem'), mikuki, n.k.). Sawa na wanaume vijana, wanawake ambao wamekeketewa huvaa nguo nyeusi, hujipaka rangi na alama kwenye nyuso, na kisha kufunika nyuso zao wanapokamilisha sherehe. <ref> ''Mwisho wa Wamaasai.'' Mohamed Amin, Duncan Willetts, Yohana Eames. 1987. Kurasa 168-173. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6</ref> Wanawake walioolewa wanapokuwa [[Ujauzito|waja wazito]] huruhusiwa kutofanya kazi nzito kama kukamua ng'ombe na kuokota kuni. Mahusiano ya [[Tendo la ndoa|kingono]] pia yanapigwa marufuku. <ref> ''Mwisho wa Wamaasai.'' Mohamed Amin, Duncan Willetts, Yohana Eames. 1987. Kurasa 169. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6</ref> Wamasai [[Mitara|huoa wake wengi]]; hii hutendwa ili kukabiliana na vifo vingi vya watoto wachanga na wapiganaji. Kuolewa na wanaume wengi pia kunakubaliwa: mwanamke huolewa si na mumewe tu, lakini umri mzima wa kikundi chake. Wanaume hutarajiwa kumpa mgeni wa [[rika]] lake [[kitanda]] na mwanamke. Mwanamke anaamua mwenyewe kama atajiunga na mtu huyo. Mtoto yeyote atakayezaliwa ni mtoto wa [[mume]] katika utaratibu wa Kimasai. "Kitala", aina ya [[talaka]] au kukimbilia, inawezekana katika nyumba ya mke wa baba, kwa sababu ya kumdhulumu mke. Kurudisha mahari, ulinzi wa watoto, n.k. hukubaliwa baadaye. <ref> ''Mwisho wa Wamaasai.'' Mohamed Amin, Duncan Willetts, Yohana Eames. 1987. Ukurasa 86-87. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6</ref> ==Arusi== Wamasai ni watu wa jadi na hawabadili utamaduni wao kwa vikubwa. Hata hivyo, hii inabadilika polepole. Wamasai wanaanza kuvaa mavazi za kisasa pia. Desturi moja ambayo inabadilika ni [[Harusi|arusi]]. Wasichana wanaolewa wakati wapo kati ya umri wa miaka kumi na mbili na ishirini. Lakini, mila hii inabadilika kwa sababu wasichana wanaenda [[elimu ya juu]] na hawawezi kuanza famila bado. Siku kabla ya harusi, mume ataleta mwisho wa mahari iliyokubaliwa kwa familia ya msichana. Mahari kwa kawaida ni [[fedha]], ng’ombe, [[blanketi|mablanketi]], na [[asali]] pamoja. Siku hiyo, msichana ananyolewa [[kichwa]] chake kama [[ishara]] ya mwanzo wake mpya. Hata hivyo, wanawake wa Kimasai wengi hawana [[nywele]] na wanaweka kichwa chao. Harusi inaanza na [[baraka]] kutoka kwa mzee. Yeye hutoa maziwa karibu na nyumba ya mama wa msichana. Kabla ya msichana kuondoka nyumbani, amefungwa nyasi katika viatu vyake. Hii ni baraka pia kwa sababu nyasi inaashiria wingi kwa Maasai watu. Watu kutoka kijiji cha msichana wanamtembelea kabla ya kuondoka na wanaahidi [[zawadi]]. Msichana hufunga [[fimbo]] katika [[mkufu]] wake kwa kila zawadi. Inaitwa ''enkariwa'' na hii inamkumbusha ngapi anavyopaswa kukusanya baada ya harusi. Kisha, sherehe iko katika kijiji cha mtu huyo. Wakati bibi inapofika, yeye anapokea mtoto kuwaonyesha watoto ambao atakuwa nao. Kukabili mashariki, ishara ya mwanzo mpya, [[wanaarusi]] hupata baraka za Kimasai kutoka kwa mzee wa Kimasai kutoka kwa jamii. Kisha, wanakula mbuzi na wanacheza [[muziki]]. == Muziki na ngoma == [[Muziki]] wa kitamaduni wa Kimasai huwa na [[sauti]] kutoka [[kwaya]] ya [[Mwimbaji|waimbaji]] huku [[kiongozi]] wa [[Wimbo|nyimbo]], 'Olaranyani', huimba [[kiitikio]]. Olaranyani kwa kawaida ni yule mwimbaji bora ambaye anaweza kuimba wimbo huo, ingawa watu kadhaa huweza kuongoza [[wimbo]]. Olaranyani huanza kwa kuimba mstari kichwa ([[namba]]) cha wimbo. Kikundi basi kitajibu kwa kukubali, na Olaranyani ataimba mistari huku kikundi kikiimba. Kila wimbo una namba maalum kulingana na kuita-na-kuitika. Mipangilio ya nyimbo ya kawaida huwa ya 5 / 4, 6 / 4 na 3 / 4 wakati saini. Maneno hufuata [[maudhui]] maalumu na hurudiwa mara nyingi baada ya muda. Kutingisha [[shingo]] huongozana na kuimba. Wakati wa kupumua [[kichwa]] huelekezwa mbele. Kichwa huelekezwa nyuma kwa ajili ya kuvuta [[Upumuo|pumzi]]. Kwa ujumla hii hueneza ratiba ya [[sauti]] zao. <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.ilmurran.com/ |title=ilMurran |accessdate=2009-12-01 |archivedate=2012-04-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120425125520/http://www.ilmurran.com/ }}</ref><ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.laleyio.com/music.html |title=Wamaasai Halisi (Archived nakala) |accessdate=2008-05-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080527010145/http://www.laleyio.com/music.html |archivedate=2008-05-27 }}</ref> Wanawake huimba nyimbo tulivu, na nyimbo za kuwasifu watoto wao. Namba, ule mfano wa wito-na-majibu, marudio ya misemo isiyokuwa na maana, <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.music.vt.edu/musicdictionary/texth/Homophonic.html |title=Homophonic |accessdate=2009-12-01 |archivedate=2014-10-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141027034300/http://www.music.vt.edu/musicdictionary/texth/Homophonic.html }}</ref><ref> [http://www.medieval.org/emfaq/misc/homophony.html monophony nini, sauti, homophony, monody nk?]</ref> misemo ifuatayo kila mstari kwa kurudiwarudiwa, na waimbaji kukabiliana na mistari yao ni ishara ya kuimba kwa wanawake. <ref> Mwisho wa Wamaasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, Yohana Eames. 1987. Kurasa 43, 100. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6</ref><ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.laleyio.com/songstructure.html |title=Song Muundo wa Kimasai Halisi (Archived nakala) |accessdate=2008-05-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080527010145/http://www.laleyio.com/songstructure.html |archivedate=2008-05-27 }}</ref> Wakati wanawake wamasai wengi hukusanyika pamoja, wao huimba na kucheza kati yao wenyewe. <ref> Wamaasai. Tepilit Ole Saitoti na photos by Carol Beckwith. Harry S. Abrams, Inc 1980. kurasa 194. ISBN 0-8109-8099-1</ref> Wamasai hutumia sauti zao pekee wanapoimba, isipokuwa wanapotumia [[pembe]] la [[Tandala Mkubwa]] kuwaalika Wamoran kwa sherehe ya Eunoto <ref> ''Mwisho wa Wamaasai.'' Mohamed Amin, Duncan Willetts, Yohana Eames. 1987. Page 12. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6</ref> Kuimba na kucheza wakati mwingine hufanyika katika manyatta, na kuhusisha kutaniana. Wavulana hupiga foleni na kuimba, "Oooooh-yah", kwa [[kikohozi]], pamoja na msukumo wa miili yao. Wasichana husimama mbele ya wanaume na kusokota miili huku wakiimba "Oiiiyo .. yo" katika kuwajibu wanaume. Ingawa miili yao hukaribiana, hawagusani. <ref> ''Mwisho wa Wamaasai.'' Mohamed Amin, Duncan Willetts, Yohana Eames. 1987. Page 85. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6</ref> [[Picha:Masaidance.jpg|thumb|250px|Ngoma ya Wamasai]] Eunoto, sherehe ya kubalehe kwa mpiganaji, inaweza kuhusisha siku [[kumi]] au zaidi za kuimba, kucheza na ibada. Wapiganaji wa Il-Oodokilani hufanya aina ya [[mchezo]] inayoitwa ''adumu,'' au ''aigus'', mara nyingine inajulikana kama "ngoma ya kuruka". (adumu na aigus ni vitenzi vinavyomaanisha "kuruka" na adumu humaanisha "Kuruka juu na chini katika ngoma" <ref>[http://darkwing.uoregon.edu/~dlpayne/Maa%20Lexicon/categories/main.htm]</ref> Wapiganaji hujulikana vizuri, na mara nyingi hupigwa [[picha]], katika ushindani huo wa kuruka. Wapiganaji huingia katika [[Duara|mviringo]], na moja au wawili wataingia kati ya mviringo kuanza kuruka, bila kuacha [[kisigino|visigino]] vyao kugusa ardhi. Wajumbe wa kikundi wanaweza kuongeza sauti zao kwa kuzingatia [[urefu]] wa wanavyoruka. <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.laleyio.com/performance.html |title=Archived nakala ya laleyio.com |accessdate=2008-05-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080527010156/http://www.laleyio.com/performance.html |archivedate=2008-05-27 }}</ref> Washikaji wa Moran ('intoyie') hujitembeza katika [[nguo]] maridadi kuvutia wengi wao kama mmojawapo ya eunoto. Mama wa Moran huimba na kucheza kuonyesha heshima kwa ujasiri wa watoto wao. <ref> ''Mwisho wa Wamaasai.'' Mohamed Amin, Duncan Willetts, Yohana Eames. 1987. Kurasa 43-45, 100, 107. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6</ref> [[Muziki|Wanamuziki]] wa [[Muziki wa hip hop|Hip Hop]] wa kisasa, [[X Plastaz]], kutoka kaskazini mwa Tanzania wamechanganya sauti na midundo ya Wamasai katika muziki wao. == Alama mwilini == [[Picha:Bodymodmassai.jpg|thumb|160px|Mmasai mzee na ndewe zilizonyoshwa]] Kutoboa na kunyosha [[ndewe]] ni kawaida ya Wamasai. Vifaa mbalimbali hutumika kutoboa na kunyosha [[sikio|masikio]], kama vile [[mwiba|miiba]] kwa kutoboa, [[ukuti]], [[Jiwe|mawe]], [[msalaba]], sehemu ya [[jino la tembo]] n.k. Idadi ya Wamasai wanaofuata desturi hiyo, hasa wavulana, inazidi kupungua.<ref> ''Wild The Myth ya Afrika: Uhifadhi Bila Illusion.'' Jonathan J. Adams, Thomas O. McShane. 1996. Chuo Kikuu cha California Press. page = 42. ISBN 0-520-20671-1</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=GWtWDN0BWt0C&amp;pg=PA42&amp;lpg=PA42&amp;dq=maasai+ears&amp;source=web&amp;ots=7u768brgsE&amp;sig=q8PlaGC5C_ot35-PeLPJYlFDhxQ The Myth ya Wild Afrika,] Google Books.</ref> Wanawake huvaa aina mbalimbali za mapambo katika ndewe la sikio, na mapambo madogo juu ya sikio. <ref> ''Utamaduni na Forodha wa Kenya.'' Neal Sobania. 2003. Greenwood Press. ukurasa wa 91. ISBN 0-313-31486-1</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=gfUbHXT2dloC&amp;pg=PA91&amp;lpg=PA91&amp;dq=maasai+ears&amp;source=web&amp;ots=2bhvmh_ZDO&amp;sig=qG0fvuy6s0de2sWkSvtgICzz2fA Utamaduni na Forodha wa Kenya,] Google Books</ref> Kung'oa jino mojawapo kati ya [[machonge]] mapema utotoni ni zoezi ambalo limetiwa kumbukumbu katika Wamasai wa Kenya na Tanzania. Kuna [[imani]] kati ya Wamasai kuwa kuhara, kutapika na magonjwa mengine yanayoathiri watoto husababishwa na kuvimba kwa [[mizizi]] ya [[meno]], ambayo hufikiriwa kuwa na '[[Mnyoo|minyoo]]' au ni 'meno ya karatasi' au '[[meno ya plastiki]]'. Imani hiyo si ya pekee kwa Wamasai. Vijijini Kenya katika kundi la watoto 95 wenye umri kati ya miezi sita na miaka miwili waliotahiniwa mwaka 1991/92, 87% walipatikana kuwa wameng'olewa jino moja au zaidi. Katika kundi la watoto wa umri wa miaka 3-7, 72% ya watoto walikuwa hawana meno ya kusiaga. <ref>{{cite journal |author=Hassanali J, Amwayi P, Muriithi A |title=Removal of deciduous canine tooth buds in Kenyan rural Maasai |journal=East Afr Med J |volume=72 |issue=4 |pages=207–9 |year=1995 |month=Apr |pmid=7621751 }}</ref><ref>{{cite journal |author=Hiza JF, Kikwilu EN |title=Missing primary teeth due to tooth bud extraction in a remote village in Tanzania |url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-paediatric-dentistry_1992-04_2_1/page/31 |journal=Int J Paediatr Dent |volume=2 |issue=1 |pages=31–4 |year=1992 |month=Apr |pmid=1525129 }}</ref><ref>[http://www.medem.com/MEDEM/images/AMA/ama_preventive_oralhealth_lev20_theteeth_01.jpg mchoro] {{Wayback|url=http://www.medem.com/MEDEM/images/AMA/ama_preventive_oralhealth_lev20_theteeth_01.jpg |date=20091023113135 }}</ref> == Maakuli == Kijadi, Wamasai hula nyama, maziwa na damu ya ng'ombe. Utafiti wa ILCA (Nestel 1989) unasema: "Leo hii, chakula kikuu cha Kimasai ni maziwa ya ng'ombe na [[unga]] wa [[mahindi]]. Wao huyanywa maziwa pekee au katika [[chai]] na [[unga]] wa [[mahindi]] hutumiwa kupika [[uji]] au [[ugali]]. Unga ulioshikamana unajulikana kama ugali na huliwa na maziwa; na hii inatofautiana na uji, ambayo hutayarishwa na hupikwa na maziwa. Nyama, ingawa ni chakula muhimu, huliwa kwa nadra, kwa hiyo haiwezi kutambulika kama chakula kikuu. Mafuta ya nyama hutumika katika kupika, sanasana uji, mahindi na [[maharagwe]]. [[Siagi]] pia ni chakula muhimu cha watoto wachanga. Damu hunywewa kwa nadra." Utafiti wa International Livestock Centre for Africa (Bekure et al. 1991) unaonyesha mabadiliko makubwa sana katika mlo wa Kimasai kuelekea bidhaa zisizo za mifugo pamoja na mahindi kuwa asilimia 12-39 na [[sukari]] asilimia 8-13; na [[wastani]] wa [[lita]] moja ya maziwa hunywewa na kila mtu kwa siku. Maziwa hayo hutumika sanasana kama maziwa lala au maziwa-siagi - maziwa yaliyochanganywa na siagi. Maziwa hutumika sana. Mahitaji ya [[protini]] huwa yametoshelezwa kikamilifu. Hata hivyo, ugavi wa [[chuma]], [[niasini]], [[vitamini C]], [[vitamini A]], [[thiamini]] na nguvu haviwezi kupatikana kikamilifu kwa kunywa maziwa pekee. Kutokana na kubadilika kwa [[mazingira]], hasa [[msimu]] wa ukame wa mara kwa mara, wafugaji wengi, pamoja na Wamasai, hutumia [[nafaka]] katika [[maakuli]] <ref>[http://www.fao.org/docrep/003/t0251e/T0251E07.htm]</ref><ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.taa.org.uk/TAAScotland/LivestockasfoodforpastoralistsinAfrica2001.htm |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2009-12-01 |archivedate=2009-03-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090311031855/http://www.taa.org.uk/TAAScotland/LivestockasfoodforpastoralistsinAfrica2001.htm }}</ref>. Wamasai hufuga ng'ombe, mbuzi na kondoo, pamoja na kondoo mwekundu, vilevile ng'ombe waliothaminiwa zaidi. Vipimo vya [[moyo]] vilitumiwa kwa wavulana Wamasai 400 na hakukuwa na ushahidi wowote wa [[ugonjwa wa moyo]], upungufu au [[ulemavu]]. Utafiti zaidi ulionyesha kuwa wastani wa kiwango cha mafuta moyoni ulikuwa asilimia 50 za wastani wa [[Marekani|Wamarekani]]. Matokeo hayo yalithibitisha [[afya]] ya Wamoran, ambayo ilitathminiwa kama "kiwango cha Olimpiki". <ref> ''Mwisho wa Wamaasai.'' Mohamed Amin, Duncan Willetts, Yohana Eames. 1987. Page 87. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6</ref> [[Supu]] pengine ni mmojawapo ya matumizi muhimu zaidi ya [[Mmea|mimea]] kwa chakula cha Wamasai. [[Acacia nilotica]] ni mmea wa supu unaotumika mara nyingi. [[Mzizi]] au [[shina]] huchemshwa katika maji na kutumiwa peke yake au huongezwa kwa supu. Wamasai hupenda kuichukua kama [[dawa]], na inajulikana kuwafanya jasiri, wenye nguvu na washindani. Wamasai hunywa supu yenye gome na mizizi inayopunguza mafuta moyoni; Wamasai wanaoishi [[Mji|mijini]], ambao hawana mimea hiyo, hupatwa na [[maradhi ya moyo]]. <ref> National Geographic Oktoba 1995, page 161</ref> Ingawa yanatumiwa kama vitafunio, [[Tunda|matunda]] huwa sehemu kubwa ya chakula cha watoto na wanawake wanaochunga wanyama na pia moran [[Jangwa|jangwani]]. <ref> [http://unesdoc.unesco.org/images/0012/001266/126660e.pdf Ethnobotany ya Loita Wamaasai: kuelekea jamii ya usimamizi wa misitu ya Lost Mtoto; uzoefu kutoka Loita Ethnobotany Mradi; Watu na mimea kazi jarida; Vol.: 8; 2001]</ref> Kuchanganya damu ya ng'ombe na maziwa inafanywa kuandaa [[kinywaji]] cha kitamaduni katika sherehe za pekee na pia kama chakula kwa [[Mgonjwa|wagonjwa]]. <ref> ''Mwisho wa Wamaasai.'' Mohamed Amin, Duncan Willetts, Yohana Eames. 1987. Page 90. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6</ref> Hata hivyo, kuchanganya damu katika mlo unadidimia kutokana na kupunguka kwa idadi ya mifugo. Hivi majuzi, Wamasai wamekuwa wakitegemea vyakula kutoka maeneo mengine kama vile unga wa mahindi, [[mchele]], [[Kiazi|viazi]], [[kabichi]] (zinazojulikana na Wamasai kama majani ya mbuzi) n.k. Wamasai ambao wanaishi karibu na [[Mkulima|wakulima]] wameshughulikia [[kilimo]] kama msingi wa kujikimu. Katika maeneo hayo, [[Shamba|mashamba]] hayo hayawezi kudumisha idadi kubwa ya wanyama; hivyo Wamaasai hulazimika kulima. <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.maasai-association.org/maasai.html |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2009-12-01 |archivedate=2020-05-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200518202543/http://www.maasai-association.org/maasai.html }}</ref> == Mavazi == [[Picha:MaasaiRuffs2.JPG|thumb|160px|left|Wamasai wanawake na ushanga, vipuli n.k.]] Mavazi hutofautiana kadiri ya umri, [[jinsia]], na mahali. Vijana wa kiume, kwa mfano, huvaa nguo nyeusi kwa miezi kadhaa inayofuata tohara. Hata hivyo, [[nyekundu]] ni rangi iliyopendelewa. [[Buluu]], nyeusi na milia huvaliwa kama zilivyo miundo na rangi za Kiafrika. Wamasai walianza kubadilisha ngozi ya wanyama, ndama na kondoo ili kutumia [[nguo]] za [[pamba]] katika [[miaka ya 1960]]. <ref>{{Rejea tovuti |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_gx5217/is_1999/ai_n19133542/pg_4 |title=Wamaasai {{!}} Junior Worldmark Encyclopedia of World Cultures {{!}} Find Articles saa BNET.com |accessdate=2012-07-08 |archiveurl=https://archive.today/20120708194742/findarticles.com/p/articles/mi_gx5217/is_1999/ai_n19133542/pg_4 |archivedate=2012-07-08 }}</ref> [[Shuka|Mashuka]] ni [[Kitambaa|vitambaa]] vinavyozungushwa mwilini, juu ya kila [[bega]], kisha ya tatu juu yao. Hizi kwa kawaida huwa nyekundu, ingawa kuna rangi nyingine (k.m. bluu). Rangi ya [[waridi]], hata yenye [[Ua|maua]], haidharauliwi na wapiganaji. <ref> [http://darkwing.uoregon.edu/~dlpayne/Maa%20Lexicon/categories/main.htm Maa (Kimaasai) Dictionary]</ref> Mavazi yanayojulikana kama [[Kanga|kanga]] hupatikana kwa urahisi. <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.glcom.com/hassan/kanga_history.html |title=Kanga historia |accessdate=2009-12-01 |archivedate=2012-02-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120217212401/http://www.glcom.com/hassan/kanga_history.html }}</ref> Wamasai wanaoishi karibu na [[pwani]] huvaa [[kikoi]], aina ya kitambaa inayopatikana katika [[rangi]] mbalimbali na [[nguo]]. Hata hivyo, mtindo uliopendelewa ni mistari. <ref> [http://www.africa.upenn.edu/NEH/kmatculture.htm East Africa Living Encyclopedia]</ref> Wamasai wengi huko [[Tanzania]] huvaa [[kubadhi|makubadhi]], ambayo walikuwa mpaka hivi majuzi wakizitengeneza kutoka ngozi ya ng'ombe kulinda [[Unyayo|nyayo]]. Siku hizi hutumia [[gurudumu]] au [[plastiki]] kuyatengeneza. Wanaume na wanawake huvaa [[vikuku]] vya [[Ubao|mbao]]. Wamasai wanawake mara kwa mara hufuma marembesho na mikufu ya [[ushanga|shanga]]. Ushanga huwa sehemu muhimu ya urembesho wa miili yao. Ingawa kuna tofauti katika maana ya rangi ya shanga, baadhi ya maana kwa jumla ya rangi chache ni: nyeupe, amani; bluu, maji; nyekundu, mpiganaji / damu / shujaa. <ref> ''kaskazini mwa Tanzania pamoja na Kilimanjaro na Zanzibar'' na Phillip Briggs (2006), ukurasa wa 216. ISBN 1-84162-146-3</ref> Ushanga, unaofanywa na wanawake ina [[historia]] ndefu kati ya Wamasai, ambao hujitambulisha katika jamii kupitia mapambo ya mwili na [[uchoraji]]. Kabla ya kuwasiliana na [[Mzungu|Wazungu]] shanga zilikuwa zikitengenezwa kutoka vifaa vya kienyeji. Shanga nyeupe zilitengenezwa kutoka udongo, [[pembe]], au [[mfupa]]. Shanga nyeusi na bluu zilitengenezwa kutoka [[chuma]], [[makaa]], [[mbegu]], udongo, au pembe. Shanga nyekundu zilitengenezwa kutoka mbegu, mbao, maburu, mifupa, pembe, [[shaba]], au chuma. Katika [[karne ya 19]], shanga nyingi zenye rangi mbalimbali zilifika Afrika Mashariki kutoka [[Ulaya]], zikabadilishwa na shanga za jadi na kutumiwa kutengeneza mipangilio bora ya rangi. Hivi sasa, shanga za [[kioo]], bila urembesho hupendelewa. <ref> [http://www.smithsonianeducation.org/migrations/beads/essay3.html (Klumpp 1987, 105, 30, 31, 67]</ref> == Nywele == [[Picha:Maasai woman.jpg|thumb|right|200px|Mmasai mwanamke]] Kunyoa kichwa ni kawaida katika sherehe za kubalehe, kuwakilisha mwanzo mpya kutoka sura moja ya maisha hadi nyingine. <ref> Broken Spears - a Maasai Journey. Elizabeth Yale Gilbert. 2003. Atlantic Monthly Press. ukurasa wa 82. ISBN 0-87113-840-9</ref> Wapiganaji tu wanaruhusiwa kuwa na nywele ndefu, ambazo huzifuma katika [[nyuzi]] ndogondogo. <ref> Broken Spears - a Maasai Journey. Elizabeth Yale Gilbert. 2003. Atlantic Monthly Press. ukurasa 136. ISBN 0-87113-840-9</ref> Anapofikisha umri wa miezi 3, mtoto hupewa [[jina]] na kichwa hunyolewa safi, isipokuwa kifurushi cha nywele, kinachofanana na [[kilemba]] cha [[jogoo]] kutoka shingo hadi [[paji la uso]]. <ref name="Maasai. Mohamed Amin 1987. Page 169"> Mwisho wa Wamaasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, Yohana Eames. 1987. Page 169. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6</ref> Ufananishi huu na jogoo humaanisha "hali ya neema" wanayopewa watoto wachanga. <ref> Mwisho wa Wamaasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, Yohana Eames. 1987. Page 55. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6</ref> Mwanamke aliyepoteza mtoto awali alipokuwa akijifungua ataweka kifurushi hiki cha nywele mbele au nyuma ya kichwa, kutegemea kama alipoteza mvulana au msichana. <ref name="Maasai. Mohamed Amin 1987. Page 169"/> Siku mbili kabla ya wavulana kutahiriwa, vichwa vyao hunyolewa. <ref> Wamaasai. Tepilit Ole Saitoti na photos by Carol Beckwith. Harry S. Abrams, Inc 1980. ukurasa wa 79. ISBN 0-8109-8099-1</ref> Kisha vijana mashujaa huruhusu nywele zao kukua, na hutumia muda mwingi wakisuka nywele. Nywele hizo hupakwa mafuta ya wanyama na [[mchanga]] mwekundu, na huhasimiwa juu ya kichwa kwa kipimo cha masikio. Nywele kisha husukwa: inagawanyishwa katika sehemu ndogo na kusongwa kwanza ikiwa imetenganishwa, halafu ikiwa imeunganishwa. Pamba au nyuzi za [[sufu]] zinaweza kutumiwa kurefusha nywele. Nywele zilizosukwa huweza zikaachwa zimelegea au zikafungwa pamoja kwa [[ngozi]]. <ref> Wamaasai. Tepilit Ole Saitoti na photos by Carol Beckwith. Harry S. Abrams, Inc 1980. kurasa 126, 129. ISBN 0-8109-8099-1</ref> Wakati wapiganaji kwenda kupitia ''Eunoto,'' na kuwa wazee, nywele zao ndefu zilizosukwa hunyolewa. <ref> Wamaasai. Tepilit Ole Saitoti na photos by Carol Beckwith. Harry S. Abrams, Inc 1980. ukurasa 171. ISBN 0-8109-8099-1</ref> Vilevile wanaume hunyoa nywele wanapopita kifungu kimoja cha maisha hadi kingine. [[Bibiarusi]] pia atanyolewa kichwa chake, na kondoo wawili dume watachinjwa kuzingatia sherehe hiyo. <ref> Mwisho wa Wamaasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, Yohana Eames. 1987. Page 168. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6</ref> == Ushawishi wa dunia ya kisasa == Sera za serikali, kama vile hifadhi na utunzaji wa [[akiba]], na kutengwa kwa Wamasai, pamoja na kuongeza idadi, n.k. zimefanya vigumu kudumisha maisha ya Wamasai. Katika kuongezeka kwa [[umaskini]] na uhamiaji, mamlaka ya wazee wa jadi wa Kimasai inaonekana kudidimia. <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.colorado.edu/IBS/pubs/pac/pac2003-0001.pdf |title=Wamaasai uhamiaji: Implications kwa VVU / UKIMWI na mabadiliko ya kijamii katika Tanzania |accessdate=2009-12-01 |archivedate=2003-12-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20031213210931/http://www.colorado.edu/IBS/pubs/pac/pac2003-0001.pdf }}</ref> Kwa muda, miradi mingi imeanza kusaidia viongozi wa Kimasai kutafuta njia za kuhifadhi mila zao na pia kusawazisha mahitaji ya [[elimu]] ya watoto wao kwa dunia ya kisasa. Njia za [[ajira]] zinazojitokeza miongoni mwa Wamasai ni [[kilimo]], biashara (kuuza [[dawa za jadi]], biashara ya [[mgahawa|mikahawa]] / [[duka|maduka]], kununua na kuuza [[madini]], kuuza bidhaa za [[maziwa]] na wanawake, nyuzi), na [[mshahara]] wa ajira (kama [[walinzi]] wa usalama / [[wapishi]], kuongoza [[Utalii|watalii]]), na wengine ambao wanahusika katika sekta mbalimbali. <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.ilo.org/dyn/infoecon/docs/790/F2096573592/Pastoralists.pdf |title=CHANGAMOTO wa jadi Riziki na wapya Emerging EMPLOYMENT mifumo ya wafugaji IN TANZANIA |accessdate=2009-12-01 |archivedate=2011-09-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110924104436/http://www.ilo.org/dyn/infoecon/docs/790/F2096573592/Pastoralists.pdf }}</ref> Wamasai wengi wameacha maisha ya wahamaji na kupata nafasi za kuwajibika katika biashara na serikali. <ref>[http://www.mashada.com/forums/23988-post19.html]</ref> Hata hivyo, licha ya maisha ya kisasa wanayoishi mjini, wengi hurudi nyumbani na nguo za kisasa, na hutoka kwenye familia yao wakiwa wamevalia [[shuka]] la kitamaduni ([[kitambaa]] cha rangi nyingi), patipati za [[ngozi]] ya ng'ombe, na fimbo ya mbao ('o-rinka') - wakihisi huru kwa wenyewe na dunia. <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.travelafricamag.com/content/view/230/56/ |title=Kenya: The Maasi - Travel Afrika Magazine |accessdate=2009-12-01 |archivedate=2009-04-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090414035511/http://www.travelafricamag.com/content/view/230/56/ }}</ref> == Tanbihi == {{Marejeo}} == Viungo vya nje == {{Commons category|Masai}} * [http://www.elandmaasai.org/ Kazi kwa haki na kujitegemea kwa jamii kuendeleza Wamasai Watu] {{Wayback|url=http://www.elandmaasai.org/ |date=20091019024105 }} * [http://www.maasaivillages.org/ Mara Triangle Wamaasai Vijiji Association] {{Wayback|url=http://www.maasaivillages.org/ |date=20081226081622 }} * [http://www.networkofchange.org/index.html Mtandao wa Change Shirika kwa Wamaasai] {{Wayback|url=http://www.networkofchange.org/index.html |date=20090616144453 }} * [http://networkofchange.ning.com/ Wamaasai mawasiliano / info kubadilishana - noc Marafiki] {{Wayback|url=http://networkofchange.ning.com/ |date=20081220062129 }} * [http://www.maratriangle.org/kisaru-maasai-community-projec/ Marafiki Kisaru Wamaasai Mradi] {{Wayback|url=http://www.maratriangle.org/kisaru-maasai-community-projec/ |date=20081228004143 }} * [http://www.massailand.com/en/default.php?language=en Massailand] {{Wayback|url=http://www.massailand.com/en/default.php?language=en |date=20090514235045 }} Website kuhusu Wamaasai watu na kusaidia miradi. * [http://www.networkofchange.org/volunteer.html Kujitolea kusaidia miradi katika Maasailand - Kenya] {{Wayback|url=http://www.networkofchange.org/volunteer.html |date=20090617230125 }} * [http://www.maasaitrust.org/ Wamaasai Trust] {{Makabila ya Kenya}} {{Makabila ya Tanzania}} [[Jamii:Wamasai]] [[Jamii:Makabila ya Kenya|M]] [[Jamii:Makabila ya Tanzania|M]] dudo0fo53uozpas5osib7dl6j784u1p Burkina Faso 0 2818 1610037 1609906 2026-10-21T15:04:46Z Ziv 68200 ([[c:GR|GR]]) [[File:Coat of arms of Burkina Faso (1984-2025).svg]] → [[File:Coat of arms of Burkina Faso (1997–2025).svg]] → The file was renamed on Commons, but the filename in the language versions was not changed ([[c:c:GR]]) 1610037 wikitext text/x-wiki {{Jedwali la nchi | jina_rasmi = Jamhuri ya Burkina Faso | jina_asili = ''République du Burkina Faso'' | bendera = File:Flag of Burkina Faso.svg | nembo = File:Coat of arms of Burkina Faso (1997–2025).svg | kaulimbiu = ''La Patrie ou la Mort, Nous Vaincrons'' ([[Kifaransa]]: "Nchi Yetu au Kifo, Tutashinda") | wimbo = ''Ditanyè'' | ramani = Location Burkina Faso AU Africa.svg | mji_mkubwa_na_mkuu = [[Ouagadougou]] | mji_mkuu = | majiranukta1 = | majiranukta2 = | lugha_rasmi = [[Kimoore]], [[Kibisa]], [[Kijula]], [[Kifulani]] | lugha_taifa = | kiongozi1 = [[Ibrahim Traoré]] | kiongozi2 = Jean Emmanuel Ouédraogo | cheo_kiongozi1 = Kaimu Rais | cheo_kiongozi2 = [[Waziri Mkuu]] | muundo_uhuru = '''Historia''' | tukio1 = Tangazo la Jamhuri ya Volta ya Juu | tukio2 = Uhuru kutoka Ufaransa | tukio3 = Mapinduzi ya Volta ya Juu 1966 | tukio4 = Mapinduzi ya Burkina Faso 2022 | tukio1_tarehe = 11 Desemba 1958 | tukio2_tarehe = 5 Agosti 1960 | tukio3_tarehe = 3 Januari 1966 | tukio4_tarehe = 30 Septemba 2022 | eneo_jumla = 274,223 | cheo_eneo = 74 | maji = 0.146% | ardhi = | watu_kadirio = 23,286,000 | mwaka_kadirio = 2024 | msongamano = 64 | pato_ppp = {{increase}} $62.788 bilioni | pato_ppp_kwa_mtu = {{increase}} $2,682 | cheo_plt_kawaida_kwa_mtu = | plt = {{increase}} $20.785 bilioni | mwaka_pato = 2023 | pato_kwa_mtu = {{increase}} $888 | cheo_plt_kawaida = | cheo_plt_kawaida_kwa_mtu = | mwaka_maendeleo = 2022 | maendeleo = {{decrease}} 0.438 {{chini}} | gini = 37.4 | mwaka_gini = 2021 | fedha = [[Faranga ya CFA Afrika Magharibi]] (XOF) | majira_saa = +0 (GMT) | udereva = Kulia | msimbo_simu = 226 | tld = .bf }} '''Burkina Faso''' ([[jina rasmi]]: '''Jamhuri ya Burkina Faso''') ni nchi ya [[bara]] katika [[Afrika ya Magharibi]]. Inapakana na [[Mali]] kaskazini na magharibi, [[Niger]] kaskazini-mashariki, [[Benin]] mashariki, [[Togo]] na [[Ghana]] kusini, na [[Kodivaa]] kusini-magharibi. Ina [[idadi]] ya watu takriban [[milioni]] 23, ikiwa ya 58 duniani. [[Jiji]] lake kubwa zaidi na [[mji mkuu]] ni [[Ouagadougou]]. Burkina Faso imegawanyika katika [[Mkoa|mikoa]] 13. Inajulikana kwa [[Utamaduni|tamaduni]] zake tajiri za Kiafrika, [[sanaa]] ya [[jadi]], [[muziki]] wa asili kama vile balafon na djembe, pamoja na [[historia]] yake ya [[ustaarabu]] wa kale wa [[Wamossi]]. Jina la Burkina Faso, likimaanisha "''Nchi ya Watu Waadilifu,''" lilichaguliwa mwaka 1984 chini ya uongozi wa [[rais]] wa wakati huo [[Thomas Sankara]], likibadilisha jina la enzi za [[ukoloni]] la [[Volta ya Juu]]. Nchi hii ina mchanganyiko wa [[Kabila|makabila]] mbalimbali, ambapo Wamossi wanaunda kundi kubwa zaidi, pamoja na jamii muhimu kama [[Wafulani]], [[Walobi]], [[Wabobo]], na [[Wagurunsi]]. Licha ya utajiri wake wa kitamaduni, Burkina Faso bado ni mojawapo ya nchi maskini zaidi duniani, ikikabiliwa na changamoto kama vile ukosefu wa upatikanaji wa [[elimu]], huduma za [[afya]], na [[miundombinu]], hasa katika maeneo ya [[Kijiji|vijijini]]. [[Uchumi]] wa Burkina Faso unategemea sana [[kilimo]], huku [[pamba]] ikiwa [[Mazao|zao]] kuu [[zao la biashara|la biashara]], sambamba na kilimo cha kujikimu cha [[mtama]], [[ulezi]], na [[mahindi]]. Katika miaka ya hivi karibuni, uchimbaji wa [[dhahabu]] umekuwa na umuhimu mkubwa kwa uchumi wa [[taifa]], na kuifanya Burkina Faso kuwa miongoni mwa wazalishaji wakubwa wa dhahabu barani [[Afrika]]. Hata hivyo, kutokuwa na utulivu wa kisiasa na ukosefu wa usalama wa kikanda, hasa katika maeneo ya kaskazini na mashariki, kumekuwa na athari kubwa katika maendeleo ya kiuchumi na kumesababisha watu wengi kuyakimbia makazi yao. == Historia == {{main|Historia ya Burkina Faso}} ===Historia ya awali=== [[Wawindaji-wakusanyaji]] waliishi nchini kuanzia miaka ya [[14000 KK]] hadi [[5000 KK]] hivi. [[Kilimo]] kilianza miaka [[3600 KK]] - [[2600 KK]]. [[Wamossi]], [[Wafulani]] na [[Wadyula]] walivamia eneo hilo katika [[karne ya 8]] hadi [[karne ya 15]] [[Baada ya Kristo|BK]]. Kuanzia [[karne ya 11]] Wamossi waliunda [[ufalme|falme]] kadhaa, muhimu zaidi ukiwa ule wa [[Wagadugu]]. ===Koloni la Wafaransa=== Nchi ilianzishwa na [[Wafaransa]] kwa njia ya kugawa [[koloni]] la [[Cote d'Ivoire]] mwaka [[1919]]. Jina la [[koloni]] jipya lilikuwa [[Volta ya Juu]] (kwa [[Kifaransa]]: Haute Volta) kutokana na [[mto Volta]] unaoanzia hapa. Kati ya miaka [[1932]] na [[1947]] eneo lake lilitawaliwa na makoloni ya jirani. ===Baada ya uhuru=== Tangu mwaka [[1960]] nchi ikawa huru. [[Kiongozi]] wa nchi [[Thomas Sankara]] alibadilisha jina la nchi tarehe [[4 Agosti]] 1984 kuwa Burkina Faso, yaani nchi ya watu waadilifu (kwa [[lugha]] ya [[Kimossi]]). == Jiografia == [[Image:Upper volta map with rivers.PNG|thumb|[[Ramani]] ambayo inaonyesha mikono ya mto Volta nchini.]] === Eneo === Eneo la Burkina Faso liko kwa [[kimo]] cha [[wastani]] ya [[mita]] 400 juu ya [[UB]]. Hakuna tofauti kubwa sana. [[Mlima]] wa juu ni [[Ténakourou]] (katika kusini) wenye m. 749. Sehemu ya chini ni [[bonde]] la [[mto]] [[Pendjari]] mpakani kwa Benin. Nchi iko kusini kwa pinde la mto [[Niger (mto)|Niger]] ===Utawala=== <sup>Tazama pia: [[Orodha ya Miji ya Burkina Faso]]</sup> Nchi imegawiwa kwa mikoa 13 (inaitwa ''region''). Ndani ya mikoa kuna wilaya 45 (''provinces'') na tarafa 301 (''departement''). Kila mkoa husimamiwa na mkuu anayeitwa ''gouverneur''. === Mito na maziwa === Burkina Faso ina [[chanzo]] cha [[Tawimto|matawimto]] ya [[mto]] [[Volta]] ambayo ni [[Mouhoun]] (pia [[Volta Nyeusi]]), [[Nakambé]] (pia [[Volta Nyeupe]]) na [[Nazinon]] (pia [[Volta Nyekundu]]). Mouhoun ni mto pekee wenye [[maji]] [[mwaka]] mzima. Sehemu za kaskazini na mashariki za nchi ambazo ni takriban [[robo]] ya eneo lake lote ni [[beseni]] yala mto [[Niger (mto)|Niger]]. Matawimto ya Niger ([[mto Béli|Béli]], [[mto Gorouol|Gorouol]], [[mto Goudébo|Goudébo]] na [[mto Dargol|Dargol]]) yana maji kwa muda wa miezi 4-6 kila mwaka. Kuna pia ma[[ziwa]] kadhaa, hasa [[Tingrela]], [[Bam (ziwa)|Bam]] na [[Dem]]. === Hali ya hewa === [[Hali ya hewa]] ni ya [[kitropiki]]. [[Majira]] ya [[mvua]] ni kati ya Mei na Septemba. Wakati wa [[kiangazi]] kuna upepo wa [[Harmattan]] unaotoka katika [[jangwa]] la [[Sahara]]. Kuna kanda tatu ya hali ya hewa, kuanzia [[Sahel]] katika kaskazini hadi [[Sudan-Guinea]] katika kusini kwenye mvua zaidi. Katika maeneo yabisi ya kaskazini [[serikali]] mbalimbali zimejitahidi kupanda [[miti]], jumla ya [[milioni]] 23 katika miaka [[1996]]-[[2000]]. == Demografia == [[Picha:Burkina Faso - Tarfila Farming Group.jpg|thumbnail|left|330px|[[Wakulima]] wa Burkina Faso]] Wakazi wa nchi huitwa "Waburkina" kutokana na jina la Burkina. Idadi kubwa sana ya wananchi hukaa ma[[shamba]]ni. Lakini miji inakua haraka. === Miji === [[Mji mkuu]], [[Wagadugu]], umeshapita [[idadi]] ya wakazi [[milioni]] [[moja]]. Miji mingine muhimu ni [[Bobo-Dioulasso]] (wakazi 366,383), [[Koudougou]] (wakazi 89,374), [[Ouahigouya]] (wakazi 62,325) na [[Banfora]] (wakazi 61,762). ([[takwimu]] za Januari 2006) === Makabila === [[Kabila]] kubwa nchini ni la [[Wamossi]] (karibu [[nusu]] ya wananchi wote) wakikaa karibu na Wagadugu. La pili ni la [[Wabobo]] hasa katika eneo la [[Bobo-Dioulasso]]. Kanda la [[Sahel]] katika kaskazini wako [[Wafula]]. === Lugha === Kwa jumla kuna [[Orodha ya lugha za Burkina Faso|lugha 69]] nchini Burkina. [[Lugha rasmi]] ni zile za asili ([[Kimossi]], [[Kifulani]], [[Kigourmanchema]], [[Kibambara]], [[Kibisa]] n.k.) huku [[Kifaransa]] (1.3%) na [[Kiingereza]] ni lugha za kazi. === Dini === [[File:Mud Mosque - Bani - Sahel Region - Burkina Faso - 02.jpg|thumb|Msikiti katika Bani, Burkina Faso]] Upande wa [[dini]], kufikia mwaka [[2019]] ilikadiriwa kuwa wakazi [[Waislamu]] ni 63.8%, [[Wakristo]] ni 26.3% ([[Wakatoliki]] 20.1% na [[Waprotestanti]] 6.2%) na wafuasi wa [[dini asilia za Kiafrika]] wamepungua hadi kuwa 9% tu. ==Tazama pia== * [[Shirikisho la Mataifa ya Sahel]] * [[Orodha ya nchi kufuatana na wakazi]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa]] * [[Demografia ya Afrika]] ==Marejeo== * Engberg-Perderson, Lars, ''Endangering Development: Politics, Projects, and Environment in Burkina Faso'' (Praeger Publishers, 2003). * Englebert, Pierre, ''Burkina Faso: Unsteady Statehood in West Africa'' (Perseus, 1999). * Howorth, Chris, ''Rebuilding the Local Landscape: Environmental Management in Burkina Faso'' (Ashgate, 1999). * McFarland, Daniel Miles and Rupley, Lawrence A, ''Historical Dictionary of Burkina Faso'' (Scarecrow Press, 1998). * Manson, Katrina and Knight, James, ''Burkina Faso'' (Bradt Travel Guides, 2011). * Roy, Christopher D and Wheelock, Thomas G B, ''Land of the Flying Masks: Art and Culture in Burkina Faso: The Thomas G.B. Wheelock Collection'' (Prestel Publishing, 2007). * Sankara, Thomas, ''Thomas Sankara Speaks: The Burkina Faso Revolution 1983–1987'' (Pathfinder Press, 2007). * Sankara, Thomas, ''We are the Heirs of the World's Revolutions: Speeches from the Burkina Faso Revolution 1983–1987'' (Pathfinder Press, 2007). == Viungo vya nje == {{Commons|Burkina Faso}} * [http://www.gouvernement.gov.bf/ Premier Ministère], official government portal. {{fr icon}} * {{CIA World Factbook link|uv|Burkina Faso}} * [http://www.lefaso.net/ LeFaso.net], a news information site. * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/burkinafaso.htm Burkina Faso] {{Wayback|url=http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/burkinafaso.htm |date=20080821140152 }} from ''UCB Libraries GovPubs''. * {{dmoz|Regional/Africa/Burkina_Faso}} * [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13072774 Burkina Faso profile] from the [[BBC News]]. * {{wikiatlas|Burkina Faso}} * [http://allafrica.com/burkinafaso/ News headline links] from [[AllAfrica.com]]. * [https://web.archive.org/web/20120526073427/http://www.odi.org.uk/work/regions-countries/details.asp?id=222&title=burkina-faso Overseas Development Institute] * [http://www.newint.org/columns/country/2011/07/01/burkina-faso-profile/ Country profile] at [[New Internationalist]]. * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=BF Key Development Forecasts for Burkina Faso] from [[International Futures]]. ;Trade * [http://wits.worldbank.org/CountryProfile/Country/BFA/Year/2011/Summary World Bank 2011 Trade Summary for Burkina Faso] {{Afrika}} {{African Union}} [[Jamii:Burkina Faso| ]] [[Jamii:Nchi za Afrika]] [[Jamii:Umoja wa Afrika]] [[Jamii:Nchi zinazotumia lugha ya Kifaransa]] [[Jamii:Afrika ya Magharibi]] [[Jamii:Nchi]] edj69w8i6hjaratudpzb1g6y91r353s Wasangu (Tanzania) 0 4186 1609988 1038248 2026-10-21T13:23:44Z Riccardo Riccioni 452 1609988 wikitext text/x-wiki '''Wasangu''' ni [[kabila]] kutoka eneo la [[Nyanda za Juu za Kusini Tanzania|nyanda za juu kusini-magharibi]] la nchi ya [[Tanzania]]. Mwaka [[1987]] idadi ya Wasangu ilikadiriwa kuwa 75,000, [[Lugha]] yao ni [[Kisangu (lugha ya Tanzania)|Kisangu]]. ==Jamii ya Wasangu== Makala haya yanazungumzia habari za Wasangu waishio katika bonde la Usangu katika [[Wilaya ya Mbarali]], [[mkoa wa Mbeya]]. Habari nyingi juu yao zimesahauliwa kwa sababu hakuna mtu aliyejishughulisha kuzitafuta na kuzihifadhi. ==Bonde la Usangu== Jumla ya wakaaji wa bonde la Usangu ni zaidi ya watu 74,000 kama walivyohesabiwa mwaka 1972. Lakini jumla ya watu kama Serikali ilivyohesabu mwaka 1967 ilikuwa watu 56,743, kwa hiyo jumla ya watu katika bonde la Wasangu yaongezeka kwa haraka sana kuliko jumla ya watu inavyoongezeka katika sehemu nyingine za Tanzania. Sababu zinazofanya watu waongezeke upesi sana katika bonde hili ni nyingi sana; na baadhi yasababu zenyewe ni kama hizi hapa chini: Sababu ya kwanza ni kwamba bonde hili la Usangu tangu zamani lilikuwa halijulikani sawasawa na watu wengi jinsi lilivyo na manufaa kwa shughuli mbali mbali za uzalishaji mali kwa sababu Wasangu walikuwa wapiganaji hodari wa vita kwa hiyo ilikuwa ni vigumu sana kwa jatnii zingine kwenda kufanya mastaakimu yao huko. Hata baada ya Wakoloni kukomesha vita vya jamii mbalimbali za Nyanda za juu za Kusini, jamii zilikuwa hazijui habari kamili kuhusu bonde hili. Baada ya Uhuru tu, mawasiliano katika bonde hili na nje ya mbugaza Usangu yakabadilika sana na kuwa bora zaidi yaliyoletwa na Chama cha TANU katika kuhudumia watu wake sawasawa. Pili, udongo wa mbuga za Usangu ni nzuri sana kwa hiyo mkulima halazimiki kutia mbolea hata kidogo katika mashamba yake. Mbolea ya asili ni nyingi mno katika udongo na mimea ikipandwa hustawi sana. Tatu, kuna mito mingi yenye maji kwa matumizi ya watu na mifugo pia, kwa hiyo watu wamevutiwa sana na mali ya asili ya namna hii. Nne, Mbuga za Usangu zinafaa sana kwa ufugaji wa mifugo — hasa ng'ombe, mbuzi na kondoo. Majani yanapatikana kwa urahisi na maji kwa ajili ya mifugo kwa hiyo wafugaji wamevutiwa sana na mbuga hizi kutoka wilaya za jirani na za mbali pia. Tano, mbuga za Usangu ni kubwa sana na zina nafasi kubwa za kustawisha malisho ya mifugo na ulimaji wa mazao mbalimbali. Mvua zanyesha kiasi cha kutosha bali kuna jua kali sana wakati wa kiangazi. Hali kadhalika ziko sababu zingine nyingi zilizowavutia watu kuja kukaa katika mbuga za Usangu toka Mikoa mingine. Jamii zinazoishi katika bonde la Usangu ni Wasangu ambao ni wenyeji wa mbugaza Usangu Wanyakyusa ambao wamehamia mbuga za Usangu toka Rungwe kuja kulima mashamba ya mpunga na mimea mingine; Wabena ambao wamehamia mbuga hizo toka Wilaya ya Njombe na hushughulika zaidi na kilimo cha mpunga na mazao mengineyo. Wakinga toka Wilaya ya Njombe, nao hujishughulisha sana na biashara — hasa biashara ya samaki; Wahehe toka Wilaya ya Iringa — hujishughulisha na kilimo pamoja na ufugaji; Wahehe wanafanana sana na Wasangu katika mila na desturi; Wamasai na Wasukuma, ambao hasa walianza kuhamia katika mbuga za Usangu tangu mwaka1973, mwezi Septemba. Jamii hizi mbili zimehamia mbugaza Usangu juzi juzi tu, lakini jamii zingine zilihamia mbuga za Usangu miaka mingi kidogo iliyokwisha pita. Wamasai hujishughulisha zaidi na ufugaji na Wasukuma hujishughulisha na mambo yote mawili, ufugaji na ukulima. Jamii nyingine ambayo imekaa sana katika bonde la Usangu ni jamii ya Wabaluchi ambao wanaitwa kama "Maburushi". Jamii hii imekaa katika mbuga za Usangu tangu karne ya 19 na tangu wakati huo jamii hii imejishughulisha sana na kilimo cha mpunga na pia mazao mengine. Walikuwa watu wa kwanza katika bonde ia Usangu Kutumia kilimo cha kumwagilia maji katika mashamba kwa njia ya mifereji iliyochimbwatoka mto Mbarali. Angalia habari zao hapa chini. ==Udongo wa Ubonde wa Usangu== Bonde la Usangu lilikuwa na mi to ambayo maji yake yalikuwa yanatiririkia kuelekea katika bonde la Ziwa Rukwa naZiwa Nyasa. Milipuko ya Volkano ya mlima Rungwe ikaizuia mito hiyo kwa mwinuko wa ardhi halafu mito ikatiririka katika bonde la Usangu na kulifanya bonde la Usangu kuwa ziwa. Katika mabadiliko ya ardhi, udongo, changarawe na michanga ikaletwachini yaziwa lenyewe. Mito ambayo ilikuwa inatiririkia katika bonde la ziwa Rukwa na ziwa Nyasa, sasaziwa lililokuwapo katika bonde la Usangu (mahali ambapo mbuga za Usangu zipo sasa) likapata nafasi ya kuyamwaga maji yote kwa njia ya mito upande wa Kaskazini-Mashariki, na mbuga zikatokea toka kwenye mchanga wa ziwa lenyewe. Na udongo na matope na udongo wa mfinyanzi unaopatikana katika mbuga za Usangu umeletwa na mito mbali mbali inayotiririkia katike. bonde hili la Usangu. Udongo wa mbuga za Usangu ni wa aina nyingi na unafaa sana kwa mazao. Kuna udongo wa mfinyanzi, udongo wa mbuga, na udongo mweusi wenye rutuba sana. Udongo waainazote hizi una rutuba nyingi sana kwa mazao. Mazao yapandwayo katika bonde hili ni mpunga, mahindi, viazi vitamu, viazi ulaya, ulezi, migomba, maharage, karanga, miwa, mihogo na maboga mbalimbali. ==Magonjwa== Mbuga za Usangu zina maradhi mengi sana, magonjwa ambayo yanawasumbua sana watu ni homa, kichocho, safura, surua, homa ya papasi, ugonjwa wa kuhara na magonjwa ya minyoo ya aina mbalimbali. Walakini magonjwa mabaya sana ambayo yanammalizia mkulima wakati wake mwingi sana ni kichocho, homa, safura na ugonjwa wa kuhara. Sababu ya kupatikana kichocho kwa wingi sana katika mbuga za Usangu ni kwamba mbuga za Usangu zina matopematope mengi sana na pia kuna majimaji mengi ambayo yamekwama hayatembei. Konokono ambao ndio hueneza vidudu vya ugonjwa wa kichocho hupenda sana kuogelea katika maji ambayo yamekwama na kwa jinsi hii vidudu vya kichocho huachwa humohumo majini vikingojea mwanadamu yeyote kupitia katika maji hayo au kuogelea katika maji hayo na wakati huo vidudu ya kichocho vyamrukia mtu na kupenyeza katika mwili wake hadi kibofuni na kwenye matumbo ambako vyazaliana sana na kuanza kula sehemu ya gozi ya sehemu hizo. Kuutibu ugonjwa wa kichocho ni kazi ngumu sana lakini waweza kuzuiliwa kwa urahisi sana kwa kutumia njia zilizo rahisi sana za kiafya. Ugonjwa mwingine unaowasumbua sana watu waishio katika mbuga hizi ni homa ya mbu. Mbu nao huzaliana kwa wingi sana kwa sababu ya unyevunyevu mwingi unaopatikana katika mbuga hizi — hasa katika mashamba ya mpunga ambayo yana maji ya kumwagilia mashamba yakaayo kwa muda mrefu hata kuwawezesha mbu kuzaliana kwa muda mrefu sana. Penye maji yaliyosimama ndipo mbu huzaliana haraka sana na kwa urahisi mno. Kama nilivyosema hapo juu, mbuga za Usangu zina matopematope mengi na madimbwimadimbwi mengi yaliyokwama ambayo yanafaa sana kwa mbu kuzaliana. Ugonjwa mwingine wa watu wa Usangu unaowasumbua sana ni ugonjwa wa kuhara. Ugonjwa huu watokana na kunywa maji machafu, na mbuga za Usangu nyingi zina maji yaliyo machafu na hayafai kunywa binadamu. Lakini watu hawana njia nyingine ya kupatia maji yaliyo safi isipokuwa hiyo tu. Maji ya mto ambayo ni maji safi kidogo kuliko maji aliyotuama yanapitia kwa mbali sana na ni watu wachache tu wanaonufaika na maji haya ambazo wanaishi karibu ya hiyo mito. Kwa sasa hivi Wizara ya Afya inatoa mafunzo ya afya kwa akina mama walio karibu na kituo cha afya cha Rujewa na vijiji vingine. Pia kituo hicho kinatoa dawa za kukinga maradhi ya surua, kifaduro, ndui, polio na kifua kikuu. Tatizo kubwa kwa upande wa utumishi ni kwamba wafanyakazi ni wachache sana. ==Historia== Wasangu ni watu ambao wanahusiana na jamii za Kihehe, Kisafwa, Kibena, Kinyakyusa na kidogo jamii ya Kingoni. Jamii zote hizi, isipokuwa Wangoni, ni jirani za Wasangu, na kwa jumla Wasangu walikuwa watu ambao walijulikana sana katika nyanda za juu za Kusini katika karne ya 18 na karne ya 19. Hali kadhalika walikuwa ni jamii iliyokuwa na nguvu nyingi sana ya utawala na kivita. Hawa watu walikuwa wanaishi sehemu ya llamba iliyo karibu maili 60 Kaskazini ya Utengule kabla ya kuja Waarabu na Wajerumani, na kila mahali walipofanya maskani yao walipaita "Utengule", mahali pa amani. Waarabu walipokuwa wanaingia katika nchi ya Usangu waliingia kufanya biashara. Hawa Waarabu walikuwa wanauza nguo, magobole, baruti na shanga. Kutoka kwa Wasangu, Waarabu walipata meno ya tembo. Hapo awali mbuga zote za Usangu zilikuwa na wanyama wa kila aina na ndovu walienea kila mahali katika mbuga hizi za Usangu, kwa hiyo ilikuwa rahisi sana kwa Wasangu kuwaua tembo na kupata meno yao ili wayauze kwa Waarabu. Biashara nyingine kubwa ambayo ilikuwa inafanywa na Waarabu katika mbuga hizi za Usangu ilikuwa biashara ya utumwa. Wasangu walikuwa ni watu ambao walijua namna ya kupigana vita sawasawa na kwa kuwa walikuwa na chifu wao mmoja tu ilikuwa rahisi kwao kuungana pamoja na kufanya jeshi moja kali na lenye nguvu sana kuliko jamii zingine walizopakana nazo ambazo zilikuwa hazina utawala mmoja kama vile Wanyakyusa, Wasafwa na kadhalika. Lakini Wahehe na Wakimbu walikuwa na utawala mmoja sawa kama Wasangu walivyokuwa. Kwa kuwa utawala wa Wasangu ulikuwa na nguvu na umoja mkubwa, waliweza kupigana vita kwa nguvu moja na jamii zingine zilizokuwa jirani nao. Chifu Merere, ambaye ndiye aliyekuwa mtawala wa Wasangu, alikuwa mtawala shupavu na mpenda raia wake. Kwa kuwa alikuwa anapata silaha bora toka kwa Waarabu alipowauzia meno ya tembo, aliweza kuwashinda maadui zake bila taabu kubwa na mateka waliuzwa kwa Waarabu wafanya biashara ya utumwa. Hasa Merere aliwauza utumwani watoto wa Kisafwa na Kihehe ambao aliwateka wakati wa vita. Uwezo wake Merere katika kupigana na jirani zake ulisaidiwa sana na ushauri aliokuwa anaupata toka kwa wazee wa Kisangu na pia toka Mbaluchi ambaye alikwenda Usangu na kuwa Mshauri Mkuu wa Vita wa Chifu Merere I ambaye yaaminiwaaliingia nchi ya Usangu kati yamwaka1878 na mwaka1880. Mbaluchi (Mburushi) huyu aliitwa Jemadari ambaye kufika kwake Utengule/Usangu kulisababisha Wabaluchi wengine kuja Usangu na kuanza shughuli za kilimo cha mpunga (angalia chini ya kilimo hapa chini). Wasangu wenyewe wanasimulia kuwa Waarabu walianza kuingia nchi ya Usangu wakati wa utawala wa Chifu Njali aliyewazaa akina Merere. siri na kupita huko. Si njia ya kutoka pwani tu iliyohatarishwa na Wasangu ball hata njia ya kuelekea nchi ya Wabemba kuelekea Zambia ilitiwa msukosuko. Mara kwa mara Wasangu waliuteka utawala wa Kiwele uliokuwa sehemu ya kati ya Ukimbu ambao ulikuwa njiani Kusini ya Tabora. Mara baada ya Chifu Kilanga kutawala katika nchi ya Ubungu, Wasangu walimshambulia katika mwaka wa 1856 — 1857 wakimsaidia ndugu yake Kafwimbi, na ingawa Wasangu walishindwa, Kafwimbi alitorokea nchi ya Usangu tena. Kati ya mwaka 1859 wakati Bwana Burton alipoondoka Afrika ya Mashariki na mwaka 1866 Tippu Tip alipotembelea reli ya Usangu chifu Muigumba akafariki wakati akipigana na Wahehe. Binini, ndugu ya Mihwela alikuwa amejifunza sana maarifa ya kupigana vita, na kwa kuwa alikuwa na ari kubwa ya kutaka kutawala Uhehe nzima. Wakati fulani karibu ya miaka ya 1860 alifanya vita na Wasangu na alifanikiwa kuviteka vijiji vingi sana na kuwateka wanawake na mifugo yao. Binini mwenyewe alimwua kiongozi wao Muigumba na akachukua jina lake na kujiita yeye mwenyewe Munyigumba kama ukumbusho wa ushindi wa kuwatawala Wahehe wote. Huyu Binini (Munyigumba) ndiye aliyekuwa baba wa chifu Mkwawa na ndiye chifu mkuu wa kwanza wa Wahehe wote. Baada ya kifo cha Muigumba vita vikali sana vya urithi wa utawala vikatokea na mjukuu wake Muigumba kwa jina Merere Towelamahamba akatokea kuwa mshindi na akawaua jamaa zake wengi sana ambao alishindana nao katika kurithi utawala. Ugomvi wa urithi wa utawala uliwadhoofisha sana Wasangu katika kupigana vita na majirani zao. Kati ya mwaka wa 1866 na mwaka wa 1872 Wasangu wakatokea jamii yenye nguvu sana chini ya chifu Merere wa kwanza kuliko hapo awali, na wakawashambulia majirani zao na kuziteka nchi zao zote hasa upande wa Mashariki Kusini na upande wa katikati wa nchi ya Wakimbu. Wakati huu Wasangu walikuwa wamefikia kilele cha nguvu zao na hakuna jamii nyingine yoyote iliyoweza kuikabili jamii ya Kisangu katika pande hizo za Tanzania. Katika mwaka wa 1867 Bwana Livingstone aliambiwa na Waarabu katika nchi ya Ubungu kwamba Wasangu walikuwa ni wapole kwa wageni wowote, na kwamba Merere mara nyingi alifanya mashambulizi kwa machifu wa jirani ili ateke mifugo na watumwa na kuwauza kwa wafanya biashara wa Kiarabu. Katika mwezi wa Agosti Bwana Livingstone alisikia habari nyingi zaidi za kupendeza kuhusu chifu Merere na alichelea kuwa huenda akaharibiwa na Waarabu. Walakini katika mwaka wa 1871 habari zikafika Mayema kwamba Merere kisha kosana na Waarabu akiwatuhumu kwamba walikuwa wanafanya njama ya kumshambulia ili Goambari, mmojawapo wa Wajukuu wa Muigumba aweze kutawala. Kwa ajili ya sababu hii Merere akawashambulia Waarabu na marafiki zao wote. Akamwua Mwarabu mmoja akawanyang'anya Waarabu wengine mali yote waliyokuwa nayo. Wakati huu Amrani Masudi akajitokeza kwenye uwanja wa vita. Amrani alikuwa Mwaarabu toka Zanzibar wakati Zanzibar ilipotawaliwa na Waarabu. Tanzania Bara ilikuwa inatawaliwa na machifu mbalimbali wa jamii mbali mbali na Waarabu waliokuwa wakiishi Tanzania Bara walikuwa wafanya biashara tu sio watawala. Kwa jinsi hii Amrani hakupendelea utaratibu huu, kwa hiyo akaamua kuwafanyia vita machifu wote wa Tanzania Bara na kuwafanya watu wote wawe chini yake ili baadaye waweze kumletea meno ya tembo bila ya kuyalipia chochote. Wakati Amrani Masudi alipofika Tabora akaambiwa kuwa kuna machifu wawili wenye nguvu sana ambao walihatarisha misafara yote ya biashara ya Waarabu na kuwatoza kodi kubwa kabla ya kuwaruhusu kupita katika nchi zao. Machifu wenyewe ni Nyungu-ya-Mawe wa Kiwele katika nchi ya Ukimbu na Merere wa Usangu. Lakini chifu wa hatari kabisa na mwenye nguvu zaidi kuliko mwenzake alikuwa Merere. Baada ya kupata habari hizo, Amrani akalichukuwa jeshi lake na akaomba kuongezewa askari toka kwa machifu waliomwogopa kupigana naye ili aende na jeshi kubwa la kuweza kumshambulia Merere vilivyo. Alipoondoka Tabora, alipita Ngulu, Unyangwila, Itumba, Kipembawe na Igunda mpaka akafika Usangu. Maluteni wake walipita Ukonongo, Isamba, Wikangulu, Ubungu na Uguruke. Wengine walipitia Ugogo. Kila chifu wa sehemu za Magharibi na kati na Kusini ya Tanzania alitoa kwa Amrani askari wa kumsaidia katika vita kati yake na Wasangu. Lakini Nyungu-ya-Mawe hakutoa hata askari mmoja wa kumpa Bwana Amrani. Wasafwa kutoka sehemu za Ukinga ni kwamba nchi ya Ukinga imeinuka sana na mwinuko huu huwagawanya watu kuwa katika pande mbili zilizo tofauti ya hali ya Kijiografia, hata baadaye watu ambao pengine asili yao ni moja kuwa katika jamii mbili zilizo tofauti kabisa, ambazo lugha zao zatofautiana. Mambo yanapotokea hivi, basi kutoelewana kwaweza kutokea na kuchukiana pia kukatokea. Ngazi hii ikifikiwa basi kundi lisilotaka ugomvi huhamia mahali pengine ambapo kuna usalama zaidi na hali hii yawezekana kabisa iliwapata Wasafwa na kuamua kuhamia sehemu za Mbeya ambako maskani yao ya kudumu yalifanyika. Jamii ya Wasafwa yagawanyika katika jamii hizi kubwa: (i) Wasongwe ambao huishi sehemu za mto Songwe; (ii) Wamalila ambao wanaishi katika milima ya Umalila. (iii) Wamporoto ambao huishi kwenye milima ya Mporoto. (iv) Wambwila ambao huishi kati ya Wasongwe na Wasangu. (v) Waguluhaambao huishi sehemu za lleya. ==Kilimo== Wasafwa walitumia majembe yao ya kwanza ambayo yalikuwa ya miti, yaani miti ilichongwa vizuri kabisa mithili ya jembe halafu wakayatumia kwa kulimia. Katika kuchonga majembe ya miti, tezo na mashoka yalitumiwa, zana ambazo zilikuwa za chuma kilichotengenezwa toka Ukinga. Pia zana hizihizi, mashoka na tezo, zilitumika katika kuchongea mizinga ya nyuki. Miti iitwayo 'Magambo' na miyombo ilifaa sana kutengenezea majembe. Mizinga ya nyuki ilichongwa kutokana na mti wowote ule. Baadaye sana, majembe ya miti yakaonekana hayafai ndipo majembe ya chuma kutoka Ukinga yakatumiwa zaidi na kuonekana bora zaidi. Katika shughuli za kulima, kwanza walianza kulima mashamba ya chifu wao, yaani "Kwila", maana yake "Shamba la Chifu". Baada ya hapo kila raia alikwenda kulima shamba lake. Walakini kualikana katika shughuli za kilimo lilikuwa jambo la kawaida ili mashamba yamalizike upesi. Mtu alipotaka kualika wenziwe wamsaidie kulima mashamba yake, alipika pombe na chakula cha kutosha ili baada ya kulima watu waweze kula na kunywa pombe. Wale walioalikwa siku hiyo waliimba nyimbo wakati wa kula chakula na pia ngoma zilichezwa ili kuonyesha furaha kubwa ya chakula walichopewa. Iwapo jamaa mmoja alitokea kutokuwa na chochote, yaani hana pombe wala chakula cha kuwapa watu watakaolima shamba lake, aliweza pia kuwaalika wenziwe hapo kijijini ili wamsaidie kulima na kumaliza shamba lake. Wanakijiji waliweza kulima shamba la mwenzao bure. Baada ya mavuno kupatikana basi huyo jamaa aliyelimiwa shamba lake bure aliweza sasa kupika pombe na chakula na kuwakaribisha wale wale jamaa waliomlimia shamba lake hapo awali ili kuonyesha shukrani zake kwa msaada aliopewa alipokuwa yeye hana kitu cha kuwapa. Ilikuwa desturi kwa kila mwanakijiji kukubali kualikwa na mwanakijiji yeyote, na kukataa kumsaidia mwanakijiji katika kulima ilikuwa ni mwiko. kitendo hiki cha kulimiwa shamba bure mtu anapokuwa hana pombe wala chakula kiliitwa "Alimishumiwa", maana yake wanalima bure bila kuwapa chochote cha kula wanaolima shamba la mtu siku hiyo. Siku hizi Wasafwa wanaalikana katika shughuli za kilimo lakini si sana kama ilivyokuwa hapo zamani. Katika nchi ya Usafwa shughuli za kilimo zaendelea wakati wowote katika mwaka kwa sababu hali ya hewa na ya ardhi yaruhusu sana shughuli ya kilimo iweze kuendelea mwaka mzima, ingawa sehemu zingine za usafwa hazina bahati ya kuwa na hali hii ya hewa na rnanufaa mengine mengine ya kuendeleza hali ya kilimo. Kuna mazao ya aina nyingi sana ambayo hulimwa nyakati mbalimbali tofauti na mazao hayo hupandwa kwa kutegemea ardhi na jiografia ya mahali penyewe kwa sababu jiografia ya nchi ya Usafwa yahitilafiana toka mahali hadi pengine. Kilimo chao maalum ni cha sesa, lakini pia wanalima matuta, ufundi ambao wameigatoka kwa Wanyakyusa. Watu wa Mporoto hulima matuta ya terrace ili kuzuia mmomonyoko wa udongo kando kando ya milima. Karibu robo moja ya wakulima wa Kisafwa hutumia trekta au plau laki ni matumizi ya zana hizi mbili hutegemea jiografia ya mahali shamba lilipo. ==Mgawanyo wa kazi== Katika jamii ya Kisafwa, baba huwa na shamba lake na mama huwa na shamba lake pia. Iwapo baba ametangulia kumaliza shamba lake huenda kumsaidia mkewe. Kufanya hivi hakumfanyi bwana adai sehemu yoyote juu ya umilikaji wa shamba na mali iliyomo katika shamba hilo. Bali husaidia tu kwa imani, lakini shamba labakia kuwa ni la mwanamke. Kila mtu alikuwa na mamlaka juu ya shamba lake hata mavuno yake pia. Mavuno kutoka shamba la baba ndilo lilifanya ghala ya chakula cha familia nzima. Kama mke mmoja hakuvuna kiasi cha kutosha, basi mwanamke huyo aliweza kupata chakula toka ghala ya bwana yake. Lakini iwapo kila mwanamke ana chakula cha kutosha toka shambani mwake, basi bwana aliweza kuuza baadhi ya chakula toka kwenye ghala yake, ili kupata fedha za kununulia ng'ombe au mbuzi. Pia mwanamke alikuwa haingiliwi na bwana wake katika umilikaji wa chakula. Alikuwa na uhuru kabisa wa kuweza kuuza chakula chake kama alipenda. Watoto walikitumia chakula toka kwa mama zao katika 'Ibanza' yao bila wasi wasi bila kujali mama ya nani kapika chakula hicho. Lakini siku hizi ni vigumu kwa akina mama kulisha watoto wote sawa. Hujali sana watoto wao tu; wamekuwa wachoyo na hawawezi kuwalisha watoto wa mwingine kama ambavyo wangaliwalisha watoto wao wenyewe. Ubinafsi umewaingia sana kitu ambacho hakikujulikana hapo zamani. Kabla ya kwenda kulima au kuvuna, mama hupika chakula asubuhi Hi waje wale mchana baada ya kazi. Umwagiliaji wa mashamba ulitumika kama Wasafwa wanavyotumia utaalamu huo kwa sasa. Mama, baba na watoto hulima pamoja. ==Kuvuna== Wakati wa kuvuna, ngano hukatwa shina zima na kisu halafu hulundikwa pamoja. Baada ya kumaliza kuvuna, ngano yote hupigwa pigwa na mti (threshing) ili itoke kwenye masuke yake. Ulezi hukatwa vichwa vyake na kisu halafu huwekwa pamoja na baadaye huzitengeneza kwa kutenganisha punje zake toka kwenye masuke. Mahindi huvunwa kwa kukwanyua vigunzi vyake toka kwenye shina lake na kuwekwa pamoja. Kazi yote hii hufanywa kwa kualikana. Mtu mmoja peke yake alikuwa hawezi. Nyimbo ziliimbwa wakati wa kazi ya kuvuna na vyombo hivi, "Indili, Izeze, na Marimba" yalitumika katika kuwatumbuiza wafanyakazi. ==Ghala== Chakula kilihifadhiwa katika ghala maalum zilizotengenezwa kwa kazi hiyo. Ulezi na ngano vilihifadhiwa katika vilindo vikubwa vilivyoteng enezwa kwa kusuka matete pamoja kwa kutumia kamba za miyombo ambayo zama hizo zilipatikana kwa wingi karibu karibu na vijiji vyao. Mpaka sasa njia hii ya kuhifadhi mazao yatumika Usafwani kote. Mahindi yalivunwa na kuanikwa penye uchanja kwanza ili yapate kukauka sawasawa. Baada ya hapo, mahindi yaliwekwa ndani ya kihenge kilichojengwa nje ya nyumba ya kulala. Hii ndiyo iliyokuwa ghala ya mahindi. Zamani hakukuwa na wizi na iwapo mtu fulani alionekana kuwa yu mwizi mtu huyo alizomewa sana na pia wanakijiji walimnyima mwizi huyu haki yake ya kuoa mke (Social Control). Kwa hiyo watu waliogopa kuiba ili wasije wakaambiwa ni wezi na kukosa mwanamke wa kuoa. Siku hizi wezi ni wengi mno hata wananchi huwa na wasiwasi sana katika kujenga ghala zao mbali na majumba yao. Sababu kubwa zinazofanya wizi uongezeke ni kwamba viongozi wengi wavijijini huogopa kuwafichua wezi na pia huhongwa pombe na wale ambao ni wezi. Basi jamaa hawa hushindwa kutekeleza wajibu wao sawasawa. Wakati mwingine mwizi aweza kukamatwa na wanakijiji na kumpeleka mwizi huyo kwa bwana hakimu. Wanapofika huko naye, hao wanakijiji wanaulizwa maswali kama wanao ukweli kwamba mtu waliyemleta ni mwizi. Basi wanakijiji wengi hukata tamaa na mara nyingi wanakijiji wengine hujichukulia madaraka mikononi mwao na kumwadhibu yule mwizi vibaya sana. ==Kuhama kwa watu== Zamani watu walikuwa wachache sana na kuhamahama kwao kulikuwa kuchache. Kuhamahama kulitokea tu wakati njaa ilipoingia katika nchi fulani au vita kutokea, basi jamaa walihama. Kuhamahama kwa Wasafwa twaweza kusema kuwa walihama mara yao ya mwisho walipoingia nchi ya Usafwa miaka mingi iliyokwishapita. Shida zao zilikuwa ni hizo hapo juu zilizo wafanya watu wahamehame na kwa jumla kuhamahama kulisababishwa na maafa hayo. Siku hizi Wasafwa wengi, hasa vijana huhamia sehemu zile zilizo na nafasi ya kazi kama vile mji wa Dar es Salaam, sehemu zenye mikonge mingi - Tanga - Kilosa - Morogoro na kadhalika. Pia Wasafwa wengi walio vijana wamehamia nchi za Zambia ambako kazi nyingi zapatikana katika migodi na viwanda. Wasafwa wazee ndio hubakia nyumbani kwa sababu ya jukumu walilo nalo juu ya familia zao, na pia wao hawapendi zaidi kuhamia nchi za kigeni ambazo zina watu walio na desturi na mila tofauti na za kwao. Zaidi na zaidi wazee wa Kisafwa hubakia nyumbani wakilima mashamba yao. Kundi lingine lililo na uhuru wa kuhamia sehemu zilizo na nafasi za kazi ni wale Wasafwa ambao hawajaoa.' Hawa huhamia sehemu zilizo na kazi bila taabu kwa sababu hawana matatizo ya familia. Lakini kwa jumla vijana wa Kisafwa wanaotaka kujaribu bahati yao katika maisha yao ndio wengi huhama kila mwaka. ==Wanyama wafugwao== Wasafwa si wafugaji hodari kama jamii zingine za Watanzania zilivyo. Wamasai, Wambulu, Wagogo, Wahehe, Wanyiha ni wafugaji wakubwa wa ng'ombe. Lakini Wasafwa walifuga wanyama wachache sana na mpaka sasa wanafuga wanyama wachache sana katika vijiji vyao. Walifuga mbuzi na ng'ombe wachache sana kwa ajili ya kutambika au kuwachinja wakati wa kilioni kwa ajili ya mboga, kwa wale waliopo kilioni. Siku hizi ng'ombe, mbuzi, kondoo, wanafugwa kwa ajili ya maziwa na nyama. Pia kuku na nguruwe wafugwa kwa sababu ya mayai na nyama. Familia ya Kisafwa inaweza kuwa na baba mmoja, mama mmoja pamoja nawatoto, au inaweza kuwa na baba mmoja, mama wawili au watatu pamoja na watoto wao. Hapo zamani familia zilikaa katika vijiji kwa kufuata ukoo. Kwa hiyo kila kijiji kilikuwa na ukoo fulani. Mtu alipoposa msichana basi alihamia katika kijiji cha msichana na kukaa huko na kuongeza jumla ya familia. Kwa hiyo familia iliyokuwa na mabinti wengi iliweza kupanuka sana na kufanya kijiji chao wao wenyewe cha wakwe na baba na mama mkwe na watoto na wajukuu, na kadhalika. Utaratibu huu wa kuishi pamoja namna hii kwa kufuata undugu bado unafuatwa na watu wengi katika nchi ya Usafwa. Jamii ya Wasafwa ni jamii inayofuata urithi kwa upande wa baba. Katika kurithi baba akifa ni lazima mtoto wa kwanza wa kiume arithi mali ya baba yake. Lakini katika kurithi mall ya baba, yampasa mtoto huyo aonyeshe busara safi, bila hivyo hawezi kurithi mali ya baba yake kwa sababu ya kukosa busara. Mtoto wa pili aweza kuchaguliwa na ukoo wa baba ili aweze kurithi iwapo alionyesha busara safi, zaidi kuliko kaka yake mkubwa. Kwa kawaida warithi walitoka kwa mke mkubwa, na iwapo mke mkubwa alikosa kuzaa watoto wa kiume na akazaa watoto wa kike, basi mtoto wa kiume wa mke wa pili aliweza kurithi. Mirathi iligawanywa kwa ndugu zake wote, lakini yeye mrithi alizidishiwa mirathi zaidi kwa sababu yeye ndiye aliyebadili nafasi ya baba yake na alipaswa kuwatunza ndugu zake sawa sawa kama baba yao alivyokuwa akiwatunza alipokuwa bado yu hai. Siku ya kurithi, pombe nyingi ilipikwa na kutengenezwa na chakula kwa wingi kilipikwa ill watu wale na kunywa na kufurahi sana. Watu walicheza na kuimba nyimbo za furaha. Utaratibu huu wa kurithi mali ya baba bado unafuatwa na Wasafwa wengi ingawa yapo mabadiliko mengi. ==Ndoa== Kwa kawaida mvulana aliweza kusikilizana na msichana anayetaka kumchumbia. Baada ya hapo, mvulana alikwenda kwa baba yake na kumwambia ya kwamba anamtaka binti ya fulani amchumbie. Basi babake aliweza kumwambia mzee mwenzie pale kijijini kuwa aende akamwambie baba ya binti kuwa wanamtaka kumchumbia binti yake. Iwapo mzee wa binti huyo anakubali ombi la wazee wenzie, basi posa inapelekwa. Njia ya pili ya kumposa msichana ni kwamba mvulana na msichana wanakubaliana waoane. Baada ya kufanya hivyo, wanaamua wote wawili kutoroshana bila ya wazee kujua, isipokuwa wazee wanaambiwa baada ya kutoroshana hao vijana. Kwa kawaida msichana hutoroshwa na mvulana ambaye atakuwa mumewe wa maisha. Mvulana humpeleka msichana huyo aliyetoroshwa kwa baba yake mvulana. Mzee wa mvulana akishaona mambo yamefikia kiwango hicho, huondoka haraka kwenda kwa mzee pale kijijini na kumwomba aende mara moja kwa baba ya msichana aliyetoroshwa na kumwambia ya kuwa wanataka kumuoa binti yake na kwamba kwa sasa binti huyo wamemchukua tayari yuko nyumbani kwao hao jamaa. Basi baba ya binti hukubali na kuwaambia ya kuwa wakalete mahari. Kwa kawaida mahari ilikuwa kuku au ng'ombe au mbuzi mmoja au jembe lapelekwa kama posa au mahari. Zamani mahari yalikuwa si mengi na tena yalikuwa hayadaiwi sana kama siku hizi iwapo mtu aliyehusika alikuwa hana chochote bali alitaka kuoa mwanamke. Vijana wa Kisafwa walikuwa hawana taabu katika kuoa mke kwa sababu mahari yalikuwa rahisi sana. Lakini siku hizi mahari yamekuwa makubwa; Ng'ombe sita au zaidi hudaiwa kama mahari na hii yasababisha kushindwa kwa vijana wengi wa Kisafwa kuoa wanawake na wanawake kushindwa kuolewa. Kwa hiyo namba ya wanawake wasioolewa huzidi na ya wanaume yaongezeka, na mwishowe umalaya waongezeka nchini. Kwa jinsi hii, ile mila ya zamani ya Wasafwa ya kuukataa umalaya kabisa katika nchi yao umeanza kupungua. Yasemekana ya kuwa mtindo huu wa kutoza mahari mengi sana umeigwa na Wasafwa toka kwa Wanyakyusa ambao wana desturi ya kutoza mahari mengi watoto wao wanapoolewa. Tabia hii ya kutoza mahari mengi ilianza kuigwa tangu mwaka 1919. Baada ya mahari kupelekwa kwa baba ya msichana, basi yule kijana huanza kumsaidia kazi nyingi baba mkwe wake. Wakati mwingine aweza kulima shamba la mkwewe nyumbani kwake. Iwapo watoto hawakutoroshana, basi baada ya posa kupelekwa kwa baba mkwe, wazazi wa msichana wanaweza kumleta binti yao kwa bwana yake wakati wowote ule na wala hakuna sherehe kubwa katika kufanya hivi. Baada ya ndoa, mvulana pamoja na msichana (mkewe) huhamia kwa baba mkwe na kujenga nyumba yao huko. Ilikuwani lazima msichana avunje ungo ndipo aweze kuposwa. Inampasa mtoto wa kiume amsaidie baba wa msichana kama posa au mahari ilirudishwa kwa mwenyewe baadae kama alishazaa mara moja kwa baba mkwe. Mtamba alibakia kwa baba mkwe. ==Ndoa ya siku hizi== Mvulana baada ya kupatana na msichana anayetarajia kumwoa humpa msichana huyo shilingi ishirini, na msichana huchukua hizo shilingi ishirini na kununua nguo yoyote ile inayompendeza, bila ya kuwaeleza wazazi wake. Kama wazazi wake wakimwuliza kapata wapi nguo aliyovaa, huwaambia kauza kuni ndizo zilizomletea fedha za kununulia nguo. Baada ya hapo, mchumba wake aweza kumchukua mchumba wake bila ya wazazi wa msichana kujua na kumpeleka mchumba wake hadi kwa mama yake mvulana ambaye naye hutoa shilingi ishirini na kumpa huyo mchumba wa mtoto wake. Baada ya kufanya hivyo, habari zinaietwa kwa wazazi wa msichana kuwa mtoto wao wanaye nyumbani kwao na kwamba wanataka kumuoa. Wazazi wa msichana hukubali na baada ya siku nne hivi, msichana hurudishwa kwa wazazi wake. Siku ya kwanza ambayo msichana huchukuliwa na mchumba wake, anapofika mlangoni kwa nyumba ya mama ya mchumba lazima apewe shilingi 150/- na mchumba wake. Safari ya pili, msichana huyo huchukuliwa na mchumba wake baada ya kukaa kwao msichana miezi mitatu au sita, na sasa msichana hupelekwa moja kwa moja hadi nyumbani kwa mvulana, ambako hulala siku mbili hivi, halafu baba ya mvulana huwaambia wazazi wa msichana kuwa binti yao yuko hyumbani kwake. Wazazi wa msichana humwambia baba ya mvulana kuwa warudishiwe binti yao siku ya pill. Basi msichana hurudishwa saa za jioni siku hiyo ya pili na msichana hupewa shilingi tatu au nne hivi kama kuku wa kuwapa wazee wake ikiwa kama ni adhabu. Msichana hukaa kwa wazazi wake kiasi cha miezi miwili au sita kwa kutegemea mahari aliyonayo mchumba wake. Kama mahari ipo, basi msichana hatakaa miezi mingi kwao bila kwenda kwa mchumba wake ambayo hupelekwa kidogo kidogo kwa wazazi wake. Safari ya tatu, msichana huchukuliwa tena na mchumba wake na kupelekwa nyumbani kwa mchumba wake. Mpaka wakati huu msichana hawezi kupika chakula cha mume wake sababu bado hajawa ni mke. Wakati wote huu wanapata chakula chao toka kwa mama ya mvulana. Msichana hukaa siku mbili kwa mchumba wake na siku ya tatu baba ya mvulana hutoa habari kijijini kwao kuwa waanze kutayarisha pombe na vyakula vichache. Baada ya kuona kuwa pombe imekuwa tayari, baba wa msichana huwaambia wazazi wa mvulana ya kuwa wawarudishie binti yao. Wakati huu baba wa mvulana hujitayarisha sawa sawa na huvunja fedha kiasi cha shilingi mia nne ambazo huwa katika mahela mahela au vikoroti. Siku hiyo wazazi wa msichana hunywa pombe sana na huwachagua wazee fulani ambao hutumwa kwa baba ya mvulana na kusema kuwa wanamtaka binti yao. Halafu baba wa mvulana humchagua mtu mmoja wa kumpeleka msichana kwa wazazi wake. Mtu huyo aneyempeleka msichana kwa wazazi wake ndiye anayeshika helazote hizi zilizovunjwa na mzazi wa mvulana, na pia jamaa huyu hufuatana na ndugu wa mvulana wakati wa kumpeleka msichana nyumbani kwao. Msichana hutembeatembea kidogokidogo ili aweze kupewa fedha nyingi sana, na hujaribu kutafuta sababu nyingi na visingizio vingi ill aweze kusimama, na akisimama hupewa fedha ili aweze kutembea. Kwa njia hii msichana huyo aweza kuchuma fedha nyingi sana kiasi cha shilingi mia tatu au zaidi kabla hajafika nyumbani kwao. Wafikapo nyumbani kwa wazazi wa msichana, wale waliokuja kumsindikiza msichana hupewa pombe kiasi cha madebe thelathini hivi na kuyapeleka nyumbani kwa baba ya mvulana. Huko nyumbani kwa wazazi wa mvulana hunywa pombe waliyopewa na wazazi wa msichana. Lakini wazazi wengine wa mvulana wanaweza kutoa kila mmoja shilingi tatu halafu kila mmoja akichukua debe moja la pombe na kwenda nayo nyumbani kwake na kuinywa. Kila ndugu ya baba ya mvulana aweza kutoa shilingi tatu na kuchukua debe moja la pombe. Msichana hulala siku moja nyumbani kwao. Baada ya siku hiyo, baba ya mvulana huenda nyumbani kwa wazazi wa msichana kwenda kumpa baba ya msichana shilingi kumi na tano. Katika safari hii, baba wa mvulana hufuatana na wenzie watatu au watano hivi. Baada ya kupokea zile shilingi kumi natano, baba wa msichana huwapa binti yake wazazi wa mvulana. Kesho yake, baada ya msichana kufika nyumbani kwa bwana yake, huanza kutayarisha mafiga na kupika chakula cha bwana yake kwa mara ya kwanza katika maisha yake ya kuwa mwanamke aliyeolewa. Bwana wake hawezi kula chakula hicho kilichopikwa na mke wake mpaka kwanza mke ampe bwana yake shilingi sitini ndipo ale chakula chake. Chakula kingine kilichopikwa na huyo mke kinapelekwa kwa baba mkwe. Mali kadhalika baba mkwe hawezi kula chakula cha mkwe wake mpaka naye apewe na huyo mkwe wake (mke wa mtoto wake) shilingi ishirini na tano ndipo ale chakula chake. Bila ya kupewa hizi shilingi ishirini na tano baba mkwe hawezi kula chakula cha mkwe wake. Hizo shilingi ishirini na tano zatiwa pembeni mwa sahani za chakula wakati wa kupeleka chakula kwa baba mkwe. Baada ya hapo, msichana huyo huendelea kuwapelekea chakula baba na mama ya bwana yake, mpaka watakapomkataza asiwapelekee chakula tena. Sasa atakuwa mwanamke kamili nyumbani. ==Sifa za wachumba== Wachumba wanatakiwa wawe na sifa nzuri kabla ya kuoana, yaani wanatakiwa wasiwe wezi au wasitoke katika ukoo wa watu walio wezi wasiwe malaya. Wanatakiwa wawe wema na wasiwe wachoyo bali wawe wakarimu. Inawabidi watoke kwenye koo zilizo nzuri na bora. Magonjwa kama ukoma yalitiliwa mashaka makubwa katika posa. Iwapo mchumba mmojawapo anatoka katika ukoo ulio na ugonjwa wa ukoma basi mchumba huyo itamwia vigumu sana kumpata mchumba mwenzie. Kwa kawaida mkoma hutengwa mbali sana na watu wengine na kujengewa nyumba yake ya pekee chini ya mti wa mlagalila, na anapokufa mkoma huzikwa chini ya huo huo mti halafu mti wenyewe hukatwa ili uangukie nyumba yake na vyombo vyake vyote vifunikwe kabisa. Makusudi ya kufanya hivi ni kwamba Wasafwa wanajaribu sana kuepusha watu wasio na ugonjwa huu wasikamatwe nao. Walakini sifa zote hizi zilizoelezwa hapo juu kuhusu wachumbazimeanza kusahauliwa, na sasa watu wengi wa Usafwa hawaangalii sana sifa hizi kwa sababu ya elimu nyingi na pia mwingiliano wa utamaduni mbali mbali wa kigeni. Sherehe haikuwa kubwa sana bali kitu kikubwa sana katika ndoa yao kilikuwa kudumisha ndoa yao kwa wale waliohusika. Ndoa za Kisafwa zilidumu sana bila kuvunjika, lakini siku hizi ndoa nyingi zinazofungwa hazidumu sana kwa sababu ya mabadiliko ya maendeleo yaliyokwisha tokea yakiambatana na utamaduni wa kigeni. Ingawa kuna sherehe kubwa zinazofanyika siku hizi wakati wa arusi, lakini ndoa nyingi hazidumu sana kama zamani. Ingawa kuna mabadiliko mengi ya utamaduni katika jamii ya Wasafwa lakini Wasafwa ni watu ambao hawakupoteza sana utamaduni wao kama jamii zingine za mkoa wa Mbeya zilivyopoteza utamaduni wao. Kila msichana alipimwa bikira yake kabla ya kupelekwa kwa bwana yake. Hii ilikuwa ni desturi ya jamii nyingi za Mkoa wa Mbeya. Kwa kawaida wasichana wote wa Kisafwa walitunza bikira zao vizuri sana mpaka siku ya kuolewa. Lakini siku hizi nidhamu hii imeanza kupungua uzito wake kwa sababu ya mwingiliano wa ustaarabu mbali mbali. ==Talaka== Hapo zamani talaka katika jamii ya Kisafwa zilikuwa nadra sana kupatikana. Mwanamke kutoka kwa bwana yake na kwenda kwa bwana mwingine ilikuwa shida. Pia bibi kumtoroka bwana na kutorokea kwa bwana mwingine ilikuwa vigumu sana. Iwapo mwanamke alifanikiwa kufanya hivyo, vita kati ya kijiji alikotoka na kijiji anakotorokea ilizuka. Ng'ombe na wanawake wa kijiji alikotorokea walitekwa kwa hiyo kumtorosha mke wa mtu au kumghilibu akili zake, watu waliogopa sana matokeo yake. Kwa hiyo upuuzi huu wa kutoroshana au kumtaliki mwanamke ovyo ulikuwa nadra sana. Kwa hiyo vita ilipiganwa na kusababisha hasara kubwa kwa pande zote, hasa kwa wanakijiji waliommvua iweze kunyesha. Mfano wa sehemu mojawapo zilizo maarufu sana kuomba (kutambikia) mvua ni Iganjo, sehemu za Uyole karibu na mlima Mbeya. Kwa kawaida chifu wa jadi, ambaye watu wa sehemu hizo humwita Mfalme, huwa ndio kasisi Mkuu wa matambiko, lakini sehemu zingine za Usafwa Mzee fulani anayeaminika na kufuatana na chifu wao, ndiye huwa Kasisi Mkuu wa kuomba mvua. Yeye hutafuta ulezi wa kukorogea pombe na baada ya pombe hii kukorogwa na kuwa tayari pombe hiyo yatiwa ndani ya vibuyu vitano au sita. Kisha kasisi huwatangazia wazee wanaohusika na salaza kuombea mvua na sifku huchaguliwa ili kufanya shughuli zote hizi. Sasa kuku mweusi hutafutwa (sehemu zingine mbuzi au kondoo hutafutwa kwaajili ya shughuli hizi). Mambo yote yakiwa tayari watu wote wanaohusika hjuenda mahali palipo patakatifu na kuanza kuomba mvua inyeshe. Kasisi mkuu huanza kusema maneno haya. "Uposhele inguku ini tuhanzaje hwunzi hwilwipei invula itonye, iviyabo vihwone. Ingukuinj mulyarrje mwendi mwikwizyanajei abantu balalamiha baiga, "Tukosile yenu? Invulayinyu Mhutima?"Tulaba twalamba sana ngatukosile shimo vyanje. Ngazilipo zimo uvitilwe utuwozye we wewe dada pipo nahumo uhwinyi washimbilile. Tusubila wenewe ungulubi uwinji numo." Maana yake: "Pokea kuku huyu tunataka nchini kuwe kweupe, Mvua inyeshe vyakuia vinakauka. Watu wanalalamika wanasema,Tumekosa nini? Kwa nini unatunyima mvua? Tunakuomba sana kama tumekosa lolote useme. Kama kuna jambo lolote lililokukasirisha utuambie wewe baba. Kwa sababu hakuna mahali pengine pa kukimbilia. Tunakutegemea wewe mwenyewe, Mungu mwingine hakuna." Wakati sala hizi zinaposemwa, pombe iliyo katika vibuyu viwili yamwagwa chini mahali patakatifu na huku kuku atiwa ndani ya pombe iliyomwagwa chini na hushikiliwa hivyo hivyo mpaka kuku huyu kukosa hewa kabisa na kufa kwa kushindwa kuvuta hewa. Baada ya kuku kufa manyoya yake yananyonyolewa na nyama yake huchomwa. Baada ya kumchoma kuku huyo, kasisi huchukua nyama kidogo na maini yake na kukata kata vipande vidogo vidogo vya nyama ambavyo vyatiwa pembeni mwa mahali pale pombe imemwagwa. Nyama inayobaki inaliwa na makasisi wadogo waliopo hapo pamoja na kasisi Mkuu, Makasisi hao wadogo huwa watano au kumi hivi kwa kutegemea na mahali penyewe na watu walivyo na shida zao, na jinsi wanavyotaka kuomba mvua yenyewe. Lakini kabla ya kusema sala zao, wale makasisi, wengine hucheza cheza kwanza hapohapo mahali patakatifu isipokuwa kasisi mkuu na kusema, "Tumefika sisi watoto wenu msije mkasema ni watoto wengine". Ndipo kasisi mkuu huwaambia makasisi wake wakae chini halafu huendelea na sala kama ilivyoelezwa hapo juu na mvua hunyesha mara baada ya sala hizo. Wakati mahindi yamekomaa mashambani hakuna mtu wa kuanza kuvunja mahindi hayo kutoka shambani mwake na kuanza kula mpaka kwanza sherehe maalum imefanyika. Sherehe ya namna hii hufanyika sehemu zingine zingine katika nchi ya Usafwa. Mwezi wa tatu ambapo ndiyo wakati mahindi yaanza kukomaa kiasi cha kuweza kuliwa, Kasisi mkuu huwakusanya watu wote wa sehemu yake na kuwaambia siku ya kukutana pamoja kwa ajili ya shughuli ya ufunguzi rasmi wa kuanza kula mahindi mapya. Siku hiyo ikifika watu wote huondoka na kwenda mahali pa kukusanyikiana huku wakichukua mapembe na fimbo na miilini mwao na usoni hujipamba kwa rangi mbali mbaii. Siku hiyo wanakijiji hao hucheza sana kuanzia saa saba adhuhuri hadi saa moja jioni. Wakati wa kucheza, watu huwa katika safu - wanaume upande mmoja na wanawake upande mwingine, na wale walio na mapembe hufanya safu, ya katikati. Wakati wa kucheza watu hawavai mavazi rasmi balil huvaa mavazi ya kawaida tu. Kasisi Mkuu huvaa shuka na kaptura hukamata mikuki mitatu, halafu hupanda juu ya mti na huko mtini huchomeka mikuki miwili. Baada ya kufanya hivyo, kasisi hushuka chini na mkuki mmoja. Saa za jioni huwakusanya watu wote halafu humwaga unga wa malezi chini na kusema. "Baba Inshinshi tuongene apa usanyono, Tuhwanza aje iviyabo vimelaye ishinza mwatulima Idondoma tumanyile aje linanganya, Tulawa ugazije amalondoma gasinanganaye iviyabo Nantele baba pahandinealine amagonda gao, Iviyabo vyao vyamelile ishi bahwande aje balyanje. Ovisaye abantu basinanganye, Tumanyile aje balipo abitunga, Tulaba aje ngoshele balipo abitunga bawoneshe, Utuvuzye aje abitunga babana nganya, balipo abantu bafumu nutali, Wakati wa kutawazwa, huyo Mundewa au chifu hukalishwa juu ya kigoda huku amefunikwa nguo. Shughuli hii hufanywa na mtani - ndiye kasisi wa sherehe zote hizi. Halafu Mundewa huvikwa kikomo mkononi. Baada ya hapo huyo jamaa anayetawazwa hupewa shoka, mundu, zana za kufyekea miti na majani shambani. Mkuki - alama ya kuonyesha iwapo vita itatokea aweze kulinda Taifa lake. Akiwa bado kigodani, mfalme huyo hutemewa pombe kinywani mwake toka kinywani mwa mtani anayefanya kazi ya kumtawaza siku hiyo na anaimeza pombe hiyo. Mfalme huyo hula kiapo cha kutawala nchi kama hivi: Uleke ukobo - acha kuwanyima watu. Uleke ugoni ugoni - acha mambo ya uzinifu. Uleke upekeupeke - acha uwongo. Wewe jina lako liwe "Nifenazo" - yaani "Wewe uwe mtunza siri, cheka na kila mtu". "Mhasemwe wadala" - usisahau wazee. Halafu mfalme anatiwa mafuta ya nyonyo kichwani pake, halafu mafuta yale hutiririka kuja usoni - puani mpaka mdomoni; halafu mtani wake wa kike huja na kuyalamba mafuta yale yaliyotiririka karibu na mdomo wa mfalme na kuyameza. Mtani anayefanya kazi hii ya kumtawaza mfalme hupewa mbuzi kama zawadi yake kwa kazi aliyoifanya siku hiyo. Halafu huyo mtani huingia ndani ya nyumba ya mfalme na kulala juu ya kitanda cha mfalme na kumwita mke wake mtani na kulala naye juu ya hicho kitanda cha mfalme ila hawatendi jambo lolote. Nyumba ya mfalme hunyunyiziwa hoza ill kuipooza. Maji ya kunywa ilikuwa lazima yatoke kisimani ambacho kilichimbwa katika kila kijiji cha Wasagara - hasa kisima kilichimbwa chini ya mti mbali kidogo na kijiji kuhakikisha kuwa maji hayakuchafuliwa na chochote. Maji ya mto Mkondoa hayakutumika kwa kunywa ila kwa kumwagilia mashamba tu. Kisima chenyewe kilifunikwa na magome ya miti. Maji ya kufulia nguo na kuoga yalitoka kisimani, na yalitekwa na kutiwa katika chungu kikubwa kilichotengenezwa kilichoitwa "Ponda". Wasagara walikuwa wanatengeneza mavazi ya wao wenyewe kabla ya kuletwa mavazi mapya na wakoloni. Walitengeneza mavazi yao toka kwenye magome ya miti ya "Mlenye". Gome la mti huu liliondolewa vizuri sana kwa kutumia shoka na tezo, halafu likalainishwa vizuri sana kwa kulipon-daponda na jiwe au kipande cha mti na kisha likavaliwa kiunoni. Kofia vile vile zilitengenezwa kutokana na magome ya miti hii ya "Mlenye". Mbeleko ya kubebea mtoto na viatu vyote vilitengenezwa kutokana na hayo hayo magome ya miti. Wakati mwingine viatu vilitengenezwa kutokana na ngozi ya mbuzi. Mwanamke alijipaka mafuta ya nyonyo ambazo zilikuwa zikipandwa sana wakati huo na ambazo mpaka wakati huu zapandwa sana kama zao la kuwaletea fedha. Masikio ya wanawake yalitobolewa na kutiwa mpingo. Nywele zao zilikatwa halafu zikatiwa mafuta. Mila na desturi za Wasagara ni kwamba watu hawa wana asili ya kushirikiana sana katika shughuli za kuzalisha mali karibu kila kazi walioifanya walishirikiana pamoja kama kijiji na kazi zao za kulima mashamba ziliisha mara moja kabla ya mvua kunyesha. Mkuu wa kijiji, baada ya kusikia ngurumo ya mvua alipiga mbiu ya mgambo na kuwatahadharisha wanakijiji wote kuanza kulima mashamba yao. Na kazi hii walifanya kwa zamu hata ikatokea kwamba mashamba yao mengi yalilimwa mapema. Umoja ni nguvu na Utengano ni udhaifu. Kuna haja kubwa ya kufufua desturi hii ya kufanya kazi pamoja ili wananchi waweze kushirikiana kama zamani katika kutekeleza kazi zao barabara na upesi zaidi. Zaidi ya hayo, zamani Wasagara walikuwa hawana shida yachakula-yaani chakula kilipatikana kwa urahisi wakati wo wote wa kiangazi au wa masika. Wasagara walilima na kupanda mazao ya chakula mara mbili kwa mwaka. Wakati wa masika mimea yao mashambani ilitumia maji ya mvua na wakati wa kiangazi mimea yao ilitumia maji ya kumwagilia ya mto Mkondoa. Mboga nyingi za majani zilipandwa wakati huu kwa kutumia maji ya mto lakini jambo hiii sasa halifanyiki hata kidogo kwa sababu utaalamu ule wa zamani umepotea na pia mto wa Mkondoa sasa uko chini kidogo kuliko ilivyokuwa hapo zamani. Manufaa yote ya kutumia maji ya kumwagilia ya mto Mkondoa kwa kumwagilia mashamba hamna sasa isipokuwa mto huu unatumika tu kwa kuogelea, kufulia na kuvua samaki. Mto wenyewe haukauki na tena ni mkubwa, kwa hiyo ingalikuwa vyema zaidi kama mifereji midogo midogo ingalitengenezwa ili ipeleke maji katika mashamba au bustani wakati wa kiangazi. Na wakati wa masika mifereji hii ingaliweza kuzibwa kwa sababu wakati huu hakuna haja ya kutumia maji ya mto wakati ipo mvua. Isipokuwa kama mvua imeshindwa kunyesha. Kitendo hiki kingekuwa cha manufaa sana kwa Taifa zima kwa kutumia utaalamu wa kisasa. Jambo jingine la kulifufua ni ulinzi wa Taifa. Wasagara walikuwa na ulinzi mkubwa wa vijiji vyao kila mwananchi alikuwa najukumu hilo. Tukifanya Kama walivyolinda Taifa lao hawa jamaa tutaweza kwenda mbali zaidi katika kulilinda Taifa la Watanzania lisiingiliwe na maadui wowote. Katika kufanya kazi, kila mtu katika nchi ya Wasagara alikuwa na wajibu wa kufanya kazi, kila mtu alipewa kazi ya kufanya na jamii. Mvivu aliadhibiwa na kuzomewa na pia alipewa kazi ya kufanya kwa kupimiwa ngwe yake Mwenyewe ili aimalize Mgonjwa na mtoto ndio hawakupewa kazi kwa sababu walikuwa hawajiwezi. Lakini mtu mzima yeyote mwanamke kwa mwanaume, wote walifanya kazi pamoja bila kutegeana. Desturi hii ilikuwa nzuri sana kwa maoni yangu naona kama ingalifufuliwa na kuenezwa kila mahali nchini ili kila mtu awe na kazi ya kufanya. Heshima na adabu vilitiliwa mkazo sana katika jamii ya Wasagara, hasa heshima kwa wakubwa na viongozi wa Wasagara. Huu ni mfano wa kuiga sana toka kwa watu hao. Heshima na adabu kwa viongozi wetu ni wajibu wetu. Ni lazima tuwape heshima wanaostahili kupewa na walio chini yao. Kwa sababu vijana wengi wameanza kupoteza heshima na adabu kwa viongozi wetu, ingalifaa kama jambo hili lingefufuliwa upesi sana kwa sababu heshima hainunuliwi. ==Marejeo== * Wizara ya Utamaduni : Historia fupi ya Utamaduni wa Mtanzania. 1974. * CharsleyS.R.: The Princes of Nyakyusa, 1969. * Mwakipesile J.S.: Utamaduni wa Wasagara, 1974. * A.M.T. Mabeleand Bjarne F.K. Gorm P.. Strategies and methods of the Development of museal Activities on local Level in Tanzania; 1974. * MwakipesileJ.S.: Jamii ya Wasafwa, 1974. * Dr. S.A. Lucas & A. F. Masao: The Present State of Research on cultural Development in Tanzania, 1974. * Dr. I.K. Katokeand Dr. S.A. Lucas: Cultural Development as a factor in social charge, 1975. {{Makabila ya Tanzania}} [[Jamii:Makabila ya Tanzania]] [[Jamii:Mkoa wa Mbeya]] 5wbz9l7kcyxepcj8jrcx9vy0jijmh2h 1609989 1609988 2026-10-21T13:24:25Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1609989 wikitext text/x-wiki '''Wasangu''' ni [[kabila]] kutoka eneo la [[Nyanda za Juu za Kusini Tanzania|nyanda za juu kusini-magharibi]] la nchi ya [[Tanzania]]. Mwaka [[1987]] idadi ya Wasangu ilikadiriwa kuwa 75,000, [[Lugha]] yao ni [[Kisangu (lugha ya Tanzania)|Kisangu]]. ==Jamii ya Wasangu== Makala haya yanazungumzia habari za Wasangu waishio katika bonde la Usangu katika [[Wilaya ya Mbarali]], [[mkoa wa Mbeya]]. Habari nyingi juu yao zimesahauliwa kwa sababu hakuna mtu aliyejishughulisha kuzitafuta na kuzihifadhi. ==Bonde la Usangu== Jumla ya wakaaji wa bonde la Usangu ni zaidi ya watu 74,000 kama walivyohesabiwa mwaka 1972. Lakini jumla ya watu kama Serikali ilivyohesabu mwaka 1967 ilikuwa watu 56,743, kwa hiyo jumla ya watu katika bonde la Wasangu yaongezeka kwa haraka sana kuliko jumla ya watu inavyoongezeka katika sehemu nyingine za Tanzania. Sababu zinazofanya watu waongezeke upesi sana katika bonde hili ni nyingi sana; na baadhi yasababu zenyewe ni kama hizi hapa chini: Sababu ya kwanza ni kwamba bonde hili la Usangu tangu zamani lilikuwa halijulikani sawasawa na watu wengi jinsi lilivyo na manufaa kwa shughuli mbali mbali za uzalishaji mali kwa sababu Wasangu walikuwa wapiganaji hodari wa vita kwa hiyo ilikuwa ni vigumu sana kwa jatnii zingine kwenda kufanya mastaakimu yao huko. Hata baada ya Wakoloni kukomesha vita vya jamii mbalimbali za Nyanda za juu za Kusini, jamii zilikuwa hazijui habari kamili kuhusu bonde hili. Baada ya Uhuru tu, mawasiliano katika bonde hili na nje ya mbugaza Usangu yakabadilika sana na kuwa bora zaidi yaliyoletwa na Chama cha TANU katika kuhudumia watu wake sawasawa. Pili, udongo wa mbuga za Usangu ni nzuri sana kwa hiyo mkulima halazimiki kutia mbolea hata kidogo katika mashamba yake. Mbolea ya asili ni nyingi mno katika udongo na mimea ikipandwa hustawi sana. Tatu, kuna mito mingi yenye maji kwa matumizi ya watu na mifugo pia, kwa hiyo watu wamevutiwa sana na mali ya asili ya namna hii. Nne, Mbuga za Usangu zinafaa sana kwa ufugaji wa mifugo — hasa ng'ombe, mbuzi na kondoo. Majani yanapatikana kwa urahisi na maji kwa ajili ya mifugo kwa hiyo wafugaji wamevutiwa sana na mbuga hizi kutoka wilaya za jirani na za mbali pia. Tano, mbuga za Usangu ni kubwa sana na zina nafasi kubwa za kustawisha malisho ya mifugo na ulimaji wa mazao mbalimbali. Mvua zanyesha kiasi cha kutosha bali kuna jua kali sana wakati wa kiangazi. Hali kadhalika ziko sababu zingine nyingi zilizowavutia watu kuja kukaa katika mbuga za Usangu toka Mikoa mingine. Jamii zinazoishi katika bonde la Usangu ni Wasangu ambao ni wenyeji wa mbugaza Usangu Wanyakyusa ambao wamehamia mbuga za Usangu toka Rungwe kuja kulima mashamba ya mpunga na mimea mingine; Wabena ambao wamehamia mbuga hizo toka Wilaya ya Njombe na hushughulika zaidi na kilimo cha mpunga na mazao mengineyo. Wakinga toka Wilaya ya Njombe, nao hujishughulisha sana na biashara — hasa biashara ya samaki; Wahehe toka Wilaya ya Iringa — hujishughulisha na kilimo pamoja na ufugaji; Wahehe wanafanana sana na Wasangu katika mila na desturi; Wamasai na Wasukuma, ambao hasa walianza kuhamia katika mbuga za Usangu tangu mwaka1973, mwezi Septemba. Jamii hizi mbili zimehamia mbugaza Usangu juzi juzi tu, lakini jamii zingine zilihamia mbuga za Usangu miaka mingi kidogo iliyokwisha pita. Wamasai hujishughulisha zaidi na ufugaji na Wasukuma hujishughulisha na mambo yote mawili, ufugaji na ukulima. Jamii nyingine ambayo imekaa sana katika bonde la Usangu ni jamii ya Wabaluchi ambao wanaitwa kama "Maburushi". Jamii hii imekaa katika mbuga za Usangu tangu karne ya 19 na tangu wakati huo jamii hii imejishughulisha sana na kilimo cha mpunga na pia mazao mengine. Walikuwa watu wa kwanza katika bonde ia Usangu Kutumia kilimo cha kumwagilia maji katika mashamba kwa njia ya mifereji iliyochimbwatoka mto Mbarali. Angalia habari zao hapa chini. ==Udongo wa Ubonde wa Usangu== Bonde la Usangu lilikuwa na mi to ambayo maji yake yalikuwa yanatiririkia kuelekea katika bonde la Ziwa Rukwa naZiwa Nyasa. Milipuko ya Volkano ya mlima Rungwe ikaizuia mito hiyo kwa mwinuko wa ardhi halafu mito ikatiririka katika bonde la Usangu na kulifanya bonde la Usangu kuwa ziwa. Katika mabadiliko ya ardhi, udongo, changarawe na michanga ikaletwachini yaziwa lenyewe. Mito ambayo ilikuwa inatiririkia katika bonde la ziwa Rukwa na ziwa Nyasa, sasaziwa lililokuwapo katika bonde la Usangu (mahali ambapo mbuga za Usangu zipo sasa) likapata nafasi ya kuyamwaga maji yote kwa njia ya mito upande wa Kaskazini-Mashariki, na mbuga zikatokea toka kwenye mchanga wa ziwa lenyewe. Na udongo na matope na udongo wa mfinyanzi unaopatikana katika mbuga za Usangu umeletwa na mito mbali mbali inayotiririkia katike. bonde hili la Usangu. Udongo wa mbuga za Usangu ni wa aina nyingi na unafaa sana kwa mazao. Kuna udongo wa mfinyanzi, udongo wa mbuga, na udongo mweusi wenye rutuba sana. Udongo waainazote hizi una rutuba nyingi sana kwa mazao. Mazao yapandwayo katika bonde hili ni mpunga, mahindi, viazi vitamu, viazi ulaya, ulezi, migomba, maharage, karanga, miwa, mihogo na maboga mbalimbali. ==Magonjwa== Mbuga za Usangu zina maradhi mengi sana, magonjwa ambayo yanawasumbua sana watu ni homa, kichocho, safura, surua, homa ya papasi, ugonjwa wa kuhara na magonjwa ya minyoo ya aina mbalimbali. Walakini magonjwa mabaya sana ambayo yanammalizia mkulima wakati wake mwingi sana ni kichocho, homa, safura na ugonjwa wa kuhara. Sababu ya kupatikana kichocho kwa wingi sana katika mbuga za Usangu ni kwamba mbuga za Usangu zina matopematope mengi sana na pia kuna majimaji mengi ambayo yamekwama hayatembei. Konokono ambao ndio hueneza vidudu vya ugonjwa wa kichocho hupenda sana kuogelea katika maji ambayo yamekwama na kwa jinsi hii vidudu vya kichocho huachwa humohumo majini vikingojea mwanadamu yeyote kupitia katika maji hayo au kuogelea katika maji hayo na wakati huo vidudu ya kichocho vyamrukia mtu na kupenyeza katika mwili wake hadi kibofuni na kwenye matumbo ambako vyazaliana sana na kuanza kula sehemu ya gozi ya sehemu hizo. Kuutibu ugonjwa wa kichocho ni kazi ngumu sana lakini waweza kuzuiliwa kwa urahisi sana kwa kutumia njia zilizo rahisi sana za kiafya. Ugonjwa mwingine unaowasumbua sana watu waishio katika mbuga hizi ni homa ya mbu. Mbu nao huzaliana kwa wingi sana kwa sababu ya unyevunyevu mwingi unaopatikana katika mbuga hizi — hasa katika mashamba ya mpunga ambayo yana maji ya kumwagilia mashamba yakaayo kwa muda mrefu hata kuwawezesha mbu kuzaliana kwa muda mrefu sana. Penye maji yaliyosimama ndipo mbu huzaliana haraka sana na kwa urahisi mno. Kama nilivyosema hapo juu, mbuga za Usangu zina matopematope mengi na madimbwimadimbwi mengi yaliyokwama ambayo yanafaa sana kwa mbu kuzaliana. Ugonjwa mwingine wa watu wa Usangu unaowasumbua sana ni ugonjwa wa kuhara. Ugonjwa huu watokana na kunywa maji machafu, na mbuga za Usangu nyingi zina maji yaliyo machafu na hayafai kunywa binadamu. Lakini watu hawana njia nyingine ya kupatia maji yaliyo safi isipokuwa hiyo tu. Maji ya mto ambayo ni maji safi kidogo kuliko maji aliyotuama yanapitia kwa mbali sana na ni watu wachache tu wanaonufaika na maji haya ambazo wanaishi karibu ya hiyo mito. Kwa sasa hivi Wizara ya Afya inatoa mafunzo ya afya kwa akina mama walio karibu na kituo cha afya cha Rujewa na vijiji vingine. Pia kituo hicho kinatoa dawa za kukinga maradhi ya surua, kifaduro, ndui, polio na kifua kikuu. Tatizo kubwa kwa upande wa utumishi ni kwamba wafanyakazi ni wachache sana. ==Historia== Wasangu ni watu ambao wanahusiana na jamii za Kihehe, Kisafwa, Kibena, Kinyakyusa na kidogo jamii ya Kingoni. Jamii zote hizi, isipokuwa Wangoni, ni jirani za Wasangu, na kwa jumla Wasangu walikuwa watu ambao walijulikana sana katika nyanda za juu za Kusini katika karne ya 18 na karne ya 19. Hali kadhalika walikuwa ni jamii iliyokuwa na nguvu nyingi sana ya utawala na kivita. Hawa watu walikuwa wanaishi sehemu ya llamba iliyo karibu maili 60 Kaskazini ya Utengule kabla ya kuja Waarabu na Wajerumani, na kila mahali walipofanya maskani yao walipaita "Utengule", mahali pa amani. Waarabu walipokuwa wanaingia katika nchi ya Usangu waliingia kufanya biashara. Hawa Waarabu walikuwa wanauza nguo, magobole, baruti na shanga. Kutoka kwa Wasangu, Waarabu walipata meno ya tembo. Hapo awali mbuga zote za Usangu zilikuwa na wanyama wa kila aina na ndovu walienea kila mahali katika mbuga hizi za Usangu, kwa hiyo ilikuwa rahisi sana kwa Wasangu kuwaua tembo na kupata meno yao ili wayauze kwa Waarabu. Biashara nyingine kubwa ambayo ilikuwa inafanywa na Waarabu katika mbuga hizi za Usangu ilikuwa biashara ya utumwa. Wasangu walikuwa ni watu ambao walijua namna ya kupigana vita sawasawa na kwa kuwa walikuwa na chifu wao mmoja tu ilikuwa rahisi kwao kuungana pamoja na kufanya jeshi moja kali na lenye nguvu sana kuliko jamii zingine walizopakana nazo ambazo zilikuwa hazina utawala mmoja kama vile Wanyakyusa, Wasafwa na kadhalika. Lakini Wahehe na Wakimbu walikuwa na utawala mmoja sawa kama Wasangu walivyokuwa. Kwa kuwa utawala wa Wasangu ulikuwa na nguvu na umoja mkubwa, waliweza kupigana vita kwa nguvu moja na jamii zingine zilizokuwa jirani nao. Chifu Merere, ambaye ndiye aliyekuwa mtawala wa Wasangu, alikuwa mtawala shupavu na mpenda raia wake. Kwa kuwa alikuwa anapata silaha bora toka kwa Waarabu alipowauzia meno ya tembo, aliweza kuwashinda maadui zake bila taabu kubwa na mateka waliuzwa kwa Waarabu wafanya biashara ya utumwa. Hasa Merere aliwauza utumwani watoto wa Kisafwa na Kihehe ambao aliwateka wakati wa vita. Uwezo wake Merere katika kupigana na jirani zake ulisaidiwa sana na ushauri aliokuwa anaupata toka kwa wazee wa Kisangu na pia toka Mbaluchi ambaye alikwenda Usangu na kuwa Mshauri Mkuu wa Vita wa Chifu Merere I ambaye yaaminiwaaliingia nchi ya Usangu kati yamwaka1878 na mwaka1880. Mbaluchi (Mburushi) huyu aliitwa Jemadari ambaye kufika kwake Utengule/Usangu kulisababisha Wabaluchi wengine kuja Usangu na kuanza shughuli za kilimo cha mpunga (angalia chini ya kilimo hapa chini). Wasangu wenyewe wanasimulia kuwa Waarabu walianza kuingia nchi ya Usangu wakati wa utawala wa Chifu Njali aliyewazaa akina Merere. siri na kupita huko. Si njia ya kutoka pwani tu iliyohatarishwa na Wasangu ball hata njia ya kuelekea nchi ya Wabemba kuelekea Zambia ilitiwa msukosuko. Mara kwa mara Wasangu waliuteka utawala wa Kiwele uliokuwa sehemu ya kati ya Ukimbu ambao ulikuwa njiani Kusini ya Tabora. Mara baada ya Chifu Kilanga kutawala katika nchi ya Ubungu, Wasangu walimshambulia katika mwaka wa 1856 — 1857 wakimsaidia ndugu yake Kafwimbi, na ingawa Wasangu walishindwa, Kafwimbi alitorokea nchi ya Usangu tena. Kati ya mwaka 1859 wakati Bwana Burton alipoondoka Afrika ya Mashariki na mwaka 1866 Tippu Tip alipotembelea reli ya Usangu chifu Muigumba akafariki wakati akipigana na Wahehe. Binini, ndugu ya Mihwela alikuwa amejifunza sana maarifa ya kupigana vita, na kwa kuwa alikuwa na ari kubwa ya kutaka kutawala Uhehe nzima. Wakati fulani karibu ya miaka ya 1860 alifanya vita na Wasangu na alifanikiwa kuviteka vijiji vingi sana na kuwateka wanawake na mifugo yao. Binini mwenyewe alimwua kiongozi wao Muigumba na akachukua jina lake na kujiita yeye mwenyewe Munyigumba kama ukumbusho wa ushindi wa kuwatawala Wahehe wote. Huyu Binini (Munyigumba) ndiye aliyekuwa baba wa chifu Mkwawa na ndiye chifu mkuu wa kwanza wa Wahehe wote. Baada ya kifo cha Muigumba vita vikali sana vya urithi wa utawala vikatokea na mjukuu wake Muigumba kwa jina Merere Towelamahamba akatokea kuwa mshindi na akawaua jamaa zake wengi sana ambao alishindana nao katika kurithi utawala. Ugomvi wa urithi wa utawala uliwadhoofisha sana Wasangu katika kupigana vita na majirani zao. Kati ya mwaka wa 1866 na mwaka wa 1872 Wasangu wakatokea jamii yenye nguvu sana chini ya chifu Merere wa kwanza kuliko hapo awali, na wakawashambulia majirani zao na kuziteka nchi zao zote hasa upande wa Mashariki Kusini na upande wa katikati wa nchi ya Wakimbu. Wakati huu Wasangu walikuwa wamefikia kilele cha nguvu zao na hakuna jamii nyingine yoyote iliyoweza kuikabili jamii ya Kisangu katika pande hizo za Tanzania. Katika mwaka wa 1867 Bwana Livingstone aliambiwa na Waarabu katika nchi ya Ubungu kwamba Wasangu walikuwa ni wapole kwa wageni wowote, na kwamba Merere mara nyingi alifanya mashambulizi kwa machifu wa jirani ili ateke mifugo na watumwa na kuwauza kwa wafanya biashara wa Kiarabu. Katika mwezi wa Agosti Bwana Livingstone alisikia habari nyingi zaidi za kupendeza kuhusu chifu Merere na alichelea kuwa huenda akaharibiwa na Waarabu. Walakini katika mwaka wa 1871 habari zikafika Mayema kwamba Merere kisha kosana na Waarabu akiwatuhumu kwamba walikuwa wanafanya njama ya kumshambulia ili Goambari, mmojawapo wa Wajukuu wa Muigumba aweze kutawala. Kwa ajili ya sababu hii Merere akawashambulia Waarabu na marafiki zao wote. Akamwua Mwarabu mmoja akawanyang'anya Waarabu wengine mali yote waliyokuwa nayo. Wakati huu Amrani Masudi akajitokeza kwenye uwanja wa vita. Amrani alikuwa Mwaarabu toka Zanzibar wakati Zanzibar ilipotawaliwa na Waarabu. Tanzania Bara ilikuwa inatawaliwa na machifu mbalimbali wa jamii mbali mbali na Waarabu waliokuwa wakiishi Tanzania Bara walikuwa wafanya biashara tu sio watawala. Kwa jinsi hii Amrani hakupendelea utaratibu huu, kwa hiyo akaamua kuwafanyia vita machifu wote wa Tanzania Bara na kuwafanya watu wote wawe chini yake ili baadaye waweze kumletea meno ya tembo bila ya kuyalipia chochote. Wakati Amrani Masudi alipofika Tabora akaambiwa kuwa kuna machifu wawili wenye nguvu sana ambao walihatarisha misafara yote ya biashara ya Waarabu na kuwatoza kodi kubwa kabla ya kuwaruhusu kupita katika nchi zao. Machifu wenyewe ni Nyungu-ya-Mawe wa Kiwele katika nchi ya Ukimbu na Merere wa Usangu. Lakini chifu wa hatari kabisa na mwenye nguvu zaidi kuliko mwenzake alikuwa Merere. Baada ya kupata habari hizo, Amrani akalichukuwa jeshi lake na akaomba kuongezewa askari toka kwa machifu waliomwogopa kupigana naye ili aende na jeshi kubwa la kuweza kumshambulia Merere vilivyo. Alipoondoka Tabora, alipita Ngulu, Unyangwila, Itumba, Kipembawe na Igunda mpaka akafika Usangu. Maluteni wake walipita Ukonongo, Isamba, Wikangulu, Ubungu na Uguruke. Wengine walipitia Ugogo. Kila chifu wa sehemu za Magharibi na kati na Kusini ya Tanzania alitoa kwa Amrani askari wa kumsaidia katika vita kati yake na Wasangu. Lakini Nyungu-ya-Mawe hakutoa hata askari mmoja wa kumpa Bwana Amrani. Wasafwa kutoka sehemu za Ukinga ni kwamba nchi ya Ukinga imeinuka sana na mwinuko huu huwagawanya watu kuwa katika pande mbili zilizo tofauti ya hali ya Kijiografia, hata baadaye watu ambao pengine asili yao ni moja kuwa katika jamii mbili zilizo tofauti kabisa, ambazo lugha zao zatofautiana. Mambo yanapotokea hivi, basi kutoelewana kwaweza kutokea na kuchukiana pia kukatokea. Ngazi hii ikifikiwa basi kundi lisilotaka ugomvi huhamia mahali pengine ambapo kuna usalama zaidi na hali hii yawezekana kabisa iliwapata Wasafwa na kuamua kuhamia sehemu za Mbeya ambako maskani yao ya kudumu yalifanyika. Jamii ya Wasafwa yagawanyika katika jamii hizi kubwa: (i) Wasongwe ambao huishi sehemu za mto Songwe; (ii) Wamalila ambao wanaishi katika milima ya Umalila. (iii) Wamporoto ambao huishi kwenye milima ya Mporoto. (iv) Wambwila ambao huishi kati ya Wasongwe na Wasangu. (v) Waguluhaambao huishi sehemu za lleya. ==Kilimo== Wasafwa walitumia majembe yao ya kwanza ambayo yalikuwa ya miti, yaani miti ilichongwa vizuri kabisa mithili ya jembe halafu wakayatumia kwa kulimia. Katika kuchonga majembe ya miti, tezo na mashoka yalitumiwa, zana ambazo zilikuwa za chuma kilichotengenezwa toka Ukinga. Pia zana hizihizi, mashoka na tezo, zilitumika katika kuchongea mizinga ya nyuki. Miti iitwayo 'Magambo' na miyombo ilifaa sana kutengenezea majembe. Mizinga ya nyuki ilichongwa kutokana na mti wowote ule. Baadaye sana, majembe ya miti yakaonekana hayafai ndipo majembe ya chuma kutoka Ukinga yakatumiwa zaidi na kuonekana bora zaidi. Katika shughuli za kulima, kwanza walianza kulima mashamba ya chifu wao, yaani "Kwila", maana yake "Shamba la Chifu". Baada ya hapo kila raia alikwenda kulima shamba lake. Walakini kualikana katika shughuli za kilimo lilikuwa jambo la kawaida ili mashamba yamalizike upesi. Mtu alipotaka kualika wenziwe wamsaidie kulima mashamba yake, alipika pombe na chakula cha kutosha ili baada ya kulima watu waweze kula na kunywa pombe. Wale walioalikwa siku hiyo waliimba nyimbo wakati wa kula chakula na pia ngoma zilichezwa ili kuonyesha furaha kubwa ya chakula walichopewa. Iwapo jamaa mmoja alitokea kutokuwa na chochote, yaani hana pombe wala chakula cha kuwapa watu watakaolima shamba lake, aliweza pia kuwaalika wenziwe hapo kijijini ili wamsaidie kulima na kumaliza shamba lake. Wanakijiji waliweza kulima shamba la mwenzao bure. Baada ya mavuno kupatikana basi huyo jamaa aliyelimiwa shamba lake bure aliweza sasa kupika pombe na chakula na kuwakaribisha wale wale jamaa waliomlimia shamba lake hapo awali ili kuonyesha shukrani zake kwa msaada aliopewa alipokuwa yeye hana kitu cha kuwapa. Ilikuwa desturi kwa kila mwanakijiji kukubali kualikwa na mwanakijiji yeyote, na kukataa kumsaidia mwanakijiji katika kulima ilikuwa ni mwiko. kitendo hiki cha kulimiwa shamba bure mtu anapokuwa hana pombe wala chakula kiliitwa "Alimishumiwa", maana yake wanalima bure bila kuwapa chochote cha kula wanaolima shamba la mtu siku hiyo. Siku hizi Wasafwa wanaalikana katika shughuli za kilimo lakini si sana kama ilivyokuwa hapo zamani. Katika nchi ya Usafwa shughuli za kilimo zaendelea wakati wowote katika mwaka kwa sababu hali ya hewa na ya ardhi yaruhusu sana shughuli ya kilimo iweze kuendelea mwaka mzima, ingawa sehemu zingine za usafwa hazina bahati ya kuwa na hali hii ya hewa na rnanufaa mengine mengine ya kuendeleza hali ya kilimo. Kuna mazao ya aina nyingi sana ambayo hulimwa nyakati mbalimbali tofauti na mazao hayo hupandwa kwa kutegemea ardhi na jiografia ya mahali penyewe kwa sababu jiografia ya nchi ya Usafwa yahitilafiana toka mahali hadi pengine. Kilimo chao maalum ni cha sesa, lakini pia wanalima matuta, ufundi ambao wameigatoka kwa Wanyakyusa. Watu wa Mporoto hulima matuta ya terrace ili kuzuia mmomonyoko wa udongo kando kando ya milima. Karibu robo moja ya wakulima wa Kisafwa hutumia trekta au plau laki ni matumizi ya zana hizi mbili hutegemea jiografia ya mahali shamba lilipo. ==Mgawanyo wa kazi== Katika jamii ya Kisafwa, baba huwa na shamba lake na mama huwa na shamba lake pia. Iwapo baba ametangulia kumaliza shamba lake huenda kumsaidia mkewe. Kufanya hivi hakumfanyi bwana adai sehemu yoyote juu ya umilikaji wa shamba na mali iliyomo katika shamba hilo. Bali husaidia tu kwa imani, lakini shamba labakia kuwa ni la mwanamke. Kila mtu alikuwa na mamlaka juu ya shamba lake hata mavuno yake pia. Mavuno kutoka shamba la baba ndilo lilifanya ghala ya chakula cha familia nzima. Kama mke mmoja hakuvuna kiasi cha kutosha, basi mwanamke huyo aliweza kupata chakula toka ghala ya bwana yake. Lakini iwapo kila mwanamke ana chakula cha kutosha toka shambani mwake, basi bwana aliweza kuuza baadhi ya chakula toka kwenye ghala yake, ili kupata fedha za kununulia ng'ombe au mbuzi. Pia mwanamke alikuwa haingiliwi na bwana wake katika umilikaji wa chakula. Alikuwa na uhuru kabisa wa kuweza kuuza chakula chake kama alipenda. Watoto walikitumia chakula toka kwa mama zao katika 'Ibanza' yao bila wasi wasi bila kujali mama ya nani kapika chakula hicho. Lakini siku hizi ni vigumu kwa akina mama kulisha watoto wote sawa. Hujali sana watoto wao tu; wamekuwa wachoyo na hawawezi kuwalisha watoto wa mwingine kama ambavyo wangaliwalisha watoto wao wenyewe. Ubinafsi umewaingia sana kitu ambacho hakikujulikana hapo zamani. Kabla ya kwenda kulima au kuvuna, mama hupika chakula asubuhi Hi waje wale mchana baada ya kazi. Umwagiliaji wa mashamba ulitumika kama Wasafwa wanavyotumia utaalamu huo kwa sasa. Mama, baba na watoto hulima pamoja. ==Kuvuna== Wakati wa kuvuna, ngano hukatwa shina zima na kisu halafu hulundikwa pamoja. Baada ya kumaliza kuvuna, ngano yote hupigwa pigwa na mti (threshing) ili itoke kwenye masuke yake. Ulezi hukatwa vichwa vyake na kisu halafu huwekwa pamoja na baadaye huzitengeneza kwa kutenganisha punje zake toka kwenye masuke. Mahindi huvunwa kwa kukwanyua vigunzi vyake toka kwenye shina lake na kuwekwa pamoja. Kazi yote hii hufanywa kwa kualikana. Mtu mmoja peke yake alikuwa hawezi. Nyimbo ziliimbwa wakati wa kazi ya kuvuna na vyombo hivi, "Indili, Izeze, na Marimba" yalitumika katika kuwatumbuiza wafanyakazi. ==Ghala== Chakula kilihifadhiwa katika ghala maalum zilizotengenezwa kwa kazi hiyo. Ulezi na ngano vilihifadhiwa katika vilindo vikubwa vilivyoteng enezwa kwa kusuka matete pamoja kwa kutumia kamba za miyombo ambayo zama hizo zilipatikana kwa wingi karibu karibu na vijiji vyao. Mpaka sasa njia hii ya kuhifadhi mazao yatumika Usafwani kote. Mahindi yalivunwa na kuanikwa penye uchanja kwanza ili yapate kukauka sawasawa. Baada ya hapo, mahindi yaliwekwa ndani ya kihenge kilichojengwa nje ya nyumba ya kulala. Hii ndiyo iliyokuwa ghala ya mahindi. Zamani hakukuwa na wizi na iwapo mtu fulani alionekana kuwa yu mwizi mtu huyo alizomewa sana na pia wanakijiji walimnyima mwizi huyu haki yake ya kuoa mke (Social Control). Kwa hiyo watu waliogopa kuiba ili wasije wakaambiwa ni wezi na kukosa mwanamke wa kuoa. Siku hizi wezi ni wengi mno hata wananchi huwa na wasiwasi sana katika kujenga ghala zao mbali na majumba yao. Sababu kubwa zinazofanya wizi uongezeke ni kwamba viongozi wengi wavijijini huogopa kuwafichua wezi na pia huhongwa pombe na wale ambao ni wezi. Basi jamaa hawa hushindwa kutekeleza wajibu wao sawasawa. Wakati mwingine mwizi aweza kukamatwa na wanakijiji na kumpeleka mwizi huyo kwa bwana hakimu. Wanapofika huko naye, hao wanakijiji wanaulizwa maswali kama wanao ukweli kwamba mtu waliyemleta ni mwizi. Basi wanakijiji wengi hukata tamaa na mara nyingi wanakijiji wengine hujichukulia madaraka mikononi mwao na kumwadhibu yule mwizi vibaya sana. ==Kuhama kwa watu== Zamani watu walikuwa wachache sana na kuhamahama kwao kulikuwa kuchache. Kuhamahama kulitokea tu wakati njaa ilipoingia katika nchi fulani au vita kutokea, basi jamaa walihama. Kuhamahama kwa Wasafwa twaweza kusema kuwa walihama mara yao ya mwisho walipoingia nchi ya Usafwa miaka mingi iliyokwishapita. Shida zao zilikuwa ni hizo hapo juu zilizo wafanya watu wahamehame na kwa jumla kuhamahama kulisababishwa na maafa hayo. Siku hizi Wasafwa wengi, hasa vijana huhamia sehemu zile zilizo na nafasi ya kazi kama vile mji wa Dar es Salaam, sehemu zenye mikonge mingi - Tanga - Kilosa - Morogoro na kadhalika. Pia Wasafwa wengi walio vijana wamehamia nchi za Zambia ambako kazi nyingi zapatikana katika migodi na viwanda. Wasafwa wazee ndio hubakia nyumbani kwa sababu ya jukumu walilo nalo juu ya familia zao, na pia wao hawapendi zaidi kuhamia nchi za kigeni ambazo zina watu walio na desturi na mila tofauti na za kwao. Zaidi na zaidi wazee wa Kisafwa hubakia nyumbani wakilima mashamba yao. Kundi lingine lililo na uhuru wa kuhamia sehemu zilizo na nafasi za kazi ni wale Wasafwa ambao hawajaoa.' Hawa huhamia sehemu zilizo na kazi bila taabu kwa sababu hawana matatizo ya familia. Lakini kwa jumla vijana wa Kisafwa wanaotaka kujaribu bahati yao katika maisha yao ndio wengi huhama kila mwaka. ==Wanyama wafugwao== Wasafwa si wafugaji hodari kama jamii zingine za Watanzania zilivyo. Wamasai, Wambulu, Wagogo, Wahehe, Wanyiha ni wafugaji wakubwa wa ng'ombe. Lakini Wasafwa walifuga wanyama wachache sana na mpaka sasa wanafuga wanyama wachache sana katika vijiji vyao. Walifuga mbuzi na ng'ombe wachache sana kwa ajili ya kutambika au kuwachinja wakati wa kilioni kwa ajili ya mboga, kwa wale waliopo kilioni. Siku hizi ng'ombe, mbuzi, kondoo, wanafugwa kwa ajili ya maziwa na nyama. Pia kuku na nguruwe wafugwa kwa sababu ya mayai na nyama. Familia ya Kisafwa inaweza kuwa na baba mmoja, mama mmoja pamoja nawatoto, au inaweza kuwa na baba mmoja, mama wawili au watatu pamoja na watoto wao. Hapo zamani familia zilikaa katika vijiji kwa kufuata ukoo. Kwa hiyo kila kijiji kilikuwa na ukoo fulani. Mtu alipoposa msichana basi alihamia katika kijiji cha msichana na kukaa huko na kuongeza jumla ya familia. Kwa hiyo familia iliyokuwa na mabinti wengi iliweza kupanuka sana na kufanya kijiji chao wao wenyewe cha wakwe na baba na mama mkwe na watoto na wajukuu, na kadhalika. Utaratibu huu wa kuishi pamoja namna hii kwa kufuata undugu bado unafuatwa na watu wengi katika nchi ya Usafwa. Jamii ya Wasafwa ni jamii inayofuata urithi kwa upande wa baba. Katika kurithi baba akifa ni lazima mtoto wa kwanza wa kiume arithi mali ya baba yake. Lakini katika kurithi mall ya baba, yampasa mtoto huyo aonyeshe busara safi, bila hivyo hawezi kurithi mali ya baba yake kwa sababu ya kukosa busara. Mtoto wa pili aweza kuchaguliwa na ukoo wa baba ili aweze kurithi iwapo alionyesha busara safi, zaidi kuliko kaka yake mkubwa. Kwa kawaida warithi walitoka kwa mke mkubwa, na iwapo mke mkubwa alikosa kuzaa watoto wa kiume na akazaa watoto wa kike, basi mtoto wa kiume wa mke wa pili aliweza kurithi. Mirathi iligawanywa kwa ndugu zake wote, lakini yeye mrithi alizidishiwa mirathi zaidi kwa sababu yeye ndiye aliyebadili nafasi ya baba yake na alipaswa kuwatunza ndugu zake sawa sawa kama baba yao alivyokuwa akiwatunza alipokuwa bado yu hai. Siku ya kurithi, pombe nyingi ilipikwa na kutengenezwa na chakula kwa wingi kilipikwa ill watu wale na kunywa na kufurahi sana. Watu walicheza na kuimba nyimbo za furaha. Utaratibu huu wa kurithi mali ya baba bado unafuatwa na Wasafwa wengi ingawa yapo mabadiliko mengi. ==Ndoa== Kwa kawaida mvulana aliweza kusikilizana na msichana anayetaka kumchumbia. Baada ya hapo, mvulana alikwenda kwa baba yake na kumwambia ya kwamba anamtaka binti ya fulani amchumbie. Basi babake aliweza kumwambia mzee mwenzie pale kijijini kuwa aende akamwambie baba ya binti kuwa wanamtaka kumchumbia binti yake. Iwapo mzee wa binti huyo anakubali ombi la wazee wenzie, basi posa inapelekwa. Njia ya pili ya kumposa msichana ni kwamba mvulana na msichana wanakubaliana waoane. Baada ya kufanya hivyo, wanaamua wote wawili kutoroshana bila ya wazee kujua, isipokuwa wazee wanaambiwa baada ya kutoroshana hao vijana. Kwa kawaida msichana hutoroshwa na mvulana ambaye atakuwa mumewe wa maisha. Mvulana humpeleka msichana huyo aliyetoroshwa kwa baba yake mvulana. Mzee wa mvulana akishaona mambo yamefikia kiwango hicho, huondoka haraka kwenda kwa mzee pale kijijini na kumwomba aende mara moja kwa baba ya msichana aliyetoroshwa na kumwambia ya kuwa wanataka kumuoa binti yake na kwamba kwa sasa binti huyo wamemchukua tayari yuko nyumbani kwao hao jamaa. Basi baba ya binti hukubali na kuwaambia ya kuwa wakalete mahari. Kwa kawaida mahari ilikuwa kuku au ng'ombe au mbuzi mmoja au jembe lapelekwa kama posa au mahari. Zamani mahari yalikuwa si mengi na tena yalikuwa hayadaiwi sana kama siku hizi iwapo mtu aliyehusika alikuwa hana chochote bali alitaka kuoa mwanamke. Vijana wa Kisafwa walikuwa hawana taabu katika kuoa mke kwa sababu mahari yalikuwa rahisi sana. Lakini siku hizi mahari yamekuwa makubwa; Ng'ombe sita au zaidi hudaiwa kama mahari na hii yasababisha kushindwa kwa vijana wengi wa Kisafwa kuoa wanawake na wanawake kushindwa kuolewa. Kwa hiyo namba ya wanawake wasioolewa huzidi na ya wanaume yaongezeka, na mwishowe umalaya waongezeka nchini. Kwa jinsi hii, ile mila ya zamani ya Wasafwa ya kuukataa umalaya kabisa katika nchi yao umeanza kupungua. Yasemekana ya kuwa mtindo huu wa kutoza mahari mengi sana umeigwa na Wasafwa toka kwa Wanyakyusa ambao wana desturi ya kutoza mahari mengi watoto wao wanapoolewa. Tabia hii ya kutoza mahari mengi ilianza kuigwa tangu mwaka 1919. Baada ya mahari kupelekwa kwa baba ya msichana, basi yule kijana huanza kumsaidia kazi nyingi baba mkwe wake. Wakati mwingine aweza kulima shamba la mkwewe nyumbani kwake. Iwapo watoto hawakutoroshana, basi baada ya posa kupelekwa kwa baba mkwe, wazazi wa msichana wanaweza kumleta binti yao kwa bwana yake wakati wowote ule na wala hakuna sherehe kubwa katika kufanya hivi. Baada ya ndoa, mvulana pamoja na msichana (mkewe) huhamia kwa baba mkwe na kujenga nyumba yao huko. Ilikuwani lazima msichana avunje ungo ndipo aweze kuposwa. Inampasa mtoto wa kiume amsaidie baba wa msichana kama posa au mahari ilirudishwa kwa mwenyewe baadae kama alishazaa mara moja kwa baba mkwe. Mtamba alibakia kwa baba mkwe. ==Ndoa ya siku hizi== Mvulana baada ya kupatana na msichana anayetarajia kumwoa humpa msichana huyo shilingi ishirini, na msichana huchukua hizo shilingi ishirini na kununua nguo yoyote ile inayompendeza, bila ya kuwaeleza wazazi wake. Kama wazazi wake wakimwuliza kapata wapi nguo aliyovaa, huwaambia kauza kuni ndizo zilizomletea fedha za kununulia nguo. Baada ya hapo, mchumba wake aweza kumchukua mchumba wake bila ya wazazi wa msichana kujua na kumpeleka mchumba wake hadi kwa mama yake mvulana ambaye naye hutoa shilingi ishirini na kumpa huyo mchumba wa mtoto wake. Baada ya kufanya hivyo, habari zinaietwa kwa wazazi wa msichana kuwa mtoto wao wanaye nyumbani kwao na kwamba wanataka kumuoa. Wazazi wa msichana hukubali na baada ya siku nne hivi, msichana hurudishwa kwa wazazi wake. Siku ya kwanza ambayo msichana huchukuliwa na mchumba wake, anapofika mlangoni kwa nyumba ya mama ya mchumba lazima apewe shilingi 150/- na mchumba wake. Safari ya pili, msichana huyo huchukuliwa na mchumba wake baada ya kukaa kwao msichana miezi mitatu au sita, na sasa msichana hupelekwa moja kwa moja hadi nyumbani kwa mvulana, ambako hulala siku mbili hivi, halafu baba ya mvulana huwaambia wazazi wa msichana kuwa binti yao yuko hyumbani kwake. Wazazi wa msichana humwambia baba ya mvulana kuwa warudishiwe binti yao siku ya pill. Basi msichana hurudishwa saa za jioni siku hiyo ya pili na msichana hupewa shilingi tatu au nne hivi kama kuku wa kuwapa wazee wake ikiwa kama ni adhabu. Msichana hukaa kwa wazazi wake kiasi cha miezi miwili au sita kwa kutegemea mahari aliyonayo mchumba wake. Kama mahari ipo, basi msichana hatakaa miezi mingi kwao bila kwenda kwa mchumba wake ambayo hupelekwa kidogo kidogo kwa wazazi wake. Safari ya tatu, msichana huchukuliwa tena na mchumba wake na kupelekwa nyumbani kwa mchumba wake. Mpaka wakati huu msichana hawezi kupika chakula cha mume wake sababu bado hajawa ni mke. Wakati wote huu wanapata chakula chao toka kwa mama ya mvulana. Msichana hukaa siku mbili kwa mchumba wake na siku ya tatu baba ya mvulana hutoa habari kijijini kwao kuwa waanze kutayarisha pombe na vyakula vichache. Baada ya kuona kuwa pombe imekuwa tayari, baba wa msichana huwaambia wazazi wa mvulana ya kuwa wawarudishie binti yao. Wakati huu baba wa mvulana hujitayarisha sawa sawa na huvunja fedha kiasi cha shilingi mia nne ambazo huwa katika mahela mahela au vikoroti. Siku hiyo wazazi wa msichana hunywa pombe sana na huwachagua wazee fulani ambao hutumwa kwa baba ya mvulana na kusema kuwa wanamtaka binti yao. Halafu baba wa mvulana humchagua mtu mmoja wa kumpeleka msichana kwa wazazi wake. Mtu huyo aneyempeleka msichana kwa wazazi wake ndiye anayeshika helazote hizi zilizovunjwa na mzazi wa mvulana, na pia jamaa huyu hufuatana na ndugu wa mvulana wakati wa kumpeleka msichana nyumbani kwao. Msichana hutembeatembea kidogokidogo ili aweze kupewa fedha nyingi sana, na hujaribu kutafuta sababu nyingi na visingizio vingi ill aweze kusimama, na akisimama hupewa fedha ili aweze kutembea. Kwa njia hii msichana huyo aweza kuchuma fedha nyingi sana kiasi cha shilingi mia tatu au zaidi kabla hajafika nyumbani kwao. Wafikapo nyumbani kwa wazazi wa msichana, wale waliokuja kumsindikiza msichana hupewa pombe kiasi cha madebe thelathini hivi na kuyapeleka nyumbani kwa baba ya mvulana. Huko nyumbani kwa wazazi wa mvulana hunywa pombe waliyopewa na wazazi wa msichana. Lakini wazazi wengine wa mvulana wanaweza kutoa kila mmoja shilingi tatu halafu kila mmoja akichukua debe moja la pombe na kwenda nayo nyumbani kwake na kuinywa. Kila ndugu ya baba ya mvulana aweza kutoa shilingi tatu na kuchukua debe moja la pombe. Msichana hulala siku moja nyumbani kwao. Baada ya siku hiyo, baba ya mvulana huenda nyumbani kwa wazazi wa msichana kwenda kumpa baba ya msichana shilingi kumi na tano. Katika safari hii, baba wa mvulana hufuatana na wenzie watatu au watano hivi. Baada ya kupokea zile shilingi kumi natano, baba wa msichana huwapa binti yake wazazi wa mvulana. Kesho yake, baada ya msichana kufika nyumbani kwa bwana yake, huanza kutayarisha mafiga na kupika chakula cha bwana yake kwa mara ya kwanza katika maisha yake ya kuwa mwanamke aliyeolewa. Bwana wake hawezi kula chakula hicho kilichopikwa na mke wake mpaka kwanza mke ampe bwana yake shilingi sitini ndipo ale chakula chake. Chakula kingine kilichopikwa na huyo mke kinapelekwa kwa baba mkwe. Mali kadhalika baba mkwe hawezi kula chakula cha mkwe wake mpaka naye apewe na huyo mkwe wake (mke wa mtoto wake) shilingi ishirini na tano ndipo ale chakula chake. Bila ya kupewa hizi shilingi ishirini na tano baba mkwe hawezi kula chakula cha mkwe wake. Hizo shilingi ishirini na tano zatiwa pembeni mwa sahani za chakula wakati wa kupeleka chakula kwa baba mkwe. Baada ya hapo, msichana huyo huendelea kuwapelekea chakula baba na mama ya bwana yake, mpaka watakapomkataza asiwapelekee chakula tena. Sasa atakuwa mwanamke kamili nyumbani. ==Sifa za wachumba== Wachumba wanatakiwa wawe na sifa nzuri kabla ya kuoana, yaani wanatakiwa wasiwe wezi au wasitoke katika ukoo wa watu walio wezi wasiwe malaya. Wanatakiwa wawe wema na wasiwe wachoyo bali wawe wakarimu. Inawabidi watoke kwenye koo zilizo nzuri na bora. Magonjwa kama ukoma yalitiliwa mashaka makubwa katika posa. Iwapo mchumba mmojawapo anatoka katika ukoo ulio na ugonjwa wa ukoma basi mchumba huyo itamwia vigumu sana kumpata mchumba mwenzie. Kwa kawaida mkoma hutengwa mbali sana na watu wengine na kujengewa nyumba yake ya pekee chini ya mti wa mlagalila, na anapokufa mkoma huzikwa chini ya huo huo mti halafu mti wenyewe hukatwa ili uangukie nyumba yake na vyombo vyake vyote vifunikwe kabisa. Makusudi ya kufanya hivi ni kwamba Wasafwa wanajaribu sana kuepusha watu wasio na ugonjwa huu wasikamatwe nao. Walakini sifa zote hizi zilizoelezwa hapo juu kuhusu wachumbazimeanza kusahauliwa, na sasa watu wengi wa Usafwa hawaangalii sana sifa hizi kwa sababu ya elimu nyingi na pia mwingiliano wa utamaduni mbali mbali wa kigeni. Sherehe haikuwa kubwa sana bali kitu kikubwa sana katika ndoa yao kilikuwa kudumisha ndoa yao kwa wale waliohusika. Ndoa za Kisafwa zilidumu sana bila kuvunjika, lakini siku hizi ndoa nyingi zinazofungwa hazidumu sana kwa sababu ya mabadiliko ya maendeleo yaliyokwisha tokea yakiambatana na utamaduni wa kigeni. Ingawa kuna sherehe kubwa zinazofanyika siku hizi wakati wa arusi, lakini ndoa nyingi hazidumu sana kama zamani. Ingawa kuna mabadiliko mengi ya utamaduni katika jamii ya Wasafwa lakini Wasafwa ni watu ambao hawakupoteza sana utamaduni wao kama jamii zingine za mkoa wa Mbeya zilivyopoteza utamaduni wao. Kila msichana alipimwa bikira yake kabla ya kupelekwa kwa bwana yake. Hii ilikuwa ni desturi ya jamii nyingi za Mkoa wa Mbeya. Kwa kawaida wasichana wote wa Kisafwa walitunza bikira zao vizuri sana mpaka siku ya kuolewa. Lakini siku hizi nidhamu hii imeanza kupungua uzito wake kwa sababu ya mwingiliano wa ustaarabu mbali mbali. ==Talaka== Hapo zamani talaka katika jamii ya Kisafwa zilikuwa nadra sana kupatikana. Mwanamke kutoka kwa bwana yake na kwenda kwa bwana mwingine ilikuwa shida. Pia bibi kumtoroka bwana na kutorokea kwa bwana mwingine ilikuwa vigumu sana. Iwapo mwanamke alifanikiwa kufanya hivyo, vita kati ya kijiji alikotoka na kijiji anakotorokea ilizuka. Ng'ombe na wanawake wa kijiji alikotorokea walitekwa kwa hiyo kumtorosha mke wa mtu au kumghilibu akili zake, watu waliogopa sana matokeo yake. Kwa hiyo upuuzi huu wa kutoroshana au kumtaliki mwanamke ovyo ulikuwa nadra sana. Kwa hiyo vita ilipiganwa na kusababisha hasara kubwa kwa pande zote, hasa kwa wanakijiji waliommvua iweze kunyesha. Mfano wa sehemu mojawapo zilizo maarufu sana kuomba (kutambikia) mvua ni Iganjo, sehemu za Uyole karibu na mlima Mbeya. Kwa kawaida chifu wa jadi, ambaye watu wa sehemu hizo humwita Mfalme, huwa ndio kasisi Mkuu wa matambiko, lakini sehemu zingine za Usafwa Mzee fulani anayeaminika na kufuatana na chifu wao, ndiye huwa Kasisi Mkuu wa kuomba mvua. Yeye hutafuta ulezi wa kukorogea pombe na baada ya pombe hii kukorogwa na kuwa tayari pombe hiyo yatiwa ndani ya vibuyu vitano au sita. Kisha kasisi huwatangazia wazee wanaohusika na salaza kuombea mvua na sifku huchaguliwa ili kufanya shughuli zote hizi. Sasa kuku mweusi hutafutwa (sehemu zingine mbuzi au kondoo hutafutwa kwaajili ya shughuli hizi). Mambo yote yakiwa tayari watu wote wanaohusika hjuenda mahali palipo patakatifu na kuanza kuomba mvua inyeshe. Kasisi mkuu huanza kusema maneno haya. "Uposhele inguku ini tuhanzaje hwunzi hwilwipei invula itonye, iviyabo vihwone. Ingukuinj mulyarrje mwendi mwikwizyanajei abantu balalamiha baiga, "Tukosile yenu? Invulayinyu Mhutima?"Tulaba twalamba sana ngatukosile shimo vyanje. Ngazilipo zimo uvitilwe utuwozye we wewe dada pipo nahumo uhwinyi washimbilile. Tusubila wenewe ungulubi uwinji numo." Maana yake: "Pokea kuku huyu tunataka nchini kuwe kweupe, Mvua inyeshe vyakuia vinakauka. Watu wanalalamika wanasema,Tumekosa nini? Kwa nini unatunyima mvua? Tunakuomba sana kama tumekosa lolote useme. Kama kuna jambo lolote lililokukasirisha utuambie wewe baba. Kwa sababu hakuna mahali pengine pa kukimbilia. Tunakutegemea wewe mwenyewe, Mungu mwingine hakuna." Wakati sala hizi zinaposemwa, pombe iliyo katika vibuyu viwili yamwagwa chini mahali patakatifu na huku kuku atiwa ndani ya pombe iliyomwagwa chini na hushikiliwa hivyo hivyo mpaka kuku huyu kukosa hewa kabisa na kufa kwa kushindwa kuvuta hewa. Baada ya kuku kufa manyoya yake yananyonyolewa na nyama yake huchomwa. Baada ya kumchoma kuku huyo, kasisi huchukua nyama kidogo na maini yake na kukata kata vipande vidogo vidogo vya nyama ambavyo vyatiwa pembeni mwa mahali pale pombe imemwagwa. Nyama inayobaki inaliwa na makasisi wadogo waliopo hapo pamoja na kasisi Mkuu, Makasisi hao wadogo huwa watano au kumi hivi kwa kutegemea na mahali penyewe na watu walivyo na shida zao, na jinsi wanavyotaka kuomba mvua yenyewe. Lakini kabla ya kusema sala zao, wale makasisi, wengine hucheza cheza kwanza hapohapo mahali patakatifu isipokuwa kasisi mkuu na kusema, "Tumefika sisi watoto wenu msije mkasema ni watoto wengine". Ndipo kasisi mkuu huwaambia makasisi wake wakae chini halafu huendelea na sala kama ilivyoelezwa hapo juu na mvua hunyesha mara baada ya sala hizo. Wakati mahindi yamekomaa mashambani hakuna mtu wa kuanza kuvunja mahindi hayo kutoka shambani mwake na kuanza kula mpaka kwanza sherehe maalum imefanyika. Sherehe ya namna hii hufanyika sehemu zingine zingine katika nchi ya Usafwa. Mwezi wa tatu ambapo ndiyo wakati mahindi yaanza kukomaa kiasi cha kuweza kuliwa, Kasisi mkuu huwakusanya watu wote wa sehemu yake na kuwaambia siku ya kukutana pamoja kwa ajili ya shughuli ya ufunguzi rasmi wa kuanza kula mahindi mapya. Siku hiyo ikifika watu wote huondoka na kwenda mahali pa kukusanyikiana huku wakichukua mapembe na fimbo na miilini mwao na usoni hujipamba kwa rangi mbali mbaii. Siku hiyo wanakijiji hao hucheza sana kuanzia saa saba adhuhuri hadi saa moja jioni. Wakati wa kucheza, watu huwa katika safu - wanaume upande mmoja na wanawake upande mwingine, na wale walio na mapembe hufanya safu, ya katikati. Wakati wa kucheza watu hawavai mavazi rasmi balil huvaa mavazi ya kawaida tu. Kasisi Mkuu huvaa shuka na kaptura hukamata mikuki mitatu, halafu hupanda juu ya mti na huko mtini huchomeka mikuki miwili. Baada ya kufanya hivyo, kasisi hushuka chini na mkuki mmoja. Saa za jioni huwakusanya watu wote halafu humwaga unga wa malezi chini na kusema. "Baba Inshinshi tuongene apa usanyono, Tuhwanza aje iviyabo vimelaye ishinza mwatulima Idondoma tumanyile aje linanganya, Tulawa ugazije amalondoma gasinanganaye iviyabo Nantele baba pahandinealine amagonda gao, Iviyabo vyao vyamelile ishi bahwande aje balyanje. Ovisaye abantu basinanganye, Tumanyile aje balipo abitunga, Tulaba aje ngoshele balipo abitunga bawoneshe, Utuvuzye aje abitunga babana nganya, balipo abantu bafumu nutali, Wakati wa kutawazwa, huyo Mundewa au chifu hukalishwa juu ya kigoda huku amefunikwa nguo. Shughuli hii hufanywa na mtani - ndiye kasisi wa sherehe zote hizi. Halafu Mundewa huvikwa kikomo mkononi. Baada ya hapo huyo jamaa anayetawazwa hupewa shoka, mundu, zana za kufyekea miti na majani shambani. Mkuki - alama ya kuonyesha iwapo vita itatokea aweze kulinda Taifa lake. Akiwa bado kigodani, mfalme huyo hutemewa pombe kinywani mwake toka kinywani mwa mtani anayefanya kazi ya kumtawaza siku hiyo na anaimeza pombe hiyo. Mfalme huyo hula kiapo cha kutawala nchi kama hivi: Uleke ukobo - acha kuwanyima watu. Uleke ugoni ugoni - acha mambo ya uzinifu. Uleke upekeupeke - acha uwongo. Wewe jina lako liwe "Nifenazo" - yaani "Wewe uwe mtunza siri, cheka na kila mtu". "Mhasemwe wadala" - usisahau wazee. Halafu mfalme anatiwa mafuta ya nyonyo kichwani pake, halafu mafuta yale hutiririka kuja usoni - puani mpaka mdomoni; halafu mtani wake wa kike huja na kuyalamba mafuta yale yaliyotiririka karibu na mdomo wa mfalme na kuyameza. Mtani anayefanya kazi hii ya kumtawaza mfalme hupewa mbuzi kama zawadi yake kwa kazi aliyoifanya siku hiyo. Halafu huyo mtani huingia ndani ya nyumba ya mfalme na kulala juu ya kitanda cha mfalme na kumwita mke wake mtani na kulala naye juu ya hicho kitanda cha mfalme ila hawatendi jambo lolote. Nyumba ya mfalme hunyunyiziwa hoza ill kuipooza. Maji ya kunywa ilikuwa lazima yatoke kisimani ambacho kilichimbwa katika kila kijiji cha Wasagara - hasa kisima kilichimbwa chini ya mti mbali kidogo na kijiji kuhakikisha kuwa maji hayakuchafuliwa na chochote. Maji ya mto Mkondoa hayakutumika kwa kunywa ila kwa kumwagilia mashamba tu. Kisima chenyewe kilifunikwa na magome ya miti. Maji ya kufulia nguo na kuoga yalitoka kisimani, na yalitekwa na kutiwa katika chungu kikubwa kilichotengenezwa kilichoitwa "Ponda". Wasagara walikuwa wanatengeneza mavazi ya wao wenyewe kabla ya kuletwa mavazi mapya na wakoloni. Walitengeneza mavazi yao toka kwenye magome ya miti ya "Mlenye". Gome la mti huu liliondolewa vizuri sana kwa kutumia shoka na tezo, halafu likalainishwa vizuri sana kwa kulipon-daponda na jiwe au kipande cha mti na kisha likavaliwa kiunoni. Kofia vile vile zilitengenezwa kutokana na magome ya miti hii ya "Mlenye". Mbeleko ya kubebea mtoto na viatu vyote vilitengenezwa kutokana na hayo hayo magome ya miti. Wakati mwingine viatu vilitengenezwa kutokana na ngozi ya mbuzi. Mwanamke alijipaka mafuta ya nyonyo ambazo zilikuwa zikipandwa sana wakati huo na ambazo mpaka wakati huu zapandwa sana kama zao la kuwaletea fedha. Masikio ya wanawake yalitobolewa na kutiwa mpingo. Nywele zao zilikatwa halafu zikatiwa mafuta. Mila na desturi za Wasagara ni kwamba watu hawa wana asili ya kushirikiana sana katika shughuli za kuzalisha mali karibu kila kazi walioifanya walishirikiana pamoja kama kijiji na kazi zao za kulima mashamba ziliisha mara moja kabla ya mvua kunyesha. Mkuu wa kijiji, baada ya kusikia ngurumo ya mvua alipiga mbiu ya mgambo na kuwatahadharisha wanakijiji wote kuanza kulima mashamba yao. Na kazi hii walifanya kwa zamu hata ikatokea kwamba mashamba yao mengi yalilimwa mapema. Umoja ni nguvu na Utengano ni udhaifu. Kuna haja kubwa ya kufufua desturi hii ya kufanya kazi pamoja ili wananchi waweze kushirikiana kama zamani katika kutekeleza kazi zao barabara na upesi zaidi. Zaidi ya hayo, zamani Wasagara walikuwa hawana shida yachakula-yaani chakula kilipatikana kwa urahisi wakati wo wote wa kiangazi au wa masika. Wasagara walilima na kupanda mazao ya chakula mara mbili kwa mwaka. Wakati wa masika mimea yao mashambani ilitumia maji ya mvua na wakati wa kiangazi mimea yao ilitumia maji ya kumwagilia ya mto Mkondoa. Mboga nyingi za majani zilipandwa wakati huu kwa kutumia maji ya mto lakini jambo hiii sasa halifanyiki hata kidogo kwa sababu utaalamu ule wa zamani umepotea na pia mto wa Mkondoa sasa uko chini kidogo kuliko ilivyokuwa hapo zamani. Manufaa yote ya kutumia maji ya kumwagilia ya mto Mkondoa kwa kumwagilia mashamba hamna sasa isipokuwa mto huu unatumika tu kwa kuogelea, kufulia na kuvua samaki. Mto wenyewe haukauki na tena ni mkubwa, kwa hiyo ingalikuwa vyema zaidi kama mifereji midogo midogo ingalitengenezwa ili ipeleke maji katika mashamba au bustani wakati wa kiangazi. Na wakati wa masika mifereji hii ingaliweza kuzibwa kwa sababu wakati huu hakuna haja ya kutumia maji ya mto wakati ipo mvua. Isipokuwa kama mvua imeshindwa kunyesha. Kitendo hiki kingekuwa cha manufaa sana kwa Taifa zima kwa kutumia utaalamu wa kisasa. Jambo jingine la kulifufua ni ulinzi wa Taifa. Wasagara walikuwa na ulinzi mkubwa wa vijiji vyao kila mwananchi alikuwa najukumu hilo. Tukifanya Kama walivyolinda Taifa lao hawa jamaa tutaweza kwenda mbali zaidi katika kulilinda Taifa la Watanzania lisiingiliwe na maadui wowote. Katika kufanya kazi, kila mtu katika nchi ya Wasagara alikuwa na wajibu wa kufanya kazi, kila mtu alipewa kazi ya kufanya na jamii. Mvivu aliadhibiwa na kuzomewa na pia alipewa kazi ya kufanya kwa kupimiwa ngwe yake Mwenyewe ili aimalize Mgonjwa na mtoto ndio hawakupewa kazi kwa sababu walikuwa hawajiwezi. Lakini mtu mzima yeyote mwanamke kwa mwanaume, wote walifanya kazi pamoja bila kutegeana. Desturi hii ilikuwa nzuri sana kwa maoni yangu naona kama ingalifufuliwa na kuenezwa kila mahali nchini ili kila mtu awe na kazi ya kufanya. Heshima na adabu vilitiliwa mkazo sana katika jamii ya Wasagara, hasa heshima kwa wakubwa na viongozi wa Wasagara. Huu ni mfano wa kuiga sana toka kwa watu hao. Heshima na adabu kwa viongozi wetu ni wajibu wetu. Ni lazima tuwape heshima wanaostahili kupewa na walio chini yao. Kwa sababu vijana wengi wameanza kupoteza heshima na adabu kwa viongozi wetu, ingalifaa kama jambo hili lingefufuliwa upesi sana kwa sababu heshima hainunuliwi. ==Marejeo== * Wizara ya Utamaduni : Historia fupi ya Utamaduni wa Mtanzania. 1974. * CharsleyS.R.: The Princes of Nyakyusa, 1969. * Mwakipesile J.S.: Utamaduni wa Wasagara, 1974. * A.M.T. Mabeleand Bjarne F.K. Gorm P.. Strategies and methods of the Development of museal Activities on local Level in Tanzania; 1974. * MwakipesileJ.S.: Jamii ya Wasafwa, 1974. * Dr. S.A. Lucas & A. F. Masao: The Present State of Research on cultural Development in Tanzania, 1974. * Dr. I.K. Katokeand Dr. S.A. Lucas: Cultural Development as a factor in social charge, 1975. {{Makabila ya Tanzania}} [[Jamii:Makabila ya Tanzania|S]] [[Jamii:Mkoa wa Mbeya]] co7rtbuwckffgoficjp6bp1yvtg8nwm Wabende 0 5643 1609964 1530416 2026-10-21T12:58:46Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1609964 wikitext text/x-wiki [[File:Atu Bende Masqerade.png|thumb|Wabende katika michezo ya asili]] '''Wabende''' ni [[kabila]] la [[Tanzania]] wanaoishi katika [[Mkoa wa Katavi]] na [[Mkoa wa Kigoma]], katika [[Wilaya ya Uvinza]] na [[Wilaya ya Mpanda]]. Kwa mkoa wa Kigoma hujulikana haswa kama Watongwe, wanapatikana haswa katika wilaya ya [[Uvinza]] kwa maeneo ya Uvinza, Ilagala, Mgambazi, Rukoma, Igalula, Mgambo, Buhingu, Katumbi, Kalya, Kashagulu na Sibwesa na kujichukulia umaarufu sana kwa jimbo la Kigoma kusini na kuitwa Tongwe. Ingawa wilaya ya Uvinza ukiwatafuta kwa jina la Wabende itakuwa vigumu lakini hawajatofautiana kwa [[mila]], [[desturi]], [[lugha]] na [[utamaduni] pia. [[Mwaka]] [[1999]] [[idadi]] ya Wabende ilikadiriwa kuwa 27,000 [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=bdp], lakini [[takwimu]] ya mwaka [[2016]] inakadiria [[watu]] 125,000. [[Lugha]] yao ni [[Kibende|Kitongwe]]. Husalimiana kwa kupiga [[Goti|magoti]] na kupiga makofi, huku wanatamka maneno "nandamsya tata" ikiwa anayesalimiwa ni baba, au "nandamsya majo" ikiwa ni mama. == Marejeo == {{Makabila ya Tanzania}} {{mbegu-utamaduni-TZ}} [[Jamii:Mkoa wa Katavi]] [[Jamii:Mkoa wa Kigoma]] [[Jamii:Makabila ya Tanzania|B]] 4ohgcr87sjhpehu2r37odz1fpn91tv9 Wamatumbi 0 5786 1609979 1316919 2026-10-21T13:12:55Z Riccardo Riccioni 452 1609979 wikitext text/x-wiki [[picha:Scene_in_Lindi,_Tanzania_(2).jpg|thumbnail|right|200px|Lindi Manispaa.]] '''Wamatumbi''' ni [[kabila]] la [[watu]] wa [[Tanzania]] wanaoishi katika [[Mkoa wa Lindi]], [[wilaya ya Kilwa]]. [[Lugha]] yao ni [[Kimatumbi]]. Wengi wao wanapatikana [[Kaskazini]] mwa [[wilaya ya Kilwa]], katika [[tarafa]] za Miteja na Kipatimu. Tarafa ya Kipatimu ina eneo kubwa zaidi linalokaliwa na jamii ya kabila la Wamatumbi, ambapo baadhi ya [[vijiji]] vyake ni Kipatimu, Namayuni, Chumo na Nandete. Katika tarafa ya Miteja, asili ya Kimatumbi inapatikana zaidi katika kata za Mingumbi na Kinjumbi. Kata za Somanga, Tingi na Miteja ziko ukanda wa [[pwani]] ambapo lugha ya Kimatumbi haiongelewi sana. Maeneo hayo yana mwingiliano wa jamii nyingine za wageni wanaokuja kwa ajili ya shughuli za [[biashara]] na [[uvuvi]]. Wamatumbi huishi kwa kutegemea [[kilimo]]. Ni wakarimu sana na wanaishi kwa kusaidiana na kutegemeana. Miongoni mwao wapo [[Wakristo]] na [[Waislamu]] na [[dini]] hizo zimeenea kulingana na maeneo ambayo [[watawala]] wa zamani yaani [[wakoloni]] wamepita. Kwa mfano, kata ya Kipatimu kuna Wakristo wengi kuliko kata nyingine kwa vile [[wamisionari]] walijenga [[Kanisa|makanisa]] makubwa katika vijiji vya Kipatimu na Nandete. Katika eneo la Kipatimu pia walijenga [[shule]] na [[hospitali]]. {{makabila ya Tanzania}} {{mbegu-utamaduni-TZ}} [[Jamii:Makabila ya Tanzania|M]] [[Jamii:Wilaya ya Kilwa]] a9f907g8wtvnj2q6dxnefy4olih7x19 Kimbugwe 0 6217 1610000 1287615 2026-10-21T13:44:04Z Riccardo Riccioni 452 1610000 wikitext text/x-wiki '''Kimbugwe''' ni [[Lugha za Kibantu|lugha ya Kibantu]] nchini [[Tanzania]] inayozungumzwa na [[Wambugwe]]. Mwaka wa [[1999]] idadi ya wasemaji wa Kimbugwe imehesabiwa kuwa watu 24,000. Kufuatana na [[uainishaji wa lugha]] za Kibantu wa [[Malcolm Guthrie]] Kimbugwe iko katika kundi la F30. Lugha ya Kimbugwe inafanana na [[Kirangi]], na [[Warangi]] wengi wanadai kwamba Kimbugwe ni [[lahaja]] ya Kirangi tu. Kisayansi lakini Kimbugwe ni lugha ya pekee kwa vile [[asilimia]] 74 tu za [[msamiati]] wake zina chanzo kimoja na Kirangi. Wasemaji wakikutana wanagundua kuwa lugha hizo mbili hazitambulikani moja kwa nyingine bila kujifunza ile nyingine. ==Marejeo== *Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. ''The languages of Tanzania: a bibliography''. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6 Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama: *Dempwolff, Otto. 1915/16. Beiträge zur Kenntnis der Sprachen in Deutsch-Ostafrika. Teil 7: Buwe (Mbugwe). Zeitschrift für Kolonialsprachen, 6, uk.1-27. ==Viungo vya nje== *[http://multitree.org/codes/mgz lugha ya Kimbugwe kwenye Multitree] *[http://www.language-archives.org/language/mgz makala za OLAC kuhusu Kimbugwe] {{Wayback|url=http://www.language-archives.org/language/mgz |date=20150923043551 }} *[http://glottolog.org/resource/languoid/id/mbug1242 lugha ya Kimbugwe katika Glottolog] *http://www.ethnologue.com/language/mgz *http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html {{Wayback|url=http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html |date=20061004195910 }} {{mbegu-lugha}} {{DEFAULTSORT:Mbugwe}} [[Jamii:Lugha za Tanzania|M]] [[Jamii:Lugha za Kibantu|M]] jwa2lileuw9bj2p079yfb8ygsu7lyth Kimbugu 0 6218 1609999 1287614 2026-10-21T13:42:16Z Riccardo Riccioni 452 1609999 wikitext text/x-wiki '''Kimbugu''' (pia huitwa ''Kima'a'' au ''Kibwayo'' na wengine) ni [[lugha mahuluti]] ya [[Kibantu]] na ya [[Kikushi]] nchini [[Tanzania]] inayozungumzwa na [[Wambugu]]. ==Marejeo== *Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. ''The languages of Tanzania: a bibliography''. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6 Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama: *Green, Clive. 1963. The Wambugu of Usambara (with notes on Kimbugu). Tanganyika notes and records, 61, uk.175-189. *Mous, Maarten. 1994. Ma’a or Mbugu. Katika: Mixed languages: 15 case studies in language intertwining, uk.175-201. Kuhaririwa na Peter Bakker & Maarten Mous. Amsterdam: Instituut voor Functioneel Onderzoek van Taal en Taalgebruik (IFOTT). ==Viungo vya nje== *[http://multitree.org/codes/mhd lugha ya Kimbugu kwenye Multitree] *[http://www.language-archives.org/language/mhd makala za OLAC kuhusu Kimbugu] {{Wayback|url=http://www.language-archives.org/language/mhd |date=20150923043506 }} *[http://glottolog.org/resource/languoid/id/mbug1240 lugha ya Kimbugu katika Glottolog] *http://www.ethnologue.com/language/mhd *http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html {{Wayback|url=http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html |date=20061004195910 }} {{mbegu-lugha}} {{DEFAULTSORT:Mbugu}} [[Jamii:Lugha za Tanzania|M]] s3siac4eog9ffmganuou06z141vhi8k Kimbunga (lugha) 0 6219 1610001 1287626 2026-10-21T13:44:56Z Riccardo Riccioni 452 1610001 wikitext text/x-wiki '''Kimbunga''' (au ''Kigangi'') ni [[Lugha za Kibantu|lugha ya Kibantu]] nchini [[Tanzania]] inayozungumzwa na [[Wambunga]]. Mwaka wa [[1987]] idadi ya wasemaji wa Kimbunga imehesabiwa kuwa watu 29,000. Kufuatana na [[uainishaji wa lugha]] za Kibantu wa [[Malcolm Guthrie]] Kimbunga iko katika kundi la P10. ==Marejeo== *Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. ''The languages of Tanzania: a bibliography''. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6 ==Viungo vya nje== *[http://multitree.org/codes/mgy lugha ya Kimbunga kwenye Multitree] *[http://www.language-archives.org/language/mgy makala za OLAC kuhusu Kimbunga] {{Wayback|url=http://www.language-archives.org/language/mgy |date=20150923194122 }} *[http://glottolog.org/resource/languoid/id/mbun1248 lugha ya Kimbunga katika Glottolog] *http://www.ethnologue.com/language/mgy *http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html {{Wayback|url=http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html |date=20061004195910 }} *http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kimbunga) {{mbegu-lugha}} {{DEFAULTSORT:Mbunga}} [[Jamii:Lugha za Tanzania|M]] [[Jamii:Lugha za Kibantu|M]] p2dnnnrihz70cb66k1bqihcuhjquo0f Jamii:Makabila ya Uganda 14 54948 1610007 899308 2026-10-21T13:54:15Z Riccardo Riccioni 452 1610007 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|People of Uganda}} [[Jamii:makabila ya Afrika|U]] [[Jamii:Uganda|Kabila]] [[Jamii:Watu kutokana na kabila|Uganda]] 78iki8058qzepb98uz8ij7y95kq4h5e Kigezo:Notable Akamba 10 58817 1609959 1222420 2026-10-21T12:54:03Z Riccardo Riccioni 452 1609959 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Notable Akamba |title = [[Template:Notable Akamba|Notable Akamba]] |list1 = '''Politics''': [[Mutula Kilonzo]] &#124; [[Kalonzo Musyoka]] &#124; [[Paul Ngei]] &#124; [[Charity Ngilu]] |list2 = '''Sports:''' [[Patrick Ivuti]] &#124; [[Benson Masya]] &#124; [[Michael Musyoki]] &#124; [[Cosmas Ndeti]] |list3 = '''Music:''' [[Kakai Kilonzo]] }} <noinclude> [[Category:Watu wa Kenya]] </noinclude> 45o3igvbxfyvpfgzruikx934lmnbbpf Kidaasanach 0 69559 1609948 1285064 2026-10-21T12:34:24Z Riccardo Riccioni 452 1609948 wikitext text/x-wiki '''Kidaasanach''' ni [[Lugha za Kiafrika-Kiasia|lugha ya Kiafrika-Kiasia]] nchini [[Ethiopia]] na [[Kenya]] inayozungumzwa na [[Wadaasanach]]. Mwaka wa 1994 idadi ya wasemaji wa Kidaasanach nchini Ethiopia imehesabiwa kuwa watu 32,100. Pia kuna wasemaji 8000 nchini Kenya. Kufuatana na [[uainishaji wa lugha]] kwa ndani zaidi, Kidaasanach iko katika kundi la [[Kikushi]]. ==Viungo vya nje== *[http://multitree.org/codes/dsh lugha ya Kidaasanach kwenye Multitree] *[http://www.language-archives.org/language/dsh makala za OLAC kuhusu Kidaasanach] {{Wayback|url=http://www.language-archives.org/language/dsh |date=20150930103723 }} *[http://glottolog.org/resource/languoid/id/daas1238 lugha ya Kidaasanach katika Glottolog] *http://www.ethnologue.com/language/dsh {{mbegu-lugha}} {{DEFAULTSORT:Daasanach}} [[Jamii:Lugha za Ethiopia]] [[Jamii:Lugha za Kenya]] bk480ammrhilcf82gc6kjlbsku4wmz3 1609951 1609948 2026-10-21T12:38:56Z Riccardo Riccioni 452 /* Viungo vya nje */ 1609951 wikitext text/x-wiki '''Kidaasanach''' ni [[Lugha za Kiafrika-Kiasia|lugha ya Kiafrika-Kiasia]] nchini [[Ethiopia]] na [[Kenya]] inayozungumzwa na [[Wadaasanach]]. Mwaka wa 1994 idadi ya wasemaji wa Kidaasanach nchini Ethiopia imehesabiwa kuwa watu 32,100. Pia kuna wasemaji 8000 nchini Kenya. Kufuatana na [[uainishaji wa lugha]] kwa ndani zaidi, Kidaasanach iko katika kundi la [[Kikushi]]. ==Viungo vya nje== *[http://multitree.org/codes/dsh lugha ya Kidaasanach kwenye Multitree] *[http://www.language-archives.org/language/dsh makala za OLAC kuhusu Kidaasanach] {{Wayback|url=http://www.language-archives.org/language/dsh |date=20150930103723 }} *[http://glottolog.org/resource/languoid/id/daas1238 lugha ya Kidaasanach katika Glottolog] *http://www.ethnologue.com/language/dsh {{mbegu-lugha}} {{DEFAULTSORT:Daasanach}} [[Jamii:Lugha za Ethiopia]] [[Jamii:Lugha za Kenya]] [[Jamii:Lugha za Sudan Kusini]] [[Jamii:Lugha za Kikushi]] 19zvqggnthzgi0hgyq5mpndl44lp21s Kimediak 0 71554 1610002 1287630 2026-10-21T13:48:23Z Riccardo Riccioni 452 1610002 wikitext text/x-wiki '''Kimediak''' ni [[Lugha za Kinilo-Sahara|lugha ya Kinilo-Sahara]] nchini [[Tanzania]] inayozungumzwa na [[Wamediak]]. Mwaka wa [[2000]] idadi ya wasemaji wa Kimediak ilihesabiwa kuwa watu 5,270 lakini wengi wameshaanza kubadilisha [[lugha]], yaani Kimediak iko hatarini mwa kutoweka. Kufuatana na [[uainishaji wa lugha]] wa ndani zaidi, Kimediak iko katika kundi la Kiniloti. ==Viungo vya nje== *[http://multitree.org/codes/mwx lugha ya Kimediak kwenye Multitree] *[http://www.language-archives.org/language/mwx makala za OLAC kuhusu Kimediak] {{Wayback|url=http://www.language-archives.org/language/mwx |date=20150923101455 }} *[http://glottolog.org/resource/languoid/id/medi1249 lugha ya Kimediak katika Glottolog] *http://www.ethnologue.com/language/mwx {{mbegu-lugha}} {{DEFAULTSORT:Mediak}} [[Jamii:Lugha za Tanzania|M]] t03nz72bqhzcz024sexlfml7n6n7m6t Wasani 0 78831 1609990 1602863 2026-10-21T13:25:16Z Riccardo Riccioni 452 /* Tanbihi */ 1609990 wikitext text/x-wiki [[Image:San tribesman.jpg|200px|thumb|right|[[Mwanamume]] wa jamii ya Wasani.]] [[File:Samuel Daniell - Kora-Khokhoi preparing to move - 1805.jpg|thumb|[[Wakushi]] waliwarithisha Wasani weupe wa [[ngozi]] yao<ref>Pontus Skoglund et al. [https://www.cell.com/cell/pdf/S0092-8674(17)31008-5.pdf "Reconstructing Prehistoric African Population Structure"], ''Cell'', 2017</ref><ref>{{Rejea tovuti |url=https://meeting.physanth.org/program/2017/session33/henn-2017-rapid-evolution-of-lighter-skin-pigmentation-in-southern-africa.html |title=Excerpt from ''The 86th Annual Meeting of the American Association of Physical Anthropologists (2017)'' |accessdate=2020-05-04 |archive-date=2019-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190729043655/https://meeting.physanth.org/program/2017/session33/henn-2017-rapid-evolution-of-lighter-skin-pigmentation-in-southern-africa.html |url-status=dead }}</ref>.]] '''Wasani''' (au '''Wakhoisan''' kutoka [[Kiingereza]]: ''Khoisan'' /ˈkɔɪsɑːn/, au ''Khoe-Sān'', tamka [kxʰoesaːn], kulingana na [[othografia]] ya kisasa ya Khoekhoegowab) ni [[kundi]] la [[Kabila|makabila]] ya [[Afrika Mashariki]] na [[Kusini mwa Afrika]] ambayo ndio wakazi [[asili]] wa maeneo hayo, na ambayo yanachanganya [[sura]] na [[lugha]] kwa kiasi kikubwa, tofauti na [[Wabantu]] ambao siku hizi ndio wakazi wake walio wengi.<ref>Barnard, Alan (1992) ''Hunters and Herders of Southern Africa: A Comparative Ethnography of the Khoisan Peoples''. New York; Cambridge: Cambridge University Press, 1992.</ref> Wasani wengi ndio wazao wa moja kwa moja wa mtawanyiko wa mapema sana wa [[Binadamu|wanadamu]] wa kisasa hadi Kusini mwa Afrika kabla ya miaka 150,000 iliyopita ambapo walifika katika [[Zama za Mawe|Zama za Mwanzo za Mawe]].<ref> Their total numbers are estimated at roughly 300,000 Khoikhoi and 90,000 San: 200k Nama people (2010): Brenzinger, Matthias (2011) "The twelve modern Khoisan languages." In Witzlack-Makarevich & Ernszt (eds.), Khoisan languages and linguistics: proceedings of the 3rd International Symposium, Riezlern / Kleinwalsertal (Research in Khoisan Studies 29). 100k Damara people (1996): James Stuart Olson, « Damara » in The Peoples of Africa: An Ethnohistorical Dictionary, Greenwood Publishing Group, 1996, p. 137. 50-60k San people in Botswana (2010): Anaya, James (2 June 2010). Addendum – The situation of indigenous peoples in Botswana (PDF) (Report). United Nations Human Rights Council. A/HRC/15/37/Add.2.</ref> Wengi wao zaidi walimezwa na makabila ya Kibantu, kwa mfano [[Watswana]] na [[Waxhosa]]. Nchini [[Tanzania]], waliobaki wa jamii hiyo wanaitwa [[Wasandawe]]. Huko Kusini mwa Afrika wanaishi hasa [[Namibia]] (ambapo Wakhoekhoe wa makabila ya [[Wanama]] na [[Wadamara]] ni makabila yaliyoenea), [[Botswana]] na [[Afrika Kusini]], lakini pia [[Angola]], [[Zambia]], [[Zimbabwe]], [[Lesotho]]. Baadhi ("San", kwa [[Kiingereza]] ''Bushmen''; neno San linatokana na lugha ya Khoekhoe likimaanisha "wale wanaookota vitu kutoka ardhini", yaani ambao hawamiliki mifugo. Ingawa kuna kosmologia na lugha zinazohusishwa na mtindo huu wa [[maisha]], neno hili ni kiwakilishi cha kiuchumi badala ya kitamaduni au kikabila) wamedumisha zaidi taratibu za [[utamaduni]] wao kama [[wawindaji-wakusanyaji]], baadhi ("Khoi", yaani "watu", kwa [[Kiingereza]] ''Hottentots'') wameiga [[ufugaji]] wa makabila ya [[Kikushi]] na ya [[Kibantu]] yaliyovamia maeneo yao si zaidi ya miaka 3,000 iliyopita, takriban kati ya miaka 1,500 na 2,000 iliyopita. Ma[[chotara]] wengi wa leo Kusini mwa Afrika wana [[asili]] ya [[baba]] [[Mzungu]] na [[mama]] Khoi. Lugha zao leo zimegawanyika katika angalau familia tatu za [[lugha]] tofauti na zisizohusiana: Khoe-Kwadi, Tuu na Kxʼa. ==Tanbihi== {{reflist}} ==Marejeo== * Barnard, Alan (2004) Mutual Aid and the Foraging Mode of Thought: Re-reading Kropotkin on the Khoisan. ''[[Social Evolution & History]]'' 3/1: 3–21. * Coon, Carleton: The Living Races of Man (1965) * {{Rejea kitabu |last=Diamond |first=Jared |authorlink=Jared Diamond |year=1999 |title=[[Guns, Germs, and Steel]] |location=New York |publisher=[[W.W. Norton & Company]] |isbn=0-393-31755-2 |postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}}}}. * Hogan, C. Michael (2008) [https://web.archive.org/web/20231030065111/https://www.megalithic.co.uk/article.php?sid=22373&mode=&order=0 "Makgadikgadi"] at Burnham, A. (editor) ''The Megalithic Portal'' * [[Richard Borshay Lee|Lee, Richard B.]] (1979), ''The !Kung San: Men, Women, and Work in a Foraging Society.'' Cambridge: Cambridge University Press. * Smith, Andrew; Malherbe, Candy; Guenther, Mat and Berens, Penny (2000), ''Bushmen of Southern Africa: Foraging Society in Transition.'' Athens: Ohio University Press. ISBN 0-8214-1341-4 * [[Elizabeth Marshall Thomas|Thomas, Elizabeth Marshall]] (1958, 1989) ''The Harmless People.'' * [[Elizabeth Marshall Thomas|Thomas, Elizabeth Marshall]] (2006). ''The Old Way: A Story of the First People.'' ==Viungo vya nje== {{commonscat}} * [http://khoisan.org/ The Khoisan] * [http://www.san.org.za/ Home of the Southern African San] {{Wayback|url=http://www.san.org.za/ |date=20210126091535 }} * [http://www.africanlanguages.org/khoesan.html "Khoesan languages"] {{Wayback|url=http://www.africanlanguages.org/khoesan.html |date=20081210183349 }} from ''Web Resources for African Languages'' * [http://uk.news.yahoo.com/africas-khoe-san-were-first-split-other-humans-195425010.html Africa's Khoe-San were first to split from other humans] * [http://www.wired.co.uk/news/archive/2012-09/24/earliest-human-genetic-split Khoisan people represent 'earliest' branch off human family tree] {{Wayback|url=http://www.wired.co.uk/news/archive/2012-09/24/earliest-human-genetic-split |date=20150924015015 }}, By Ian Steadman, 24 September 2012. ==Tanbihi== {{reflist}} {{mbegu-utamaduni}} [[Jamii:Makabila ya Afrika Kusini|S]] [[Jamii:Makabila ya Botswana|S]] [[Jamii:Makabila ya Namibia|S]] [[Jamii:Makabila ya Tanzania|S]] nhzofs08fmehyn5st2735o3bzjjfha1 Wambuti 0 83114 1610028 972101 2026-10-21T14:40:06Z Riccardo Riccioni 452 Riccardo Riccioni alihamisha ukurasa wa [[Wavimbuti]] hadi [[Wambuti]]: usahihi wa jina 972101 wikitext text/x-wiki '''Wavimbuti''' ni [[kabila]] la [[watu]] [[Wabilikimo|wafupi]] linalopatikana katika [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]]. Lina sifa ya kula [[binadamu]] wenzao. {{mbegu-mtu}} [[Jamii:Makabila ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] r27iy77w2aiqv565d61db2vcvb5gexf 1610033 1610028 2026-10-21T14:42:26Z Riccardo Riccioni 452 1610033 wikitext text/x-wiki '''Wambuti''' ni [[kabila]] la [[watu]] [[Wabilikimo|wafupi]] linalopatikana katika [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]]. Ni kati ya wakazi asili ya eneo hilo. Wanakadiriwa kuwa 40,000 hivi. {{Makabila ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} {{mbegu-utamaduni}} [[Jamii:Makabila ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|M]] od6fzjn5nrqjvh8krb00p850nc52pqk Majadiliano:Wambuti 1 83115 1610030 972103 2026-10-21T14:40:07Z Riccardo Riccioni 452 Riccardo Riccioni alihamisha ukurasa wa [[Majadiliano:Wavimbuti]] hadi [[Majadiliano:Wambuti]]: usahihi wa jina 972103 wikitext text/x-wiki Je, ni kweli? --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 14:30, 16 Aprili 2016 (UTC) p88fvvoe8asiy55sfh8jeulnpe99rex Mluo 0 89400 1609958 995278 2026-10-21T12:53:02Z Riccardo Riccioni 452 1609958 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Waluo]] cj8oc8ew5sougxexgjj3lyx5s0co27m Kigezo:Makabila ya Tanzania 10 91106 1610004 1539026 2026-10-21T13:51:50Z Riccardo Riccioni 452 1610004 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Makabila ya Tanzania |state = {{{state|autocollapse}}} |title = [[Orodha ya makabila ya Tanzania|Makabila ya Tanzania]] |listclass = hlist |group1=[[Mkoa wa Arusha|Arusha]] |list1 = *[[Waarusha]] *[[Waasa]] *[[Wadatoga]] *[[Wahadzabe]] *[[Wakisankasa]] *[[Wamasai]] *[[Wameru (Tanzania)|Wameru]] *[[Watemi]] |group2=[[Mkoa wa Dar es Salaam|Dar es Salaam]] |list2 = *[[Waswahili]] *[[Wazaramo]] |group3=[[Mkoa wa Dodoma|Dodoma]] |list3 = *[[Waakiek]] *[[Waalagwa]] *[[Waburunge]] *[[Wagogo]] *[[Warangi]] *[[Wasandawe]] |group4=[[Mkoa wa Geita|Geita]] |list4 = *[[Wasukuma]] *[[Wasumbwa]] *[[Wazinza]] |group5=[[Mkoa wa Iringa|Iringa]] |list5 = *[[Wabena (Tanzania)|Wabena]] *[[Wahehe]] |group6=[[Mkoa wa Kagera|Kagera]] |list6= *[[Waganda]] *[[Wahangaza]] *[[Wahaya]] *[[Wanyambo]] *[[Washubi]] |group7=[[Mkoa wa Katavi|Katavi]] |list7= *[[Wabembe]] *[[Wabende]] *[[Wakonongo]] *[[Wapimbwe]] *[[Warungwa]] |group8=[[Mkoa wa Kigoma|Kigoma]] |list8= *[[Wagoma]] *[[Waha]] *[[Waholoholo]] *[[Wajiji]] *[[Wamanyema]] *[[Watongwe]] *[[Wavinza]] *[[Wazyoba]] |group9=[[Mkoa wa Kilimanjaro|Kilimanjaro]] |list9= *[[Wachaga]] *[[Wagweno]] *[[Wakahe]] *[[Wangasa]] *[[Wapare]] |group10=[[Mkoa wa Lindi|Lindi]] |list10= *[[Wamachinga]] *[[Wamatumbi]] *[[Wamwera]] *[[Wandonde]] *[[Wangindo]] *[[Wayao]] |group11=[[Mkoa wa Manyara|Manyara]] |list11= *[[Waakie]] *[[Wabarabaig]] *[[Waburunge]] *[[Wadatoga]] *[[Wagorowa]] *[[Wairaqw]] *[[Wamasai]] *[[Wambugwe]] |group12=[[Mkoa wa Mara|Mara]] |list12= *[[Waikizu]] *[[Waikoma]] *[[Waisenye]] *[[Waluo|Wajaluo]] *[[Wajita]] *[[Wakabwa]] *[[Wakuria]] *[[Wakwaya]] *[[Wangurimi]] *[[Wasizaki]] *[[Wasuba]] *[[Waware]] *[[Wazanaki]] |group13=[[Mkoa wa Mbeya|Mbeya]] |list13= *[[Wanyakyusa]] *[[Wasafwa]] *[[Wasangu]] |group14=[[Mkoa wa Morogoro|Morogoro]] |list14= *[[Wabena (Tanzania)|Wabena]] *[[Wakaguru]] *[[Wakami]] *[[Wakutu]] *[[Waluguru]] *[[Wambunga]] *[[Wandamba]] *[[Wangulu]] *[[Waparakuyo]] *[[Wapogolo]] *[[Wasagara]] *[[Wavidunda]] |group15=[[Mkoa wa Mtwara|Mtwara]] |list15= *[[Wamakonde]] *[[Wamakua]] *[[Wamaviha]] *[[Wayao]] |group16=[[Mkoa wa Mwanza|Mwanza]] |list16= *[[Wakara]] *[[Wakerewe]] *[[Wasukuma]] *[[Wazinza]] |group17=[[Mkoa wa Njombe|Njombe]] |list17= *[[Wabena (Tanzania)|Wabena]] *[[Wakinga]] *[[Wakisi]] *[[Wamagoma]] *[[Wamahanji]] *[[Wamanda]] *[[Wanena]] *[[Wapangwa]] *[[Wawanji]] |group18=[[Mkoa wa Pwani|Pwani]] |list18= *[[Wadoe]] *[[Wakwere]] *[[Wandengereko]] *[[Warufiji]] |group19=[[Mkoa wa Rukwa|Rukwa]] |list19= *[[Wabungu]] *[[Wafipa]] *[[Walungu]] *[[Wamambwe]] *[[Watumbuka]] *[[Wawanda]] |group20=[[Mkoa wa Ruvuma|Ruvuma]] |list20= *[[Wamakwe]] *[[Wamanda]] *[[Wamatengo]] *[[Wampoto]] *[[Wandendeule]] *[[Wangoni]] *[[Wanindi]] *[[Wayao]] |group21=[[Mkoa wa Shinyanga|Shinyanga]] |list21= *[[Wanyamwezi]] *[[Wanyiramba]] *[[Wasukuma]] |group22=[[Mkoa wa Simiyu|Simiyu]] |list22= *[[Wasukuma]] |group23=[[Mkoa wa Singida|Singida]] |list23= *[[Waisanzu]] *[[Wanyiramba]] *[[Wanyaturu]] |group24=[[Mkoa wa Songwe|Songwe]] |list24= *[[Walambya]] *[[Wamalila]] *[[Wandali]] *[[Wanyamwanga]] *[[Wanyiha]] |group25=[[Mkoa wa Tabora|Tabora]] |list25= *[[Wakimbu]] *[[Wanyamwezi]] *[[Wanyanyembe]] |group26=[[Mkoa wa Tanga|Tanga]] |list26= *[[Wabondei]] *[[Wadhaiso]] *[[Wadigo]] *[[Wambugu]] *[[Wangulu]] *[[Wasegeju]] *[[Washambaa]] *[[Wazigua]] |group27=[[Zanzibar]] |list27= *[[Wahadimu]] *[[Washirazi]] |group28= [[Walowezi]] na [[Wahamiaji]] |list28= *[[Waarabu wa Tanzania]] *[[Wachina wa Tanzania]] *[[Wahindi wa Tanzania]] *[[Wazungu wa Tanzania]] }} <noinclude> {{collapsible option}} [[Category:Vigezo vya Tanzania|Makabila]] [[Category:Vigezo vya makabila barani Afrika|Tanzania]] </noinclude> owk5jsyp0uwbmtclnvsrj02fttiqimk 1610009 1610004 2026-10-21T13:55:31Z Riccardo Riccioni 452 1610009 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Makabila ya Tanzania |state = {{{state|autocollapse}}} |title = [[Orodha ya makabila ya Tanzania|Makabila ya Tanzania]] |listclass = hlist |group1=[[Mkoa wa Arusha|Arusha]] |list1 = *[[Waarusha]] *[[Waasa]] *[[Wadatoga]] *[[Wahadzabe]] *[[Wakisankasa]] *[[Wamasai]] *[[Wameru (Tanzania)|Wameru]] *[[Watemi]] |group2=[[Mkoa wa Dar es Salaam|Dar es Salaam]] |list2 = *[[Waswahili]] *[[Wazaramo]] |group3=[[Mkoa wa Dodoma|Dodoma]] |list3 = *[[Waakiek]] *[[Waalagwa]] *[[Waburunge]] *[[Wagogo]] *[[Warangi]] *[[Wasandawe]] |group4=[[Mkoa wa Geita|Geita]] |list4 = *[[Wasukuma]] *[[Wasumbwa]] *[[Wazinza]] |group5=[[Mkoa wa Iringa|Iringa]] |list5 = *[[Wabena (Tanzania)|Wabena]] *[[Wahehe]] |group6=[[Mkoa wa Kagera|Kagera]] |list6= *[[Waganda]] *[[Wahangaza]] *[[Wahaya]] *[[Wanyambo]] *[[Washubi]] |group7=[[Mkoa wa Katavi|Katavi]] |list7= *[[Wabembe]] *[[Wabende]] *[[Wakonongo]] *[[Wapimbwe]] *[[Warungwa]] |group8=[[Mkoa wa Kigoma|Kigoma]] |list8= *[[Wagoma]] *[[Waha]] *[[Waholoholo]] *[[Wajiji]] *[[Wamanyema]] *[[Watongwe]] *[[Wavinza]] *[[Wazyoba]] |group9=[[Mkoa wa Kilimanjaro|Kilimanjaro]] |list9= *[[Wachaga]] *[[Wagweno]] *[[Wakahe]] *[[Wangasa]] *[[Wapare]] |group10=[[Mkoa wa Lindi|Lindi]] |list10= *[[Wamachinga]] *[[Wamatumbi]] *[[Wamwera]] *[[Wandonde]] *[[Wangindo]] *[[Wayao]] |group11=[[Mkoa wa Manyara|Manyara]] |list11= *[[Waakie]] *[[Wabarabaig]] *[[Waburunge]] *[[Wadatoga]] *[[Wagorowa]] *[[Wairaqw]] *[[Wamasai]] *[[Wambugwe]] |group12=[[Mkoa wa Mara|Mara]] |list12= *[[Waikizu]] *[[Waikoma]] *[[Waisenye]] *[[Waluo|Wajaluo]] *[[Wajita]] *[[Wakabwa]] *[[Wakuria]] *[[Wakwaya]] *[[Wangurimi]] *[[Wasizaki]] *[[Wasuba]] *[[Waware]] *[[Wazanaki]] |group13=[[Mkoa wa Mbeya|Mbeya]] |list13= *[[Wanyakyusa]] *[[Wasafwa]] *[[Wasangu]] |group14=[[Mkoa wa Morogoro|Morogoro]] |list14= *[[Wabena (Tanzania)|Wabena]] *[[Wakaguru]] *[[Wakami]] *[[Wakutu]] *[[Waluguru]] *[[Wambunga]] *[[Wandamba]] *[[Wangulu]] *[[Waparakuyo]] *[[Wapogolo]] *[[Wasagara]] *[[Wavidunda]] |group15=[[Mkoa wa Mtwara|Mtwara]] |list15= *[[Wamakonde]] *[[Wamakua]] *[[Wamaviha]] *[[Wayao]] |group16=[[Mkoa wa Mwanza|Mwanza]] |list16= *[[Wakara]] *[[Wakerewe]] *[[Wasukuma]] *[[Wazinza]] |group17=[[Mkoa wa Njombe|Njombe]] |list17= *[[Wabena (Tanzania)|Wabena]] *[[Wakinga]] *[[Wakisi]] *[[Wamagoma]] *[[Wamahanji]] *[[Wamanda]] *[[Wanena]] *[[Wapangwa]] *[[Wawanji]] |group18=[[Mkoa wa Pwani|Pwani]] |list18= *[[Wadoe]] *[[Wakwere]] *[[Wandengereko]] *[[Warufiji]] |group19=[[Mkoa wa Rukwa|Rukwa]] |list19= *[[Wabungu]] *[[Wafipa]] *[[Walungu]] *[[Wamambwe]] *[[Watumbuka]] *[[Wawanda]] |group20=[[Mkoa wa Ruvuma|Ruvuma]] |list20= *[[Wamakwe]] *[[Wamanda]] *[[Wamatengo]] *[[Wampoto]] *[[Wandendeule]] *[[Wangoni]] *[[Wanindi]] *[[Wayao]] |group21=[[Mkoa wa Shinyanga|Shinyanga]] |list21= *[[Wanyamwezi]] *[[Wanyiramba]] *[[Wasukuma]] |group22=[[Mkoa wa Simiyu|Simiyu]] |list22= *[[Wasukuma]] |group23=[[Mkoa wa Singida|Singida]] |list23= *[[Waisanzu]] *[[Wanyiramba]] *[[Wanyaturu]] |group24=[[Mkoa wa Songwe|Songwe]] |list24= *[[Walambya]] *[[Wamalila]] *[[Wandali]] *[[Wanyamwanga]] *[[Wanyiha]] |group25=[[Mkoa wa Tabora|Tabora]] |list25= *[[Wakimbu]] *[[Wanyamwezi]] *[[Wanyanyembe]] |group26=[[Mkoa wa Tanga|Tanga]] |list26= *[[Wabondei]] *[[Wadhaiso]] *[[Wadigo]] *[[Wambugu]] *[[Wangulu]] *[[Wasegeju]] *[[Washambaa]] *[[Wazigua]] |group27=[[Zanzibar]] |list27= *[[Wahadimu]] *[[Washirazi]] |group28= [[Walowezi]] na [[Wahamiaji]] |list28= *[[Waarabu wa Tanzania]] *[[Wachina wa Tanzania]] *[[Wahindi wa Tanzania]] *[[Wazungu wa Tanzania]] }} <noinclude> {{collapsible option}} [[Category:Vigezo vya Tanzania|Makabila]] [[Category:Vigezo vya makabila barani Afrika|Tanzania]] </noinclude> [[Jamii:makabila ya Tanzania]] m6tzt3zxvg17tw4p1dqnco6j5opcdzx Waniloti 0 91215 1609954 1072830 2026-10-21T12:42:21Z Riccardo Riccioni 452 1609954 wikitext text/x-wiki [[File:Peace agreement dancers in Kapoeta, Sudan.jpg|thumb|right|[[Wanaume]] wa Kiniloti wakisherehekea makubaliano ya [[amani]] huko [[Kapoeta]], [[Sudan Kusini]].]] [[File:John Garang in crowd.jpg|thumb|right|200px|[[Rais]] Mniloti ([[wadinka|Mdinka]]) [[John Garang]] wa Sudan Kusini kati ya wafuasi wake.]] [[File:Lornah Kiplagat-b.jpg|thumb|right|150px|Mniloti [[Lornah Kiplagat]], mmojawapo kati ya [[Bingwa|mabingwa]] wa [[mbio za masafa marefu]].]] '''Waniloti''' (pia: '''Wanilo''') ni [[watu]] wenye [[asili]] ya [[bonde]] la [[mto Nile]]<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9055858/Nilot Article: "Nilot"], ''Encyclopædia Britannica'' </ref> ambao wanatumia [[lugha za Kiniloti]], kama vile [[Wajaluo]], [[Wasara]], [[Wamasai]], [[Wakalenjin]], [[Wadinka]], [[Wanuer]], [[Washilluk]], [[Waateker]] n.k. Wanajulikana kwa [[urefu]] na [[weusi]] wao. Pamoja na kuwa wengi kati ya wakazi wa [[Sudan Kusini]], wanapatikana pia [[Ethiopia]], [[Uganda]], [[Kenya]] na [[Tanzania]]<ref name="Nilotic-American Heritage">{{cite book|url=http://ahdictionary.com/word/search.html?q=Nilotic|chapter=Nilotic |title=The American Heritage Dictionary of the English Language |date=2015|edition=5th|publisher=Houghton Mifflin Harcourt Publishing|accessdate=5 August 2015}}</ref><ref name="Okothndaloh">{{cite book|first1=Assa |last1=Okoth|first2=Agumba |last2=Ndaloh|title=Peak Revision K.C.P.E. Social Studies|publisher=East African Educational Publishers|location=Nairobi, Kenya|url=https://books.google.com/books?isbn=9966254501|pages=60–62|date=2006|isbn=978-9966-25-450-4|accessdate=5 August 2015}}</ref>. [[Waserer]] wa [[Afrika Magharibi]] pia wana asili hiyo. Upande wa [[dini]], siku hizi walio wengi wanafuata [[Ukristo]], wakizidi kuacha [[Dini asilia za Kiafrika]]. ==Tanbihi== {{reflist}} ==Marejeo== *{{en icon}} [[Godfrey Lienhardt|Lienhardt, Godfrey]], ''Divinity and Experience: The Religion of the Dinka'', [[Oxford University Press]] (1988), {{ISBN|0198234058}} [https://books.google.com/books?id=z7Y4X9kHeU8C&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false] (Retrieved : 9 June 2012) [[Category:Makabila ya Afrika|N]] [[Category:Makabila ya Ethiopia|N]] [[Category:Makabila ya Kenya|N]] [[Category:Makabila ya Sudan Kusini|N]] [[Category:Makabila ya Tanzania|N]] [[Category:Makabila ya Uganda|N]] pz8undn49thhcq2uwyh28gll36y5zah Wamahanji 0 91361 1609976 1317052 2026-10-21T13:07:50Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1609976 wikitext text/x-wiki '''Wamahanji''' ni [[kabila]] la [[mtu|watu]] kutoka [[wilaya ya Makete]], katika [[milima ya Kipengere]] ya [[Mkoa wa Njombe]], sehemu ya [[kusini]] ya nchi [[Tanzania]].<ref name="Araki2007">{{cite book|last=Araki|first=Shigeru|title=Indigenous Agriculture in Tanzania and Zambia in the Present Environmental and Socioeconomic Milieu|url=https://books.google.com/books?id=iE0fAQAAIAAJ|accessdate=17 July 2017|year=2007|publisher=Center for African Area Studies, Kyoto University}}</ref> Mwaka [[2012]] [[idadi]] ya Wamahanji ilikadiriwa kuwa 10,000. [[Lugha]] yao ni [[Kimahanji]]. Wamahanji ni majirani kabisa wa kabila la [[Wakinga]]. [[Asilimia]] kubwa ya Wamahanji wapo sehemu za [[Kijiji|vijiji]] [[Saba (namba)|saba]] vya [[kata]] ya [[Kipagalo]] na [[tarafa]] ya [[Bulongwa]], wilaya ya Makete. ==Marejeo== {{reflist}} {{Makabila ya Tanzania}} {{mbegu-utamaduni-TZ}} [[Jamii:Makabila ya Tanzania|M]] [[Jamii:Wilaya ya Makete]] gge0kxz8t0iq8ymh6h9e4o974xkco9h Waakiek 0 91459 1609960 1316929 2026-10-21T12:56:12Z Riccardo Riccioni 452 /* Tanbihi */ 1609960 wikitext text/x-wiki '''Waakiek''' ni [[kabila]] dogo la [[watu]] wanaoishi katika [[mkoa wa Arusha]],[[Tanzania]] [[kaskazini]], na pia [[Kenya]], wakihesabiwa kuwa 3,700 tu.<ref name=lawrence>{{cite book |title=Tanzania And Its People |last=Lawrence |first=David |authorlink= |coauthors= |year=2009 |publisher=CreateSpace |location= |isbn=1-4414-8692-5 |page=97 |pages= |url= |accessdate=}}</ref> Kati yao [[wazee]] wachache tu wanatumia [[lugha]] yao, [[Kiakiek]].<ref>[http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID=10510&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html UNESCO]</ref> Wengi wanatumia [[Kimasai]] au [[Kikuyu]].<ref name=lawrence /> Wametokana na [[Waogiek]]. ==Tanbihi== {{Reflist}} {{Makabila ya Kenya}} {{Makabila ya Tanzania}} {{mbegu-utamaduni-KE}} {{mbegu-utamaduni-TZ}} [[Category:Makabila ya Kenya|A]] [[Category:Makabila ya Tanzania|A]] q3y2qvefxixsh8e6elzd54sxsgzjl0u Waasa 0 91460 1609962 1265513 2026-10-21T12:57:20Z Riccardo Riccioni 452 1609962 wikitext text/x-wiki '''Waasa''' ni [[kabila]] dogo la [[watu]] wa [[Mkoa wa Manyara]], [[Tanzania]] [[Kaskazini]]. [[Mwaka]] [[1999]] walihesabiwa kuwa 300 tu, baada ya wengine kumezwa na kabila la [[Wamasai]].<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=aas Ethnologue report for language code: aas<!-- Bot generated title -->]</ref> Zamani walikuwa wakiongea [[lugha]] ya [[Kiaasáx]], iliyoitwa pengine "[[Kidorobo]]". ==Tanbihi== {{marejeo}} {{Makabila ya Tanzania}} {{mbegu-utamaduni-TZ}} [[Jamii:Makabila ya Tanzania|A]] [[Jamii:Mkoa wa Manyara]] 2jwzuvoxrttjz5e8ny8se89wuspygis Wakisankasa 0 91463 1609975 1317042 2026-10-21T13:07:21Z Riccardo Riccioni 452 1609975 wikitext text/x-wiki '''Wakisankasa''' ni [[kabila]] dogo la [[watu]] wa [[mkoa wa Arusha]] na [[mkoa wa Mara]] katika [[Tanzania]] [[Kaskazini]].<ref>{{citation|title=Language Death: Factual and Theoretical Explorations with Special Reference to East Africa |author= Matthias Brenzinger|year=1993|publisher=Walter de Gruyter|url= https://books.google.com/books?vid=ISBN3110134047&id=iKHOeLDvUVgC&pg=RA1-PA305&lpg=RA1-PA305&ots=NQHqs0bQqa&dq=Kisankasa&ie=ISO-8859-1&output=html&sig=4Khlr7NNQb2zTC9WXt9PmgRURxQ |isbn=3110134047}}</ref> Mwaka [[1987]] walikadiriwa kuwa 4,670 tu.<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=kqh Languages of Tanzania]</ref> Ni tofauti na makundi mengine ya watu wanaoitwa [[Wadorobo]]. ==Tanbihi== <references/> {{Makabila ya Tanzania}} {{mbegu-utamaduni-TZ}} [[Category:Makabila ya Tanzania|K]] [[Category:Mkoa wa Arusha]] [[Category:Mkoa wa Mara]] 5fiqsc3evxqepebsaqise92blubrq99 Waparakuyo 0 91465 1609986 1533085 2026-10-21T13:18:12Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1609986 wikitext text/x-wiki '''Waparakuyo''' (pia: '''Wakwavi''') ni [[kundi]] la [[wafugaji]] nchini [[Tanzania]], waliohesabiwa kuwa 7,378 katika [[sensa]] ya mwaka [[1957]]. Uhusiano wao na [[Wagogo]] na [[Wamasai]] unajadiliwa. [[Lugha]] yao inaitwa [[Kikwavi]]. ==Marejeo== *Krapf, Johann Ludwig, (1854), ''Vocabulary of the Engutuk Eloikop, or the vocabulary of the Wakuafi Nation in the Interior of Equatorial Africa'' *Tübingen: Fues. Spencer, Paul, (2003), ''Time, Space, and the Unknown: Maasai configurations of power and providence'', Routledge, London. (pp.&nbsp;58–63). {{Makabila ya Tanzania}} {{mbegu-utamaduni-TZ}} [[Category:Makabila ya Tanzania|P]] [[Jamii:mkoa wa Morogoro]] 376t9gtxp5vwhlkuobq027xzgyocken Wamaviha 0 91469 1609980 1317044 2026-10-21T13:13:52Z Riccardo Riccioni 452 1609980 wikitext text/x-wiki '''Wamaviha''' ni [[kabila]] la [[watu]] wanaoishi mpakani kati ya [[Tanzania]] na [[Msumbiji]]. [[Lugha]] yao ni kati ya [[lugha za Kibantu]] na inaitwa [[Kimaviha]]. Hata hivyo wengi wao wanaongea pia lugha nyingine kama vile [[Kiswahili]], [[Kimakua]], halafu [[Kiingereza]] au [[Kireno]]. {{makabila ya Tanzania}} {{mbegu-utamaduni}} [[Jamii:Makabila ya Tanzania|M]] [[Jamii:Makabila ya Msumbiji|M]] qmf4gk7kiv4u1xdfyahgesf4kfqruuy Wanyasa 0 91470 1609985 1411515 2026-10-21T13:17:33Z Riccardo Riccioni 452 1609985 wikitext text/x-wiki '''Wanyasa''' ni [[kabila]] la [[watu]] wanaoishi hasa upande wa [[kaskazini]] [[mashariki]] wa [[ziwa Nyasa]], kati ya nchi za [[Malawi]], [[Tanzania]] na [[Msumbiji]]<ref name="Yakan1999">{{cite book|last=Yakan|first=Muḥammad Zuhdī|title=Almanac of African Peoples & Nations|url=https://books.google.com/books?id=B4VgTJaVqCwC&pg=PA580|accessdate=28 August 2012|year=1999|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-56000-433-2|page=580}}</ref>. Pengine wanaitwa pia [[Wamanda]]<ref name="Yakan1999"/>. Mwaka [[2010]] walikadiriwa kuwa 500,000<ref name="AppiahGates2010">{{cite book|last1=Appiah|first1=Anthony|last2=Gates|first2=Henry Louis|title=Encyclopedia of Africa|url=https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC&pg=RA1-PA259|accessdate=28 August 2012|date=17 February 2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-533770-9|page=259}}</ref>. [[Ngoma (muziki)|Ngoma]] za Kinyasa huwa ni mganda na kioda na ngoma hizo huweza kuchezwa na jinsia zote sio kwa aina fulani tu huweza kuburudisha na kusawili mambo mbalimbali yanayofanywa na jamii hizo kwa kutumia nyimbo na midundo ya ngoma hizo zinazotendwa mbele ya umati wa watazamaji. ==Tanbihi== {{Reflist}} {{makabila ya Tanzania}} {{mbegu-utamaduni}} [[Jamii:Makabila ya Malawi|N]] [[Jamii:Makabila ya Msumbiji|N]] [[Jamii:Makabila ya Tanzania|N]] idta8wue8ltwm41pua5yldtgbjofsjr Washirazi 0 91472 1609993 1323700 2026-10-21T13:29:47Z Riccardo Riccioni 452 /* Kusoma zaidi */ 1609993 wikitext text/x-wiki {{history of Tanzania}}'''Washirazi''' (pia: '''Wambwera''') ni [[kabila]] la [[watu]] wa [[visiwa]] vya [[Bahari Hindi]], hasa vile vya [[Zanzibar]] na [[Komoro]]<ref name="Tethnic">[http://www.africa.upenn.edu/NEH/tethnic.htm Tanzania Ethnic Groups], East Africa Living Encyclopedia, accessed 28 June 2010</ref><ref name="Gates2010p379" />. Asili yao inahushishwa na [[Shiraz]] na [[pwani]] ya [[Uajemi]]. Washirazi walichangia sana uenezi wa [[Uislamu]], uanzishaji wa [[usultani]] wa [[Waarabu]] na [[lugha]] ya [[Kiswahili]], pamoja na kutajirika kwa [[biashara ya watumwa]] na [[bidhaa]] mbalimbali kutoka [[bara]] la [[Afrika]] iliyofanyika kutoka vituo vyao visiwani.<ref name="Gates2010p379">{{cite book|author1=Ari Nave|editor1=Anthony Appiah (ed.)|editor2=Henry Louis Gates (ed.)|title=Encyclopedia of Africa|url=https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC |year=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-533770-9|page=379|quote=Most scholars, however, believe that the Shirazi actually began their settlement of the East African coast in the twelfth century and that they originated in Somalia. Shirazi established themselves on the following islands: Lamu Kenya, Pemba Zanzibar, Mafia and Kilqa Kiswani all in Tanzania and Comoros. (...) Known for their mercantile skills, the Shirazi asserted themselves as ruling elites as early as the twelfth century on the islands that were their base. Trade in gold, ivory and slaves brought prosperity to the Shirazi}}</ref><ref name="Nimtz1980p3">{{cite book|author= August H. Nimtz|title= Islam and Politics in East Africa |url= https://books.google.com/books?id=pSQ38gG6FakC |year =1980|publisher= University of Minnesota Press|isbn= 978-0-8166-0963-5|pages= 3–11, 30–33, 39–47}}, Quote: "The Shirazi were classified as native, that is, Africans, and this they were of low status. Prior to the colonial era, the Shirazi and Arabs saw themselves, for the most part, as one community. (...) Unlike the previous periods in which African captives were usually taken to Persian Gulf areas to work primarily as domestic laborers, by the nineteenth century, most slaves were being utlized on the vast clove and plantations on the East African coast and offshore islands. (...) Arab rule, from this period until its demise at the hands of the European powers, became virtually synonymous with slavery and slave ownership." (...) "Though Shirazi ownership of slaves was never as extensive as the Arabs, slaves were a major source of their wealth"</ref><ref name="Herniver23">{{cite book|last1=Per O. Hernæs, Tore Iversen (eds.)|title=Slavery Across Time and Space: Studies in Slavery in Medieval Europe and Africa|date=2002|publisher=University of Virginia|isbn=8277650418|page=23|url=http://www.google.com/books?id=trdIAAAAYAAJ|accessdate=28 November 2016}}</ref>{{refn|group=tanbihi|The Bantu-speaking slaves sourced from the East Africa coast are called ''Zanj'' in Islamic literature.<ref name="Mikaberidze969">{{cite book|author=Alexander Mikaberidze|title=Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=WjQfo3a1eVMC&pg=PA969 |year=2011|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-336-1|page=969|quote=the Bantu-speaking peoples of East Africa were called the Zanj and blacks from south of the Sahara were called al-Aswad}}</ref><ref>{{cite book|author=Ronald Segal|title=Islam's Black Slaves: The Other Black Diaspora|url=https://books.google.com/books?id=fdh3GYnXvrAC |year=2002|publisher=Macmillan|isbn=978-0-374-52797-6|page=42}}, Quote: "As early as the late seventh century, black slaves known as the Zanj, associated with people from the East African coast, were put to agricultural work in a region that encompassed part of western Persia but mainly southern Iraq."</ref>}} Hadi leo karibu wote wanaongea [[lahaja]] za Kiswahili na kufuata [[dini]] ya Uislamu. Katika karne ya 20 jina la "Shirazi" lilipata umaarufu wa kimataifa wakati wapinzani wa utawala wa Kiarabu kisiwani [[Unguja]] walifanya [[mapinduzi ya Zanzibar]] kwa jina la "[[Afro Shirazi Party]]" iliyoendelea kutawala Zanzibar hadi mwaka 1977 ilipounganika na [[TANU]] ya bara na kuwa [[Chama cha Mapinduzi]] na hivyo kuacha jina lake. ==Tanbihi== {{reflist|group=tanbihi}} ==Marejeo== {{reflist|30em}} ==Kusoma zaidi== * {{cite book |last=Allen |first=James De Vere |title=Swahili Origins: Swahili Culture & the Shungwaya Phenomenon |year=1993 |publisher=James Currey Publishers |url=https://books.google.com/books?id=EcqdxCd2pWMC&printsec=frontcover&source=gbs_atb |ref=Allen93}} * {{cite book |last=Bakari |first=Mohammed Ali |title=The Democratisation Process in Zanzibar: A Retarded Transition |year=2001 |publisher=GIGA-Hamburg |url=https://books.google.com/books?id=9yCSamtUeiAC&lpg=PP69&pg=PA69#v=onepage&q&f=false |ref=Bakari01}} * {{cite journal |last=Chittick |first=Neville |title=The ‘Shirazi’ Colonization of East Africa |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-african-history_1965_6_3/page/275 |journal=[[Journal of African History]] |volume=6 |issue=3 |year=1965 |pages=275–294 |jstor= 180168 |doi=10.1017/S0021853700005806 |publisher=[[Cambridge University Press]]}} * {{cite book |last1=Horton |first1=Mark |last2=Middleton |first2=John |title=The Swahili: The Social Landscape of a Mercantile Society |year=2000 |publisher=[[Wiley-Blackwell]] |url=https://books.google.com/books?id=z7UmqcNjE14C&printsec=frontcover&source=gbs_atb |ref=Horton00}} * {{cite book |last=Nimtz |first=August H. |title=Islam and Politics in East Africa: The Sufi Order in Tanzania |year=1980 |publisher=[[University of Minnesota Press]] |url=https://books.google.com/books?id=u4-8EUk4cgkC&printsec=frontcover&source=gbs_atb |ref=Nimtz80}} * {{cite journal |last=Pouwels |first=Randall L. |title=Oral Historiography and the Shirazi of the East African Coast |journal=History in Africa |volume=11 |year=1984 |pages=237–267 |jstor= 3171636 |doi=10.2307/3171636 |publisher=[[African Studies Association]]}} * {{cite book |last=Pouwels |first=Randall L. |title=Horn and Crescent: Cultural Change and Traditional Islam on the East African Coast, 800-1900 |year=2002 |publisher=[[Cambridge University Press]] |url=https://books.google.com/books?id=iyw-_NMk0bgC&printsec=frontcover&source=gbs_atb |ref=Powels02}} * {{cite journal |last1=Sheriff |first1=Abdul |last2=Tominaga |first2=Chizuko |title=The Ambiguity of Shirazi Ethnicity in the History and Politics of Zanzibar |journal=Christianity and Culture |volume=24 |year=1990 |pages=1–37 |location=Sendai}} * {{cite journal |last=Spear |first=Thomas |title=The Shirazi in Swahili Traditions, Culture, and History |journal=History in Africa |volume=11 |year=1984 |pages=291–305 |jstor= 3171638|doi=10.2307/3171638 |publisher=[[African Studies Association]]}} {{Makabila ya Tanzania}} {{mbegu-utamaduni-TZ}} [[Category:Makabila ya Zanzibar|S]] [[Category:Makabila ya Tanzania|S]] [[Category:Makabila ya Komori|S]] [[Category:Historia ya Tanzania]] [[Category:Historia ya Zanzibar]] [[Category:Waswahili]] la0zj226ypmx2baz7za8uy37bte8q8l Wameru (Tanzania) 0 91981 1609981 1529195 2026-10-21T13:14:30Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1609981 wikitext text/x-wiki [[Faili:Mount_Meru_2.jpg|thumbnail|right|200pax|Kabila la Wameru huishi pembezoni mwa mlima Meru.]] '''Wameru''' wa [[Tanzania]] (au "Warwa") ni [[kabila]] la [[Binadamu|watu]] wa [[Lugha za Kibantu|Kibantu]] wa [[jamii]] ya [[Wachaga]] wanaoishi hasa kwenye [[Mlima Meru]] katika [[Mkoa wa Arusha]], [[kaskazini]] mwa nchi ya [[Tanzania]]. [[Lugha]] yao ni [[Kimeru (Tanzania)|Kirwa]]<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=rwk www.ethnologue.com]</ref>. Wanakadiriwa kuwa [[milioni]] 2, wengi wao wakifuata [[dini]] ya [[Ukristo]]. Mbali na [[jina]], Wameru hao ni tofauti kabisa na [[Wameru (Kenya)|Wameru wa Kenya]] kwa [[historia]] na [[utambulisho]]. Sanasana ni kwamba pande zote mbili ni [[Mkulima|wakulima]] wenye bidii kubwa<ref>{{cite web | url=http://www.ntz.info/gen/n01169.html | title=Wameru People | work=Arusha Integrated Regional Development Plan | accessdate=2016-09-17 | author=Fosbrooke, Henry | pages=5}}</ref>. Inasemekana Wameru walifikia mlima huo miaka 800 hivi iliyopita wakitokea [[Mlima|milima]] ya [[Milima ya Usambara|Usambara]], [[Mkoa wa Tanga]]. Walikuta huko [[Uwindaji|wawindaji]] walioitwa [[Ukoningo|Wakoningo]] ambao walikuja kumezwa na jamii ya Wameru.<ref>{{Rejea tovuti|title=Historia Ya Wameru.|url=https://onlinetuit.blogspot.com/2018/04/historia-ya-wameru.html|work=Online Tuition|accessdate=2024-01-13}}</ref> ==Tanbihi== {{marejeo}} ==Marejeo== * "Mountain Farmers-Moral Economies of Land & Agricultural Development in Arusha & Meru" Prof. Thomas T. Spear. {{Makabila ya Tanzania}} {{mbegu-utamaduni-TZ}} [[Jamii:Makabila ya Tanzania|M]] [[Jamii:Mkoa wa Arusha]] 6onu74jvbnx9fmioqakn9ozokkv2d14 Wanena 0 91984 1609982 1531268 2026-10-21T13:15:30Z Riccardo Riccioni 452 1609982 wikitext text/x-wiki '''Wanena''' ni [[kabila]] la [[watu]] wa [[Tanzania]] [[kusini]] wanaoishi katika [[milima ya Kipengere]], [[wilaya ya Ludewa]], [[mkoa wa Njombe]]. == Tanbihi == * Adams, A. (1899). ''Im Dienste des Kreuzes, Errinerungen aus meinen Missionsleben in Deutsch-Ostafrika''. Augsburg: St. Ottilien. * Fülleborn, F. (1906). ''Das Deutsche Njassa- und Ruwuma-Gebeit, Land und Leute nebst Bemerkungen über du Schire-Länder''. Berlin: Dietrich Reimer. * Stirnimann, H. (1976). ''Existenzgrundlagen und Traditionelles Handwerk der Pangwa von SW.-Tansania''. Freiburg: Universitätsverlag Freiburg Schweiz. * Thomson, J. (1881). ''To the Central African Lakes and Back: The Narrative of the Royal Geographical Society’s East Central African Expedition 1878-80'' (Vol. I). London: Sampson Low, Marston, Searle & Rivington. {{Makabila ya Tanzania}} [[Category:Makabila ya Tanzania|N]] [[Jamii:Wilaya ya Ludewa]] lxd8015ze2qttyczxre9hrbnso6qn3e Wangasa 0 91985 1609983 1108696 2026-10-21T13:16:17Z Riccardo Riccioni 452 1609983 wikitext text/x-wiki '''Wangasa''' ni [[kabila]] dogo la [[watu]] wa [[Tanzania]] [[kaskazini]] wanaoishi upande wa [[mashariki]] wa [[mlima Kilimanjaro]], katika [[mkoa wa Kilimanjaro]]. Mwaka [[2000]] walihesabiwa kuwa 4,285, ambao kati yao 200-300 tu waliweza kutumia [[lugha]] yao, [[Kingasa]], jamii ya [[Kimasai]]. Kwa sasa [[lugha mama]] ya wengi wao ni [[Kichaga]] na inawezekana hakuna anayejua tena Kingasa. {{Makabila ya Tanzania}} {{mbegu-utamaduni-TZ}} [[Jamii:Makabila ya Tanzania|N]] [[Jamii:Mkoa wa Kilimanjaro]] b8dbnaourg1k1d3w2hm76k6q8daphgn Wanyanyembe 0 91988 1609984 1317059 2026-10-21T13:16:54Z Riccardo Riccioni 452 1609984 wikitext text/x-wiki '''Wanyanyembe''' ni [[watu]] wa [[Tanzania]] wanaounda [[tawi]] la [[kabila]] la [[Wanyamwezi]]. Wanaongea [[Kinyamwezi]] kwa [[lahaja]] maalumu, [[Kinyanyembe]]. {{Makabila ya Tanzania}} {{mbegu-utamaduni-TZ}} [[Jamii:Makabila ya Tanzania|N]] [[Jamii:Mkoa wa Tabora]] 6igsvly3f6w3i94j14fk47xne7urfmi Wagoma 0 92215 1609969 1578591 2026-10-21T13:02:53Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1609969 wikitext text/x-wiki '''Wagoma''' (kwa [[Kigoma]], au Ki'oma: '''Ba'ómà''') ni [[kabila]] la [[Kibantu]] kutoka [[Mkoa wa Kigoma]] ([[wilaya ya Kigoma Mjini]]) na [[mashariki]] ya [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] (jimbo la [[Kivu Kusini]] na [[wilaya ya Kalemi]], eneo ambalo hapo zamani liliitwa [[Ugoma]]). [[Idadi]] ya Wagoma haijulikani kwa vile ni kabila la watu wanaopenda kujificha sana na hujitambulisha zaidi kama [[Wamanyema]].<ref>Burton, Richard F. (1860). ''The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration, Volume 1''. Harper & Brothers Publishers: New York.</ref><ref>Kigoma Development Association (Tanzania) 1994, p. 51.</ref> ==Historia== Inasemekana wana [[asili]] ya [[Kaskazini]] mwa [[Afrika]]. Inaelezwa takribani Wagoma wote walihama eneo la Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo kwa sababu mbalimbali, hususani wakati wa [[utawala]] wa [[Kongo ya Kibelgiji]]. Ndilo kabila la kwanza katika makabila ya Kibantu waliowahi kuvuka [[Ziwa Tanganyika]] na la mwanzo kuishi eneo la [[Kigoma Mjini]]. Wagoma walifuatiwa na makundi ya [[Waniakaramba]] ama [[Wakwalumona]] na [[Wabwari]]. Kisha Wakwalumona waliunganika miongoni mwa Wabwari na ndipo na wao wakajiita Wabwari wakakaa Kaskazini mwa Wagoma, kabla yao wote kuhamia na kukaa [[Ujiji]] na maeneo yote ya karibu yake ambako hapo wakajiunga na kujiita [[Wamanyema]]. Wagoma waliweza kuvuka kabla ya makundi mengine kwa kufanikiwa kutengeneza [[Mtumbwi|mitumbwi]] ya [[mti]] mmoja ambayo waliichonga kutokana na [[mvule|mivule]] iliyokuwa inapatikana [[Milima ya Goma]], Magharibi ya [[ziwa]]. Wagoma huonekana kabila lenye idadi ndogo sana ya watu, kwa sababu watu wake wengi walijiingiza katika makabila mengine kutokana na changamoto nyingi walizokuwa nazo, na miongoni mwa changamoto hizo ni pamoja na [[mlipuko]] wa [[ugonjwa wa usingizi|magonjwa ya usingizi]]. Magonjwa hayo yalisababisha [[wazee]] wengi wa Wagoma kuhamisha [[familia]] zao upande wa [[mjomba|ujombani]] kwao, hasahasa katika jamii ya [[Wabondo]]/[[Wabembe]] ambayo Wagoma waliishi kwa ukaribu nayo sana na pia walioweyana sana na Wagoma tokea kipindi cha kabla na baada ya [[ukoloni]]. Wabembe waliwaita Wagoma/Bak'yoba. ==Tazama pia== * [[Orodha ya makabila ya Tanzania]] == Marejeo == {{marejeo}} {{makabila ya Tanzania}} {{makabila ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} {{Mbegu-utamaduni}} [[Jamii:Makabila ya Tanzania|G]] [[Jamii:Makabila ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|G]] rjc6agh3nomnea0nz8h7blbmv4jegk4 Wasweta 0 99548 1609994 1317057 2026-10-21T13:30:41Z Riccardo Riccioni 452 1609994 wikitext text/x-wiki '''Wasweta''' ni [[kabila]] dogo la [[jamii]] ya [[Wakurya]]. Wanaishi [[mkoa wa Mara|mkoani Mara]] [[Wilaya ya Rorya|Wilayani Rorya]] katika [[kijiji|vijiji]] vya [[Kyangasaga]], [[Isegere]], [[Gabimori]] na [[Sonjo]] ndani ya [[kata]] ya Kyangasaga; pia wanapatikana [[Kibuyi]]. Kwa kuwa wanaishi kando ya [[ziwa Viktoria]], shughuli zao kuu za [[uchumi|kiuchumi]] ni [[uvuvi]] na [[biashara]]. Wasweta huzungumza [[Kisweta]] na wamepakana na [[Wasurwa]], [[Wahacha]] na [[Wasimbiti]]. Eneo lao la makazi huitwa "Busweta" na Wasweta walio wengi ni waumini wa [[dini]] ya [[Kiislamu]]. [[Njia]] zao za [[usafiri]] ni [[maji]] na [[barabara]], Hutumia njia ya maji kupitia Ziwa Viktoria hadi [[Musoma mjini]] kwa kutumia [[boti]], na [[gari]] hadi [[Tarime]] na [[Shirati]] ikiwa ndiyo [[miji]] ya jirani kwao. Wasweta wanasifika kwa [[ukarimu]] na [[upole]] wao. Jina la kabila linatokana na matunda yanayoitwa sweta: waanzilishi wa kabila hili wakati wanahama kutoka kusini mwa nchi ya Uganda, walifika sehemu ambayo walishikwa na njaa ikapelekea wao kula matunda ya mti wa sweta. {{Makabila ya Tanzania}} {{mbegu-utamaduni-TZ}} [[Jamii:Makabila ya Tanzania|S]] [[Jamii:Mkoa wa Mara]] ll2dxyiv0ob0s8ey2mzuzuydfa8x2ss Kigezo:Makabila ya Kenya 10 109329 1609949 1382441 2026-10-21T12:34:52Z Riccardo Riccioni 452 1609949 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Makabila ya Kenya |state = {{{state|autocollapse}}} |title = {{flag|Kenya}} [[Orodha ya makabila ya Kenya]] |listclass = hlist |list1 = *[[Waata]] *[[Waaweer]] *[[Wabajuni]] *[[Waborana]] *[[Waburji]] *[[Wachonyi]] *[[Wachuka]] *[[Wadaasanach]] *[[Wadahalo]] *[[Wadigo]] *[[Waduruma]] *[[Waembu]] *[[Waendo]] *[[Wakikuyu]] *[[Wagiriama]] *[[Wakisii]] *[[Wakalenjin]] *[[Wakamba]] *[[Wakore]] *[[Wakurya]] *[[Waluo]] *[[Waluhya]] *[[Wamasai]] *[[Wamalakote]] *[[Wambeere]] *[[Wameru (Kenya)|Wameru]] *[[Mijikenda|Wamijikenda]] *[[Wamwimbi]] *[[Waogiek]] *[[Waorma]] *[[Waoromo]] *[[Wapokomo]] *[[Warendille]] *[[Wasagalla]] *[[Wasamburu]] *[[Wasengwer]] *[[Wasomali]] *[[Wasuba (Kenya)|Wasuba]] *[[Waswahili]] *[[Wataita]] *[[Wataveta]] *[[Wateso]] *[[Watharaka]] *[[Waturkana]] *[[Wayaaku]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Category:Makabila ya Kenya]] </noinclude> 0durc6w8e4v54i8z21awzh6llqf8lte 1610005 1609949 2026-10-21T13:52:49Z Riccardo Riccioni 452 1610005 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Makabila ya Kenya |state = {{{state|autocollapse}}} |title = {{flag|Kenya}} [[Orodha ya makabila ya Kenya]] |listclass = hlist |list1 = *[[Waata]] *[[Waaweer]] *[[Wabajuni]] *[[Waborana]] *[[Waburji]] *[[Wachonyi]] *[[Wachuka]] *[[Wadaasanach]] *[[Wadahalo]] *[[Wadigo]] *[[Waduruma]] *[[Waembu]] *[[Waendo]] *[[Wakikuyu]] *[[Wagiriama]] *[[Wakisii]] *[[Wakalenjin]] *[[Wakamba]] *[[Wakore]] *[[Wakurya]] *[[Waluo]] *[[Waluhya]] *[[Wamasai]] *[[Wamalakote]] *[[Wambeere]] *[[Wameru (Kenya)|Wameru]] *[[Mijikenda|Wamijikenda]] *[[Wamwimbi]] *[[Waogiek]] *[[Waorma]] *[[Waoromo]] *[[Wapokomo]] *[[Warendille]] *[[Wasagalla]] *[[Wasamburu]] *[[Wasengwer]] *[[Wasomali]] *[[Wasuba (Kenya)|Wasuba]] *[[Waswahili]] *[[Wataita]] *[[Wataveta]] *[[Wateso]] *[[Watharaka]] *[[Waturkana]] *[[Wayaaku]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Category:Vigezo vya Kenya|Makabila]] [[Category:Vigezo vya makabila barani Afrika|Kenya]] </noinclude> 0l2abm04fjw1fx92kwbhinezlpi4w7k 1610008 1610005 2026-10-21T13:55:02Z Riccardo Riccioni 452 1610008 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Makabila ya Kenya |state = {{{state|autocollapse}}} |title = {{flag|Kenya}} [[Orodha ya makabila ya Kenya]] |listclass = hlist |list1 = *[[Waata]] *[[Waaweer]] *[[Wabajuni]] *[[Waborana]] *[[Waburji]] *[[Wachonyi]] *[[Wachuka]] *[[Wadaasanach]] *[[Wadahalo]] *[[Wadigo]] *[[Waduruma]] *[[Waembu]] *[[Waendo]] *[[Wakikuyu]] *[[Wagiriama]] *[[Wakisii]] *[[Wakalenjin]] *[[Wakamba]] *[[Wakore]] *[[Wakurya]] *[[Waluo]] *[[Waluhya]] *[[Wamasai]] *[[Wamalakote]] *[[Wambeere]] *[[Wameru (Kenya)|Wameru]] *[[Mijikenda|Wamijikenda]] *[[Wamwimbi]] *[[Waogiek]] *[[Waorma]] *[[Waoromo]] *[[Wapokomo]] *[[Warendille]] *[[Wasagalla]] *[[Wasamburu]] *[[Wasengwer]] *[[Wasomali]] *[[Wasuba (Kenya)|Wasuba]] *[[Waswahili]] *[[Wataita]] *[[Wataveta]] *[[Wateso]] *[[Watharaka]] *[[Waturkana]] *[[Wayaaku]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Category:Vigezo vya Kenya|Makabila]] [[Category:Vigezo vya makabila barani Afrika|Kenya]] </noinclude> [[Jamii:makabila ya Kenya]] nkgfa3bssn3kgrz6pcb0bh8qsrky5o0 Wabajuni 0 109385 1609957 1581035 2026-10-21T12:52:07Z Riccardo Riccioni 452 1609957 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group |group = Wabajuni |image = |image_caption= |poptime = |popplace = |region1 = {{flagcountry|Kenya}} |pop1 = 100,000 hivi <ref>https://housingfinanceafrica.org/library/2019-kenya-population-and-housing-census-reports/</ref> |ref1 = <ref name="Nurse">Nurse, p.6.</ref> |region2 = {{flagcountry|Somalia}} |pop2 = 10,000 (<small>kadirio la miaka ya 1970</small>) |ref2 = <ref name="Abdullahi"/> |rels = |langs = [[Kibajuni]], lahaja ya [[Kiswahili]] |related = [[Waswahili]], [[Komori|Wakomoro]] }} '''Wabajuni''' ni [[kabila]] la [[watu]] wanaoishi katika [[funguvisiwa la Bajuni]] na hasa sehemu za pwani za jirani upande wa bara kati ya [[Kismayu]] ([[Somalia]]) na [[Mombasa]] ([[Kenya]])<ref name="Abdullahi">Abdullahi, p.11.</ref><ref name="Godfrey">Mwakikagile, p.102.</ref>. [[Asili]] yao ni mchanganyiko wa [[Wasani]] na [[Wabantu]], lakini pia [[Waarabu]], [[Waajemi]], [[Wasomali]]<ref name="Abdullahi"/> na hata [[Waindonesia]].<ref>{{cite book|last=Gregory Norton|first=Flyktningeråd (Norway) |title=Land, property, and housing in Somalia|url=https://books.google.com/books?id=Ed1DAQAAIAAJ&|publisher=Norwegian Refugee Council|page=52}}</ref> [[Lugha]] yao ni [[Kibajuni]], [[lahaja]] ya [[Kiswahili]]. Upande wa [[dini]] ni [[Waislamu]]<ref>{{cite web|author= |url=http://www.joshuaproject.net/people-profile.php?peo3=10586 |title=Swahili, Bajuni |publisher=Joshua Project |date= |accessdate=2015-11-12}}</ref>. ==Tanbihi== {{reflist}} ==Marejeo== *{{cite book | last = Abdullahi | first = Mohamed Diriye | authorlink = | coauthors = | title = Culture and customs of Somalia | publisher = Greenwood | year = 2001 | location = | pages = | url = https://books.google.com/books?id=2Nu918tYMB8C | doi = | id = | isbn = 978-0-313-31333-2}} *{{cite book | last = Mwakikagile | first = Godfrey | authorlink = | coauthors = | title = Kenya: identity of a nation | publisher = New Africa Press | year = 2007 | location = | pages = | url = https://books.google.ca/books?id=lsqjN-t6mP4C | doi = | id = | isbn = 0-9802587-9-0}} *{{cite book | last = Nurse | first = Derek | authorlink = |author2=Thomas J. Hinnebusch|author3=Gérard Philipson | title = Swahili and Sabaki: a linguistic history | publisher = University of California Press | year = 1993 | location = | pages = | url = https://books.google.ca/books?id=q3sOAAAAYAAJ | doi = | id = | isbn = 0-520-09775-0}} *{{cite web |url=http://countrystudies.us/somalia/14.htm |title=Trusteeship and Protectorate: The Road to Independence |publisher=U.S. Library of Congress |access-date=23 October 2015}} *{{cite web |url=http://www.faculty.mun.ca/dnurse/Database/bajuni.pdf |title=Bajuni: people, society, geography, history, language |last=Nurse |first=Derek |publisher=Open Publishing |date=2011 |website=Memorial University |access-date=23 October 2015 |accessdate=2019-02-22 |archivedate=2019-01-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190119113033/https://www.faculty.mun.ca/dnurse/Database/Bajuni.pdf }}. *{{cite web |url=http://www.somaliatalk.com/2003/dec/4dec303.html |title=War-1-3, December,Mbagathi,Nairobi. Beesha Baajuun oo ku dagaalantey in lagu |date=December 2003 |access-date=23 October 2015 |language=Somali |trans-title=War-1-3, December, Mbagathi, Nairobi. Community Baajuun in dagaalantey to}} {{makabila ya Kenya}} [[Category:Makabila ya Kenya|B]] [[Category:Makabila ya Somalia|B]] 000scc6vaq06guecf2w0is8webrmlwv Wadaasanach 0 109413 1609950 1201675 2026-10-21T12:35:42Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1609950 wikitext text/x-wiki [[File:Dassanech_Tribe,_Omerate,_Ethiopia_(15162105687).jpg|thumb|[[Mwanamume]] wa Kidaasanach.]] '''Wadaasanach''' (pia: '''Wadasenach''', '''Wadassanech''', '''Wamarille''' au '''Wageleba''') ni [[kabila]] la watu wa [[jamii]] ya [[Waniloti]] wanaoishi karibu na [[ziwa Turkana]] katika nchi [[tatu]]: [[Ethiopia]] (50,000<ref>[http://www.csa.gov.et/pdf/Cen2007_firstdraft.pdf "Census 2007"] {{Wayback|url=http://www.csa.gov.et/pdf/Cen2007_firstdraft.pdf |date=20120604045256 }}, first draft, Table 5. A further 1,469 are recorded as being "Murle".</ref>), [[Kenya]] na [[Sudan Kusini]]. [[Lugha]] yao ni [[Kidaasanach]], mojawapo kati ya [[lugha za Kikushi]]<ref>Raymond G. Gordon Jr., ed. 2005. ''Ethnologue: Languages of the World''. 15th edition. Dallas: Summer Institute of Linguistics. [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=dsh Ethnologue entry for Daasanach]</ref>. Pamoja na kuendeleza [[desturi]] ya [[ufugaji]], siku hizi wengi huwa wanalima pia. ==Tanbihi== {{reflist}} ==Marejeo== * Uri Almagor, "Institutionalizing a fringe periphery: Dassanetch-Amhara relations", pp.&nbsp;96–115 in ''The Southern Marches of Imperial Ethiopia'' (ed. Donald L. Donham and Wendy James), Oxford: James Currey, 2002. * Claudia J. Carr, ''Pastoralism in Crisis: the Dassanetch of Southwest Ethiopia''. University of Chicago. 1977. {{Makabila ya Kenya}} {{mbegu-utamaduni}} [[Jamii:Makabila ya Ethiopia|D]] [[Jamii:Makabila ya Kenya|D]] [[Jamii:Makabila ya Sudan Kusini|D]] le4umt5xqshz8km9takjdvs9dztj21z Wadinka 0 114957 1609952 1502548 2026-10-21T12:39:34Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1609952 wikitext text/x-wiki '''Wadinka''' ni [[moja]] ya [[makabila]] ya [[Sudani Kusini]]. Ndilo kabila kubwa zaidi nchini, wao ni [[asilimia]] [[arubaini]] ya watu wote wa Sudani Kusini. Kabila hilo lina matawi matatu: Bahr Ga Zal, Bor, na Apadang, na ndani ya matawi matatu kuna [[Ukoo|koo]] [[hamsini na sita]]. Wadinka ni [[Waniloti]] na wanaishi kandokando ya [[mto Nile]], katika [[miji]] mingi kutoka [[Mangalla]] hadi [[Renk]] katika [[mikoa]] ya [[Bahr el-Ghazal]] na [[Greater Upper Nile]]. Wadinka wana vipengele maalum: kwanza, ni warefu sana; [[wanaume]] ni warefu kuliko watu wote wa [[Afrika]] pamoja na [[Watutsi]] wa [[Rwanda]] na wa nchi za kandokando. Pia ni weusi kuliko watu wote [[Dunia|duniani]]. Katika [[lugha]] yao, mtu mmoja anaitwa “Jieng”, na watu wengi wanaitwa “Muonjang”; wanazungumza "Thuonejieng". Wadinka hawana [[mamlaka]] kuu kati yao wote bali wanatumia koo. Wana [[chifu|machifu]] ambao husaidia kutoa mwongozo na [[uongozi]]. Katika miji, kuna [[baraza]] la [[wazee]]; wanasaidia kwa kutoa maamuzi. Baraza la wazee hurithishwa toka vizazi na vizazi lakini mara kwa mara watu wanapiga [[kura]] pia. ==Historia== Kwa kawaida, [[utamaduni]] wa Wadinka hufundishwa kwa [[historia]] ya [[mdomo]]. [[Hadithi]] lazima isimuliwe kwa sababu hawakuwa na lugha ambayo imeandikwa katika historia yao. Wadinka wanaishi katika nchi yote lakini kulikuwa na koo ambayo kwa asili waliishi katika mji wa [[Khartoum]]. Katika lugha ya Kidinka, maana ya Khartoum ni mahali ambapo [[Nile Nyeupe]] inakutana na [[Nile ya buluu]]. Wakati wa [[utumwa]], Wadinka walipigana karibu na [[kusini]], kila mwaka kulikuwa na [[vita]] zaidi na wao walihamia kusini zaidi. Sasa Wadinka wanaishi katika Sudani Kusini tu, na wao huhamahama kwa [[malisho]] na [[kilimo]]. ==Imani== Wadinka wanaishi kwa [[jadi]] kilimo na [[ufugaji]], na wanatumia [[ng’ombe]] kama utamaduni wao mkuu. Katika kabila la Wadinka, ng’ombe ni muhimu sana; ng’ombe hutumika kwa [[mila]], [[mahari]], na [[maziwa]]. Wadinka wanalima [[mazao]] ya [[chakula]] na mazao ya [[biashara]]. Wanatoa [[mtama]], [[uwele]], [[mahindi]], [[karanga]] na mazao mengine mengi. Wadinka wana [[dini]] mbalimbali kama [[Ukristo]], [[Uislamu]], na [[dini za jadi]]. Kwa Wadinka, ufugaji wao ni kama [[imani]] za kidini. Katika dini za jadi, watu wengi wanafanya [[uchawi]], wana [[mungu]] anayeitwa “Nhialic”. Nhialic anazungumza kwa njia ya milki ya mtu. Wakati huo, ni lazima kutoa [[kafara]] ya ng’ombe. Wakati [[wavulana]] wanapofikia [[umri]] wa miaka [[kumi]] au [[kumi na moja]], wakati wa [[sherehe]] ya kimila, huwekewa [[alama]] katika [[paji la uso]] na huwa wanaume. Kila ukoo una alama tofauti. Wakati wa sherehe, wavulana wanapata [[Jina|majina]] mapya, na majina mapya yatakuwa majina ya ng’ombe. Majina hayo ni kama Malual, Mabior, Majok, Majak, n.k. Wadinka wanaamini, [[nguvu]] inakuja kutoka katika ardhi, asili na mungu. ==Jamii== Kulikuwa na vita katika Sudani Kusini, Wadinka wengi walihamia nchi nyingine. Kuna Wadinka wengi katika nchi ya [[Marekani]], katika mji wa [[Kansas City]], [[Majimbo ya Marekani|jimbo]] la [[Missouri]], mji wa [[Atlanta]] jimbo la [[Georgia (jimbo)|Georgia]], mji wa [[Omaha]] jimbo la [[Nebraska]], mji wa [[Dallas]] jimbo la [[Texas]], na mji wa [[Des Moines]] jimbo la [[Iowa]]. Kuna watu wengi katika nchi ya [[Australia]] pia; wanaishi katika miji mingi kama [[Adelaide]], [[Melbourne]], [[Sydney]], na [[Brisbane]]. ==Koo za Wadinka== Rek wa Wau (Dinka Marial Baai), Palieupiny Malual, Pajook Malual (Malual Gieernyaang/ Malual Buoth Anyaar), Paliet Malual, Abiem Malual, Twic Mayaardit, Kuac Ayok, Awan Chan, Awan Mou, Wan Parek, Aguok Kuei, Apuk Tonyrok, Apuk Padooc, Apuk Jurwiir, Konggoor, Abiem Mayaar, Lou Ariik, Lou Paheer, Luac (Luanyjang), Luac (Luanykoth), Akook, Thiik, Jalwau, Nyang Akoc, Abuook, Atok, Noi, Leer, Muok, Yaar Ayiei Cikom, Thony, Gok, Kuei (Agaar), Rup (Agaar), Pakam (Agaar), Parial (Agaar), Yak (Agaar), Atuot, Ciec, Aliap, Bor, Twi (Twic of Jonglei), Nyarweng, Hol, Luac Akok(Luac of Khorfulus), Rut, Thoi, Ruweng Paweny, Ngok Lual Yak (Ngok of Malakal), Dongjol, Nyiel, Ageer, Abialaang, Ruweng Paanaruu, Ruweng Aloor and Ngok Jok (Ngok of Abyei). ==Marejeo== * Ancient Historical Society Virtual Museum, 2010 * Seligman, C. G.; Seligman, Brenda Z. (1965). Pagan Tribes of the Nilotic Sudan. London: Routledge & Kegan Paul. * "The Tutsi". In and Out of Focus: Images from Central Africa 1885-1960. National Museum of African Art, Smithsonian Institution. * Roberts, D. F.; Bainbridge, D. R. (1963). "Nilotic physique". Am J Phys Anthropol. 21 (3): 341–370. doi:10.1002/ajpa.1330210309. * Chali, D. (1995). "Anthropometric measurements of the Nilotic tribes in a refugee camp". Ethiopian Medical Journal. 33 (4): 211–217. PMID 8674486. * Eveleth and Tanner (1976) Worldwide Variation in Human Growth, Cambridge University Press; * Floud et al 1990 Height, Health and History: Nutritional Status in the United Kingdom, 1750-1980. * Lienhardt, G. (1961). Divinity and Experience: the Religion of the Dinka. Oxford: Clarendon Press. * Beswick, Stephanie (2004). Sudan's Blood Memory. University of Rochester. pp. 21–23. ISBN 1580461514. * Werner, Werner (2013). Das Christentum in Nubien. Geschichte und Gestalt einer afrikanischen Kirche ["Christianity in Nubia. History and shape of an African church"] (in German). Lit. p. 160. ISBN 978-3-643-12196-7. * Beswick, Stephanie (2004). Sudan's Blood Memory. University of Rochester. p. 21. ISBN 1580461514. * Beswick, Stephanie (2004). Sudan's Blood Memory. University of Rochester. pp. 29–31. ISBN 1580461514. * "As South Sudan implodes, America reconsiders its support for the regime". The Economist. 12 October 2017. * Clammer, Paul (2005). Sudan: Bradt Travel Guide. Bradt Travel Guides. Retrieved 22 March 2011. * Deng, Francis Mading. The Dinka of the Sudan. Prospect Heights: Waveland Press, 1972. * "TECOSS". Twic East Community of South Sudan. Archived from the original on 2011-06-19. * "Sudanese Twic Association of Michigan". * "The UN Refugee Agency". UNHCR. * Beswick, Stephanie (2006). Sudan's blood memory: the legacy of war, ethnicity, and slavery in early South Sudan (Reprinted. ed.). Rochester, NY [u.a.]: Univ. of Rochester Press. ISBN 9781580461511. * Middleton, John; Tait, David (2013). Tribes Without Rulers Studies in African Segmentary Systems. Hoboken: Taylor and Francis. pp. 97–108. ISBN 9781136532139. * Beswick, S.F. (1994) JAAS XXIX, 3-4 (c) E. J. Brill, Leiden Religious Beliefs * Cuellar, Catherine (June 28, 2004). "'Echoes of the Lost Boys of Sudan': Comic Book Tells Harrowing Tale of Refugee Children". NPR News. NPR. * "Leader of Dinka tribe killed in Sudan attack". Al Jazeera English. 2013-05-05. Retrieved 2016-08-02. {{mbegu-utamaduni}} [[Jamii:Makabila ya Sudan Kusini|D]] mk4b89wdsyj5pvpcbz1wsbbim75eh91 1609956 1609952 2026-10-21T12:49:13Z Riccardo Riccioni 452 1609956 wikitext text/x-wiki [[File:NSRW_Africa_Dinka.png|thumb|Mwanamume Dinka.]] '''Wadinka''' ni [[kabila]] kubwa zaidi ya [[Sudani Kusini]], wakiwa [[asilimia]] [[arubaini]] ya watu wote nchini. Wadinka ni [[Waniloti]] na wanaishi kandokando ya [[mto Nile]], katika [[miji]] mingi kutoka [[Mangalla]] hadi [[Renk]] katika [[mikoa]] ya [[Bahr el-Ghazal]] na [[Greater Upper Nile]]. Wadinka wana vipengele maalum: kwanza, ni warefu sana; [[wanaume]] ni warefu kuliko watu wote wa [[Afrika]] pamoja na [[Watutsi]] wa [[Rwanda]] na wa nchi za kandokando. Pia ni weusi kuliko watu wote [[Dunia|duniani]]. Katika [[lugha]] yao, mtu mmoja anaitwa “Jieng”, na watu wengi wanaitwa “Muonjang”; wanazungumza "Thuonejieng". Wadinka hawana [[mamlaka]] kuu kati yao wote bali wanatumia koo. Wana [[chifu|machifu]] ambao husaidia kutoa mwongozo na [[uongozi]]. Katika miji, kuna [[baraza]] la [[wazee]]; wanasaidia kwa kutoa maamuzi. Baraza la wazee hurithishwa toka vizazi na vizazi lakini mara kwa mara watu wanapiga [[kura]] pia. ==Historia== Kwa kawaida, [[utamaduni]] wa Wadinka hufundishwa kwa [[historia]] ya [[mdomo]]. [[Hadithi]] lazima isimuliwe kwa sababu hawakuwa na lugha ambayo imeandikwa katika historia yao. Wadinka wanaishi katika nchi yote lakini kulikuwa na koo ambayo kwa asili waliishi katika mji wa [[Khartoum]]. Katika lugha ya Kidinka, maana ya Khartoum ni mahali ambapo [[Nile Nyeupe]] inakutana na [[Nile ya buluu]]. Wakati wa [[utumwa]], Wadinka walipigana karibu na [[kusini]], kila mwaka kulikuwa na [[vita]] zaidi na wao walihamia kusini zaidi. Sasa Wadinka wanaishi katika Sudani Kusini tu, na wao huhamahama kwa [[malisho]] na [[kilimo]]. ==Imani== Wadinka wanaishi kwa [[jadi]] kilimo na [[ufugaji]], na wanatumia [[ng’ombe]] kama utamaduni wao mkuu. Katika kabila la Wadinka, ng’ombe ni muhimu sana; ng’ombe hutumika kwa [[mila]], [[mahari]], na [[maziwa]]. Wadinka wanalima [[mazao]] ya [[chakula]] na mazao ya [[biashara]]. Wanatoa [[mtama]], [[uwele]], [[mahindi]], [[karanga]] na mazao mengine mengi. Wadinka wana [[dini]] mbalimbali kama [[Ukristo]], [[Uislamu]], na [[dini za jadi]]. Kwa Wadinka, ufugaji wao ni kama [[imani]] za kidini. Katika dini za jadi, watu wengi wanafanya [[uchawi]], wana [[mungu]] anayeitwa “Nhialic”. Nhialic anazungumza kwa njia ya milki ya mtu. Wakati huo, ni lazima kutoa [[kafara]] ya ng’ombe. Wakati [[wavulana]] wanapofikia [[umri]] wa miaka [[kumi]] au [[kumi na moja]], wakati wa [[sherehe]] ya kimila, huwekewa [[alama]] katika [[paji la uso]] na huwa wanaume. Kila ukoo una alama tofauti. Wakati wa sherehe, wavulana wanapata [[Jina|majina]] mapya, na majina mapya yatakuwa majina ya ng’ombe. Majina hayo ni kama Malual, Mabior, Majok, Majak, n.k. Wadinka wanaamini, [[nguvu]] inakuja kutoka katika ardhi, asili na mungu. ==Jamii== Kulipokuwa na vita katika Sudan Kusini, Wadinka wengi walihamia nchi nyingine. Kuna Wadinka wengi katika nchi ya [[Marekani]], katika mji wa [[Kansas City]], [[Majimbo ya Marekani|jimbo]] la [[Missouri]], mji wa [[Atlanta]] jimbo la [[Georgia (jimbo)|Georgia]], mji wa [[Omaha]] jimbo la [[Nebraska]], mji wa [[Dallas]] jimbo la [[Texas]], na mji wa [[Des Moines]] jimbo la [[Iowa]]. Kuna watu wengi katika nchi ya [[Australia]] pia; wanaishi katika miji mingi kama [[Adelaide]], [[Melbourne]], [[Sydney]], na [[Brisbane]]. ==Koo za Wadinka== Kabila hilo lina matawi matatu: Bahr Ga Zal, Bor, na Apadang, na ndani ya matawi matatu kuna [[Ukoo|koo]] [[hamsini na sita]]: Rek wa Wau (Dinka Marial Baai), Palieupiny Malual, Pajook Malual (Malual Gieernyaang/ Malual Buoth Anyaar), Paliet Malual, Abiem Malual, Twic Mayaardit, Kuac Ayok, Awan Chan, Awan Mou, Wan Parek, Aguok Kuei, Apuk Tonyrok, Apuk Padooc, Apuk Jurwiir, Konggoor, Abiem Mayaar, Lou Ariik, Lou Paheer, Luac (Luanyjang), Luac (Luanykoth), Akook, Thiik, Jalwau, Nyang Akoc, Abuook, Atok, Noi, Leer, Muok, Yaar Ayiei Cikom, Thony, Gok, Kuei (Agaar), Rup (Agaar), Pakam (Agaar), Parial (Agaar), Yak (Agaar), Atuot, Ciec, Aliap, Bor, Twi (Twic of Jonglei), Nyarweng, Hol, Luac Akok(Luac of Khorfulus), Rut, Thoi, Ruweng Paweny, Ngok Lual Yak (Ngok of Malakal), Dongjol, Nyiel, Ageer, Abialaang, Ruweng Paanaruu, Ruweng Aloor and Ngok Jok (Ngok of Abyei). ==Marejeo== * Ancient Historical Society Virtual Museum, 2010 * Seligman, C. G.; Seligman, Brenda Z. (1965). Pagan Tribes of the Nilotic Sudan. London: Routledge & Kegan Paul. * "The Tutsi". In and Out of Focus: Images from Central Africa 1885-1960. National Museum of African Art, Smithsonian Institution. * Roberts, D. F.; Bainbridge, D. R. (1963). "Nilotic physique". Am J Phys Anthropol. 21 (3): 341–370. doi:10.1002/ajpa.1330210309. * Chali, D. (1995). "Anthropometric measurements of the Nilotic tribes in a refugee camp". Ethiopian Medical Journal. 33 (4): 211–217. PMID 8674486. * Eveleth and Tanner (1976) Worldwide Variation in Human Growth, Cambridge University Press; * Floud et al 1990 Height, Health and History: Nutritional Status in the United Kingdom, 1750-1980. * Lienhardt, G. (1961). Divinity and Experience: the Religion of the Dinka. Oxford: Clarendon Press. * Beswick, Stephanie (2004). Sudan's Blood Memory. University of Rochester. pp. 21–23. ISBN 1580461514. * Werner, Werner (2013). Das Christentum in Nubien. Geschichte und Gestalt einer afrikanischen Kirche ["Christianity in Nubia. History and shape of an African church"] (in German). Lit. p. 160. ISBN 978-3-643-12196-7. * Beswick, Stephanie (2004). Sudan's Blood Memory. University of Rochester. p. 21. ISBN 1580461514. * Beswick, Stephanie (2004). Sudan's Blood Memory. University of Rochester. pp. 29–31. ISBN 1580461514. * "As South Sudan implodes, America reconsiders its support for the regime". The Economist. 12 October 2017. * Clammer, Paul (2005). Sudan: Bradt Travel Guide. Bradt Travel Guides. Retrieved 22 March 2011. * Deng, Francis Mading. The Dinka of the Sudan. Prospect Heights: Waveland Press, 1972. * "TECOSS". Twic East Community of South Sudan. Archived from the original on 2011-06-19. * "Sudanese Twic Association of Michigan". * "The UN Refugee Agency". UNHCR. * Beswick, Stephanie (2006). Sudan's blood memory: the legacy of war, ethnicity, and slavery in early South Sudan (Reprinted. ed.). Rochester, NY [u.a.]: Univ. of Rochester Press. ISBN 9781580461511. * Middleton, John; Tait, David (2013). Tribes Without Rulers Studies in African Segmentary Systems. Hoboken: Taylor and Francis. pp. 97–108. ISBN 9781136532139. * Beswick, S.F. (1994) JAAS XXIX, 3-4 (c) E. J. Brill, Leiden Religious Beliefs * Cuellar, Catherine (June 28, 2004). "'Echoes of the Lost Boys of Sudan': Comic Book Tells Harrowing Tale of Refugee Children". NPR News. NPR. * "Leader of Dinka tribe killed in Sudan attack". Al Jazeera English. 2013-05-05. Retrieved 2016-08-02. {{mbegu-utamaduni}} [[Jamii:Makabila ya Sudan Kusini|D]] fcduhtbgorf4unz8m0510eynup0gdql Kigezo:Makabila ya Uganda 10 118601 1609947 1296479 2026-10-21T12:32:36Z Riccardo Riccioni 452 1609947 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Makabila ya Uganda |state = {{{state|autocollapse}}} |title = {{flag|Uganda}} [[Makabila]] ya [[Uganda]] |listclass = hlist |group1 = |list1 = *[[Waacholi|Acholi]] *[[Waadhola|Adhola]] *[[Waalur|Alur]] *[[Waamba|Amba]] *[[Waaringa|Aringa]] *[[Wadodoth|Dodoth]] *[[Wafumbira|Fumbira]] *[[Waganda|Ganda]] *[[Wagisu|Gisu]] *[[Wagwe|Gwe]] *[[Wagwere|Gwere]] *[[Wahororo|Hororo]] *[[Waik|Ik]] *[[Wajie (Uganda)|Jie]] *[[Wakadam|Kadam]] *[[Wakakwa|Kakwa]] *[[Wakaramojong|Karamojong]] *[[Wakiga|Kiga]] *[[Wakonjo|Konjo]] *[[Wakumam|Kumam]] *[[Walango|Lango]] *[[Walogo|Logo]] *[[Walugbara|Lugbara]] *[[Wajaluo|Luo]] *[[Wamadi|Madi]] *[[Wamasaba|Masaba]] *[[Wanyankole|Nkole]] *[[Wanyala|Nyala]] *[[Wanyoro|Nyoro]] *[[Waoropom|Oropom]] *[[Wapokot|Pokot]] *[[Waruuli|Ruuli]] *[[Wasamia|Samia]] *[[Wasebei|Sebei]] *[[Wasoga|Soga]] *[[Wasongora|Songora]] *[[Wateso|Teso]] *[[Watooro|Tooro]] *[[Watwa|Twa]] }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> [[Jamii:Makabila ya Uganda]] b2d89njbwzyali2dr6egdo8fvrofg80 1610006 1609947 2026-10-21T13:53:37Z Riccardo Riccioni 452 1610006 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Makabila ya Uganda |state = {{{state|autocollapse}}} |title = {{flag|Uganda}} [[Makabila]] ya [[Uganda]] |listclass = hlist |group1 = |list1 = *[[Waacholi|Acholi]] *[[Waadhola|Adhola]] *[[Waalur|Alur]] *[[Waamba|Amba]] *[[Waaringa|Aringa]] *[[Wadodoth|Dodoth]] *[[Wafumbira|Fumbira]] *[[Waganda|Ganda]] *[[Wagisu|Gisu]] *[[Wagwe|Gwe]] *[[Wagwere|Gwere]] *[[Wahororo|Hororo]] *[[Waik|Ik]] *[[Wajie (Uganda)|Jie]] *[[Wakadam|Kadam]] *[[Wakakwa|Kakwa]] *[[Wakaramojong|Karamojong]] *[[Wakiga|Kiga]] *[[Wakonjo|Konjo]] *[[Wakumam|Kumam]] *[[Walango|Lango]] *[[Walogo|Logo]] *[[Walugbara|Lugbara]] *[[Wajaluo|Luo]] *[[Wamadi|Madi]] *[[Wamasaba|Masaba]] *[[Wanyankole|Nkole]] *[[Wanyala|Nyala]] *[[Wanyoro|Nyoro]] *[[Waoropom|Oropom]] *[[Wapokot|Pokot]] *[[Waruuli|Ruuli]] *[[Wasamia|Samia]] *[[Wasebei|Sebei]] *[[Wasoga|Soga]] *[[Wasongora|Songora]] *[[Wateso|Teso]] *[[Watooro|Tooro]] *[[Watwa|Twa]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Category:Vigezo vya Uganda|Makabila]] [[Category:Vigezo vya makabila barani Afrika|Uganda]] </noinclude> [[Jamii:Makabila ya Uganda]] orswf24ngxxde6vwhj1tmqe8y7qqtzz Waganda 0 118784 1609967 1543656 2026-10-21T13:01:39Z Riccardo Riccioni 452 /* Viungo vya nje */ 1609967 wikitext text/x-wiki [[Picha:Flag of Buganda.svg|thumb|right|150px|[[Bendera]] ya Buganda.]] [[Picha:Karte Buganda.GIF|thumb|right|350px|Eneo la Buganda kati ya [[ziwa Viktoria]], [[mto Nile]] na [[ziwa Kyoga]].]] '''Waganda''' (wao hujiita '''Baganda''') ndilo [[kabila]] kubwa la [[Uganda]] likiwa na [[asilimia]] 16.9 za wakazi wote wa nchi hiyo. Baadhi ya watu wa kabila hilo wanaishi [[Tanzania]] tangu zamani za [[ukoloni]], katika [[wilaya ya Missenyi]], [[mkoa wa Kagera]]. [[Lugha]] yao inaitwa [[Kiganda]] (wao wanasema: Luganda) na ni kati ya [[lugha za Kibantu]]. [[Ufalme]] wao ([[Buganda]]) unaongozwa na [[mfalme]] anayeitwa [[Kabaka]] na unaenea katika [[Mkoa wa Kati (Uganda)|Mkoa mzima wa Kati]]. Ufalme huo ulikubali [[ulinzi]] wa [[Uingereza]] mwaka [[1894]] chini ya [[Mwanga II]]. ==Tanbihi== <references/> ==Marejeo== * Roscoe, John (2005). The Baganda: An Account of Their Native Customs and Beliefs. Whitefish, MT: Kessinger Publishing. ISBN 978-1-4179-7538-9. == Viungo vya nje == * [http://www.myuganda.co.ug/categories/about/people_culture/mornachies/buganda/index.htm Brief description of Buganda at www.myuganda.co.ug] {{Wayback|url=http://www.myuganda.co.ug/categories/about/people_culture/mornachies/buganda/index.htm |date=20040414000112 }} * [http://www.buganda.com/ Buganda.com] {{Wayback|url=http://www.buganda.com/ |date=20170505072036 }} {{makabila ya Uganda}} {{makabila ya Tanzania}} {{mbegu-utamaduni}} [[Category:Makabila ya Uganda|G]] [[Category:Makabila ya Tanzania|G]] [[Jamii:Mkoa wa Kati (Uganda)]] [[Jamii:wilaya ya Missenyi]] 9hv945g30cyhag1n9d6rgryfi6uwbbp Waacholi 0 118789 1609942 1218649 2026-10-21T12:24:45Z Riccardo Riccioni 452 /* Viungo vya nje */ 1609942 wikitext text/x-wiki [[File:Acholiland, Uganda.png|thumb|Acholiland, Uganda.]] '''Waacholi''' (pia '''Waacoli''') ni [[kabila]] la [[Wajaluo|Kijaluo]] la [[Sudan Kusini]] na hasa [[Uganda]] [[Kaskazini]] ([[Acholiland]], iliyogawanyika katika [[wilaya ya Agago]], [[wilaya ya Amuru]], [[wilaya ya Gulu]], [[wilaya ya Kitgum]], [[wilaya ya Lamwo]], [[wilaya ya Nwoya]],[[wilaya ya Omoro]] na [[wilaya ya Pader]]). [[Lugha]] yao ni [[lahaja]] ya [[Kiluo]]. Kama Wajaluo wote ni kabila la [[Waniloti]] ambalo lilisafiri kutoka [[Afrika ya Kaskazini]] kufuata [[mto]] [[Nile]] kwenda [[Kusini]]. ==Tanbihi== {{Reflist|2}} ==Marejeo== * Atkinson, Ronald Raymond (1994) ''The roots of ethnicity: the origins of the Acholi of Uganda before 1800''. Kampala: Fountain Publishers. {{ISBN|9970-02-156-7}}. * Dwyer, John Orr (1972) 'The Acholi of Uganda: adjustment to imperialism'. (unpublished thesis) Ann Arbor, Michigan: University Microfilms International . * Girling, F.K. (1960) ''The Acholi of Uganda'' (Colonial Office / Colonial research studies vol. 30). London: Her majesty's stationery office. * Latigo, James, "The Acholi Traditional Conflict Resolution in Light of Current Circumstances:" ''National Conference on Reconciliation, Hotel Africana, Kampala'', ''Law Reform Journal'' (Uganda Law Reform Commission), 4 September 2006) * Webster, J. (1970) 'State formation and fragmentation in Agago, Eastern Acholi', ''Provisional council for the social sciences in East Africa; 1st annual conference'', vol 3., p.&nbsp;168-197. ==Marejeo mengine== *Bruder, Edith. ''The Black Jews of Africa. History, Religion, Identity'' (Oxford University Press, New York 2008) *Barber, J., ''Imperial Frontiers'', (Nairobi: East African Publishing House, 1968) *[http://www.iwayafrica.com Caritas Gulu Archdiocese, ''Traditional Ways of Coping in Acholi'', Report written by Thomas Harlacher, Francis Xavier Okot, Caroline Aloyo Obonyo, Mychelle Balthaard and Ronald Atkinson, 2006 (copies may be obtained from caritasgulu@iwayafrica.com)] {{Wayback|url=http://www.iwayafrica.com/ |date=20200712235309 }} ==Viungo vya nje== * [http://www.rupiny.co.ug Rupiny] {{Wayback|url=http://www.rupiny.co.ug/ |date=20100114151929 }} — A newspaper in [[Luo languages|Luo]] ([[Acholi language|Acholi]] and [[Lango language (Uganda)|Lango]]) * [http://www.language-museum.com/encyclopedia/a/acholi.php Sample of written Acholi from the Language Encyclopedia] * [http://jackson.yale.edu/event/screening-of-my-star-in-the-sky-and-qa-with-filmmakers/ Documentary on a child soldier that escaped the LRA] {{Wayback|url=http://jackson.yale.edu/event/screening-of-my-star-in-the-sky-and-qa-with-filmmakers/ |date=20190512193714 }} {{Makabila ya Uganda}} {{mbegu-utamaduni}} [[Jamii:Makabila ya Sudan Kusini|A]] [[Jamii:Makabila ya Uganda|A]] [[Jamii:wilaya ya Agago]] [[Jamii:wilaya ya Amuru]] [[Jamii:wilaya ya Gulu]] [[Jamii:wilaya ya Kitgum]] [[Jamii:wilaya ya Nwoya]] [[Jamii:wilaya ya Lamwo]] [[Jamii:wilaya ya Omoro]] [[Jamii:wilaya ya Pader]] 7qic0roxouv1mvtxe1p7d3793fznf1j Waalur 0 121243 1610018 1103450 2026-10-21T14:25:55Z Riccardo Riccioni 452 1610018 wikitext text/x-wiki {{multiple image | direction = vertical | width = 150 | header= | image1 = Necklace, iron - Alur, Uganda - Royal Museum for Central Africa - DSC07044.JPG | caption1 = Ushanga wa Kialur | image2 = Lyre - Alur, Zaire - Royal Museum for Central Africa - DSC06996.JPG | caption2 = Zeze za Kialur }} '''Waalur''' ni [[kabila]] la [[Waniloti]] wanaoishi [[kaskazini]] [[magharibi]] mwa [[Uganda]] ([[Wilaya ya Nebbi]], [[Wilaya ya Zombo]] na [[Wilaya ya Arua]]) na kaskazini [[mashariki]] mwa [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]]. Wanakadiriwa kuwa 1,735,000 hivi. [[Lugha]] ya wengi wao ni [[Kialur]], mojawapo kati ya [[lugha za Kiniloti]]. ==Tanbihi== {{reflist}} {{Makabila ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} {{Makabila ya Uganda}} {{mbegu-utamaduni}} [[Jamii:Makabila ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|A]] [[Jamii:Makabila ya Uganda|A]] [[Jamii:Wilaya ya Nebbi]] [[Jamii:Wilaya ya Zombo]] [[Jamii:Wilaya ya Arua]] kp4ygu8jxptk2mlu1vv7gsb1pov96zi Waamba 0 121254 1610019 1103451 2026-10-21T14:26:34Z Riccardo Riccioni 452 /* Tanbihi */ 1610019 wikitext text/x-wiki '''Waamba''' (kwa [[lugha]] yao: '''Baamba''') ni [[kabila]] la [[Bantu|Kibantu]] wanaoishi [[kusini]] kwa [[Ziwa Albert (Afrika)|ziwa Albert]], upande wa [[Uganda]] ([[Wilaya ya Bundibugyo]]) na kidogo upande wa [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] ([[mkoa wa Kivu Kusini]]). Wanakadiriwa kuwa 40,000 hivi. [[Lugha]] ya wengi wao ni [[Kiamba]] (Kwamba, pia: Bulebule, Hamba, Humu, Kihumu, Ku-Amba, Kuamba, Lubulebule, Lwamba, Ruwenzori Kibira na Rwamba), mojawapo kati ya [[lugha za Kibantu]]. Tangu zamani ni [[wakulima]], na kwa sasa wengi ni [[Wakristo]]<ref name=ethnologue>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=rwm "Amba: A language of Uganda"], [[Ethnologue]] (accessed 20 August 2009)</ref>. [[Mwaka]] [[2008]] [[serikali]] imetambua rasmi [[Ufalme wa Rwenzururu]], ulioundwa na Waamba pamoja na [[Wakonjo]]: ndio [[ufalme]] wa kwanza wa Uganda unaounganisha makabila mawili.<ref name=welcome>[http://allafrica.com/stories/200804010029.html "Uganda: Welcome Rwenzururu"], editorial by the ''[[New Vision]]'', 31 March 2008</ref> ==Tanbihi== {{reflist}} {{Makabila ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} {{Makabila ya Uganda}} {{mbegu-utamaduni}} [[Jamii:Makabila ya Uganda|A]] [[Jamii:Makabila ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|A]] [[Jamii:Wilaya ya Bundibugyo]] g5274ygq534hgpoytj1k5zs4l554q31 Wamadi 0 121260 1609953 1336953 2026-10-21T12:40:26Z Riccardo Riccioni 452 /* Viungo vya nje */ 1609953 wikitext text/x-wiki [[File:Richard Buchta - Portrait of a Madi man.jpg|thumb|[[Mwanamume]] Mmadi mwishoni mwa [[miaka ya 1870]] huko Sudan Kusini.]] '''Wamadi''' ni [[kabila]] la [[watu]] wanaoishi [[kaskazini]] mwa [[Uganda]] ([[Wilaya ya Adjumani]] na [[Wilaya ya Moyo]]) na [[kusini]] mwa [[Sudan Kusini]]. Wanakadiriwa kuwa zaidi ya 400,000. [[Lugha]] ya wengi wao ni [[Kimadi]] (''Madi ti''), mojawapo kati ya [[lugha za Kisudani]] na leo [[dini]] yao ni [[Ukristo]], lakini pia [[Uislamu]]. ==Tanbihi== {{reflist}} ==Marejeo== {{Wikisource1911Enc|Madi}} * A'babiku, Rose ''A Key History of Ma'di'' * Blackings, M and Fabb N (2003) ''A Grammar of Ma'di'': Mouton * Blackings, M (2000) ''Ma'di English - English Ma'di Dictionary''. Lincom Europa. * Fuli, Severino (2002) ''Shaping a Free Southern Sudan: Memoirs of our struggle''. Loa Parish. * Gurtong Peace Project - South Sudanese Communities * Moorehead Alan, ''No Room in the Ark'', Penguin, Middlesex, 1962. * [https://web.archive.org/web/20081011222042/http://explorion.net/discovery-source-nile-john-hanning-speke.html ''The Discovery of the Source of the Nile''], by John Hanning Speke * ''Ismailia'', by Sir Samuel White Baker * ''The Albert N'Yanza, Great Basin of the Nile and Explorations of the Nile Sources'', by Sir Samuel White Baker * ''In the Heart of Africa'', by Sir Samuel White Baker * ''The Nile Tributaries of Abyssinia and the Sword Hunters of the Hamran Arabs'', by Sir Samuel White Baker * Crabites, Pierre. ''Gordon, The Sudan and Slavery'' Greenwood Press, 1970. {{ISBN|0-8371-1764-X}} * Northrup, David. ''Beyond the Bend in the River: African Labor in Eastern Zaire, 1865-1940'' Ohio University Center for International Studies, 1988. {{ISBN|0-89680-151-9}} * Udal, John O. ''The Nile in darkness: conquest and exploration, 1504-1862'' Michael Russell Publishing, 1998. {{ISBN|0-85955-238-1}} ==Viungo vya nje== {{Commons category|Madi people}} {{Makabila ya Uganda}} {{mbegu-utamaduni}} [[Jamii:Makabila ya Uganda|M]] [[Jamii:Makabila ya Sudan Kusini|M]] [[Jamii:Wilaya ya Adjumani]] [[Jamii:Wilaya ya Moyo]] 06nv1hix38pd12819iewbz3g77tiefr Kigezo:Makabila ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo 10 122040 1610010 1103448 2026-10-21T13:56:44Z Riccardo Riccioni 452 1610010 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Makabila ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo |title = [[Makabila]] ya [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |list1 = *[[Waalur]] *[[Waamba]] *[[Waavukaya]] *[[Wabaka]] *[[Wabakwa Dishi]] *[[Wabanda]] *[[Wabanyamulenge]] *[[Wabemba]] *[[Wabembe]] *[[Waboa]] *[[Wabudu]] *[[Wabunda]] *[[Wabwile]] *[[Wachokwe]] *[[Wadengese]] *[[Waefé]] *[[Wafuriiru]] *[[Wagaranganze]] *[[Wagbaya]] *[[Wahema]] *[[Waholoholo]] *[[Wahutu]] *[[Wayaelima]] *[[Wakakwa]] *[[Wakango]] *[[Wakele]] *[[Wakeliko]] *[[Wakongo]] *[[Wakonjo]] *[[Walega]] *[[Walele]] *[[Walendu]] *[[Walogo]] *[[Waluba]] **[[Wahemba]] **[[Walulua]] *[[Walugbara]] *[[Walunda]] *[[Walungu]] *[[Wamakere]] *[[Wamayogo]] *[[Wambaka]] *[[Wamangbetu]] *[[Wambo]] *[[Wambole]] *[[Wambunda]] *[[Wambuti]] *[[Wamongo]] *[[Wamongo Twa]] *[[Wamono]] *[[Wamoru]] *[[Wampama]] *[[Wandaka]] *[[Wangando]] *[[Wangata]] *[[Wangbandi]] *[[Wanyanga]] *[[Wapende]] *[[Wasanga]] *[[Wasongora]] *[[Wasongye]] *[[Wasuku]] *[[Watagbu]] *[[Wateke]] *[[Watetela]] *[[Watopoke]] *[[Watumbwe]] *[[Waturumbu]] *[[Watutsi]] *[[Watwa]] *[[Wavira]] *[[Wawochua]] *[[Wayaka]] *[[Wayakoma]] *[[Wayombe]] *[[Wayulu]] *[[Wazande]] *[[Wazyoba]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Category:Vigezo vya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|Makabila]] [[Category:Vigezo vya makabila barani Afrika|Kongo]] </noinclude> [[Jamii:makabila ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] f2pwu21qwbpqqx8omypfr0tj91pkwkk 1610017 1610010 2026-10-21T14:24:45Z Riccardo Riccioni 452 1610017 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Makabila ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo |title = [[Makabila]] ya [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |list1 = *[[Waalur]] *[[Waamba]] *[[Waavukaya]] *[[Wabaka (Sudan Kusini)|Wabaka]] *[[Wabakwa Dishi]] *[[Wabanda]] *[[Wabanyamulenge]] *[[Wabemba]] *[[Wabembe]] *[[Waboa]] *[[Wabudu]] *[[Wabunda]] *[[Wabwile]] *[[Wachokwe]] *[[Wadengese]] *[[Waefé]] *[[Wafuriiru]] *[[Wagaranganze]] *[[Wagbaya]] *[[Wahema]] *[[Waholoholo]] *[[Wahutu]] *[[Wayaelima]] *[[Wakakwa]] *[[Wakango]] *[[Wakele]] *[[Wakeliko]] *[[Wakongo]] *[[Wakonjo]] *[[Walega]] *[[Walele]] *[[Walendu]] *[[Walogo]] *[[Waluba]] **[[Wahemba]] **[[Walulua]] *[[Walugbara]] *[[Walunda]] *[[Walungu]] *[[Wamakere]] *[[Wamayogo]] *[[Wambaka]] *[[Wamangbetu]] *[[Wambo]] *[[Wambole]] *[[Wambunda]] *[[Wambuti]] *[[Wamongo]] *[[Wamongo Twa]] *[[Wamono]] *[[Wamoru]] *[[Wampama]] *[[Wandaka]] *[[Wangando]] *[[Wangata]] *[[Wangbandi]] *[[Wanyanga]] *[[Wapende]] *[[Wasanga]] *[[Wasongora]] *[[Wasongye]] *[[Wasuku]] *[[Watagbu]] *[[Wateke]] *[[Watetela]] *[[Watopoke]] *[[Watumbwe]] *[[Waturumbu]] *[[Watutsi]] *[[Watwa]] *[[Wavira]] *[[Wawochua]] *[[Wayaka]] *[[Wayakoma]] *[[Wayombe]] *[[Wayulu]] *[[Wazande]] *[[Wazyoba]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Category:Vigezo vya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|Makabila]] [[Category:Vigezo vya makabila barani Afrika|Kongo]] </noinclude> [[Jamii:makabila ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] 3l0gs2nk87mfxg3xoks8sxfsz0yiahu Wahinda 0 126057 1609971 1565861 2026-10-21T13:05:01Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1609971 wikitext text/x-wiki '''Wahinda''' ni [[ukoo]] au [[tabaka]] (kuliko kuwa [[kabila]]) katika Afrika Mashariki, hasa [[Uganda]], [[Tanzania]], [[Rwanda]] na [[Burundi]], waliposhika mara nyingi nafasi za uongozi juu ya makabila mbalimbali<ref>They are mentioned in Richard Francis Burton's The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration, Vol. 2., P. 219. ..."Of the tribes dwelling about the [[Nyanaz]], ... Remain the Wahinda, a clan or class alluded to in this and a former chapter... The Wahinda (in the singular Muhinda) are, according to some Arabs, a foreign and ruling family, who coming from a distant country, probably in the neighbourhood of [[Somaliland]], conquered the lands, and became Sultans. This opinion seems to rest upon physical peculiarities – the superiority of the Wahinda in figure, stature, and complexion to their subjects suggesting a difference of origin. Others explain the word Muhinda to mean a cadet of royal family, and call the class Bayt el Saltanah, or the Kingly House. ... The Wahinda are found in the regions of Usui, Karagwah, Uhha, Uvinza, Uyungu, Ujiji, and Urundi, where they live in [[boma (enclosure)|boma]] -- stockades—and scattered villages. Of this race are the Sultans Suwarora of the Wasui, Armanika of Karagway, Kanoni of Uhha, Kanze of Uyungu, Mzogera of Uvinza, Rusimba of Ujiji, Mwezi of Urundi, Mnyamurunde of Uyofo, Gaetawa of Uhayya, and Mutawazi of Utumbara. The Wahinda affect a milk diet which is exceedingly fattening, and anoint themselves plentifully with butter and [[ghee]], to soften and polish the skin. They never sell [i.e. enslave] their fellow clansmen, are hospitable and civil to strangers, seldom carry arms, fear nothing from the people, and may not be slain even in battle. There the Wahinda reigh, their ministers are the [[Watosi]], a race which has been described when treating of their headquarters [[Karagwah]]."</ref> Wahinda walitokea [[kaskazini]], ilivyoonyesha [[sura]] yao kama watu warefu weupe. <ref>Again, the princes of [[Unyoro]] are called Wawitu, and point to the north when asked where their country [[Uwitu]] is situated, doubtfully saying, when questioned about its distance, "How can we tell circumstances which took place in our forefathers' times? we only think it is somewhere near your country." Although, however, this very interesting people, the [[Wahuma]], delight in supposing themselves to be of European origin, they are forced to confess, on closer examination, that although they came in the first instance from the doubtful north, they came latterly from the east, as part of a powerful tribe, beyond [[Kidi]], who excel in arms, and are so fierce no Kidi people, terrible in war as these too are described to be, can stand against them. This points, if our maps are true, to the [[Oromo people|Gallas]] — for all pastorals in these people's minds are Wahuma; and if we could only reconcile ourselves to the belief that the Wawitu derived their name from Omwita, the last place they attacked on the east coast of Africa, then all would be clear: for it must be noticed the Wakama, or kings, when asked to what race they owe their origin, invariably reply, in the first place, from princes—giving, for instance, the titles Wawitu in [[Unyoro]], and Wahinda in [[Karague]] — which is most likely caused by their never having been asked such a close question before, whilst the idiom of the language generally induces them to call themselves after the name applied to their country. Cfr. The Discover of the Source of the Nile. [[John Hanning Speke]], Chapter IX.</ref> Wahinda waliamini [[ngoma]] ni takatifu, hivyo haikutakiwa kuonekana na mmojawao isipokuwa [[sultani]].<ref>[[Sachs, Curt]] (1940), The History of Musical Instruments, Dover Publications.</ref><ref>...[T]here is one "myth" about the drum that needs to be clarified. Many people think of the drum as a man's tool. However, the histories of Egyptian, Semitic, Sumerain, and Wahinda people all tell us of women using these instruments. ... [A]mong the Wahinda of East Africa, it's considered a death wish for a man to even ''look'' at a drum. They will only dare to carry it at night, and even better during the dark moon so it cannot be seen. ...</ref><ref>Sacred beat: from the heart of the drum circle. Telesco, Patricia and Don Two Eagles Waterhawk, Time's Beat: a Brief History of Drums, p. 8.</ref> [[Sam Magara]], kiongozi wa kijeshi wa Uganda, alikuwa Muhinda wa kabila la [[Wahima]].<ref>http://www.observer.ug/index.php?option=com_content&task=view&id=4535&Itemid=59, accessed: 3 Oct 2009</ref> == Marejeo == <references/> {{mbegu-utamaduni}} [[Category:Makabila ya Burundi|H]] [[Category:Makabila ya Tanzania|H]] [[Category:Makabila ya Uganda|H]] [[Category:Makabila ya Rwanda|H]] dtk5duhvbmjvi8ovk69qgdy2dmahlok Wadorobo 0 131307 1609966 1317047 2026-10-21T13:00:02Z Riccardo Riccioni 452 1609966 wikitext text/x-wiki '''Wadorobo''' au '''Wandorobo''' ni [[wawindaji-wakusanyaji]] wenye [[asili]] ya kuishi [[Pori|porini]] nchini [[Kenya]] na [[Tanzania]]. [[Jina]] hilo linatokana na [[Kimasai]] likimaanisha "wawindaji", yaani watu wanaoishi bila kumiliki [[mifugo]]. Wengi wao wanaishi kwa kushirikiana na [[Wamasai]] kama [[tabaka]] la chini. [[Chakula]] chao asili ni [[asali]] pamoja na [[nyama]]. Hao ni watu wenye kupenda [[utamaduni]] kwelikweli, pia ni watu wenye [[Tambiko|matambiko]]; kama una tatizo ukiwaita wanakutambikia. Katika mila zao kuna mambo ambayo huwezi kuyafahamu mpaka "ufumbaswe": neno hili lina maana kwamba wanaofumbaswa ni watoto wa kiume tu na huwezi kwenda kwenye [[mizimu]] kama hujafumbaswa, usije ukapata matatizo kama upele, upofu n.k. Vitu vinavyotakiwa ili kufumbaswa ni asali, halafu inapikwa [[pombe]] mitungi saba: hapo kuna [[mtungi]] wa baba mtu, mjomba, mama, bibi, babu, shangazi n.k. {{mbegu-utamaduni-KE}} {{mbegu-utamaduni-TZ}} [[Jamii:Makabila ya Kenya|D]] [[Jamii:Makabila ya Tanzania|D]] pyukb2rwyqha52yqyxz7cdoadfxjmck Wafulani 0 163671 1609945 1529048 2026-10-21T12:29:46Z Riccardo Riccioni 452 /* Viungo vya nje */ 1609945 wikitext text/x-wiki '''Wafulani''', '''Wafula''', au '''Wafulɓe''' (kwa [[Kifula]] ''Fulɓe'', {{Lang|ff|𞤊𞤵𞤤𞤩𞤫}} ; {{Lang-fr|Peul}} ; {{Lang-pt|Fula}}) ni [[kabila]] la watu waliotawanyika sana katika eneo la [[Sahel]] na [[Afrika ya Magharibi|Afrika Magharibi]] kwa jumla <ref name="Juang2008p492">{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=wFrAOqfhuGYC&pg=PA492|title=Africa and the Americas: Culture, Politics, and History|last=Richard M. Juang|publisher=ABC-CLIO|year=2008|isbn=978-1-85109-441-7|page=492}}</ref>, na katika nchi nyingine, hata [[kaskazini]] mwa [[Afrika ya Kati]], [[Sudan Kusini]], [[Darfur]], na maeneo karibu na [[pwani]] ya [[Bahari ya Shamu|Bahari Nyekundu]] nchini [[Sudan]]. [[Idadi]] kamili ya Wafula haijulikani kutokana na [[ufafanuzi]] unaokinzana kuhusu kabila lao. Makadirio mbalimbali yanaweka [[takwimu]] ya watu kati ya [[milioni]] 25 <ref name="Crowe">{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=n4Eye4ilLVkC&pg=PA262|title=Modern Muslim Societies|last=Felicity Crowe|publisher=Marshall Cavendish|year=2010|isbn=978-0-7614-7927-7|page=262}}</ref> <ref name="Danver2015p31">{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&pg=PA31|title=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues|last=Steven L. Danver|publisher=Routledge|year=2015|isbn=978-1-317-46400-6|pages=31–32}}</ref> na 30 [[Dunia|duniani]] kote. <ref>{{Rejea tovuti|url=https://homepage.univie.ac.at/martina.gajdos/Fulbe.html|title=Fulbe|work=homepage.univie.ac.at|language=de|accessdate=30 August 2020|archivedate=24 November 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211124020817/https://homepage.univie.ac.at/martina.gajdos/Fulbe.html}}</ref> Sehemu kubwa ya Wafula - [[theluthi]] moja, au [[wastani]] wa milioni 7 hadi 10 <ref name="levinsonfula">{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=JcDMrQEACAAJ|title=Encyclopedia of World Cultures: Africa and the Middle East, Volume 9|last=David Levinson|publisher=Gale Group|year=1996|isbn=978-0-8161-1808-3|chapter=Fulani}}</ref> - ni [[wafugaji]], na kabila lao lina jamii kubwa zaidi ya [[Wahamaji|wafugaji wa kuhamahama]] duniani. <ref name="Encyclopedia of Africa">{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC|title=Encyclopedia of Africa|last=Anthony Appiah|last2=Henry Louis Gates|publisher=Oxford University Press|year=2010|isbn=978-0-19-533770-9|page=495}}</ref> <ref name="levinsonladdi">{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=JcDMrQEACAAJ|title=Encyclopedia of World Cultures: Africa and the Middle East, Volume 9|last=David Levinson|publisher=Gale Group|year=1996|isbn=978-0-8161-1808-3|chapter=Fulani}}</ref> Kabila la Wafula lilikuwa na watu wasiokaa mahali pamoja <ref name="levinsonladdi" /> na vilevile [[wakulima]] wasio na makazi, wasomi, mafundi, [[wafanyabiashara]] na wakuu. <ref name="decorsefula">{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=8Fcr1HSZXNgC&pg=PA172|title=West Africa During the Atlantic Slave Trade: Archaeological Perspectives|last=Christopher R. DeCorse|publisher=Bloomsburg Academic|year=2001|isbn=978-0-7185-0247-8|pages=172–174}}</ref> <ref name="gatesfulani">{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC|title=Encyclopedia of Africa|last=Anthony Appiah|last2=Henry Louis Gates|publisher=Oxford University Press|year=2010|isbn=978-0-19-533770-9|pages=495–496}}</ref> Kama kabila, wameungamanishwa pamoja na [[lugha]] ya [[Kifulfulde-Borgu]], [[historia]] yao <ref name="Juang2008p4922">{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=wFrAOqfhuGYC&pg=PA492|title=Africa and the Americas: Culture, Politics, and History|last=Richard M. Juang|publisher=ABC-CLIO|year=2008|isbn=978-1-85109-441-7|page=492}}</ref> <ref name="Ndukwe1996p92">{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=HnwGNU6uoBQC|title=Fulani|last=Pat Ikechukwu Ndukwe|publisher=The Rosen Publishing Group|year=1996|isbn=978-0-8239-1982-6|pages=9–17}}</ref> <ref name="Group2013852">{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=ISAuAgAAQBAJ|title=Encyclopedia of African Peoples|last=D Group|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-1-135-96334-7|pages=85–88}}</ref> na utamaduni wao. Zaidi ya 99[[Utamaduni|%]] ya Wafula ni [[Mwislamu|Waislamu]] . <ref name="Religion">{{Rejea tovuti|url=https://www.everyculture.com/Africa-Middle-East/Fulani-Religion-and-Expressive-Culture.html|title=Religion and expressive culture – Fulani|work=www.everyculture.com|accessdate=30 August 2020}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|title=Fulani {{!}} people|url=https://www.britannica.com/topic/Fulani|accessdate=2020-10-27|work=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref> [[Viongozi]] wengi wa Afrika Magharibi wana asili ya Kifulani akiwemo [[Rais]] wa Nigeria, [[Muhammadu Buhari]]; Rais wa [[Senegal]], [[Macky Sall]]; Rais wa [[Gambia]], [[Adama Barrow]]; Rais wa [[Guinea-Bissau]], Umaro Sissoco Embaló; Makamu wa Rais wa [[Sierra Leone]], [[Mohamed Juldeh Jalloh]]; na [[Waziri mkuu|Waziri Mkuu]] wa Mali, Boubou Cisse. Pia wanashikilia nyadhifa katika [[taasisi]] kuu za kimataifa, kama vile Naibu Katibu Mkuu wa [[Umoja wa Mataifa]], [[Amina J. Mohammed]]; Rais wa 74 wa [[Baraza Kuu la Umoja wa Mataifa]], [[Tijjani Muhammad-Bande]]; na [[Katibu Mkuu]] wa [[Jumuiya ya nchi zinazozalisha mafuta duniani|OPEC]], [[Mohammed Sanusi Barkindo]]. == Majina == [[Faili:1997_275-27_Wodaabe_fashion.jpg|left|thumb| Mbodaado (umoja wa Wadaabe) mwanamume wa Kifula]] Kuna majina mengi (na [[tahajia]] za majina) yanayotumiwa katika lugha nyingine kurejelea ''Fulɓe''. ''Fulani'' kwa Kiingereza imekopwa kutoka neno la [[Kihausa]] . <ref>The [[homonym]] ''Fulani'' is also used by the Manding peoples, being the diminutive form of the word ''Fula'' in their language (with suffix ''-ni''), essentially meaning 'little Fula'.</ref> ''Fula'', kutoka [[Kimandinka]], pia hutumiwa katika Kiingereza, na wakati mwingine huandikwa ''Fulah'' au ''Fullah'' . Fula na Fulani kawaida hutumiwa katika Kiingereza, ikiwa ni pamoja na ndani ya Afrika. Wafaransa waliazima neno la [[Kiwolofu|Kiwolof]] ''Pël'', ambalo lina maandishi mbalimbali: ''Peul'', ''Peulh'', na hata ''Peuhl'' . Hivi majuzi neno la [[Kifulfulde-Borgu|Fulfulde/Pulaar]] ''Fulɓe'', ambalo ni nomino ya wingi (umoja, ''Pullo'' ) limetafsiriwa kwa ''Kiingereza kama Fulbe'' , <ref>The letter ''[[ɓ]]'' is an implosive ''b'' sound, which does not exist in English, so is replaced by ''b''. </ref> ambalo linapata umaarufu katika matumizi. Katika Kireno maneno Fula au Futafula yametumika. Istilahi ''Fallata'', ''Fallatah'', au ''Fellata'' asili ya [[Kiarabu]], na mara nyingi ni ethnonimia ambazo watu wa Fulani wanatambulishwa nazo katika sehemu za Chad na Sudan. [[Faili:Fulani_Woman_from_Niger.jpg|thumb| Mwanamke wa Fulani kutoka Niger]] [[Faili:Fulani_man.jpg|thumb| Mwanaume wa Fulani mwenye alama za kitamaduni usoni (Nigeria)]] [[Faili:A_fulani_wedding_bride.jpg|thumb| Bibi harusi kifulani]] == Jamii == [[Faili:ASC_Leiden_-_W.E.A._van_Beek_Collection_-_Dogon_markets_16_-_Fulbe_woman_at_Sangha_market,_Mali_1992_(cropped).jpg|thumb| Mwanamke wa Fulbe katika soko la Sangha, Mali 1992]] [[Faili:ASC_Leiden_-_W.E.A._van_Beek_Collection_-_Dogon_markets_44_-_Fulbe_woman_at_the_Sangha_market,_Mali_1992.jpg|thumb| Mwanamke wa Fulbe katika soko la Sangha, Mali 1992]] Wafulani, Waarabu wahamiaji na [[Wahausa]] wamechukua athari kutoka kwa tamaduni za kila mmoja wao. Baada ya mafanikio yaliyorekodiwa katika Vita vya Fulani vya 1804 vya Usman dan Fodio, ambaye anadaiwa kwa kiasi fulani kuwa Mwarabu na kwa kiasi Fulani, Waarabu wengi na Wafulɓe walijiunga na tabaka tawala za Emirate ya Kaskazini mwa Nigeria. Wanavaa na kuongea kama majirani zao wa Kihausa na wanaishi kwa namna moja (tazama Waarabu wa Hausa–Fulani na Wahausa-Fulani). Wafulɓe ambao hawakutulia katika kipindi hiki na vizazi vyao, hata hivyo, bado wanakuwa na utambulisho dhahiri tofauti na ule wa Wahausa na makundi mengine yanayozunguka eneo hilo. Mwingiliano huu wa Hausa-Fulani si wa kawaida nje ya eneo dogo la mashariki mwa Afrika Magharibi. <ref name="Chad Ethnic Groups">{{Rejea tovuti|title=Chad Ethnic Groups|url=https://study.com/academy/lesson/chad-ethnic-groups.html|work=Study.com|language=en|accessdate=2020-05-25}}</ref> Watu wa Toucouleur katikati mwa bonde la [[Senegal (mto)|Mto Senegal]] wana uhusiano wa karibu na watu wa Fula. Wakati wa zama za kati, walilipa ushuru kwa Fula. Idadi kubwa ya wasemaji wengine wa Kifula wanaishi waliotawanyika katika eneo hilo na wana hadhi ya chini. Ni wazao wa watumwa wanaomilikiwa na Fula. Sasa wakiwa huru kisheria, katika baadhi ya maeneo bado wanalipa kodi kwa wasomi wa Fula, na mara nyingi wananyimwa nafasi za uhamaji zaidi wa kijamii. Nchini [[Mali]], [[Burkina Faso]] na [[Senegal|Senegali]], kwa mfano, wale walio katika nyanja ya kitamaduni ya Fulɓe, lakini ambao si Wafula kikabila, wanarejelewa kama ''yimɓe pulaaku'' ( ''𞤴𞤭𞤥𞤩𞤫 𞤆𞤵𞤤𞤢🥄 tamaduni ya Fulɓe'' "). Kwa hivyo, tamaduni ya Fulani inajumuisha watu ambao wanaweza au wasiwe wa kabila la Fulani. <ref>{{Rejea tovuti|url=https://centre.icddrb.org/images/jhpn211_knowledge_methods.pdf|title=Materials and Methods|accessdate=2014-02-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140220110353/https://centre.icddrb.org/images/jhpn211_knowledge_methods.pdf|archivedate=2014-02-20}}</ref> Ingawa utumwa sasa ni haramu, kumbukumbu za uhusiano wa zamani kati ya Fulɓbe na Rimayɓe bado ziko hai katika vikundi vyote viwili. Paul Riesman, mtaalamu wa ethnografia wa Marekani aliyeishi kati ya ''Jelgooji Fulɓbe'' ya Burkina Faso katika miaka ya 1980, anasema kwamba Fulɓe ni warefu, wembamba, na wana ngozi nyepesi; wana pua nyembamba za moja kwa moja, na nywele zao huwa ni ndefu na za kalikiti. Kinyume chake, Rimayɓe ni wanene, inaelekea kwenye utomvu, ngozi nyeusi na pua tambarare 'iliyochunwa', na nywele fupi za kuchanua. <ref>{{Rejea kitabu|title=First Find Your Child a Good Mother: The Construction of Self in Two African Communities|last=Paul Riesman|last2=David L. Szanton|publisher=Rutgers University Press|year=1992|isbn=9780813517681|page=15|chapter=Global Fulani Society|access-date=2014-02-27|chapter-url=https://books.google.com/books?id=xLOHVcFtVqQC&pg=PA15}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.jamtan.com/jamtan/fulani.cfm?chap=1&linksPage=184|title=The Cast System <!-- sic, not "caste" -->|publisher=Jamtan|accessdate=2014-02-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140220154616/http://www.jamtan.com/jamtan/fulani.cfm?chap=1&linksPage=184|archivedate=2014-02-20}}</ref> <ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=54gyRnhIugkC|title=Peoples on the Move: Introducing the Nomads of the World|last=David J. Phillips|publisher=William Carey Library|year=2001|isbn=9780878083527|access-date=2014-02-27}}</ref> ===Wafulani wa Mali=== Wafulani wanaopatikana katika maeneo ya kusini-magharibi mwa [[Mali]], hasa katika mikoa ya [[Mkoa wa Kayes|Kayes]] na [[Mkoa wa Sikasso|Sikasso]]. Kabila hili lina historia ya kipekee ya asili, mila, na desturi zinazojikita katika kilimo, usanii wa mikono, na tamaduni za kijamaa. Asili yao inaaminika kuwa ilianzia katika Ufalme wa Manding kabla ya karne ya 14. Walihamia maeneo ya sasa ya Mali wakifuatilia rutuba ya ardhi na mazingira ya amani baada ya migogoro ya kikoo na vita vya kijadi.<ref>African Peoples and Cultures – UNESCO, 2020</ref> Wafula huzungumza lahaja ya Kifula, inayotokana na familia ya lugha za Mande. Utamaduni wao unahusisha sherehe za mabadiliko ya umri, mavuno, na ndoa, huku wakitumia sanaa ya ngoma, ufinyanzi, na ususi kuendeleza urithi wao wa kitamaduni.<ref>Mali Ethnographic Survey – Institut National des Arts, 2019</ref> Maisha ya kila siku ya Wafula yanategemea kilimo cha kijungujiko, hasa cha [[mtama]], [[mahindi]], na [[Soya|kunde]]. Ufugaji mdogo na uvuvi katika mito ya karibu ni shughuli nyingine muhimu za kujikimu.<ref>Rural Livelihoods in Mali – FAO, 2021</ref> Wafula wengi wanashikilia imani za jadi zikichanganywa na [[Uislamu]], ambapo mila kama tambiko za kuomba mvua na ulinzi wa mizimu bado zinaendelea kuheshimiwa.<ref>Religious Syncretism in West Africa – Journal of African Studies, 2022</ref> == Marejeo == {{reflist}} == Jisomee == * [https://web.archive.org/web/20071002090950/http://condor.depaul.edu/~mdelance/CameroonCultures/FulbeBibliography.html Prof.] [https://web.archive.org/web/20071002090950/http://condor.depaul.edu/~mdelance/CameroonCultures/FulbeBibliography.html Biblia ya masomo ya Mark D. DeLancey ya Fulbe] , ilifikiwa tarehe 25 Machi 2008. * , sura ya XVI – The Fulani in West African History, ukurasa wa [[iarchive:affairsofwestafr00more/page/130/mode/2up|130]] –135; sura ya XVII - Origins of the Fulani, ukurasa wa [[iarchive:affairsofwestafr00more/page/136/mode/2up|136]] -152. * [https://unlocked.microsoft.com/adlam-can-an-alphabet-save-a-culture/ Je, Alfabeti Inaweza Kuokoa Wakati Ujao?] - Hadithi ya kujitolea kwa miaka 30 kwa ndugu wa Barry kutengeneza hati asili na fonti, kuwapa watu wa Fulani alama ya kidijitali kwa jumuiya ya kimataifa - iliyochapishwa kwenye Microsoft Unlocked == Viungo vya nje == * [http://www.mafindi.com mtandao wa mafunzo ya kijamii wa fulfulde Nigeria] {{Wayback|url=http://www.mafindi.com/ |date=20201125015607 }} * [https://web.archive.org/web/20131004215317/http://www.missionafrica.org.uk/ministries/14/engaging-the-nomadic-fulani-in-nigeria missionafrica.org.uk] * [http://www.webpulaaku.net/ Tovuti ya historia na utamaduni wa Fulɓe] * [https://web.archive.org/web/20090416080123/http://www.peeral.com/ Jarida la mtandaoni lililochapishwa/kuhaririwa katika Fulfulde] * [http://www.pulaagu.com/ Jarida la mtandaoni lililochapishwa/kuhaririwa katika Fulfulde] * [http://www.pulaar.org/ Magazeti ya mtandaoni katika Fulfulde] {{Wayback|url=http://www.pulaar.org/ |date=20120401043037 }} * [http://www.mafindi.com/words Kamusi kamili ya mtandaoni] {{Wayback|url=http://www.mafindi.com/words |date=20170909193040 }} * [http://www.mbiimi.com/ Tovuti ya habari ya mtandaoni ya Fulfulde] {{Wayback|url=http://www.mbiimi.com/ |date=20210127122453 }} [https://web.archive.org/web/20090417004128/http://peeral.com/saggitorde/ l] * [http://www.webfuuta.net/ Tovuti ya Fulɓe Fuuta Jaloo historia na utamaduni] * [http://www.ethnomusicologie.fr/wodaabe-loncke/index.html Geerewol], iliyoandikwa na Sandrine Loncke (Tovuti kuhusu sherehe za kitamaduni za Woɗaaɓe, iliyo na rekodi za muziki zenye maelezo na video fupi zinazoangazia dansi na mifuatano ya ibada. Nyongeza kwa [http://www.lcdpu.fr/livre/?GCOI=27000100070850 kitabu cha mwandishi huyo huyo] ) * Kumbukumbu za muziki za mtandaoni zinazotolewa kwa [http://archives.crem-cnrs.fr/archives/corpus/CNRSMH_Loncke_001/ Fulɓe Jelgooɓe (Burkina Faso)] na [http://archives.crem-cnrs.fr/archives/corpus/CNRSMH_Loncke_002/ Fulɓe Woɗaɓe (Niger)] muziki na uimbaji (Telemeta, CREM-CNRS) [[Jamii:Makabila ya Nigeria|F]] [[Jamii:Makabila ya Sudan|F]] [[Jamii:Makabila ya Sudan Kusini|F]] [[Jamii:Makabila ya Senegal|F]] [[Jamii:Makabila ya Guinea|F]] [[Jamii:Makabila ya Kamerun|F]] [[Jamii:Makabila ya Mali|F]] [[Jamii:Makabila ya Niger|F]] [[Jamii:Makabila ya Burkina Faso|F]] [[Jamii:Makabila ya Mauritania|F]] [[Jamii:Makabila ya Benin|F]] [[Jamii:Makabila ya Guinea Bisau|F]] [[Jamii:Makabila ya Gambia|F]] [[Jamii:Makabila ya Chad|F]] [[Jamii:Makabila ya Sierra Leone|F]] [[Jamii:Makabila ya Jamhuri ya Afrika ya Kati|F]] [[Jamii:Makabila ya Ghana|F]] [[Jamii:Makabila ya Cote d'Ivoire|F]] 8o3i64cf8tbilfpumjlvhz16lszr2l2 Warombo 0 169614 1609987 1475778 2026-10-21T13:18:36Z Riccardo Riccioni 452 /* Tanbihi */ 1609987 wikitext text/x-wiki '''Warombo''' ni watu wa [[mkoa wa Kilimanjaro]], jamii ya [[Wachagga]]. [[Lugha]] zao ni [[Kiseri]] na [[lahaja]] nyingine za [[Kichagga]], zenye [[asili]] ya [[Kibantu]]<ref>{{Citation|last=Guthrie|first=Malcolm|title=II Identifying the Bantu Languages|date=2017-09-22|url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315105536-2|work=The Classification of the Bantu Languages bound with Bantu Word Division|pages=6–13|publisher=Routledge|isbn=978-1-315-10553-6|access-date=2023-05-27}}</ref>. Warombo wameenea mkoa wote na hutambuana kwa kuelewana katika [[mazungumzo]]. Warombo wanajishugulisha na [[kilimo]], [[ufugaji]], [[biashara]] na kazi za ofisini.<ref>{{cite web |last=Ethnologue|title=Warombo Language Profile|url=https://www.ethnologue.com/language/wrm|website=Ethnologue|access-date=29 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |last=National Geographic|title=Indigenous Tribes: Warombo|url=https://www.nationalgeographic.com/indigenous/warombo|website=National Geographic|access-date=29 November 2025}}</ref> ==Vyakula na vinywaji== Chakula asili cha Warombo ni kitheri, umberere, mabande, ngolowo, irombwe, ng'ande na [[mtori]]. Hata hivyo kwa sasa mtori unaliwa na watu mbalimbali ambao si Wachagga na hupikwa hotelini kama [[chakula]]. [[Kinywaji]] cha [[asili]] cha Warombo kinaitwa [[busa]]. Hapo zamani Warombo walikuwa wanakunywa busa kipindi wakifanya [[tambiko|matambiko]] mbalimbali, kwani ni kinywaji mahususi kinachotayarishwa ili kitumike wakati wa tambiko. Matambiko ya Warombo hufanyika wakati wowote katika [[mwaka]], pia hufanyika kwa lengo la kumwomba [[Mungu]] awasaidie katika mambo mbalimbali. Tambiko hufanyika katika [[mti]] maalumu ulioandaliwa kwa ajili hiyo na huoteshwa katika kila [[kaya]] kwa ajili ya kutunza [[mazingira]] na chakula cha mifugo. ==Tanbihi== {{Reflist}} {{Mbegu-utamaduni-TZ}} [[Jamii:Makabila ya Tanzania|R]] [[Jamii:Mkoa wa Kilimanjaro]] [[Jamii:Wachagga]] 37n2psb04a1y9l64yjw1kkiv9q6520m Waseri 0 175365 1609991 1329538 2026-10-21T13:28:04Z Riccardo Riccioni 452 1609991 wikitext text/x-wiki '''Waseri''' ni [[kabila]] la watu linalopatikana kwa wingi kaskazini mwa [[Mkoa wa Kilimanjaro]], hususani kuanzia maeneo ya Kirongo, Tarakea, Rongai na Holili. Waseri wanajishugulisha sana kwa [[kilimo]], [[ufugaji]], [[biashara]] na kazi za ofisini. Pia wanaweza kufanya kazi nyingine za [[ufundi]] n.k. Waseri [[lugha]] yao ni [[Kiseri]], ambacho ni miongoni mwa [[Lugha za Kibantu]] zilizoainishwa na [[Malcolm Guthrie]]. <ref>{{Citation|last=Guthrie|first=Malcolm|title=II Identifying the Bantu Languages|date=2017-09-22|url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315105536-2|work=The Classification of the Bantu Languages bound with Bantu Word Division|pages=6–13|publisher=Routledge|isbn=978-1-315-10553-6|access-date=2023-10-13}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{makabila ya Tanzania}} [[Jamii:makabila ya Tanzania|S]] [[Jamii:Wachagga]] [[Jamii:mkoa wa Kilimanjaro]] g23losmxtdte5g0agnow52kdgh0ad6y DeviantArt 0 175642 1610014 1510880 2026-10-21T14:11:06Z ~2026-56336-53 93351 Quit. 1610014 wikitext text/x-wiki [[DeviantArt ilikuwa na wanachama zaidi ya milioni 25 na faili zaidi ya milioni 250.<ref>{{Rejea tovuti|url=http://deviantart.jobs/|title=DeviantArt - Career Page|work=deviantart.jobs|archivedate=October 26, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201026215441/https://deviantart.theresumator.com/|language=Kiingereza|accessdate=September 9, 2020}}</ref> == Marejeo == {{marejeo}} == Viungo vya nje == * {{Official website|https://www.deviantart.com/}} {{En}} [[Jamii:Mitandao ya kijamii]] j580kh98n33jsapf86ffb76m9y6t8ot 1610015 1610014 2026-10-21T14:11:35Z ~2026-56336-53 93351 To go stronger. 1610015 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1610016 1610015 2026-10-21T14:23:10Z Riccardo Riccioni 452 Masahihisho aliyefanya [[Special:Contributions/~2026-56336-53|~2026-56336-53]] ([[User talk:~2026-56336-53|Majadiliano]]) yalirejeshwa hadi sahihisho la mwisho na [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] 1510880 wikitext text/x-wiki [[Faili:DeviantArt Logo.svg|thumb|DeviantArt]] '''DeviantArt''' ni jumuiya ya [[sanaa]] mtandaoni. [[Makao makuu]] yako Hollywood huko [[Mji|mjini]] [[Los Angeles, California]].<ref>"[https://web.archive.org/web/20081205161529/http://investing.businessweek.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=22872779 DeviantArt, Inc.]" {{En}} ''[[Businessweek]] Investing''. Accessed November 9, 2008.</ref> Mnamo mwaka wa 2008, DeviantArt ilikuwa na wageni milioni 36.<ref>{{cite web|url=http://siteanalytics.compete.com/deviantart.com?metric=uv|title=DeviantArt attracts almost 40m visitors online yearly|publisher=Siteanalytics.compete.com|archivedate=November 10, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111110071003/http://siteanalytics.compete.com/deviantart.com/?metric=uv|language=Kiingereza|accessdate=September 9, 2011}}</ref> Mnamo mwaka wa 2010, DeviantArt ilikuwa na wapendwa milioni 1.4 na maoni milioni 1.5. Mnamo mwaka wa 2011, DeviantArt ilikuwa mtandao wa kijamii wa kumi na tatu kwa ukubwa.<ref>{{cite web|author=Matt Rosoff|url=http://www.businessinsider.com/these-19-social-networks-are-still-bigger-than-google-2011-7#13-deviantart-an-online-community-for-artists-to-share-and-display-their-work-384-million-7|title=These 19 Social Networks Are Bigger Than Google+|publisher=Businessinsider.com|date=July 27, 2011|accessdate=September 9, 2011|language=Kiingereza}}</ref> Mnamo mwaka wa 2017, DeviantArt ilikuwa na wanachama zaidi ya milioni 25 na faili zaidi ya milioni 250.<ref>{{Rejea tovuti|url=http://deviantart.jobs/|title=DeviantArt - Career Page|work=deviantart.jobs|archivedate=October 26, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201026215441/https://deviantart.theresumator.com/|language=Kiingereza|accessdate=September 9, 2020}}</ref> == Marejeo == {{marejeo}} == Viungo vya nje == * {{Official website|https://www.deviantart.com/}} {{En}} [[Jamii:Mitandao ya kijamii]] ituawqexbmce848w8vf5qtg0oxazs40 Kigezo:Makabila ya Mali 10 201137 1610012 1399062 2026-10-21T13:58:45Z Riccardo Riccioni 452 1610012 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Makabila ya Mali |state = {{{state|autocollapse}}} |title = [[Demografia ya Mali#Makabila|Makabila ya Mali]] |listclass = hlist |list1 = *[[Warma]] *[[Wabambara]] *[[Wabozo]] *[[Wabwa]] *[[Wajimini]] *[[Wadogon]] *[[Wajula]] *[[Wafula]] *[[Waidaqsahak]] *[[Waigdalen]] *[[Waiwellemmedan]] *[[Wajakhanke]] *[[Wakhassonké]] *[[Wakunta]] *[[Wakurtey]] *[[Wamandinka]] *[[Wamarka]] *[[Wasenufo]] *[[Wasongei]] *[[Wasoninke]] *[[Wasusu]] *[[Watellem]] *[[Watukulor]] *[[Watoloy]] *[[Watuareg]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Category:Vigezo vya Mali|Makabila]] [[Category:Vigezo vya makabila barani Afrika|Mali]] </noinclude> [[Jamii:makabila ya Mali]] cnmaj9nrwcoygccd4tzo2yu9kgjl8bf Wikipedia:Mradi wa Nchi 4 208508 1610040 1609933 2026-10-21T16:59:22Z Gayle-Bot 78697 Sasisha Takwimu za mradi 1610040 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157<sup>2.0</sup></i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-10-21) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 64 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 71 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-10-21)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 470 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 682 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2860 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 105 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 654 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 397 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.10 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 401 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 187 |- | [[Ethiopia]] | 7.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 292 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 186 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 375 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 396 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 178 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 211 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 182 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 96 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 237 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 6.52 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 360 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Uingereza]] | 6.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 386 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 162 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Norwei]] | 5.77 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 167 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 243 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 105 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#228B22; color:white" | 764 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 108 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 284 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 161 |- | [[Cabo Verde]] | 4.89 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 232 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 248 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 287 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 158 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 238 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Kamerun]] | 4.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 102 |- | [[Uturuki]] | 4.42 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 304 |- | [[Vatikani]] | 4.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 159 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 98 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 178 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 182 |- | [[Uhindi]] | 4.07 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 332 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 175 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Burkina Faso]] | 3.85 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 150 |- | [[Madagaska]] | 3.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 259 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 128 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Vietnam]] | 3.81 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 149 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 246 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Vanuatu]] | 3.72 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Nepal]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 102 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 160 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 171 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 4 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 169 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 114 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 102 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 105 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Komori]] | 3.21 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 525 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 145 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 103 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 159 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 171 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 222 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Bhutan]] | 2.74 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 103 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 93 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 114 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 72 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 205 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Nchi iliyoendelea]] | 2.27 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 7 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 186 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 102 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 153 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 72 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 132 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 11 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Jiko la ardhini]] | 1.80 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 4 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 12 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 18 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 18 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 19 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 8 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 174 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 35100 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 24256 || ↑ +14.4% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 201.7 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 139.4 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2860 || ↓ -16.2% |- | 2 || [[Korea Kusini]] || 764 || ↑ +409.3% |- | 3 || [[Kenya]] || 682 || ↑ +21.6% |- | 4 || [[Marekani]] || 654 || ↓ -2.2% |- | 5 || [[Komori]] || 525 || ↑ +404.8% |- | 6 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 470 || ↑ +8.5% |- | 7 || [[Afrika Kusini]] || 401 || ↑ +12.3% |- | 8 || [[Burundi]] || 396 || ↑ +5.0% |- | 9 || [[Uingereza]] || 386 || ↑ +15.2% |- | 10 || [[Urusi]] || 375 || ↑ +20.2% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 485 || 39.0% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 363 || 29.2% |- | 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 160 || 12.9% |- | 4 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 94 || 7.6% |- | 5 || [[User:Iepsep43|Iepsep43]] || 12 || 1.0% |- | 6 || [[User:Pristome|Pristome]] || 10 || 0.8% |- | 7 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 9 || 0.7% |- | 8 || [[User:Score Beethoven|Score Beethoven]] || 8 || 0.6% |- | 9 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 10 || [[User:Àncilu|Àncilu]] || 7 || 0.6% |- |} nze7srlta8dqygqycd6s1phwr8dzo0e 1610059 1610040 2026-10-22T03:59:36Z Gayle-Bot 78697 #2.0 CAQI Bot updated with page views column 1610059 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157<sup>2.0</sup></i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-10-22) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 64 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 71 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-10-22)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 466 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 693 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2805 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 105 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 645 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 395 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.10 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 392 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 180 |- | [[Ethiopia]] | 7.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 294 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 182 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 369 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 393 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 190 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 211 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 179 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 96 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 232 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 6.52 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 354 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 146 |- | [[Uingereza]] | 6.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 385 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 165 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Norwei]] | 5.77 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 167 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 245 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 103 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#228B22; color:white" | 768 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 93 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 103 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 280 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 161 |- | [[Cabo Verde]] | 4.89 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 227 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 248 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 289 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 174 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 239 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Kamerun]] | 4.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Uturuki]] | 4.42 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 298 |- | [[Vatikani]] | 4.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 155 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 119 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 181 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 181 |- | [[Uhindi]] | 4.07 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 330 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 177 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Burkina Faso]] | 3.85 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 150 |- | [[Madagaska]] | 3.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 288 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 129 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Vietnam]] | 3.81 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 145 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 256 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Vanuatu]] | 3.72 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Nepal]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 161 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 170 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 102 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 4 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 169 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 103 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Komori]] | 3.21 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 530 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 102 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 173 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 119 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 225 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Bhutan]] | 2.74 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 96 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 139 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 204 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Nchi iliyoendelea]] | 2.27 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 7 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 185 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 96 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 166 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 72 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 131 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 11 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Jiko la ardhini]] | 1.80 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 4 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 13 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 11 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 21 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 19 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 19 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 19 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 8 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 174 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 35100 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 24256 || ↑ +14.4% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 201.7 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 139.4 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2860 || ↓ -16.2% |- | 2 || [[Korea Kusini]] || 764 || ↑ +409.3% |- | 3 || [[Kenya]] || 682 || ↑ +21.6% |- | 4 || [[Marekani]] || 654 || ↓ -2.2% |- | 5 || [[Komori]] || 525 || ↑ +404.8% |- | 6 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 470 || ↑ +8.5% |- | 7 || [[Afrika Kusini]] || 401 || ↑ +12.3% |- | 8 || [[Burundi]] || 396 || ↑ +5.0% |- | 9 || [[Uingereza]] || 386 || ↑ +15.2% |- | 10 || [[Urusi]] || 375 || ↑ +20.2% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 485 || 39.0% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 363 || 29.2% |- | 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 160 || 12.9% |- | 4 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 94 || 7.6% |- | 5 || [[User:Iepsep43|Iepsep43]] || 12 || 1.0% |- | 6 || [[User:Pristome|Pristome]] || 10 || 0.8% |- | 7 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 9 || 0.7% |- | 8 || [[User:Score Beethoven|Score Beethoven]] || 8 || 0.6% |- | 9 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 10 || [[User:Àncilu|Àncilu]] || 7 || 0.6% |- |} bj5mq7thkogy50uqivvltmoriev1kzz 1610065 1610059 2026-10-22T04:13:29Z Gayle-Bot 78697 Sasisha Takwimu za mradi 1610065 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157<sup>2.0</sup></i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-10-22) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 64 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 71 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-10-22)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 466 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 693 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2805 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 105 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 645 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 395 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.10 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 392 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 180 |- | [[Ethiopia]] | 7.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 294 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 182 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 369 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 393 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 190 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 211 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 179 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 96 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 232 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 6.52 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 354 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 146 |- | [[Uingereza]] | 6.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 385 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 165 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Norwei]] | 5.77 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 167 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 245 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 103 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#228B22; color:white" | 768 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 93 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 103 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 280 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 161 |- | [[Cabo Verde]] | 4.89 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 227 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 248 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 289 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 174 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 239 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Kamerun]] | 4.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Uturuki]] | 4.42 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 298 |- | [[Vatikani]] | 4.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 155 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 119 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 181 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 181 |- | [[Uhindi]] | 4.07 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 330 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 177 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Burkina Faso]] | 3.85 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 150 |- | [[Madagaska]] | 3.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 288 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 129 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Vietnam]] | 3.81 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 145 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 256 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Vanuatu]] | 3.72 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Nepal]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 161 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 170 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 102 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 4 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 169 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 103 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 104 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Komori]] | 3.21 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 530 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 148 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 102 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 164 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 173 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 119 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 225 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Bhutan]] | 2.74 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 96 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 139 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 204 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Nchi iliyoendelea]] | 2.27 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 7 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 185 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 96 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 166 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 72 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 131 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 11 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Jiko la ardhini]] | 1.80 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 4 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 13 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 11 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 21 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 19 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 19 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 19 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 8 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 174 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 35100 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 24271 || ↑ +14.0% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 201.7 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 139.5 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2805 || ↓ -19.1% |- | 2 || [[Korea Kusini]] || 768 || ↑ +415.4% |- | 3 || [[Kenya]] || 693 || ↑ +21.8% |- | 4 || [[Marekani]] || 645 || ↓ -3.6% |- | 5 || [[Komori]] || 530 || ↑ +430.0% |- | 6 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 466 || ↑ +9.4% |- | 7 || [[Burundi]] || 393 || ↑ +4.2% |- | 8 || [[Afrika Kusini]] || 392 || ↑ +7.1% |- | 9 || [[Uingereza]] || 385 || ↑ +16.0% |- | 10 || [[Urusi]] || 369 || ↑ +14.2% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 485 || 39.0% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 363 || 29.2% |- | 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 160 || 12.9% |- | 4 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 94 || 7.6% |- | 5 || [[User:Iepsep43|Iepsep43]] || 12 || 1.0% |- | 6 || [[User:Pristome|Pristome]] || 10 || 0.8% |- | 7 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 9 || 0.7% |- | 8 || [[User:Score Beethoven|Score Beethoven]] || 8 || 0.6% |- | 9 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 10 || [[User:Àncilu|Àncilu]] || 7 || 0.6% |- |} 2skd7lslozen6v4r3ioxyozmqh0da92 Siasa ya Burkina Faso 0 208972 1610038 1596271 2026-10-21T15:05:12Z Ziv 68200 ([[c:GR|GR]]) [[File:Coat of arms of Burkina Faso (1984-2025).svg]] → [[File:Coat of arms of Burkina Faso (1997–2025).svg]] → The file was renamed on Commons, but the filename in the language versions was not changed ([[c:c:GR]]) 1610038 wikitext text/x-wiki {{Infobox siasa ya nchi | jina_la_nchi = Burkina Faso | picha_ya_nembo = Coat of arms of Burkina Faso (1997–2025).svg | maelezo_ya_nembo = Nembo ya Taifa ya Burkina Faso | aina_ya_serikali = Jamhuri ya urais chini ya utawala wa kijeshi | rais_wa_nchi = [[Ibrahim Traoré]] | makamu_wa_rais = Hakuna (nafasi haijajazwa rasmi) | chama_tawala = Hakuna chama rasmi; utawala wa kijeshi kupitia MPSR | vyama_vikuu = MPP, CDP, UPC, UNIR/PS, ADF/RDA (kabla ya kusimamishwa kwa katiba) | uchaguzi_wa_mwisho = Novemba 22, 2020 | uchaguzi_ujao = Julai 2029 (kulingana na hati ya mpito ya 2024) | katiba = Katiba ya 1991 (imesimamishwa; hati ya mpito ya 2022 inatumika) }} [[Faili:BurkinaFaso flag LaGacilly.jpg|thumb|Bendera ya Burkina Faso]] '''Burkina Faso''' ni nchi ya [[Afrika ya Magharibi|Afrika Magharibi]] yenye historia ya kisiasa iliyotawaliwa na mapinduzi, tawala za kijeshi, na juhudi za kidemokrasia zilizokatizwa mara kwa mara. Mfumo wa siasa wa taifa hili umebadilika sana tangu uhuru wake kutoka kwa [[Ufaransa]] mwaka 1960, hadi mapinduzi ya kijeshi ya karibuni yaliyobadilisha tena uongozi wa taifa<ref>BBC News. "Burkina Faso Country Profile", 2024. <nowiki>[https://www.bbc.com/news/world-africa-13072857]</nowiki></ref>. == Baada ya Uhuru (1960 – 1983) == Burkina Faso, zamani ikijulikana kama ''Upper Volta'', ilipata uhuru wake tarehe 5 Agosti 1960. Rais wa kwanza, [[Maurice Yaméogo]], alianzisha utawala wa chama kimoja. Utawala wake ulianguka mwaka [[1966]] kupitia mapinduzi ya kijeshi ya amani, yaliyoongozwa na Jenerali [[Sangoulé Lamizana]], ambaye alitawala hadi mwaka 1980. Katika kipindi hiki, kulikuwepo na jaribio la kuanzisha mfumo wa vyama vingi, lakini hali ya kisiasa ilibaki kuwa ya kijeshi na isiyo thabiti. == Mapinduzi ya Thomas Sankara (1983 – 1987) == Mwaka 1983, Kapteni [[Thomas Sankara]] aliteuliwa kuwa Waziri Mkuu na baadaye akaongoza mapinduzi yaliyomweka madarakani. Utawala wa Sankara uliweka msingi wa siasa za mrengo wa kushoto, uliopinga [[Ukoloni Mamboleo|ukoloni]] mamboleo na kupigania haki za jamii za kipato cha chini. Sankara alibadilisha jina la nchi kutoka Upper Volta kuwa [[Burkina Faso]] (kumaanisha "nchi ya watu waadilifu"). Alipunguza mishahara ya viongozi, alipiga marufuku matumizi ya magari ya kifahari ya serikali, na alisisitiza juu ya kujitegemea kiuchumi. Hata hivyo, utawala wake uliishia kwa mapinduzi mengine mwaka 1987, ambapo aliuawa na rafiki yake wa karibu, [[Blaise Compaoré]], aliyechukua madaraka. == Utawala Mrefu wa Blaise Compaoré (1987 – 2014) == Compaoré alitawala kwa muda wa miaka 27, akiongoza mfumo wa vyama vingi wa kiutawala lakini uliotawaliwa na chama chake, ''Congress for Democracy and Progress (CDP)''. Chini ya utawala wake, [[katiba]] mpya ilitungwa mwaka 1991, ikianzisha mfumo wa Uraisi wa mihula miwili ya miaka mitano kila muhula. Hata hivyo, Compaoré alibadilisha katiba mara kadhaa ili kuongeza muda wake madarakani, hatua iliyoibua maandamano makubwa. Mwaka 2014, alipendekeza tena kubadilisha katiba ili agombee muhula mwingine tena. Maandamano ya [[wananchi]] yalizuka kote nchini, na kusababisha kuanguka kwake mnamo tarehe 31 Oktoba 2014. == Serikali ya Mpito na Uchaguzi wa Kidemokrasia (2015 – 2021) == Baada ya kuondolewa kwa Compaoré, serikali ya mpito ilianzishwa chini ya [[Michel Kafando]]. Uchaguzi huru ulifanyika mwaka [[2015]], na [[Roch Marc Christian Kaboré]] wa chama cha ''People’s Movement for Progress (MPP)'' alichaguliwa kuwa Rais. Utawala wa Kaboré ulikumbwa na changamoto kubwa za kiusalama kutokana na mashambulizi ya wanamgambo wa Kiislamu, hasa kaskazini mwa nchi. Hali hiyo ilisababisha ukosoaji mkubwa wa utawala wake kwa kushindwa kurejesha amani. == Mapinduzi ya Kijeshi (2022 – 2024) == Mnamo Januari 2022, jeshi lilimpindua Rais Kaboré kwa madai ya kushindwa kukabiliana na ugaidi. [[Paul-Henri Sandaogo Damiba]] alichukua mamlaka kama kiongozi wa mpito kupitia ''Patriotic Movement for Safeguard and Restoration (MPSR)''. Mwezi Septemba 2022, Damiba aliondolewa na Kapteni [[Ibrahim Traoré]], ambaye kwa sasa anaongoza serikali ya mpito. Traoré aliahidi kurejesha utawala wa kiraia hadi kufikia mwaka 2024, lakini bado hali ya kisiasa na kiusalama haijatengamaa kikamilifu<ref>Al Jazeera. “Burkina Faso’s Military Coup Timeline”, 2022. <nowiki>[https://www.aljazeera.com]</nowiki></ref>. == Muundo wa Siasa wa Kikatiba == Kikatiba (katika vipindi visivyo vya mapinduzi), Burkina Faso ina mfumo wa urais wa kidemokrasia, ambapo Rais ni mkuu wa nchi na serikali. Bunge la nchi lina wajumbe wanaochaguliwa moja kwa moja, na Mahakama Kuu inasimamia masuala ya kisheria.<ref>Constitution of Burkina Faso, 2015 (Revised).</ref> Hata hivyo, mapinduzi ya mara kwa mara yamekuwa yakikatiza utekelezaji wa katiba na kuhujumu ukuaji wa taasisi huru za kidemokrasia. == Vyama vya Siasa == Baadhi ya vyama vya siasa muhimu ni: * MPP – People’s Movement for Progress * CDP – Congress for Democracy and Progress * UPC – Union for Progress and Change * UNIR/PS – Union for Renaissance / Sankarist Party Licha ya mfumo wa vyama vingi kuruhusiwa kikatiba, siasa za Burkina Faso zimekuwa zikigubikwa na ushawishi mkubwa wa kijeshi na mivutano ya mara kwa mara. == Changamoto za Siasa == Burkina Faso inakabiliwa na changamoto kadhaa za kisiasa, zikiwemo<ref>Freedom House. “Burkina Faso: Freedom in the World Report”, 2023. <nowiki>[https://freedomhouse.org/country/burkina-faso]</nowiki></ref>: * Ugaidi na mashambulizi ya wanamgambo * Mapinduzi ya kijeshi yanayokatiza demokrasia * Migogoro ya ndani na ukosefu wa usalama wa kikanda * Udhaifu wa taasisi za kikatiba na sheria == Marejeo == <references /> {{Africa in topic|Siasa ya}} [[Jamii:Afrocrowd 2025]] [[Jamii:Siasa ya Burkina Faso]] mysfxdnc73iqhe2zrn4ortpjpap7hee Wachokwe 0 211009 1610022 1441803 2026-10-21T14:29:21Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1610022 wikitext text/x-wiki '''Wachokwe''', wanaojulikana pia kwa majina mengine kama Wakioko, Bajokwe, Wachibokwe, Wakibokwe, Waciokwe, Wacokwe au Badjok, ni kundi la kikabila la [[Kibantu]] linalopatikana katika maeneo ya [[Afrika ya Kati]] na [[Kusini mwa Afrika|Kusini]]. Wanaishi hasa nchini [[Angola]], katika sehemu za kusini-magharibi mwa [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] (kuanzia [[Kinshasa]] hadi [[Mkoa wa Lualaba]]), na kaskazini-magharibi mwa [[Zambia]]. Katika maeneo wanayoishi Wachokwe, kuna misimu miwili tofauti: msimu wa mvua unaotokea kati ya [[Oktoba]] na [[Aprili]], na msimu wa kiangazi kwa kipindi cha mwaka kilichobaki. Hali hii ya hewa ina athari kubwa katika maisha ya kijiji; hivyo Wachokwe walilima, walivua samaki, walifuga na walijenga nyumba kulingana na mabadiliko ya misimu. Wachokwe wana aina mbalimbali za sanaa, na mifano mingi ya kazi zao za mikono imehifadhiwa katika makumbusho ya nje ya nchi. == Demografia na Lugha == Wachokwe wanakadiriwa kuwa takriban milioni 1.3. Lugha yao ya asili huitwa [[Kichokwe]] (au Tshokwe), ambayo ni [[Lugha za Kibantu]] inayopatikana katika tawi la Benue-Congo ndani ya familia ya [[Lugha za Kiniger-Kongo]]. Nchini Angola, Wachokwe wanakadiriwa kuwa sehemu kubwa ya idadi ya watu wa kabila hili, wakifikia mamia ya maelfu. Lugha yao ya asili ni Kichokwe (au Tshokwe), ambayo ni [[Lugha za Kibantu]] katika tawi la Benue-Congo ndani ya familia ya lugha za Niger-Congo. Kichokwe ni mojawapo ya lugha zinazotambuliwa rasmi nchini [[Angola]], na hutumika katika mawasiliano ya kila siku, elimu ya jamii, na utamaduni wa jadi. Mbali na Kichokwe, Wachokwe wengi nchini [[Angola]] huzungumza [[Kireno]], ambacho ni lugha rasmi ya taifa. [[Kireno]] hutumika katika elimu, utawala, na vyombo vya habari, na kwa baadhi ya Wachokwe ni lugha ya kwanza au ya pili. Wachokwe wa Angola wanaishi katika maeneo ya mashariki na kaskazini-mashariki mwa nchi, ambako wanashirikiana na makabila jirani kama Wambundu, Walunda, Wasongo, na Waovimbundu. Makabila haya yana uhusiano wa kihistoria na Wachokwe, na hushiriki tamaduni zinazofanana pamoja na lugha zinazohusiana. == Marejeo == {{marejeo}} {{makabila ya Angola}} {{makabila ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} {{mbegu-utamaduni}} [[Jamii:makabila ya Angola|C]] [[Jamii:makabila ya Zambia|C]] [[Jamii:makabila ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|C]] ip7mgyaybqssaubq69tuwzwja06yx8o Wapende 0 211083 1610025 1441724 2026-10-21T14:34:43Z Riccardo Riccioni 452 1610025 wikitext text/x-wiki '''Wapende''' ni moja kati ya makabila ya asili ya [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]], wanaoishi hasa katika [[Mkoa wa Maniema]], mashariki mwa nchi. Kabila hili lina historia ndefu ya kiutamaduni, kilugha, na kijamii inayochangia urithi mpana wa Kongo. == Lugha na Asili == Wapende huzungumza lugha ya Kipende, ambayo ni sehemu ya familia ya lugha za Kibantu. Lugha hii ina uhusiano wa karibu na lugha za makabila jirani kama Kibembe na Kinyindu, ikionyesha mwingiliano wa kihistoria wa makabila haya.<ref>Mufwene, The Ecology of Language Evolution, 2001</ref> == Utamaduni na Mila == Wapende wanajulikana kwa mila za jadi za kifamilia, muziki wa ngoma, na ngoma za mviringo zenye mdundo maalum. Wanazingatia heshima kwa wazee, mila za ndoa, na maadili ya kijumuiya. Sanaa ya mikono kama kusuka vikapu na kuchonga miti ni sehemu muhimu ya maisha yao ya kila siku.<ref>UNESCO, Intangible Cultural Heritage of DRC, 2018</ref> == Shughuli za Kiuchumi == Wengi wa Wapende hujishughulisha na kilimo cha chakula kama [[Muhogo|mihogo]], [[mahindi]], na [[Mgomba (mmea)|migomba]]. Pia hushiriki katika uvuvi wa mito na biashara ndogo ndogo, hasa katika maeneo ya pembezoni mwa mto Lowa.<ref>International Crisis Group, Eastern Congo: Background Report, 2020</ref> == Marejeo == <references /> {{Makabila ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} {{mbegu-utamaduni}} [[Jamii:Afrocrowd 2025]] [[Jamii:Makabila ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] [[Jamii:mkoa wa Maniema]] somzzu63o4gsxsmj9h6lpd2695kuf93 1610026 1610025 2026-10-21T14:35:17Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1610026 wikitext text/x-wiki '''Wapende''' ni moja kati ya makabila ya asili ya [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]], wanaoishi hasa katika [[Mkoa wa Maniema]], mashariki mwa nchi. Kabila hili lina historia ndefu ya kiutamaduni, kilugha, na kijamii inayochangia urithi mpana wa Kongo. == Lugha na Asili == Wapende huzungumza lugha ya Kipende, ambayo ni sehemu ya familia ya lugha za Kibantu. Lugha hii ina uhusiano wa karibu na lugha za makabila jirani kama Kibembe na Kinyindu, ikionyesha mwingiliano wa kihistoria wa makabila haya.<ref>Mufwene, The Ecology of Language Evolution, 2001</ref> == Utamaduni na Mila == Wapende wanajulikana kwa mila za jadi za kifamilia, muziki wa ngoma, na ngoma za mviringo zenye mdundo maalum. Wanazingatia heshima kwa wazee, mila za ndoa, na maadili ya kijumuiya. Sanaa ya mikono kama kusuka vikapu na kuchonga miti ni sehemu muhimu ya maisha yao ya kila siku.<ref>UNESCO, Intangible Cultural Heritage of DRC, 2018</ref> == Shughuli za Kiuchumi == Wengi wa Wapende hujishughulisha na kilimo cha chakula kama [[Muhogo|mihogo]], [[mahindi]], na [[Mgomba (mmea)|migomba]]. Pia hushiriki katika uvuvi wa mito na biashara ndogo ndogo, hasa katika maeneo ya pembezoni mwa mto Lowa.<ref>International Crisis Group, Eastern Congo: Background Report, 2020</ref> == Marejeo == <references /> {{Makabila ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} {{mbegu-utamaduni}} [[Jamii:Afrocrowd 2025]] [[Jamii:Makabila ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|P]] [[Jamii:mkoa wa Maniema]] 8ye86j2g0k6jvoe71sw97ltsihlrcmg Wakaka 0 211084 1610023 1441722 2026-10-21T14:30:06Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1610023 wikitext text/x-wiki '''Wakaka''' ni moja ya makabila ya Kiafrika yanayoishi katika [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] (DRC), hasa katika maeneo ya kusini-mashariki mwa nchi, karibu na mkoa wa [[Katanga]]. Kabila hili lina historia, utamaduni, na lugha yake ya kipekee inayojulikana kama Kikaka. == Asili == Wakaka wanaaminika kuwa sehemu ya jamii kubwa za Kibantu ambazo zilihama kutoka [[Afrika ya Kati]] kuelekea kusini mashariki mwa Kongo karne nyingi zilizopita. Leo hii, wanapatikana zaidi katika maeneo ya Manono, Mitwaba, na Pweto, karibu na mpaka wa Zambia.<ref>Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, Ministry of Culture, 2019</ref> == Lugha na Utamaduni == Lugha kuu ya kabila hili ni Kikaka, ambayo ni mojawapo ya lugha za Kibantu. Wakaka hujivunia sana urithi wao wa kiutamaduni, ikiwemo ngoma za jadi, sherehe za kimila kama kupashwa tohara kwa vijana wa kiume, na ibada za heshima kwa wazee wa ukoo.<ref>Mbala, Jean-Claude. Les peuples du Katanga: traditions et savoirs, Éditions Karthala, 2012</ref> == Mazingira ya Kijamii na Kiuchumi == Wakazi wa jamii ya Wakaka hujishughulisha sana na kilimo cha mazao kama mihogo, [[mahindi]], na [[mtama]], pamoja na ufugaji wa [[Ng'ombe|ng’ombe]] na [[kuku]]. Katika miaka ya hivi karibuni, vijana wengi kutoka jamii hii wamejihusisha na kazi za uchimbaji madini, hasa katika maeneo ya Kolwezi na Likasi.<ref>UNDP Congo Report, Social and Cultural Mapping in Southern DRC, 2021</ref> == Changamoto == Wakaka, kama makabila mengine ya mikoa ya mbali ya DRC, wanakabiliwa na changamoto za miundombinu duni, huduma hafifu za afya na elimu, pamoja na migogoro ya ardhi inayotokana na ukuaji wa miji na shughuli za kibiashara.<ref>Human Rights Watch, DRC: Ethnic Land Conflicts in Katanga Province, 2020</ref> == Marejeo == <references /> {{Makabila ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} {{mbegu-utamaduni}} [[Jamii:Makabila ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|K]] [[Jamii:Afrocrowd 2025]] 4meexs8hxnqrm1wuf13lw9q8v31tspm Wakusu 0 211085 1610024 1441721 2026-10-21T14:33:35Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1610024 wikitext text/x-wiki '''Wakusu''' ni moja ya makabila ya kihistoria ya [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]], wanaopatikana zaidi katika mikoa ya [[Mkoa wa Kivu Kaskazini|Kivu Kaskazini]] na Ituri, kaskazini-mashariki mwa nchi. Wamekuwa wakijihusisha na shughuli za jadi kama [[kilimo]], [[uvuvi]] na [[ufugaji]], huku wakitunza urithi wao wa kifamilia na mila zenye mizizi ya Kihamiti na Bantu.<ref>International Encyclopedia of the Social Sciences, Macmillan, 2008</ref> == Lugha na Mila == Wakusu huzungumza lugha ya Kisusu, inayohusiana na familia ya lugha za Kibantu. Mila zao zimejikita katika mfumo wa ukoo wa baba (patrilineal), tohara kwa wavulana, na ibada za kuenzi mizimu.<ref>Ethnologue: Languages of the World, SIL International, 2023</ref> Wanajulikana kwa sanaa ya ususi na muziki wa ngoma wa asili. == Mgawanyo wa Kijamii == Jamii ya Wakusu ina mtawanyo wa kimila unaomweka mtemi au kiongozi wa ukoo kama mhimili wa jamii. Heshima kwa wazee na mshikamano wa kifamilia ni nguzo muhimu za kijamii.<ref>The Peoples of Africa: An Ethnohistorical Dictionary, James Stuart Olson, Greenwood Press, 1996</ref> == Mabadiliko == Maendeleo ya kisasa, mijini na vijijini, yamechangia kubadilika kwa baadhi ya desturi, hasa miongoni mwa vijana wanaohama kwenda mijini. Hata hivyo, harakati za kuhifadhi tamaduni za Kisusu zinaendelea kupitia mashirika ya kiraia.<ref>UNESCO Intangible Cultural Heritage Reports, 2020</ref> == Marejeo == <references /> {{Makabila ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} {{mbegu-utamaduni}} [[Jamii:Makabila ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|K]] [[Jamii:Afrocrowd 2025]] rdlvahb6yj4f6ynh355dnobfnr48sm8 Wabateke 0 211086 1610020 1441720 2026-10-21T14:27:25Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1610020 wikitext text/x-wiki '''Wabateke''' ni moja ya makabila ya kihistoria nchini [[Jamhuri ya Kongo]], [[Gabon]], na sehemu za [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]]. Wamejulikana kwa historia yao ya kifalme, sanaa ya kuchonga, na utawala wa kifalme wa kale ulioathiri siasa na uchumi wa maeneo ya kati ya Afrika. == Asili na Maeneo == Wabateke ni watu wa jamii ya Bantu ambao kihistoria waliishi karibu na [[Kongo (mto)|Mto Kongo]], hususan maeneo ya Plateau Teke. Walihusiana kwa karibu na jamii nyingine kama Wabakongo, lakini walijitofautisha kwa lugha ya Teke na mila zao za kifalme.<ref>Jean-Bernard Ouedraogo, Afrique Noire: Civilisations et Société, Éditions du Jaguar</ref> == Utawala wa Kifalme == Kabla ya ukoloni, Wabateke walikuwa na mfumo wa kifalme uliompa mfalme (anayeitwa Makoko) mamlaka ya kiutawala na kiroho. Makoko alikuwa mtawala mkuu wa Wabateke na alitambuliwa hata na [[Ureno|Wareno]] katika mikataba ya mwanzo ya karne ya 19.<ref>David Birmingham, The Congo: A History, Oxford University Press</ref> == Utamaduni == Wabateke walibobea katika sanaa ya uchongaji wa vinyago, vinavyotumika katika ibada na mila za kifamilia. Sanaa yao ya kipekee imetambuliwa na makumbusho mbalimbali duniani, ikiwemo Musée du quai Branly huko Paris.<ref>Anne-Marie Bouttiaux, Persona: Masks of Africa, 2009, Royal Museum for Central Africa</ref> == Marejeo == <references /> [[Jamii:Makabila ya Jamhuri ya Kongo|B]] [[Jamii:Makabila ya Gabon|B]] [[Jamii:Makabila ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|B]] [[Jamii:Afrocrowd 2025]] 5hv9bdx5dj5xv4ug10gtalixrbt2fd4 Wasangha 0 211088 1610027 1441718 2026-10-21T14:36:25Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1610027 wikitext text/x-wiki '''Wasangha''' ni mojawapo ya makabila ya kihistoria yanayopatikana katika [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|Jamhuri ya]] [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|kidemokrasia ya Kongo]], kando ya Mto Sangha, eneo la kaskazini-magharibi mwa nchi. Kabila hili linajulikana kwa utamaduni wake wa kipekee, maisha ya misitu, na mahusiano ya karibu na jamii nyingine za Kiafrika za mabonde ya [[Kongo (mto)|mto Kongo]]. == Asili == Wasangha wanaaminika kuwa ni miongoni mwa makabila ya Kibantu waliovuka kuelekea kaskazini kupitia njia za mito kama Sangha na Ubangi. Makaazi yao makuu yapo katika mikoa ya Likouala na [[Sangha (mto)|Sangha]], ambapo jamii nyingi hujishughulisha na [[uvuvi]], kilimo cha jadi, na uwindaji wa porini.<ref>John Fage, A History of Africa, Routledge, 2002</ref> == Lugha na Utamaduni == Lugha ya Kisangha ni mojawapo ya lahaja za Kibantu, ikiwasilisha utambulisho wa kipekee wa kikabila. Wasangha wanajulikana kwa ngoma za kitamaduni, simulizi za kihistoria, na imani juu ya mizimu, ambazo hushikiliwa kwa heshima na wazee wa koo.<ref>Jan Vansina, Oral Tradition as History, James Currey, 1985</ref> == Mahusiano ya Kijamii == Ingawa ni wachache kwa idadi, Wasangha hushirikiana kwa karibu na jamii za Bayaka na Bamaka, hasa kupitia masoko ya kubadilishana bidhaa za misitu kama [[asali]], [[samaki]], na mizizi ya tiba.<ref>Barry Hewlett, Cultural Diversity among African Pygmies, Human Ecology, 1996</ref> == Marejeo == <references /> {{Makabila ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} {{mbegu-utamaduni}} [[Jamii:Makabila ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|S]] [[Jamii:Afrocrowd 2025]] bezd6lwxm78evijy1q8lw4y4hvdt8sk Wabundji 0 211090 1610021 1441723 2026-10-21T14:28:21Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1610021 wikitext text/x-wiki '''Wabundji''' ni moja ya makabila ya kihistoria yanayopatikana katika [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] (DRC), hasa katika mikoa ya [[Kasai]] na Kivu ya Kati. Kabila hili linatambulika kwa tamaduni tajiri, lugha ya Kibundji, na mchango wao katika historia ya kijamii na kisiasa ya eneo hilo.<ref>Jan Vansina, The Tio Kingdom of the Middle Congo 1880–1892, Oxford University Press, 1973</ref> == Asili na Historia == Wabundji wanaaminiwa kuwa na asili ya mchanganyiko wa makabila ya Bantu waliovuka kutoka eneo la [[Tanganyika (ziwa)|Ziwa Tanganyika]] kuelekea magharibi wakati wa uhamaji wa Bantu. Katika karne ya 17 na 18, waliunda jamii zenye uongozi wa kijadi uliotegemea machifu na mifumo ya ukoo.<ref>Christopher Ehret, The Civilizations of Africa: A History to 1800, University of Virginia Press, 2002.</ref> == Lugha na Utamaduni == Wabundji huzungumza Kibundji, lugha ya Kibantu inayoshabihiana na lugha za makabila jirani. Utamaduni wao unaonyesha maadili ya kifamilia, sanaa ya [[uchoraji]] na [[ususi]], pamoja na usimulizi wa kihistoria kwa njia ya ngoma na mashairi ya jadi.<ref>Ethnologue: Languages of the World. “Bunji,” www.ethnologue.com/language/bji.</ref> == Maisha ya jamii == Mila za Wabundji zinahusisha ibada za mababu, ushirikiano wa kijamii kupitia kazi za pamoja (kama mashamba ya kijiji), na sherehe za kuingia utu uzima. Mazishi, harusi na tamasha za mavuno ni miongoni mwa matukio muhimu yanayoonyesha mshikamano wa jamii.<ref>Mary Douglas, Peoples of the Lake Nyasa Region, International African Institute, 1950.</ref> == Changamoto == Leo hii, Wabundji wanakabiliwa na changamoto za kuhifadhi lugha na tamaduni zao kutokana na mabadiliko ya kisiasa, mijini, na athari za migogoro ya kikanda. Hata hivyo, juhudi za wanazuoni na asasi za utamaduni zimekuwa zikiendeleza utafiti na uhifadhi wa historia yao.<ref>UNESCO, Safeguarding Endangered African Languages, www.unesco.org.</ref> == Marejeo == <references /> {{Makabila ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} {{mbegu-utamaduni}} [[Jamii:Afrocrowd 2025]] [[Jamii:Makabila ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|B]] dhe7n543gmpdi0peby9tiycouogux5h Waavukaya 0 211092 1609939 1529019 2026-10-21T12:22:35Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1609939 wikitext text/x-wiki '''Waavukaya''' ni kundi la kikabila linalopatikana katika maeneo ya [[Sudani Kusini]] na sehemu za [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]]. Ingawa wengi wao wanaishi katika [[Maridi]], [[Yei]], na [[Mundri]] nchini Sudani Kusini, baadhi yao walikimbilia Kongo kutokana na mateso ya kisiasa na vita vya wenyewe kwa wenyewe<ref name="101tribes">{{Rejea tovuti|title=AFRICA {{!}} 101 Last Tribes - Avukaya people|url=https://www.101lasttribes.com/tribes/avukaya.html|work=www.101lasttribes.com|accessdate=2025-07-28}}</ref>. == Historia == Kihistoria, Waavukaya walikuwa sehemu ya muungano wa makabila yaliyopinga uvamizi wa [[Mfalme Gbudwe]] wa [[Waazande]]. Walishirikiana na [[Wamoru]] katika milima ya Equatoria kuzuia upanuzi wa Azande<ref name="wikiwand">{{Rejea tovuti|title=Avukaya people - Wikiwand|url=https://www.wikiwand.com/en/articles/Avukaya%20people|work=www.wikiwand.com|accessdate=2025-07-28|language=en}}</ref>. == Lugha == Waavukaya huzungumza lugha ya Avukaya, ambayo ina uhusiano wa karibu na [[Kiazande]]. Wengi pia huzungumza [[Moru]], [[Baka]], na [[Pa-Zande]] kutokana na mwingiliano wa kikanda. == Mazingira na uchumi == Eneo la Waavukaya ni msitu wa mvua wenye rutuba, unaowezesha kilimo cha mazao kama [[mihogo]], [[mahindi]], [[yams]], [[matunda ya pori]] kama ''Omi'' na ''Kaniki'', pamoja na [[mafuta ya mawese]] (''Ombiro''). Pia wanajihusisha na [[uwindaji]] na [[uvuvi]] wa jadi. == Mila na desturi == Waavukaya wanaamini kuwa mtu anayekufa hurejea kama mnyama kama [[simba]], [[chui]], [[nyoka]], au [[ngiri]]. Hii huathiri tabia zao za uwindaji. [[Tohara]] ya wavulana hufanyika bila sherehe maalum, mara nyingi wakiwa na umri wa miaka 19. == Siasa na uongozi == Uongozi wa jadi wa Waavukaya haukuwa na mfumo wa kitaifa. [[Uchawi]], [[hirizi]], na [[ramli]] vilikuwa na nafasi kubwa katika utoaji wa haki. [[Machifu]] walioteuliwa na serikali waliheshimika na kupewa mamlaka. == Utamaduni == Ngoma maarufu ya Waavukaya ni Mamburuku, inayochezwa wakati wa [[mwezi mpevu]] usiku. Wanatengeneza [[nguo za magome]], [[vikapu]], [[samani za mbao]], [[mishale]], na [[mapanga ya jadi]]. == Dini na imani == Waavukaya wanaamini katika [[Mungu]] mkuu, roho za [[wazee]], na [[mazimwi]]. [[Uchawi]] na [[imani za jadi]] ni sehemu ya maisha yao ya kiroho. == Diaspora == Kutokana na vita vya miaka ya 1990, baadhi ya Waavukaya walihamia [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] na [[Uganda]]. ==Marejeo== {{marejeo}} {{Makabila ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} [[Jamii:Makabila Sudan Kusini]] [[Jamii:Makabila ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] [[Jamii:Afrocrowd 2025]] rn40csalt5tpqmut7m99qgu5f2sa3kc 1609940 1609939 2026-10-21T12:22:54Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1609940 wikitext text/x-wiki '''Waavukaya''' ni kundi la kikabila linalopatikana katika maeneo ya [[Sudani Kusini]] na sehemu za [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]]. Ingawa wengi wao wanaishi katika [[Maridi]], [[Yei]], na [[Mundri]] nchini Sudani Kusini, baadhi yao walikimbilia Kongo kutokana na mateso ya kisiasa na vita vya wenyewe kwa wenyewe<ref name="101tribes">{{Rejea tovuti|title=AFRICA {{!}} 101 Last Tribes - Avukaya people|url=https://www.101lasttribes.com/tribes/avukaya.html|work=www.101lasttribes.com|accessdate=2025-07-28}}</ref>. == Historia == Kihistoria, Waavukaya walikuwa sehemu ya muungano wa makabila yaliyopinga uvamizi wa [[Mfalme Gbudwe]] wa [[Waazande]]. Walishirikiana na [[Wamoru]] katika milima ya Equatoria kuzuia upanuzi wa Azande<ref name="wikiwand">{{Rejea tovuti|title=Avukaya people - Wikiwand|url=https://www.wikiwand.com/en/articles/Avukaya%20people|work=www.wikiwand.com|accessdate=2025-07-28|language=en}}</ref>. == Lugha == Waavukaya huzungumza lugha ya Avukaya, ambayo ina uhusiano wa karibu na [[Kiazande]]. Wengi pia huzungumza [[Moru]], [[Baka]], na [[Pa-Zande]] kutokana na mwingiliano wa kikanda. == Mazingira na uchumi == Eneo la Waavukaya ni msitu wa mvua wenye rutuba, unaowezesha kilimo cha mazao kama [[mihogo]], [[mahindi]], [[yams]], [[matunda ya pori]] kama ''Omi'' na ''Kaniki'', pamoja na [[mafuta ya mawese]] (''Ombiro''). Pia wanajihusisha na [[uwindaji]] na [[uvuvi]] wa jadi. == Mila na desturi == Waavukaya wanaamini kuwa mtu anayekufa hurejea kama mnyama kama [[simba]], [[chui]], [[nyoka]], au [[ngiri]]. Hii huathiri tabia zao za uwindaji. [[Tohara]] ya wavulana hufanyika bila sherehe maalum, mara nyingi wakiwa na umri wa miaka 19. == Siasa na uongozi == Uongozi wa jadi wa Waavukaya haukuwa na mfumo wa kitaifa. [[Uchawi]], [[hirizi]], na [[ramli]] vilikuwa na nafasi kubwa katika utoaji wa haki. [[Machifu]] walioteuliwa na serikali waliheshimika na kupewa mamlaka. == Utamaduni == Ngoma maarufu ya Waavukaya ni Mamburuku, inayochezwa wakati wa [[mwezi mpevu]] usiku. Wanatengeneza [[nguo za magome]], [[vikapu]], [[samani za mbao]], [[mishale]], na [[mapanga ya jadi]]. == Dini na imani == Waavukaya wanaamini katika [[Mungu]] mkuu, roho za [[wazee]], na [[mazimwi]]. [[Uchawi]] na [[imani za jadi]] ni sehemu ya maisha yao ya kiroho. == Diaspora == Kutokana na vita vya miaka ya 1990, baadhi ya Waavukaya walihamia [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] na [[Uganda]]. ==Marejeo== {{marejeo}} {{Makabila ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} [[Jamii:Makabila ya Sudan Kusini]] [[Jamii:Makabila ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] [[Jamii:Afrocrowd 2025]] 1izzyogai7o55uzskgqmxbh7h9e2xav 1609943 1609940 2026-10-21T12:25:16Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1609943 wikitext text/x-wiki '''Waavukaya''' ni kundi la kikabila linalopatikana katika maeneo ya [[Sudani Kusini]] na sehemu za [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]]. Ingawa wengi wao wanaishi katika [[Maridi]], [[Yei]], na [[Mundri]] nchini Sudani Kusini, baadhi yao walikimbilia Kongo kutokana na mateso ya kisiasa na vita vya wenyewe kwa wenyewe<ref name="101tribes">{{Rejea tovuti|title=AFRICA {{!}} 101 Last Tribes - Avukaya people|url=https://www.101lasttribes.com/tribes/avukaya.html|work=www.101lasttribes.com|accessdate=2025-07-28}}</ref>. == Historia == Kihistoria, Waavukaya walikuwa sehemu ya muungano wa makabila yaliyopinga uvamizi wa [[Mfalme Gbudwe]] wa [[Waazande]]. Walishirikiana na [[Wamoru]] katika milima ya Equatoria kuzuia upanuzi wa Azande<ref name="wikiwand">{{Rejea tovuti|title=Avukaya people - Wikiwand|url=https://www.wikiwand.com/en/articles/Avukaya%20people|work=www.wikiwand.com|accessdate=2025-07-28|language=en}}</ref>. == Lugha == Waavukaya huzungumza lugha ya Avukaya, ambayo ina uhusiano wa karibu na [[Kiazande]]. Wengi pia huzungumza [[Moru]], [[Baka]], na [[Pa-Zande]] kutokana na mwingiliano wa kikanda. == Mazingira na uchumi == Eneo la Waavukaya ni msitu wa mvua wenye rutuba, unaowezesha kilimo cha mazao kama [[mihogo]], [[mahindi]], [[yams]], [[matunda ya pori]] kama ''Omi'' na ''Kaniki'', pamoja na [[mafuta ya mawese]] (''Ombiro''). Pia wanajihusisha na [[uwindaji]] na [[uvuvi]] wa jadi. == Mila na desturi == Waavukaya wanaamini kuwa mtu anayekufa hurejea kama mnyama kama [[simba]], [[chui]], [[nyoka]], au [[ngiri]]. Hii huathiri tabia zao za uwindaji. [[Tohara]] ya wavulana hufanyika bila sherehe maalum, mara nyingi wakiwa na umri wa miaka 19. == Siasa na uongozi == Uongozi wa jadi wa Waavukaya haukuwa na mfumo wa kitaifa. [[Uchawi]], [[hirizi]], na [[ramli]] vilikuwa na nafasi kubwa katika utoaji wa haki. [[Machifu]] walioteuliwa na serikali waliheshimika na kupewa mamlaka. == Utamaduni == Ngoma maarufu ya Waavukaya ni Mamburuku, inayochezwa wakati wa [[mwezi mpevu]] usiku. Wanatengeneza [[nguo za magome]], [[vikapu]], [[samani za mbao]], [[mishale]], na [[mapanga ya jadi]]. == Dini na imani == Waavukaya wanaamini katika [[Mungu]] mkuu, roho za [[wazee]], na [[mazimwi]]. [[Uchawi]] na [[imani za jadi]] ni sehemu ya maisha yao ya kiroho. == Diaspora == Kutokana na vita vya miaka ya 1990, baadhi ya Waavukaya walihamia [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] na [[Uganda]]. ==Marejeo== {{marejeo}} {{Makabila ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} [[Jamii:Makabila ya Sudan Kusini|A]] [[Jamii:Makabila ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|A]] [[Jamii:Afrocrowd 2025]] feerdov53xh23xawyuss8mwmgo2p3xs Wabaka (Kamerun) 0 211215 1609936 1442424 2026-10-21T12:15:06Z Riccardo Riccioni 452 Riccardo Riccioni alihamisha ukurasa wa [[Wabaka]] hadi [[Wabaka (Kamerun)]]: kutofautisha watu 1442424 wikitext text/x-wiki '''Wabaka''' ni mojawapo ya makabila ya asili nchini [[Kamerun|Kameruni]], linalopatikana hasa katika maeneo ya Kaskazini-Magharibi, karibu na mji wa [[Bamenda]]. Wana historia ndefu ya kijamii, kiutawala, na kitamaduni, wakiwa sehemu ya jamii kubwa za Bantu zinazopatikana katika [[Afrika ya Kati]]. == Asili na Makazi == Wabaka walihamia eneo la sasa kutoka maeneo ya kati ya Afrika miaka mingi iliyopita, na walijenga jamii iliyoongozwa na mfumo wa kifalme uitwao Fon, ambao ni watawala wa kijadi wanaoheshimiwa sana hadi leo. Miji yao ina muundo wa kifamilia uliojikita katika koo, na jamii yao imekuwa ikihifadhi mila kupitia vizazi kwa simulizi, sherehe na desturi. == Lugha na Utamaduni == Lugha ya Wabaka ni sehemu ya familia ya lugha za Grassfields Bantu, na inaonekana kwenye lahaja mbalimbali kulingana na eneo. Utamaduni wao unajumuisha mavazi ya jadi ya rangi ang’avu, ngoma za kitamaduni, sanaa za [[ufinyanzi]] na [[ususi]], pamoja na sherehe maarufu za kijadi kama Ngonso Festival, ambayo huenzi urithi na historia ya Wabaka.<ref>Kah, Henry Kam Kah, The Ngonso Festival: Cultural Revival in Nso, Cameroon, African Studies Review, 2012</ref> == Dini == Wabaka wamechanganya dini za jadi, ambazo zinahusisha imani kwa mizimu, na dini kuu kama [[Ukristo]] kutokana na ushawishi wa wamisionari wakati wa ukoloni. <ref>Warnier, Jean-Pierre, School and Tribal Politics in Cameroon, Princeton University Press, 1993</ref>Mila zao huenzi familia, heshima kwa wazee, na umoja wa kijamii. == Marejeo == <references /> [[Jamii:Makabila ya Kamerun]] [[Jamii:Afrocrowd 2025]] n36op4k09scangvy08552189b684kjj 1609938 1609936 2026-10-21T12:16:53Z Riccardo Riccioni 452 1609938 wikitext text/x-wiki '''Wabaka''' ni mojawapo ya [[Kabila|makabila]] ya asili nchini [[Kamerun|Kameruni]], linalopatikana hasa katika maeneo ya Kaskazini-Magharibi, karibu na mji wa [[Bamenda]], lakini pia nchini [[Gabon]]. Wana historia ndefu ya kijamii, kiutawala, na kitamaduni, wakiwa sehemu ya jamii kubwa za Bantu zinazopatikana katika [[Afrika ya Kati]]. == Asili na Makazi == Wabaka walihamia eneo la sasa kutoka maeneo ya kati ya Afrika miaka mingi iliyopita, na walijenga jamii iliyoongozwa na mfumo wa kifalme uitwao Fon, ambao ni watawala wa kijadi wanaoheshimiwa sana hadi leo. Miji yao ina muundo wa kifamilia uliojikita katika koo, na jamii yao imekuwa ikihifadhi mila kupitia vizazi kwa simulizi, sherehe na desturi. == Lugha na Utamaduni == Lugha ya Wabaka ni sehemu ya familia ya lugha za Grassfields Bantu, na inaonekana kwenye lahaja mbalimbali kulingana na eneo. Utamaduni wao unajumuisha mavazi ya jadi ya rangi ang’avu, ngoma za kitamaduni, sanaa za [[ufinyanzi]] na [[ususi]], pamoja na sherehe maarufu za kijadi kama Ngonso Festival, ambayo huenzi urithi na historia ya Wabaka.<ref>Kah, Henry Kam Kah, The Ngonso Festival: Cultural Revival in Nso, Cameroon, African Studies Review, 2012</ref> == Dini == Wabaka wamechanganya [[dini za jadi]], ambazo zinahusisha imani kwa [[mizimu]], na dini kuu kama [[Ukristo]] kutokana na ushawishi wa [[wamisionari]] wakati wa ukoloni. <ref>Warnier, Jean-Pierre, School and Tribal Politics in Cameroon, Princeton University Press, 1993</ref>Mila zao huenzi familia, heshima kwa wazee, na umoja wa kijamii. == Marejeo == <references /> [[Jamii:Makabila ya Kamerun]] [[Jamii:Makabila ya Gabon]] [[Jamii:Afrocrowd 2025]] 4zkfsw41pnkgqrbtxfh7c0rh5f8lvxr Makabila ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo 0 211310 1610034 1580198 2026-10-21T14:45:30Z Riccardo Riccioni 452 1610034 wikitext text/x-wiki '''Makabila ya [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]]''' ni zaidi ya 200, yakigawanyika katika [[kundi|makundi]] makuu ya [[lugha]]: [[Wabantu]], [[Waniloti]], [[Wakushi]], na [[Wabilikimo]]. Baadhi ya [[Kabila|makabila]] maarufu ni: * [[Wakongo]] – jamii ya magharibi, huzungumza [[Kikongo]], wanajulikana kwa historia ya [[Ufalme wa Kongo]] na tamaduni za ibada za jadi. * [[Walangala]] – jamii ya kati, huzungumza [[Kilingala]], wanajulikana kwa muziki wa [[Soukous]] na tamaduni za mijini. * [[Wakatanga]] – jamii ya kusini mashariki, huzungumza [[Kitetela]] na [[Kibemba]], wanajulikana kwa utajiri wa madini na tamaduni za kilimo. * [[Wakuba]] – jamii ya mashariki, huzungumza [[Kikuba]], wanajulikana kwa sanaa ya ufinyanzi na ibada za mizimu. * [[Wakusu]] – jamii ya milimani ya mashariki, huzungumza [[Kikusu]], wanajulikana kwa kilimo cha kahawa na tamaduni za kijamaa. * [[Wapygmy]] – jamii ya misitu ya mvua, huishi kwa uwindaji na ukusanyaji wa matunda, wanajulikana kwa tamaduni za kuishi kwa ushirikiano wa kijiji. Lugha rasmi ni [[Kifaransa]], lakini lugha za kitaifa kama [[Kiswahili]], [[Kilingala]], [[Kikongo]], na [[Kiluba]] hutumika sana katika maisha ya kila siku.<ref>{{cite book |last=Turner |first=Thomas |title=The Congo Wars: Conflict, Myth and Reality |url=https://archive.org/details/congowarsconflic00turn_0 |year=2007 |publisher=Zed Books}}</ref><ref>{{cite web |title=Languages of the Democratic Republic of the Congo |website=Ethnologue |url=https://www.ethnologue.com/country/CD |access-date=5 Agosti 2025}}</ref> ==Marejeo== {{marejeo}} {{Africa in topic|Makabila ya}} {{Makabila ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} {{mbegu-utamaduni}} [[Jamii:Makabila ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo| ]] [[Jamii:Afrocrowd 2025]] cvya71sw8r2rs3w0im38yc3h98vf94j Makabila ya Rwanda 0 211344 1610011 1498044 2026-10-21T13:57:41Z Riccardo Riccioni 452 1610011 wikitext text/x-wiki '''Makabila ya [[Rwanda]]''' yanajumuisha jamii tatu kuu: [[Wahutu]], [[Watutsi]], na [[Watwa]]. Ingawa wote huzungumza [[Kinyarwanda]] na kushiriki tamaduni nyingi za pamoja, historia ya Rwanda imeathiriwa sana na muktadha wa kikabila, hasa katika siasa na jamii. * [[Wahutu]] – jamii kubwa zaidi, wanajulikana kwa tamaduni za kilimo, ibada za jadi, na historia ya uongozi wa kijiji. * [[Watutsi]] – jamii ya pili kwa ukubwa, wanajulikana kwa historia ya kifalme, ufugaji wa ng’ombe, na tamaduni za uongozi wa jadi. * [[Watwa]] – jamii ndogo ya asili ya uwindaji na ukusanyaji, wanajulikana kwa maisha ya misituni na tamaduni za sanaa ya ufinyanzi. Lugha rasmi ni [[Kinyarwanda]], [[Kiingereza]], na [[Kifaransa]], ambapo Kinyarwanda hutumika sana katika maisha ya kila siku, elimu, na vyombo vya habari.<ref>{{cite book |last=Newbury |first=Catharine |title=The Cohesion of Oppression: Clientship and Ethnicity in Rwanda |url=https://archive.org/details/cohesionofoppres0000newb |publisher=Columbia University Press |year=1988}}</ref> <ref>{{cite report |title=Rwanda Population and Housing Census 2022 |publisher=National Institute of Statistics of Rwanda |url=https://statistics.gov.rw |access-date=5 Agosti 2025}}</ref> <ref>{{cite web |title=Ethnic Groups of Rwanda |website=Minority Rights Group International |url=https://minorityrights.org/country/rwanda/ |access-date=5 Agosti 2025}}</ref> ==Marejeo== {{marejeo}} {{Africa in topic|Makabila ya}} {{mbegu-utamaduni}} [[Jamii:Makabila ya Afrika|R]] [[Jamii:Makabila ya Rwanda| ]] [[Jamii:Afrocrowd 2025]] qf6x7pmogzglefivau5xucxmm6i12eu Makabila ya Sudan Kusini 0 211351 1609941 1444579 2026-10-21T12:23:50Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1609941 wikitext text/x-wiki Makabila ya [[Sudan Kusini]] ni zaidi ya 60, yakionyesha utofauti wa [[Afrika ya Kati]] na historia ya vita, uhamaji, na tamaduni za jadi. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]], huku lugha za kikabila kama [[Kidinka]], [[Kinuer]], [[Kibari]], [[Kizande]], na [[Kishilluk]] zikitumika sana katika maisha ya kila siku. Makundi makuu ya kikabila ni: * [[Wadinka]] – jamii kubwa zaidi, huzungumza Kidinka, wanajulikana kwa tamaduni za mifugo, ngoma za kitamaduni, na ibada za kuvuka utu uzima. * [[Wanuer]] – jamii ya pili kwa ukubwa, huzungumza Kinuer, wanajulikana kwa tamaduni za mifugo, sherehe za kijadi, na historia ya kisiasa. * [[Washilluk]] – jamii ya mto Nile, huzungumza Kishilluk, wanajulikana kwa uchongaji wa vinyago, ibada za jadi, na historia ya Dola ya Shilluk. * [[Wabari]] – jamii ya kati, huzungumza Kibari, wanajulikana kwa tamaduni za kilimo, mavazi ya kitamaduni, na muziki wa ala za kienyeji. * [[Wazande]] – jamii ya magharibi, huzungumza Kizande, wanajulikana kwa tamaduni za ususi, ngoma za kijadi, na historia ya Dola ya Azande. * [[Wamurle]] – jamii ya mashariki, huzungumza Kimurle, wanajulikana kwa tamaduni za uhamaji na mifugo. * [[Wakakwa]] – jamii ya kusini, huzungumza Kikakwa, wanajulikana kwa tamaduni za kilimo na mavazi ya rangi. Sherehe za kitamaduni hujumuisha ngoma, nyimbo, na mavazi ya rangi kama njia ya kuadhimisha harusi, mavuno, na mikusanyiko ya kijamii. Muziki wa ala kama [[kpaningbo]], [[marimba]], na [[ngoma]] huonyesha urithi wa fasihi na hisia za kijamii.<ref>{{cite book |last=Rolandsen |first=Øystein H. |title=Violent Peace: Local Dynamics of Civil War in South Sudan |publisher=Oxford University Press |year=2019}}</ref> <ref>{{cite report |title=South Sudan: Ethnic Groups and Conflict Dynamics |publisher=Minority Rights Group International |year=2023 |url=https://minorityrights.org/country/south-sudan/ |access-date=5 Agosti 2025}}</ref> <ref>{{cite journal |last=Jok |first=Jok Madut |title=Ethnicity, Identity, and the State in South Sudan |journal=African Studies Review |volume=58 |issue=2 |year=2015 |pages=1–20}}</ref> ==Marejeo== {{marejeo}} {{Africa in topic|Makabila ya}} {{mbegu-utamaduni}} [[Jamii:Makabila ya Afrika|S]] [[Jamii:Makabila ya Sudan Kusini| ]] [[Jamii:Afrocrowd 2025]] is3b9jarv52njr4axo61tjsobd4qc5g Makabila ya Zanzibar 0 211365 1609977 1445059 2026-10-21T13:11:03Z Riccardo Riccioni 452 1609977 wikitext text/x-wiki '''Makabila ya [[Zanzibar]]''', [[Kisiwa|visiwa]] vya [[Tanzania]] vilivyoko [[Bahari ya Hindi]], yanawakilisha mchanganyiko wa tamaduni za Kiafrika, [[Kiarabu]], Kishirazi, na [[Kiasia]] kutokana na [[historia]] ya [[biashara]] ya baharini, [[ukoloni]], na [[uhamiaji]] wa [[karne]] nyingi. Zanzibar hakuna makabila ya moja kwa moja bali watu huitwa kimaeneo. Yaani, watu wa eneo fulani watwaita kwa jina la eneo hilo. Jamii kuu ni: * [[Wapemba]] – jamii ya wenyeji wa [[Kisiwa cha Pemba]], huzungumza lahaja ya [[Kipemba]], wanajulikana kwa tamaduni za kifamilia, kilimo cha [[karafuu]], na mavazi ya [[kanzu]] na [[kofia]]. * [[Waunguja]] – jamii ya wenyeji wa [[Kisiwa cha Unguja]], huzungumza [[Kiunguja]], wanajulikana kwa tamaduni za [[Uislamu]], muziki wa [[taarab]], na sherehe za [[Maulidi]] na [[Eid]]. * [[Wamakunduchi]] – jamii ya kihistoria ya Kusini mwa Unguja, wanajulikana kwa tamaduni za [[Unyago]], [[Ngoma ya Makunduchi]], na mavazi ya jadi. * [[Wangazija]] – jamii yenye asili ya [[Komoro]], huzungumza [[Kingazija]], wanajulikana kwa tamaduni za Kiislamu, mapishi ya [[pilau]], na sherehe za [[harusi za jadi]]. * [[Waarabu wa Tanzania|Waarabu]] – jamii ya kihistoria kutoka [[Oman]] na [[Yemen]], wanajulikana kwa tamaduni za kifalme, biashara ya [[karafuu]], na urithi wa [[Usultani wa Zanzibar]]. * [[Washirazi]] – jamii ya kihistoria yenye asili ya [[Uajemi]], wanajulikana kwa tamaduni za [[Uislamu]], lugha ya Kiswahili yenye athari ya Kiajemi, na historia ya [[miji ya kale]]. * [[Wahindi wa Tanzania|Wahindi]] – jamii ya wafanyabiashara wa asili ya [[Uhindi]], hasa [[Gujarati]], [[Goa]], na [[Tamil]], wanajulikana kwa tamaduni za [[Hindu]], [[Sikh]], na [[Uislamu]], pamoja na biashara ya [[vito]], [[nguo]], na [[viungo]]. * [[Wachina wa Tanzania|Wachina]] – jamii ndogo ya kihistoria na kisasa, wanajulikana kwa tamaduni za [[Buddha]], biashara ya rejareja, na vyakula vya jadi. * Wahamiaji wa kisasa – jamii kutoka [[Afrika Mashariki]], [[Asia]], na [[Ulaya]], wanachangia katika utofauti wa lugha, dini, na tamaduni za kisasa. Lugha rasmi ni [[Kiswahili]], lakini lahaja kama [[Kiunguja]], [[Kipemba]], [[Kimakunduchi]], na [[Kingazija]] hutumika katika maisha ya kila siku. Tamaduni za Zanzibar hujumuisha [[muziki]] wa [[taarab]], [[ngoma]] za [[unyago]], [[vyakula]] vya [[pilau]], [[urojo]], na [[sherehe]] za [[Maulidi]], [[Eid]], na Siku ya Mapinduzi.<ref>{{cite book |last=Sheriff |first=Abdul |title=Zanzibar: Historia na Utambulisho wa Makabila ya Pwani |publisher=Zanzibar Historical Society |year=2018}}</ref><ref>{{cite journal |last=Bakari |first=Ali |title=Uhusiano wa Makabila ya Pwani na Lugha ya Kiswahili |journal=Journal of Swahili Coast Studies |volume=10 |issue=1 |year=2023 |pages=45–72}}</ref> ==Marejeo== {{marejeo}} {{Africa in topic|Makabila ya}} {{mbegu-utamaduni-TZ}} [[Jamii:Makabila ya Afrika|Z]] [[Jamii:Makabila ya Tanzania|Z]] [[Jamii:Makabila ya Zanzibar|Z]] [[Jamii:Afrocrowd 2025]] sqvct795i2amzw6uwmu89fni5ves4o8 1609998 1609977 2026-10-21T13:39:32Z Riccardo Riccioni 452 1609998 wikitext text/x-wiki '''Makabila ya [[Zanzibar]]''', [[Kisiwa|visiwa]] vya [[Tanzania]] vilivyoko [[Bahari ya Hindi]], yanawakilisha mchanganyiko wa tamaduni za [[Afrika]], [[Uarabuni]], [[Uajemi ya Kale|Uajemi]], na sehemu nyingine za [[Asia]] kutokana na [[historia]] ya [[biashara]] ya baharini, [[ukoloni]], na [[uhamiaji]] wa [[karne]] nyingi. [[Lugha rasmi]] ni [[Kiswahili]], lakini lahaja kama [[Kiunguja]], [[Kipemba]], [[Kimakunduchi]], na [[Kingazija]] hutumika katika [[maisha]] ya kila siku. Tamaduni za Zanzibar hujumuisha [[muziki]] wa [[taarab]], [[ngoma]] za [[unyago]], [[vyakula]] vya [[pilau]], [[urojo]], na [[sherehe]] za [[Maulidi]], [[Eid]], na Siku ya [[Mapinduzi ya Zanzibar|Mapinduzi]].<ref>{{cite book |last=Sheriff |first=Abdul |title=Zanzibar: Historia na Utambulisho wa Makabila ya Pwani |publisher=Zanzibar Historical Society |year=2018}}</ref><ref>{{cite journal |last=Bakari |first=Ali |title=Uhusiano wa Makabila ya Pwani na Lugha ya Kiswahili |journal=Journal of Swahili Coast Studies |volume=10 |issue=1 |year=2023 |pages=45–72}}</ref> Zanzibar hakuna makabila ya moja kwa moja bali watu huitwa kimaeneo. Yaani, watu wa eneo fulani watwaita kwa jina la eneo hilo. Jamii kuu ni: * [[Wapemba]] – jamii ya wenyeji wa [[Kisiwa cha Pemba]], huzungumza [[lahaja]] ya [[Kipemba]], wanajulikana kwa tamaduni za kifamilia, [[kilimo]] cha [[karafuu]], na [[mavazi]] ya [[kanzu]] na [[Kofia ya Kiswahili]]. * [[Waunguja]] – jamii ya wenyeji wa [[Kisiwa cha Unguja]], huzungumza [[Kiunguja]], wanajulikana kwa tamaduni za [[Uislamu]], [[muziki]] wa [[taarab]], na [[sherehe]] za [[Maulidi]] na [[Eid]]. * [[Wamakunduchi]] – jamii ya kihistoria ya [[Kusini]] mwa [[Unguja]], wanajulikana kwa tamaduni za [[Unyago]], [[Ngoma ya Makunduchi]], na [[mavazi]] ya [[jadi]]. * [[Wangazija]] – jamii yenye [[asili]] ya [[Komoro]], huzungumza [[Kingazija]], wanajulikana kwa tamaduni za Kiislamu, [[mapishi]] ya [[pilau]], na sherehe za [[harusi za jadi]]. * [[Waarabu wa Tanzania|Waarabu]] – jamii ya kihistoria kutoka [[Oman]] na [[Yemen]], wanajulikana kwa tamaduni za kifalme, biashara ya [[karafuu]], na [[urithi]] wa [[Usultani wa Zanzibar]]. * [[Washirazi]] – jamii ya kihistoria yenye asili ya [[Uajemi]], wanajulikana kwa tamaduni za [[Uislamu]], lugha ya Kiswahili yenye athari ya [[Kiajemi]], na historia ya [[miji ya kale]]. * [[Wahindi wa Tanzania|Wahindi]] – jamii ya [[wafanyabiashara]] wENYE asili ya [[Uhindi]], hasa [[Gujarati]], [[Goa]], na [[Tamil Nadu]], wanajulikana kwa tamaduni za [[Uhindu]], [[Sikh]], na [[Uislamu]], pamoja na biashara ya [[vito]], [[nguo]], na [[viungo]]. * [[Wachina wa Tanzania|Wachina]] – jamii ndogo ya kihistoria na ya kisasa, wanajulikana kwa tamaduni za [[Ubuddha]], biashara ya rejareja, na vyakula vya jadi. * Wahamiaji wa kisasa – jamii kutoka [[Afrika Mashariki]], [[Asia]], na [[Ulaya]], wanachangia katika utofauti wa lugha, [[dini]], na tamaduni za kisasa. ==Marejeo== {{marejeo}} {{Africa in topic|Makabila ya}} {{mbegu-utamaduni-TZ}} [[Jamii:Makabila ya Afrika|Z]] [[Jamii:Makabila ya Tanzania|Z]] [[Jamii:Makabila ya Zanzibar| ]] [[Jamii:Afrocrowd 2025]] o2sdjope2erge00lzownaykotjbctyk Jamii:Makabila ya Zanzibar 14 211660 1609997 1444599 2026-10-21T13:33:43Z Riccardo Riccioni 452 1609997 wikitext text/x-wiki [[Jamii:Makabila ya Afrika|Z]] [[Jamii:makabila ya Tanzania|Z]] [[Jamii:watu wa Zanzibar]] qcz5s8p2lmcev6hglkd9p81jzt2e30w Wabongo (Sudani Kusini) 0 218095 1609946 1529025 2026-10-21T12:30:52Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1609946 wikitext text/x-wiki '''Wabongo''' ni [[kabila]] linalozungumza [[Lugha za Kinilo-Sahara|lugha za Kisudani cha Kati]], wanaoishi upande wa mashariki wa [[Mto Nile]] kaskazini-magharibi mwa [[Uganda]] na katika eneo jirani la [[Sudani Kusini]], katika makazi madogo yaliyosambaa kusini na mashariki mwa [[Wau]]. Wanazungumza lugha ya [[Kibongo]], moja ya lugha ya Bongo-Baka. Awali ya miaka ya 1990, idadi yao ilikadirika kuwa watu 200,000, ambapo asilimia 40% ni [[Mwislamu|Waislamu]].<ref>{{Rejea kitabu|last1=Olson|first1=James Stuart|url=https://books.google.com/books?id=MdaAdBC-_S4C&q=Bongo|title=The Peoples of Africa: An Ethnohistorical Dictionary|last2=Meur|first2=Charles|date=1996|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-27918-8|page=107|language=en}}</ref> Tofauti na [[Wadinka]] na makabila mengine ya [[Waniloti]], Wabongo si watu wa kufuga ng’ombe na hawatumii ng’ombe kama mahari. Kilimo cha kujikimu na uwindaji ni chanzo kikuu cha chakula, ingawa pesa hupatikana kwa kufanya kazi katika misitu, ujenzi, kuuza asali na njia nyingine mbalimbali. Kabla ya kuingizwa kwa kazi za chuma kutoka nje, walijulikana kwa utengenezaji wao wa jadi wa zana za chuma.<ref>{{Rejea tovuti|title=Bongo {{!}} people|url=https://www.britannica.com/topic/Bongo-people|access-date=2021-06-16|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref> Tangu miaka ya 1970, sanamu kubwa za mbao za Bongo za kiume zinazotumika kwenye mazishi zilikusanywa [[Ulaya]] na kuelezwa kama mifano muhimu ya [[sanaa]] za kabila za Kiafrika. == Historia == [[Faili:Georg_Schweinfurth_drawing_of_Yanga's_grave.jpg|thumb|Mchoro wa eneo la mazishi la kienyeji la Wabongo uliofanywa na ''Georg Schweinfurth'']] [[Georg August Schweinfurth]], mchunguzi wa [[Ujerumani]], aliyeishi kwa miaka miwili miongoni mwa Wabongo karibu na mwaka 1865, aliripoti kuwa kabla ya kuibuka kwa wavamizi wa watumwa, karibu mwaka 1850, walikuwa na idadi ya angalau 300,000. Wavamizi wa watumwa na baadaye wafuasi wa [[Mahdi]] kutoka kaskazini mwa Sudan, walipunguza kwa kiasi kikubwa idadi yao na haikuwahi mpaka serikali ya kikoloni ya Anglo-Misri Sudan ikianzisha udhibiti madhubuti kati ya mwaka 1904 na hadi mwaka 1906 ndipo ambapo kupona kwa idadi ya watu kulikuwa kunawezekana. Kabla ya karne ya 20, wanaume wa Bongo walivaa kitambaa kidogo tu kinachofunika kiuno, pamoja na minyororo mingi ya chuma mikononi (iliyopangwa kama silaha za kinga), wakati wanawake walivaa mkanda tu, ambao ulikuwa na nyasi zilizounganishwa. Hivi sasa, jinsia zote mbili kwa kiasi kikubwa zinatumia vitambaa vya pamba kama nguo. Vito vya kabila vilikuwa na pamoja na michoro ya chuma au plagi, ambayo ilipita kupitia midomo ya chini. Wanawake mara nyingi walivaa duara lenye kipenyo cha inchi kadhaa kwa mtindo huu, pamoja na pete au kipande cha nyasi katika ulimi wa juu na pete katika kiganga cha pua. Wabongo, tofauti na wakazi wengine wa juu wa Nile, si wafugaji wa wanyama hasa, bali wanatumia muda wao katika kilimo. Mazao yanayolimwa zaidi yalikuwa mtama, tumbaku, ufuta na durra.<ref>{{Rejea jarida|last=Evans-Pritchard|first=E. E.|date=1929|title=The Bongo|url=https://www.jstor.org/stable/41719404|journal=Sudan Notes and Records|volume=12|issue=1|pages=1–61|jstor=41719404|issn=0375-2984}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|last=Santandrea|first=Stefano|title=A concise grammar outline of the Bongo language (Sudan, Bahr el Ghazal Province).|date=1963|publisher=Printed by the Sodality of St. Peter Clavér|location=Rome|language=English|oclc=197049}}</ref> ==Marejeo== <references /> {{Makabila ya Uganda}} {{Mbegu-utamaduni}} [[Jamii:makabila ya Uganda|B]] [[Jamii:makabila ya Sudan Kusini|B]] s3jnf3tnz8cpk598jtjzeq1i95w5qay Mtumiaji:Muhidini willy/ukurasa wa majaribio 2 221944 1610105 1486226 2026-10-22T11:45:49Z EmausBot 5566 Bot: Fixing double redirect from [[Eva Naa Merley Lokko]] to [[Eva Lokko]] 1610105 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Eva Lokko]] ljokcnqcsa77f4h0bmnb9zk064p6eic Waholoholo 0 225868 1609973 1498193 2026-10-21T13:06:13Z Riccardo Riccioni 452 1609973 wikitext text/x-wiki [[File:Statuette_Holoholo-Musée_ethnologique_de_Berlin.jpg|thumb|Sanamu yao ya mwanamke ya mwaka 1900 hivi.]] '''Waholoholo''' (pia: '''Wakalanga''') ni [[kabila]] la [[Kibantu]] yenye [[asili]] [[mashariki]] mwa [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] ([[mkoa wa Tanganyika]], hasa kwenye [[mji]] wa [[Kalemie]]) waliolowea pia [[magharibi]] mwa [[Jamhuri ya Muungano wa Tanzania]] ([[mkoa wa Kigoma]], hasa [[wilaya ya Uvinza]]). Walikadiriwa kuwa 40,000 hivi. [[Lugha]] yao ni [[Kiholoholo]]. ==Vyanzo== {{refbegin|25em}} *{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=_r08AAAAIAAJ&pg=PA35 |title=Kalambo Falls prehistoric site, Volume 1 |first=John Desmond |last=Clark |publisher=CUP Archive |year=1969}} *{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=16--sm53nX4C&pg=PA537 |title=Rough guide to Tanzania |first=Jens |last=Finke |publisher=Rough Guides |year=2002 |isbn=1-85828-783-9}} *{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=1WsycOWeI-YC&pg=PA235 |title=Mimi and Toutou's Big Adventure: The Bizarre Battle of Lake Tanganyika |first=Giles |last=Foden |publisher=Random House Digital, Inc. |year=2006 |isbn=1-4000-7526-2}} *{{cite web |ref={{harvid|Holoholo Information}} |url=http://www.uiowa.edu/~africart/toc/people/Holoholo.html |title=Holoholo Information |date=3 November 1998 |publisher=University of Iowa |access-date=2011-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111135306/http://www.uiowa.edu/~africart/toc/people/Holoholo.html |archive-date=11 January 2012 |url-status=dead }} *{{cite web |ref={{harvid|Holoholo A language...}} |url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=hoo |title=Holoholo A language of Democratic Republic of the Congo |work=Ethnologue |access-date=2011-12-12}} *{{cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=X4VmAWdXPD0C&pg=PA193 |title=The Creation of Tribalism in Southern Africa |publisher=University of California Press |year=1991 |isbn=0-520-07420-3 |last=Roberts |first=Allen F.|chapter=History, Ethnicity, and Change in the Christian Kingdom of Southeastern Zaire|editor=Leroy Vail}} *{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Yz8cv9-JlN0C&pg=PA127 |title=The rainbow and the kings: a history of the Luba Empire to 1891 |first=Thomas Q. |last=Reefe |publisher=University of California Press |year=1981 |isbn=0-520-04140-2}} {{refend}} {{Makabila ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} {{Makabila ya Tanzania}} {{mbegu-utamaduni}} [[Jamii:Makabila ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|H]] [[Jamii:Mkoa wa Tanganyika]] [[Jamii:Makabila ya Tanzania|H]] [[Jamii:Wilaya ya Uvinza]] fik6u5z4y83mlfb3g1662p8cozsodcn Wahadimu 0 225870 1609970 1498202 2026-10-21T13:04:18Z Riccardo Riccioni 452 1609970 wikitext text/x-wiki '''Wahadimu''' (kutoka [[Kiarabu]]: ''Khadim'', mtumishi) ni [[kabila]] la [[Lugha za Kibantu|Kibantu]] la [[watu]] waliolowea katika [[funguvisiwa la Zanzibar]]<ref>Alpers, Edward A. 1984 "Ordinary Household Chores": Ritual and Power in a 19th-Century Swahili Women's Spirit Possession Cult The International Journal of African Historical Studies, Vol. 17, No. 4 (1984), pp. 677-702</ref> katika [[Bahari Hindi]] wakiwa na [[asili]] katika [[pwani]] ya [[Tanzania]]. Wanaongea [[lahaja]] maalumu ya [[Kiswahili]] ambayo siku hizi inaitwa [[Kimakunduchi]] na wanafuata [[dini]] ya [[Uislamu]]<ref>Werner, A. “The Wahadimu of Zanzibar.” Journal of the Royal African Society, vol. 15, no. 60, 1916, pp. 356–60. JSTOR, http://www.jstor.org/stable/715413. Accessed 16 May 2023.</ref>. ==Tanbihi== {{reflist}} {{Makabila ya Tanzania}} {{mbegu-utamaduni-TZ}} [[Category:Watu wa Zanzibar]] [[Category:Makabila ya Tanzania|H]] [[Category:Waswahili]] k8qcu8bekygm83ah4i7ditljtq80hbh 1609995 1609970 2026-10-21T13:32:00Z Riccardo Riccioni 452 /* Tanbihi */ 1609995 wikitext text/x-wiki '''Wahadimu''' (kutoka [[Kiarabu]]: ''Khadim'', mtumishi) ni [[kabila]] la [[Lugha za Kibantu|Kibantu]] la [[watu]] waliolowea katika [[funguvisiwa la Zanzibar]]<ref>Alpers, Edward A. 1984 "Ordinary Household Chores": Ritual and Power in a 19th-Century Swahili Women's Spirit Possession Cult The International Journal of African Historical Studies, Vol. 17, No. 4 (1984), pp. 677-702</ref> katika [[Bahari Hindi]] wakiwa na [[asili]] katika [[pwani]] ya [[Tanzania]]. Wanaongea [[lahaja]] maalumu ya [[Kiswahili]] ambayo siku hizi inaitwa [[Kimakunduchi]] na wanafuata [[dini]] ya [[Uislamu]]<ref>Werner, A. “The Wahadimu of Zanzibar.” Journal of the Royal African Society, vol. 15, no. 60, 1916, pp. 356–60. JSTOR, http://www.jstor.org/stable/715413. Accessed 16 May 2023.</ref>. ==Tanbihi== {{reflist}} {{Makabila ya Tanzania}} {{mbegu-utamaduni-TZ}} [[Category:Makabila ya wa Zanzibar|H]] [[Category:Makabila ya Tanzania|H]] [[Category:Waswahili]] 7xegpii60kvooqjqle6rjgbajj39o2e 1609996 1609995 2026-10-21T13:32:41Z Riccardo Riccioni 452 1609996 wikitext text/x-wiki '''Wahadimu''' (kutoka [[Kiarabu]]: ''Khadim'', yaani mtumishi) ni [[kabila]] la [[Lugha za Kibantu|Kibantu]] la [[watu]] waliolowea katika [[funguvisiwa la Zanzibar]]<ref>Alpers, Edward A. 1984 "Ordinary Household Chores": Ritual and Power in a 19th-Century Swahili Women's Spirit Possession Cult The International Journal of African Historical Studies, Vol. 17, No. 4 (1984), pp. 677-702</ref> katika [[Bahari Hindi]] wakiwa na [[asili]] katika [[pwani]] ya [[Tanzania]]. Wanaongea [[lahaja]] maalumu ya [[Kiswahili]] ambayo siku hizi inaitwa [[Kimakunduchi]] na wanafuata [[dini]] ya [[Uislamu]]<ref>Werner, A. “The Wahadimu of Zanzibar.” Journal of the Royal African Society, vol. 15, no. 60, 1916, pp. 356–60. JSTOR, http://www.jstor.org/stable/715413. Accessed 16 May 2023.</ref>. ==Tanbihi== {{reflist}} {{Makabila ya Tanzania}} {{mbegu-utamaduni-TZ}} [[Category:Makabila ya Zanzibar|H]] [[Category:Makabila ya Tanzania|H]] [[Category:Waswahili]] eqahmpk1ibjzgotauk0730sgdezq640 Wazungu wa Tanzania 0 225871 1609992 1498207 2026-10-21T13:28:39Z Riccardo Riccioni 452 /* Tanbihi */ 1609992 wikitext text/x-wiki '''Wazungu wa Tanzania''' ni [[walowezi]] au [[Wahamaji|wahamiaji]] nchini [[Tanzania]] wenye [[asili]] ya [[Ulaya]] (kwa namna ya pekee [[Funguvisiwa la Britania]], [[Ujerumani]], [[Ugiriki]]) na [[Afrika Kusini]] wanaokadiriwa kuwa 10,000–20,000 na wanajihusisha na [[biashara]], [[utalii]], [[hifadhi ya mazingira]] na [[kilimo]], hasa katika [[Mji|miji]] kama [[Arusha (mji)|Arusha]], [[Dar es Salaam]], na [[Moshi (mji)|Moshi]]. Wakati wa [[ukoloni]] watu wa namna hiyo walishika [[uongozi]] katika [[siasa]], [[uchumi]], huduma za kijamii n.k. Uwepo wao umeathiri sana [[utamaduni]] wa wazawa, hasa waliopata [[elimu]] kwao. Baadhi yao walizaliana pia na wazawa na ndio chanzo cha [[chotara|machotara]] wengi kidogo nchini. ==Tanbihi== {{reflist}} {{Makabila ya Tanzania}} {{mbegu-utamaduni-TZ}} [[Category:Makabila ya Tanzania|Z]] kq1ev7x7pzfgh4zgqexazikx3ii109n Wachina wa Tanzania 0 225896 1609965 1560322 2026-10-21T12:59:15Z Riccardo Riccioni 452 /* Viungo vya nje */ 1609965 wikitext text/x-wiki [[File:Rovos Rail on TAZARA track across Mpanga River.jpg|thumb|Wachina walijenga [[reli]] ya [[TAZARA]] kuunganisha [[Zambia]] na Tanzania<ref name="Qu">{{harvnb|Qu|2008}}</ref>.]] '''Wachina wa Tanzania''' ni [[walowezi]] au [[Wahamaji|wahamiaji]] nchini [[Tanzania]] wenye [[asili]] ya [[China]] wanaokadiriwa kuwa 30,000<ref name ="30k">{{cite news |last=Tagy |first=Mwakawago |date=14 January 2013 |title=Dar-Beijing for improved diplomatic-ties |url=http://dailynews.co.tz/index.php/local-news/13620-dar-beijing-for-improved-diplomatic-ties/ |newspaper=Daily News |location=Dar es Salaam |access-date=22 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514091927/http://dailynews.co.tz/index.php/local-news/13620-dar-beijing-for-improved-diplomatic-ties/ |archive-date=14 May 2013}}</ref> na wanajihusisha sana na [[ujenzi]], [[biashara]]<ref>{{harvnb|Hsu|2008|p=234}}</ref> na [[tiba]]<ref>{{harvnb|Hsu|2008|p=222,227}}</ref>, hasa katika [[Mji|miji]] kama [[Dar es Salaam]], na [[Zanzibar (Jiji)|Zanzibar]]. Wakati wa [[ukoloni]] watu wa namna hiyo waliitwa na [[Ujerumani|Wajerumani]] [[mwaka]] [[1891]].<ref name="Mwalimu_a">{{harvnb|Mwalimu|2004|p=15}}</ref>, wengine wengi zaidi walihamia [[Unguja]] [[miaka ya 1930]]<ref>{{harvnb|Hsu|2006}}</ref>, wengine walifika [[Tanganyika|barani]] [[miaka ya 1960]] na [[miaka ya 1970|1970]] kusaidia [[mradi|miradi]] ya [[maendeleo]]<ref name="Monson">{{harvnb|Monson|2004}}</ref> , hatimaye wengine walizidi kumiminika kuanzia [[miaka ya 1990]] kama [[Mjasiriamali|wajasiriamali]] na [[Mfanyabiashara|wafanyabiashara]]<ref name="Hsu">{{harvnb|Hsu|2006|p=113}}</ref>. Baadhi yao walizaliana pia na wazawa na ndio chanzo cha [[chotara|machotara]] wengi kidogo nchini. == Marejeo == {{reflist}} ==Vyanzo== {{refbegin}} *{{citation|doi=10.1002/psp.429|first=Elisabeth|last=Hsu|year=2006|title=Zanzibar and its Chinese communities|journal=Population, Space and Place|volume=3|issue=2|pages=113–124|url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/113509336/abstract?CRETRY=1&SRETRY=0|archive-url=https://archive.today/20130105061058/http://www3.interscience.wiley.com/journal/113509336/abstract?CRETRY=1&SRETRY=0|url-status=dead|archive-date=2013-01-05|access-date=2008-10-30|url-access=subscription}} *{{citation|first=Elizabeth|last=Hsu|chapter=Medicine as business: Chinese medicine in Tanzania|pages=221–235|editor-first=Christopher|editor-last=Alden|title=China Returns to Africa: A Superpower and a Continent Embrace|publisher=C. Hurst and Company|year=2008|isbn=978-1-85065-886-3}} *{{citation|first=Jamie|last=Monson|year=2004|title=Freedom Railway: The unexpected successes of a Cold War development project|periodical=Boston Review|access-date=2008-10-30|url=http://www.bostonreview.net/BR29.6/monson.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080512053918/http://bostonreview.net/BR29.6/monson.html|archive-date=2008-05-12|url-status=dead}} *{{citation|series=Globalisation and East Africa Working Paper Series|volume=13|publisher=Economic and Social Research Foundation|title=Patterns, Policy and Legal Issues on International Labour Migration in Tanzania|last=Mwalimu|first=Ummy|url=http://www.esrftz.org/global/output/WPS13_Mwalimu_Labor%20Migration.pdf|date=April 2004|location=Tanzania|access-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20120222122731/http://www.esrftz.org/global/output/WPS13_Mwalimu_Labor%20Migration.pdf|archive-date=2012-02-22|url-status=dead}} {{refend}} ==Viungo vya nje== *[http://www.marc.cn/2008/06/chinese-in-tanzania.html Chinese in Tanzania] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181002020439/https://www.marc.cn/2008/06/chinese-in-tanzania.html |date=2018-10-02 }}, a post from [[Marc van der Chijs]]' weblog *[http://video.aol.com/video-detail/making-noodles-in-zanzibar/803017352 ''Making Noodles in Zanzibar''], a film by Elisabeth Hsu <!-- She links to this from her own publications page, so presumably it's legitimate --> {{Makabila ya Tanzania}} {{mbegu-utamaduni-TZ}} [[Category:Makabila ya Tanzania|C]] 7mssj33bvgrhce6h46fnoueny7xbcx4 Wahindi wa Tanzania 0 225898 1609972 1536608 2026-10-21T13:05:39Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1609972 wikitext text/x-wiki [[File:Prime Minister Narendra Modi interacts with Indian Community members in Tanzania.jpg|thumb|[[Waziri Mkuu|Waziri mkuu]] wa India [[Narendra Modi]] anakutana na jumuia ya Wahindi huko Dar es Salaam, 10 Julai 2016.]] '''Wahindi wa Tanzania''' ni [[walowezi]] au [[Wahamaji|wahamiaji]] nchini [[Tanzania]] wenye [[asili]] ya [[Uhindi]] na [[Pakistani|Pakistan]] wanaokadiriwa kuwa 60,000<ref>{{cite web |url=http://www.mea.gov.in/Portal/ForeignRelation/Tanzania_2015_07_09.pdf |title=India - Tanzania Relations |date=2015 |publisher=Ministry of External Affairs |access-date=22 July 2015 |quote=''Tanzania has about 60,000 PIOs.. There are about 10,000 Indian nationals [expatriates].''}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.idsa.in/idsacomments/Tanzania-Partner-for-India-in-the-Western-Indian-Ocean-Region-131023 | title=Tanzania: A Key Partner for India in the Western Indian Ocean Region &#124; Manohar Parrikar Institute for Defence Studies and Analyses | accessdate=2026-03-18 | archive-date=2024-09-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240912141334/https://www.idsa.in/idsacomments/Tanzania-Partner-for-India-in-the-Western-Indian-Ocean-Region-131023 | url-status=dead }}</ref><ref>{{Rejea tovuti |title=Tanzania: A Key Partner for India in the Western Indian Ocean Region {{!}} Manohar Parrikar Institute for Defence Studies and Analyses |url=https://www.idsa.in/idsacomments/Tanzania-Partner-for-India-in-the-Western-Indian-Ocean-Region-131023 |access-date=2024-02-21 |website=www.idsa.in |archive-date=2024-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240912141334/https://www.idsa.in/idsacomments/Tanzania-Partner-for-India-in-the-Western-Indian-Ocean-Region-131023 |url-status=dead }}</ref> na wanajihusisha kwa kiwango kikubwa sana na [[biashara]] na [[ujasiriamali]], hasa katika [[Mji|miji]] kama [[Dar es Salaam]], na [[Zanzibar (Jiji)|Zanzibar]]. [[Idadi]] yao ndogo haifanani na ile ya [[kampuni]] wanazozimiliki<ref>{{Rejea tovuti |title=Enterprising skills make Indian-origin Tanzanians business leaders |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/enterprising-skills-make-indian-origin-tanzanians-business-leaders/2381006 |access-date=2024-02-21 |website=www.aa.com.tr}}</ref>. Wengi wao wana [[uraia]] wa Tanzania na kujihusisha na [[siasa]] ya nchi pia. Upande wa [[dini]], wengi ni [[Mwislamu|Waislamu]] na [[Uhindu|Wahindu]], lakini wapo pia [[Kalasinga|Wasingasinga]], [[Ukristo|Wakristo]] n.k. Uwepo wao ulitangulia [[ukoloni]] ukaathiri sana [[utamaduni]] wa wazawa hadi leo. [[Vasco da Gama]] alipofika kutoka [[Ureno]] akiwa [[Mzungu]] wa kwanza, alikuta Wahindi huko [[Kilwa Kisiwani]]<ref>{{Rejea jarida|last=Wood|first=Marilee|title=Interconnections: glass beads and trade in southern and eastern Africa and the Indian Ocean - 7th to 16th centuries AD|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:463276/FULLTEXT01|journal=Azania: Archaeological Research in Africa|year=2012|language=en|volume=47|issue=2|pages=248|doi=10.1080/0067270X.2012.680307|s2cid=162211326|issn=0067-270X}}</ref><ref>Jeevanjee 1912</ref>. Baadhi yao walizaliana pia na wazawa na ndio chanzo cha [[chotara|machotara]] wengi kidogo nchini. ==Watu maarufu== *[[Richa Adhia]], [[Miss Tanzania]] 2007 *[[Andy Chande]], mfanyabiashara *[[Mohammed Dewji]], [[mbunge]] (2005–2015) *[[Benjamin Fernandes]], mjasiriamali *[[Ammaar Ghadiyali]], [[Uogeleaji|mwogeleaji]] katika [[Michezo ya Olimpiki|Olimpiki]] ya 2012 *[[Amir H. Jamal]], [[waziri]] wa zamani *[[Ismail Jussa]], [[mwanasiasa]] *[[Al Noor Kassum]], waziri wa zamani *[[Mustafa Jaffer Sabodo]], [[mwanauchumi]] *[[Freddie Mercury]], [[mwanamuziki]] wa [[Muziki wa rock|rock]] *[[Mohamed Raza]], mwakilishi katika Bunge la Zanzibar *[[Ally Rehmtullah]], mbunifu wa [[mitindo]] *[[Abdul Sheriff]], [[mwanahistoria]] *[[Issa G. Shivji]], [[profesa]] *[[Sonia Tumiotto]], [[Riadha|mwanariadha]] ==Picha== <gallery class="center" widths="145px"> The National Archives UK - CO 1069-159-39.jpg|[[Julius Nyerere]] na [[Amir H. Jamal|Amir Jamal]] (kulia) The National Archives UK - CO 1069-164-62.jpg|Paredi ya St. John Ambulance The National Archives UK - CO 1069-157-91.jpg|Karimjee Hall, jengo la bunge, Dar es Salaam The National Archives UK - CO 1069-182-1.jpg|Hassanali Karimjee Jivanjee Hospital, Zanzibar People's Bank of Zanzibar.jpg|Makao makuu ya zamani ya Karimjee Co huko Zanzibar File:Stone Town Old Dispensary.jpg|[[Zahanati ya Ithnashiri]], Zanzibar Zanzibar 2012 06 06 4208 (7592234458).jpg|Bharmal Building, sasa ofisi za manispaa, Zanzibar Colonial-Era Facade - Dar es Salaam - Tanzania - 02.jpg|Jengo la wakati wa ukoloni lenye logo ya [[Om]] (1930) Karimjee Jivanjee Office Building in Dar es Salaam.jpg|Jengo la Karimjee Jivanjee Office huko Dar es Salaam Morogoro Jamatkhana.jpg|[[Jamatkhana]], [[Morogoro]] Temple at Zanzibar.jpg|[[Hekalu]] la Shakti, Zanzibar Dar-es-Salaam Swaminarayan Temple.jpg|Hekalu la Swaminarayan, Dar es Salaam </gallery> ==Tanbihi== {{reflist}} ==Marejeo== * [https://web.archive.org/web/20120206063957/http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter8.pdf Indian Diaspora in Africa] * [https://web.archive.org/web/20071217134908/http://www.rudyfoto.com/IndiansofAfrica.html Indians of East Africa] {{Makabila ya Tanzania}} {{mbegu-utamaduni-TZ}} [[Category:Makabila ya Tanzania|H]] 028ujmlvsb7mbndbhaqne9ev43yjc5a Waarabu wa Tanzania 0 225980 1609961 1529013 2026-10-21T12:56:45Z Riccardo Riccioni 452 /* Tanbihi */ 1609961 wikitext text/x-wiki [[File:Zanzibar_Stone_Town01.jpg|thumb|Mwarabu wa Zanzibar akinunua kitu [[duka|dukani]].]] '''Waarabu wa Tanzania''' ni [[kundi]] kubwa la wakazi lililo na mizizi mirefu nchini, hasa katika maeneo ya pwani na [[funguvisiwa la Zanzibar]]. Waliohamia wanakadiriwa kuwa 70,000 hivi<ref>{{Rejea tovuti|title=Tanzania History and Information – Safari Info for Tanzania|url=http://www.eyesonafrica.net/african-safari-tanzania/tanzania-info.htm|access-date=28 May 2020|website=eyesonafrica.net|archive-date=10 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200110084347/http://www.eyesonafrica.net/african-safari-tanzania/tanzania-info.htm}}</ref>, lakini wenye [[asili]] ya [[Rasi ya Uarabuni|Uarabuni]] wanaweza kufikia 493,000. [[historia|Kihistoria]] Waarabu walijulikana kama [[Mfanyabiashara|wafanyabiashara]] na [[Ukabaila|makabaila]], lakini siku hizi wengi wanajihusisha na [[ujasiriamali]], [[uvuvi]] na [[kilimo]]. Wengi wanaongea vizuri [[Kiswahili]], [[lugha]] yenye athari kubwa ya [[Kiarabu]]. Wengi wanasema pia "Kiarabu cha Pwani" au wanatumia Kiarabu kwa ajili ya [[ibada]]. Upande wa [[dini]], karibu wote ni [[Mwislamu|Waislamu]] [[Wasuni]], ingawa wapo pia wachache [[Waibadi]] na [[Washia]]. [[File:Contemporary_Engraving_of_Zanzibar_Slave_Market_-_World's_Last_Open_Slave_Market_-_Outside_Anglican_Cathedral_-_Stone_Town_-_Zanzibar_-_Tanzania_(8842023408).jpg|thumb|[[Soko la watumwa]] la Zanzibar lilikuwa kubwa kuliko yote [[dunia|duniani]] wakati [[Wasanii|msanii]] alipochonga kumbukumbu hii.]] ==Historia== [[Waarabu]] kutoka [[Omani]], [[Yemen]], na [[Irani|Uajemi]] walianza kuishi mwambaoni mwa [[Afrika ya Mashariki|Afrika Mashariki]] tangu [[karne ya 8]], wakileta dini ya Uislamu na [[utamaduni]] wa [[biashara]], ikiwemo [[biashara ya watumwa]] [[Biashara ya utumwa kupitia Bahari ya Hindi|kupitia]] [[bahari ya Hindi]]. Katika [[karne ya 19]], [[Said bin Sultani|Sultan Seyyid Said]] alihamisha [[makao makuu]] kutoka [[Muskat]], Omani, hadi [[Zanzibar (Jiji)|Zanzibar]], akiunda [[utawala]] wa [[kabila|kikabila]] uliotegemea biashara ya [[Kiungo (chakula)|viungo]] na ya [[Utumwa|watumwa]]. Muda mfupi baada ya uhuru, [[Mapinduzi ya Zanzibar]] ya [[mwaka]] [[1964]] yalisababisha maelfu ya Waarabu kuuawa na wengine wengi kukimbia nchi. Zanzibar, hasa [[Mji Mkongwe]], inabaki kiini cha [[ustaarabu]] wa Kiarabu nchini, lakini jumuia nyingine za maana zinapatikana pia [[Dar es Salaam]] (kwa namna ya pekee Upanga na [[Kisutu]]) na [[Mji|miji]] mingine ya pwani kama [[Tanga (mji)|Tanga]]. ==Athari yao== Athari ya Kiarabu inaonekana wazi kotekote katika jamii ya [[Tanzania]], hasa katika: *[[Usanifu majengo wa Waswahili|Usanifu majengo]], kama yale ya [[matumbawe]] yenye [[mlango|milango]] iliyochongwa. *[[Mapishi ya Tanzania|Mapishi]], kama matumizi ya viungo ([[karafuu]], [[bizari]] na [[mdalasini]]) na [[Chakula|vyakula]] ([[pilau]] na [[biriani]]). *[[Mavazi]], kama [[kanzu]] na [[kofia]] maalumu ([[baraghashia]]) kwa [[wanaume]] na [[baibui]] au [[hijabu]] kwa [[wanawake]]. *[[Muziki wa Tanzania|Muziki]], kama mtindo wa [[Taarab]], unaochanganya vipengele vya Kiafrika, Kiarabu na Kihindi. ==Tanbihi== {{marejeo}} {{makabila ya Tanzania}} {{mbegu-utamaduni-TZ}} [[Jamii:makabila ya Tanzania|A]] [[Jamii:Waarabu]] kwt2ft9nlqrccs83mwrn6sdvytm6sl3 Wanuer 0 226978 1609955 1574594 2026-10-21T12:43:35Z Riccardo Riccioni 452 /* Viungo vya nje */ 1609955 wikitext text/x-wiki [[File:Map_of_the_Nuer_in_South_Sudan.svg|thumb|Eneo la Wanuer nchini Sudan Kusini.]] '''Wanuer''' ni [[moja]] ya [[makabila]] ya [[Sudani Kusini]]. Ndilo kabila la pili kwa ukubwa nchini, wao ni [[asilimia]] [[ishirini]] ya watu wote wa Sudani Kusini. Wanuer ni [[Waniloti]] na wanaishi hasa katika [[mkoa wa Nile ya Juu]], kaskazini mashariki mwa nchi, lakini pia katika [[Jimbo la Gambela|jimbo la Gambela]] nchini [[Ethiopia]]. [[Lugha]] yao ni [[Kinuer]], mojawapo kati ya [[lugha za Kiniloti]]. ==Marejeo== {{refbegin}} * {{Rejea kitabu |title=NUER: a description of the modes of livelihood and political institutions of a nilotic people ... (classic reprint)|url=https://archive.org/details/nuerdescriptiono0000evan_j5p0|last=Evans-Pritchard|first=E.E.|year=2016|orig-year=1940|publisher=Forgotten Books |isbn=978-1-33380-312-4 |oclc=980437822}} * {{Rejea kitabu |title=Global Security Watch - Sudan|url=https://archive.org/details/globalsecuritywa0000lobb|last=Lobban|first=Richard Andrew|publisher=Praeger|year=2010|location=Santa Barbara, CA}} * {{Rejea kitabu |title=Culture sketches: case studies in anthropology |url=https://archive.org/details/culturesketchesc0000pete_h3y8 |last=Peters-Golden|first=Holly |year=2012 |publisher=The McGraw-Hill |isbn=978-0-07811-702-2 |edition= 6th |location=Dubuque, Iowa |oclc=716069710}} * {{Rejea kitabu |title=Nuer-American Passages: Globalizing Sudanese Migration |last=Shandy |first=Dianna J. |publisher=U of Florida |year=2006 |location=Gainesville, Florida}} * Wechtuor, Kuajien Lual, Yual Doctor Chiek and Peter Gai Manyuon (2016), ''The Nuer Nation'', ''Amazon.com'', {{ISBN|978-1540632364}} * {{cite journal | last1 = Evans-Pritchard | first1 = E. E. | year = 1948 | title = Nuer Marriage Ceremonies | journal = Africa: Journal of the International African Institute | volume = 18 | issue = 1| pages = 29–40 | doi = 10.2307/3180465 | jstor=3180465| s2cid = 144927252 }} {{Rejea kitabu |title=Nuer Journeys, Nuer Lives: Sudanese Refugees in Minnesota |url=https://archive.org/details/nuerjourneysnuer0000holt |author=Jon D. Holtzman |isbn=9780205543328 |year = 2007|publisher=Allyn and Bacon }} {{refend}} ==Marejeo mengine== * Kuajien Lual Wechtuor, Yual Doctor Chiek and Peter Gai Manyuon, ''The Nuer Nation'', 2016, CreateSpace Independent Publishing Platform, {{ISBN|978-1540632364}} * The works of [[E. E. Evans-Pritchard]] * Jon D. Holtzman, 2000 (2nd ed. 2007), "Nuer Journeys, Nuer Lives", [[Pearson Education]], Inc., Boston, MA. * Sharon Hutchinson, 1996, ''Nuer Dilemmas'', [[University of California Press]], [[Berkeley, California|Berkeley, CA]]. * Maggie McCune 1999, ''Till The Sun Grows Cold'', Headline Book Publishing Ltd, {{ISBN|0-7472-7539-4}} * Deborah Scroggins, 2004, ''Emma's War'', [[Pantheon Books]], New York * Dianna J. Shandy, 2007, "Nuer-American Passages: Globalizing Sudanese Migration," Gainesville: [[University Press of Florida]]. * United Nations Emergencies Unit for Ethiopia (UN-EUE), [https://apps.who.int/disasters/repo/8684.pdf Breaking the Cycle of Conflict in Gambella Region], 3 January 2003 • Katarzyna Grabska 2014 "[https://boydellandbrewer.com/gender-home-and-identity.html Gender, identity home: Nuer repatriation to Southern Sudan] {{Wayback|url=https://boydellandbrewer.com/gender-home-and-identity.html |date=20201005190436 }}," James Currey: Oxford. ==Viungo vya nje== *[http://robrooker.com/photos?album=1&gallery=14 Images of Nuer in the village of Leal, Southern Sudan] {{Wayback|url=http://robrooker.com/photos?album=1&gallery=14 |date=20160402092405 }} *[http://strategyleader.org/profiles/nuer.html Strategyleader.org] *[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/422112/Nuer Britannica.com] {{mbegu-utamaduni}} [[Jamii:Makabila ya Sudan Kusini|N]] [[Jamii:Makabila ya Ethiopia|N]] [[Jamii:makabila ya Afrika|N]] o36ob4xwz9xhc0t2a0ecxadu4jw7x3f Waazande 0 227167 1609944 1529020 2026-10-21T12:28:07Z Riccardo Riccioni 452 1609944 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group|group=Azande|idadi ya watu=Milioni 3.8 mwishoni mwa Karne ya 20|kanda=Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} [[File:The Azande king and the Queen.jpg|thumb|Familia ya kifalme ya waazande]] '''Waazande''' (pia wanajulikana kama '''Wazande''', '''Wazandeh''', '''Waazende''', '''Wabazende''') <ref name="BM" /> ni [[kabila]] katika [[Afrika ya Kati, Jamhuri ya|Afrika ya Kati]] linalozungumza [[lugha za Kiazande]] (ambazo [[Uainishaji wa lugha|uainishaji]] wake haujajulikana).<ref>{{Rejea kitabu|url=http://archive.org/details/historicaldictio0000lobb_q3y5|title=Historical dictionary of the Sudan|last=Lobban|first=Richard|date=2002|publisher=Lanham, Md. : Scarecrow Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-8108-4100-0}}</ref> Wanaishi kusini-mashariki mwa [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]], kaskazini-mashariki mwa [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]], pamoja na kusini-kati na kusini-magharibi mwa [[Sudan Kusini]]. <ref name="BM">{{Rejea tovuti|title=Azande|url=https://www.britishmuseum.org/collection/term/x85270|accessdate=4 August 2022|publisher=British Museum|archivedate=4 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220804061305/https://www.britishmuseum.org/collection/term/x85270}}</ref> <ref name="PRM">{{Rejea tovuti|title=Azande|url=https://web.prm.ox.ac.uk/southernsudan/culturalgroup/Zande/index.html|accessdate=16 July 2023|publisher=Pitt Rivers Museum}}</ref> Waazande wa Kongo wanaishi katika majimbo ya [[Mkoa wa Uele Chini|Bas-Uélé]], [[Mkoa wa Uele Juu|Haut-Uélé]] na [[Mkoa wa Tshopo|Tshopo]] kando ya [[Mto Uele]] [[Isiro]], Dungu, [[Kisangani]] na Duruma. Waazande wa Afrika ya Kati wanaishi katika wilaya za [[Rafaï]], Bangasu na [[Obo (mji)|Obo]]. Waazande wa Sudan Kusini wanaishi [[Equatoria Mashariki|Katikati]], [[Equatoria Magharibi|Ikweta Magharibi]] na Majimbo ya [[Bahr al-Ghazal Magharibi]], Yei, Maridi, Yambio, Tombura, Deim Zubeir, Wau Town na Momoi. ==Etimolojia== Neno Azande linamaanisha "watu wenye ardhi nyingi", na linarejelea historia yao kama wapiganaji washindi.<ref>{{Rejea tovuti|title=Azande|url=http://www.sscnet.ucla.edu/anthro/faculty/fiske/135b/azande.htm|work=www.sscnet.ucla.edu|accessdate=2026-04-07|author=Alan Fiske}}</ref> Jina la onomatopoeic Niam-Niam linaonyesha ulaji wa watu na wakati mwingine lilitumika kwa watu wa Azande.<ref>{{Rejea kitabu|url=http://archive.org/details/historicaldictio0000lobb_q3y5|title=Historical dictionary of the Sudan|last=Lobban|first=Richard|date=2002|publisher=Lanham, Md. : Scarecrow Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-8108-4100-0}}</ref> Huenda ilisambazwa kimakusudi ili kusababisha hofu miongoni mwa makabila katika kipindi cha ushindi wa kieneo wa Azande. Jina hilo linaonekana kwenye ramani za karne ya 19 za Kusini mwa Sudan na sasa linachukuliwa kuwa la dharau. Aina ya mimea ya ''Impatiens niamniamensis'' imepewa jina la watu wa Azande. ==Marejeo== {{marejeo}} {{makabila ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} {{mbegu-utamaduni}} [[Jamii:makabila ya Jamhuri ya Afrika ya Kati|A]] [[Jamii:makabila ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|A]] [[Jamii:makabila ya Sudan Kusini|A]] [[Jamii:Africa Film Cinema Tanzania 2026]] skogpr1qio5wvtnsbehgs94w9u4fc84 Waganda nchini Tanzania 0 231348 1609968 1539053 2026-10-21T13:02:15Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1609968 wikitext text/x-wiki [[File:Tanzania Uganda Locator.svg|thumb|Tanzania (rangi ya kijani) na Uganda (rangi ya machungwa)]] '''Waganda nchini Tanzania''' ni watu ambao walizaliwa [[Uganda]] au wana [[Wazazi|mzazi]] mmoja mwenye [[asili]] ya nchi hiyo, bila kujali ni wa [[kabila]] lipi. Wanaunda jamii ndogo lakini ya maana kati ya [[Uhamiaji|wahamiaji]] wa kikanda ndani ya [[Afrika ya Mashariki|Afrika Mashariki]].<ref>{{cite news|title=Ugandans in Tanzania celebrate heritage with inaugural diaspora convention run|url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/national/ugandans-in-tanzania-celebrate-heritage-with-inaugural-diaspora-convention-run-5059234|access-date=21 April 2026|agency=[[Mwananchi Communications|The Citizen]]|date=27 May 2025}}</ref> Uwepo wao umechangiwa hasa na mitandao ya kihistoria ya [[biashara]], uhamiaji wa [[wafanyakazi]], na mfumo wa uhuru wa kusafiri katika [[Jumuiya ya Afrika Mashariki]], unaorahisisha kuvuka [[mpaka|mipaka]] kati ya nchi wanachama.<ref>{{cite web|title=Cross-Border Dynamics Between Uganda and Tanzania in the Context of the Outbreak of Ebola, 2022|url=https://www.socialscienceinaction.org/resources/key-considerations-cross-border-dynamics-between-uganda-and-tanzania-in-the-context-of-the-outbreak-of-ebola-2022/|website=[[Social Science in Humanitarian Action Platform]]|access-date=21 April 2026}}</ref> Nchi hizo mbili zinachanga mpaka wa nchi kavu wenye [[urefu]] wa takriban [[kilomita]] 396 ([[maili]] 246), jambo linalochangia zaidi mwingiliano wa mara kwa mara wa kuvuka mipaka.<ref>{{cite news|title=Tanzania to mark border with neighbours|url=https://www.theeastafrican.co.ke/tea/news/east-africa/tanzania-to-mark-border-with-neighbours--1385706|access-date=21 April 2026|work=www.theeastafrican.co.ke|agency=[[The EastAfrican]]}}</ref> Mbali na hao, kuna watu wa kabila la [[Waganda]] ambao tangu zamani za [[ukoloni]] wanaishi katika eneo la [[Tanzania]] [[kaskazini]] [[magharibi]], hasa [[wilaya ya Missenyi]], katika [[mkoa wa Kagera]], na ambao ni [[raia]] wa Tanzania kwa kuzaliwa. == Historia == Kabla ya ukoloni wa [[Ulaya]], eneo linalolingana na Uganda ya sasa na kaskazini mwa Tanzania lilikuwa sehemu ya ukanda mpana uliounganishwa kijamii na kiuchumi ndani ya eneo la [[Nchi za Maziwa Makuu|Maziwa Makuu ya Afrika]]. Eneo hili lilikuwa na mipaka isiyo thabiti, ambapo uhamaji uliathiriwa na biashara, mitandao ya undugu, na michakato ya kihistoria iliyohusishwa na upanuzi na mwingiliano wa jamii zinazozungumza [[lugha za Kibantu]]<ref>{{cite journal |last1=Spear |first1=Thomas |date=1 December 1999 |title=David Lee Schoenbrun. A Green Place, a Good Place: Agrarian Change, Gender, and Social Identity in the Great Lakes Region to the Fifteenth Century . (Social History of Africa.) Portsmouth, N.H.: Heinemann, or Fountain, Kampala; EAEP, Nairobi; James Currey, Oxford. 1998. Pp. xiv, 301. Cloth $59.95, paper $24.95 |url=https://history.northwestern.edu/documents/people/faculty/schoenbrun/schoenbrun-green-place-good-place.pdf |journal=The American Historical Review |volume=104 |issue=5 |pages=1802–1803 |doi=10.1086/ahr/104.5.1802 |access-date=21 April 2026}}</ref>. Falme kama [[Ufalme wa Buganda]] pamoja na jamii mbalimbali za kati ya maziwa hayo katika [[bonde]] la [[Ziwa Viktoria]] zilikuwa na mwingiliano mpana wa kikanda. Mwingiliano huo ulijumuisha [[biashara]] ya [[bidhaa]] kama [[chuma]], [[mifugo]], na [[mazao]] ya [[kilimo]], pamoja na uhamaji wa [[Ufundi|mafundi]] stadi, wafanyabiashara, na makundi ya [[Ufugaji|wafugaji]] katika maeneo ambayo leo yanakatwa na mipaka ya kimataifa. Katika kipindi hicho, mpangilio wa kijamii na wa kisiasa ulitegemea falme, koo, na jamii za [[lugha]] badala ya mipaka ya kudumu ya kijiografia, hali iliyosababisha mabadilishano endelevu ya watu na [[Utamaduni|tamaduni]] katika eneo lote. Usafiri kwa kutumia [[Mtumbwi|mitumbwi]] katika [[ziwa]] pamoja na njia za misafara ya nchi kavu, hasa kupitia [[Wanyamwezi|Unyamwezi]] katikati ya Tanzania ya sasa, uliunganisha maeneo ya [[uzalishaji]] wa ndani na mifumo mipana ya biashara ya kikanda. Mfumo huo wa kabla ya ukoloni wa uhamaji usio na mipaka thabiti na mwingiliano wa kikanda ulibadilika kwa kiasi kikubwa baada ya kuwasili kwa [[Taifa|mataifa]] ya Ulaya katika eneo la Maziwa Makuu ya Afrika, wakati eneo hilo lilipoingizwa katika tawala tofauti za kikoloni. Ingawa hapo awali uhamaji ulipangwa kupitia mitandao iliyounganishwa ya kitamaduni, kilugha, na kiuchumi katika eneo lote, utawala wa kikoloni ulianzisha mipaka rasmi ya kijiografia na mifumo ya kiutawala iliyosimamiwa kwa njia ya kati, jambo lililobadili mifumo ya uhamiaji, mgawanyo wa nguvu kazi, na safari za masafa marefu.<ref>{{cite journal |last1=Fenske |first1=James |date=June 2014 |title=ECOLOGY, TRADE, AND STATES IN PRE-COLONIAL AFRICA: Ecology, Trade, and States in Pre-colonial Africa |url=http://academic.oup.com/jeea/article-abstract/12/3/612/2317928 |journal=Journal of the European Economic Association |volume=12 |issue=3 |pages=612–640 |doi=10.1111/jeea.12042 |access-date=21 April 2026}}</ref> === Kipindi cha Ukoloni === Uganda iliingizwa katika Himaya ya [[Uingereza]] kama Hifadhi ya Uganda mwaka [[1894]]. Utawala wa kikoloni wa Waingereza ulitegemea kwa kiasi kikubwa mfumo wa utawala usio wa moja kwa moja (indirect rule), kwa kushirikiana na falme zilizokuwepo kama Buganda, na kuunganisha eneo hilo katika mifumo mipana ya kiuchumi ya himaya. Miradi ya [[miundombinu]] ya kikoloni, ikiwemo ujenzi wa [[reli]] na kilimo cha [[Zao la biashara|mazao ya biashara]], ilirahisisha uhamaji wa nguvu kazi ndani ya Uganda na pia katika maeneo jirani.<ref>{{Rejea jarida |last=Low |first=Anthony |date=July 1956 |title=The British and the Baganda |url=https://www.jstor.org/stable/2608109 |journal=International Affairs |volume=32 |issue=3 |pages=308–317 |doi=10.2307/2608109 |jstor=2608109 |access-date=21 April 2026}}</ref> ==Mienendo ya uhamiaji baada ya uhuru == Baada ya kupata [[uhuru]] mwanzoni mwa [[miaka ya 1960]], mifumo ya uhamiaji kati ya Uganda na Tanzania ilibadilishwa na mwelekeo tofauti wa kisiasa. Tanzania, chini ya uongozi wa [[Julius Nyerere]], ilifuata mfumo wa sera uliokuwa umeathiriwa na [[Ujamaa]] wa Kiafrika pamoja na ushirikiano wa kikanda wa Pan-Afrika, jambo lililochangia kuwepo kwa urahisi wa uhamaji wa kuvuka mipaka ndani ya Afrika Mashariki.<ref>Maddox, Gregory H. (1 February 2017). "Priya Lal. African Socialism in Postcolonial Tanzania: Between the Village and the World". The American Historical Review. 122 (1): 288. doi:10.1093/ahr/122.1.288. Retrieved 21 April 2026.</ref> Kwa upande mwingine, Uganda ilikumbwa na ongezeko la hali ya kutokuwa na utulivu wa kisiasa baada ya uhuru mwaka [[1962]], hasa wakati wa utawala wa [[Idi Amin]] (1971–1979). Vipindi vya ukandamizaji, kudorora kwa uchumi, na migogoro vilisababisha wimbi kubwa la raia wa Uganda kuhamia nchi jirani, ikiwemo Tanzania. Uhamaji huo ulihusisha wahamiaji wa hiari wanaotafuta ajira pamoja na [[Mkimbizi|wakimbizi]] waliolazimika kuhama, ambapo Tanzania ikawa mojawapo ya maeneo makuu ya kupokea wakimbizi wa Uganda katika nyakati za migogoro.<ref>Ofcansky, Thomas P. (1996). Uganda: Tarnished Pearl of Africa. Westview Press. doi:10.4324/9780429502781. ISBN 978-0-429-50278-1. Retrieved 21 April 2026.</ref> Kutokana na hali hiyo, uhamiaji baada ya uhuru katika mpaka wa Uganda na Tanzania ulibadilika kutoka mifumo ya kabla ya ukoloni na kikoloni iliyotegemea biashara, hadi kuwa uhamiaji unaoendeshwa zaidi na siasa za dola, migogoro, na mienendo ya hifadhi ya wakimbizi katika kanda. Mwingiliano wa kuvuka mipaka kati ya Uganda na Tanzania pia unawezeshwa na usafiri wa feri katika Ziwa Viktoria. Feri za abiria na mizigo zimekuwa zikiunganisha bandari kama Port Bell na [[Entebbe]] nchini Uganda na [[Mwanza (mji)|Mwanza]] pamoja na [[Bukoba (mji)|Bukoba]] nchini Tanzania, zikiwa sehemu ya mtandao wa usafiri wa kikanda unaounganisha jamii zinazozunguka ziwa hilo. Huduma hizo hubeba abiria, magari, na bidhaa, na kwa muda mrefu zimekuwa zikichochea biashara na uhamaji wa watu kati ya nchi hizo mbili. Ingawa njia nyingi za feri sasa zinafanya kazi zaidi ndani ya mipaka ya kitaifa, miunganiko ya kuvuka ziwa bado inaendelea kuwa na nafasi katika uhamaji wa kikanda na mabadilishano ya kiuchumi.<ref>A reminder of how travel used to be". www.bbc.com. BBC. 25 February 2022. Retrieved 21 April 2026.</ref> ==Ushiriki wa diaspora== Mnamo Mei 2025, mamlaka za Uganda ziliandaa mkutano wa kwanza wa Diaspora ya Uganda nchini Tanzania, ulioratibiwa na Ubalozi Mkuu wa Uganda uliopo [[Dar es Salaam]] kwa kushirikiana na vyama vya diaspora. Mkutano huo uliwakutanisha raia wa Uganda wanaoishi Tanzania pamoja na wawakilishi wa serikali, kwa lengo la kuhamasisha uwekezaji, mazungumzo, na ushirikiano wa kijamii na kiuchumi ukionyesha namna serikali inavyoshirikiana na raia wake wanaoishi nje ya nchi kulingana na mikakati ya siasa za diaspora.<ref>Uganda hosts first diaspora convention in Tanzania to bolster national transformation". mofa.go.ug. Ministry of Foreign Affairs of Uganda. 24 May 2025. Retrieved 21 April 2026.</ref> == Marejeo == {{Reflist}} [[Jamii:Makabila ya Tanzania|G]] [[Jamii:Uganda]] [[Jamii:Wiki for Minorities in Tanzania]] 0vavrc59e65qgpnit7686pto6leark1 Wabarabaig 0 231385 1609963 1530645 2026-10-21T12:58:11Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1609963 wikitext text/x-wiki [[File:Barabaig Woman.JPG|thumb|Mwanamke wa kabila la Wabarabaig]] '''Wabarabaig''' ni [[kabila]] la [[wahamaji]] jamii ya [[Wadatoga]] walioko katika [[nyanda za juu]] za [[volkeno]] za [[kaskazini]] karibu na [[Mlima Hanang]] katika [[Mkoa wa Manyara]], [[Tanzania]], wakizungumza [[lahaja]] mojawapo ya [[lugha]] ya [[Kidatooga]].<ref>ethnologue.com</ref>Idadi yao ni takriban watu 50,000. == Historia == Wabarabaig ni kati ya [[Waniloti]] {{Sfn|Lane|1994}} waliohamia [[kusini]] hadi [[Afrika ya Mashariki|Afrika Mashariki]] kutoka [[Bonde]] la [[Nile]] huko [[Afrika Kaskazini]] zaidi ya miaka elfu moja iliyopita. Wanaunda kundi kubwa zaidi miongoni mwa watu wanaozungumza Kidatooga. [[Wataalamu]] wa lugha wanatuambia waliingia katika eneo ambalo sasa ni [[Kenya]] mwishoni mwa [[milenia ya 1]] [[BK]] ambapo walikusanyika kuzunguka [[Elgon (mlima)|Mlima Elgon]] hadi karibu miaka 250 iliyopita. <ref>Ehret, C. 1974 Ethiopians and East Africans: The Problem of Contacts, East African Publishing House, Nairobi</ref> Mwishoni mwa [[miaka ya 1800]], wachunguzi kutoka [[Ujerumani]] waliwapata kwenye [[tambarare]] za [[Hifadhi ya Serengeti|Serengeti]] za [[Afrika ya Mashariki ya Kijerumani|Afrika Mashariki ya Kijerumani]] ambayo sasa ni eneo la Tanzania. <ref>Jaeger, F. 1913 Das Hochland der Reisenkrater und die umliegenden hochlander Deutsch-Ostafrikas. Tiel I; Aufgaben und Verlauf – Die Karte – Ergenbisse der Sammlungen – Ethnographisches. In Mitt. Dt. Schutzgebiette, Erg.H. No.8, 213, Seiten, Berlin.</ref> Ushahidi wa [[akiolojia]] unaonyesha kwamba walikuwa bado katika [[Hifadhi ya Ngorongoro|Nyanda za Juu za Ngorongoro]] hadi karibu miaka 150 iliyopita, kabla ya kufukuzwa na [[Wamasai]], ambao wanaishi huko hadi leo, bado wakiita eneo hilo ''Osupuko loo Ltatua'' (Milima ya Tatoga). {{Sfn|Mol|1996}} Kisha Watatoga walielekea kusini kando ya [[tawi]] la [[mashariki]] la [[Bonde Kuu la Ufa]] na hatimaye wakagawanyika katika vikundi vinavyoviita ''emojiga''. Wale waliokaa katika tambarare zinazozunguka Mlima Hanang walijulikana kama Wabarabaig – ''Wapiga Mishale'' (bar = kupiga, baig = vijiti, yaani [[Mshale|mishale]]) kwa sababu ya umuhimu wanaouweka kwenye mishale kama [[silaha]] na [[ala]] ya [[ngoma]] kwenye [[dansi]]. <ref>Lane, C. 2017 op cit</ref> Wakiwa na [[idadi]] kati ya watu 35,000 na 50,000 (ingawa haiwezekani kuhakikisha idadi ya watu kwani [[sensa]] ya Tanzania hairekodi ukabila) wanaishi hadi leo kwenye Tambarare za Hanang katika [[Wilaya ya Hanang]], Mkoa wa Manyara, kaskazini mwa kati mwa Tanzania. Wabarabaig wengi walifukuzwa kwa nguvu kutoka kwenye [[Ziwa Basotu|Nyanda za Basotu]] katika [[miaka ya 1990]] ili kutoa nafasi kwa [[mradi]] mkubwa wa [[kilimo]] cha [[ngano]] wa [[serikali]] za [[Kanada]] na Tanzania. <ref>[http://www.monbiot.com/archives/1994/11/23/the-scattering-of-the-dead/ George Monbiot, monbiot.com]</ref> == Jamii == Wabarabaig hawana [[kiongozi]] mkuu au [[chifu]]. Wamepangwa katika [[ukoo|koo]] zinazoundwa na wazao ambao wanaweza kufuatilia ukoo wao hadi kwa [[babu]] mmoja. Kila ukoo au dosht ina kichwa cha ukoo kinachokusanya mambo ya ukoo kupitia baraza la ukoo. Kuna koo sita za kiroho (daremng'ajega) na zaidi ya koo 30 za kidunia (homatk). Wajumbe wa ukoo wote isipokuwa wa [[Ufundi|fundi]] [[chuma]] (Gidang'odiga) lazima [[ndoa|waoe]] nje ya ukoo. Wafundi chuma lazima waoe ndani ya uanachama wao, labda kutokana na ukosefu wa usafi wa kiibada unaoonekana. <ref>(Lane, C. 2017 op. cit.)</ref> [[Utaratibu wa kijamii]] unadumishwa kupitia mfululizo wa mabaraza au mijadala ya kisheria ambayo ina [[mamlaka]] tofauti; Gitabaraku au mkutano wa hadhara wa Wabarabaig wote wanaoshughulikia masuala ya [[jamii]] nzima, Girgwageda Dosht kuhusu masuala ya ukoo, Girgwageda Gisjeuda kwa masuala ya ujirani, na Girgwageda Gademg kwa [[Mwanamke|wanawake]] kuhukumu makosa ya [[wanaume]] dhidi yao. Makosa makubwa hushughulikiwa kwa kamera na vikwazo vinatolewa na Makchamed inayoundwa na [[Mzee|wazee]] waliochaguliwa <ref>(Klima, G. 1970 The Barabaig: East African Cattle Herders, Holt, Rinehart & Winston, New York).</ref> Wabarabaig wanaishi kwa [[uwindaji]], [[kilimo]], na [[ufugaji]]. Kuna [[desturi]] ambayo huwinda kwa [[mkuki|mikuki]] pekee, ambayo ni: [[tembo]], [[simba]], na [[wanyama]] wengine. Yeyote anayefanya hivyo atachukuliwa kuwa " ghadyirochand " (shujaa), na atapewa [[zawadi]] za [[ng'ombe]], wanawake, na [[heshima]] katika kabila lake. <ref>From "National Geographic July 2004, 'Toe-to-Toe with Tanzania's Elephants'"</ref> [[Dini]] - kama ilivyo kwa Wadatooga wote - ni [[imani]] na desturi za kitamaduni za kuabudu [[roho]]. [[Wainjilisti]] wa [[Marekani]] wenye [[itikadi kali]] wameorodhesha Wabarabaig na Wadatooga kama "watu ambao hawajafikiwa" (na [[Injili]]). <ref>{{Rejea tovuti|title=Datooga, Barabaig in Tanzania|work=[[Joshua Project]]|date=2010-01-13|url=https://joshuaproject.net/people_groups/15286/TZ|accessdate=2019-07-12}}</ref> == Ng'ombe == [[Ng'ombe]] ni muhimu kwa maisha ya Wabarabaig. Wanatoa maziwa, nyama, na wakati mwingine damu kwa ajili ya riziki, ngozi kwa ajili ya nguo, pembe kama vyombo vya kunywea, [[Cow pat|kinyesi]] cha ujenzi na [[mkojo]] kama kisafishaji. Ng'ombe pia hufanyiwa biashara kwa kuuza au kubadilishana ili kupata kila kitu kingine ambacho Wabarabaig wanahitaji. Kijadi, Wabarabaig hawakulima mazao, lakini sasa wanalima mashamba ya [[Muhindi|mahindi]], [[mtama]] na maharagwe. Pia hupanda mboga katika bustani karibu na mashamba yao. Chochote kinachozalishwa huliwa zaidi na kaya inayokikuza. Wabarabaig pia huchunga kondoo na [[Mbuzi-kaya|mbuzi]], hutumia [[Donkey|punda]] kama wanyama wa kubeba mizigo, na hufuga kuku, ingawa hawali mayai. Mbuzi hufanyiwa biashara na kuchinjwa ili kula, na kondoo wana jukumu muhimu kama [[Animal sacrifice|dhabihu]] katika mila. Lakini ni ng'ombe wanaotawala maisha yao na kushawishi utamaduni wao. Ng'ombe ni sarafu ya maisha na hufunga jamii kupitia urithi, zawadi na mikopo, malipo, faini na dhabihu. Mtu asiye na ng'ombe hawezi kufurahia cheo wala heshima ya kijamii <ref>(Lane, C. 2017 op.cit.).</ref> Kwa sababu ya jukumu kuu linalochezwa na ng'ombe, inaaminika sana kwamba Barabaig huwapa umuhimu mkubwa wa kijamii kuliko thamani ya kiuchumi. Hii inadhaniwa kuelezea kwa nini mara nyingi hukataa kuwauza - jambo ambalo limezuia majaribio ya mara kwa mara ya kuwashirikisha katika biashara ya nyama ya kibiashara. Inaaminika na wengi kwamba wanahifadhi ng'ombe, lakini hii ni dhana potofu. Wanaweka ng'ombe kwa ajili ya maziwa si nyama, na kila juhudi hufanywa ili kujenga kundi la ng'ombe ili kuongeza uzalishaji wa maziwa. Wanauza kwa hiari mifugo dume ili kupata wanachohitaji, lakini kuuza mifugo jike kungepunguza kundi lao la kuzaliana na kupunguza njia zao za kuishi, na kuna ushahidi kwamba kwa pamoja wana ng'ombe wachache kuliko inavyoaminika <ref>(Lane, C 1996 Pastures Lost: Barabaig Economy, Resource Tenure, and the Alienation of their Land in Tanzania, Initiatives, Nairobi)</ref> == Mazishi == Wabarabaig wanatofautishwa na wafugaji wengine wa Afrika Mashariki kwa kuwazika wazee waheshimiwa katika ibada wanayoiita bung'ed. Hili ni jina la kilima cha mazishi na sherehe ya miezi tisa inayoambatana nacho. Kabla ya bung'ed kupewa mzee (wakati mwingine, lakini mara chache mwanamke), ukoo wake hukutana kujadili kama anahitimu kwa kuishi maisha ya maadili, alikuwa na wake na watoto wengi, alikuwa na ng'ombe wengi, na alitawala mamlaka kupitia hotuba, alionyesha matendo ya ujasiri na kuonyesha busara. Akichukuliwa hivyo, anazikwa uchi, ameketi, akielekea mashariki na kilima kikiwa kimejengwa juu ya maiti. Baada ya hapo, eneo la mazishi huwa takatifu, hubeba jina la marehemu na huhifadhiwa na ukoo milele <ref>(Lane, C. 2017 op. cit.).</ref> == Uhamiaji == Wabarabaig ni [[wahamaji]] kwa kuwa hufuata mzunguko wa malisho kuzunguka Nyanda za Hanang na zaidi. Wakati wa kiangazi, huishi hasa kwenye Nyanda za Barabaig kusini mwa [[Mlima Hanang]] . Wakati wa mvua, walihamisha mifugo yao kuelekea kaskazini hadi Nyanda za Basotu wakati kulikuwa na maji ya kutosha juu ya ardhi ili waweze kutumia malisho yenye rutuba yanayopatikana huko wanayaita muhajega. Katika nyakati ngumu sana, huhamia zaidi ya eneo lao la makazi hadi mabonde makubwa ya mito kusini mwa nchi. Leo, uhamiaji kwenye Nyanda za Basotu unazuiliwa na kutenganishwa kwa sehemu kubwa ya ardhi yao ya muhajega na serikali kwa ajili ya mpango wa ngano unaofadhiliwa na Kanada <ref>(Lane, C. 1996 op. cit.).</ref> == Kupoteza Ardhi == Ili kukidhi mahitaji ya ndani ya ngano yaliyoongezeka katika miaka ya 1960, Rais wa Tanzania, [[Julius Nyerere]], binafsi alimwomba Waziri Mkuu wa Kanada, [[Pierre Trudeau]], kuisaidia Tanzania kuongeza uzalishaji wa ngano wa ndani. Hii ilisababisha makubaliano ya misaada ya pande mbili kwa ajili ya Programu ya Ngano ya Tanzania na Kanada ambayo ilikuwa katika Nyanda za Basotu ambapo walipata mazingira bora ya kilimo cha ngano. Ili kurahisisha mpango huo, kati ya 1978 na 1981 {{Sfn|Gardner|2016}} Serikali ya Tanzania ilitenganisha kwa ufupi 40&nbsp;hekta za ardhi bora ya malisho kwa mashamba saba, na kwa kufanya hivyo ilivuruga mzunguko wa malisho na kuwafukuza wengi kutoka kwenye ardhi zao. Eneo hili lilichukuliwa kama ardhi ya jumuiya na kama mali ya pamoja kwingineko, lilileta ugumu kwa Wabarabaig kuilinda <ref>(Lane, C. ed. 1998 Custodians of the Commons: Pastoral Land Tenure in East and West Africa, Earthscan, London).</ref> Ingawa baadhi ya wafugaji walichukua ardhi hii, wengine waliipata tu wakati fulani wa mwaka, lakini kwa kuwa hawakuwapo wakati wote ilidhaniwa kuwa si ya mtu yeyote na ilichukuliwa kama 'tupu' na kuhalalisha kuichukua <ref>(Lane, C. 1991 Wheat at What Cost in Conflicts of Interest: Canada and the third World, Between The Lines, Toronto).</ref> Ingawa hakuna mtu anayeweza [[Land owner|kumiliki ardhi]] nchini Tanzania, wanaweza kuwa na haki za kimila za matumizi juu yake. Kwa kuwa Wabarabaig walikuwa wamechukua eneo hili kwa angalau miaka 150, walikuwa na madai ya kimila. Kwa kuwanyang'anya, Wabarabaig waliamini kwamba Serikali ilikuwa ikikiuka haki zao za kimila. Kwa hivyo walipinga wakala wa serikali, [[National Agriculture and Food Corporation|Shirika la Kilimo na Chakula la Kitaifa]] (NAFCO) lililosimamia mashamba hayo, na kufungua kesi katika Mahakama Kuu. Baada ya hukumu ya awali iliyopendelea haki zao za kimila katika kesi ya Yoke Gwako & 5 Others dhidi ya NAFCO & Gawal Farm (Kesi ya Kiraia Nambari 52 ya 1988), uamuzi huo ulibatilishwa kwa rufaa kupitia ufundi wa kisheria (Tengo, R. & Kakoti, G. 1993 Kesi ya Ardhi ya Wabarabaig: Mekaniki za [[Land-grabbing|unyakuzi wa ardhi]] uliopangwa na serikali nchini Tanzania katika kesi ya Veber, H, Dahl, J., Wilson, F., & Wæhle, E., "Usinywe Kutoka Kikombe Kimoja", IWGIA / CDR, Copenhagen). <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[Wikipedia:Citation needed|<span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2023)">nukuu inahitajika</span>]]'' &#x5D;</sup> Kupotea huku kwa ardhi hii kumekuwa na athari mbaya kwa Wabarabaig na uzalishaji wao wa ufugaji. Mbali na kupotea kwa ardhi, Wabarabaig wamelazimika kuvumilia uharibifu wa maeneo matakatifu, ukiukwaji wa haki zao za binadamu kwa kupigwa, kubakwa na faini za jumla na hatia kwa [[Trespass|kuingia]] katika mashamba hayo na kusababisha kufungwa. Leo, Kanada imejiondoa katika mradi huo na mashamba mawili (20,000).&nbsp;ekari) zimerejeshwa kwa jamii za Wabarabaig, ingawa ardhi hii pia iko katika hatari ya kutengwa tena <ref>(Lane, C. 2017 op.cit.).</ref> == Tazama pia == * [[Orodha ya makabila ya Tanzania]] == Marejeo == {{Reflist}} {{Makabila ya Tanzania}} {{mbegu-utamaduni-TZ}} [[Jamii:Wiki for Minorities in Tanzania]] [[Jamii:Makabila ya Tanzania|B]] [[jamii:Mkoa wa Manyara]] dw30j2k68ydk13dxxiqypvdzf66k7or Wajiji 0 231386 1609974 1584410 2026-10-21T13:06:45Z Riccardo Riccioni 452 1609974 wikitext text/x-wiki '''Wajiji''' ni kabila la [[Kibantu]] lenye makao yake katika [[Mkoa wa Kigoma]], [[Tanzania]]. Kabila hili ni sehemu ya [[Waha]] kwa kuwa lugha zao zinaendana. Kitamaduni walitokea katika falme tofauti, Wajiji sawa na mji wa [[Ujiji]] na kuunda sehemu ya Uha eneo la Waha pamoja na falme nyingine: Waheru, Wabushingo, Waruguru, Wauhambwe na Wabuyungu, zote zikiwa katika Mkoa wa Kigoma. <ref>{{Rejea jarida |last=Scherer |first=J. H. |date=1959 |title=The Ha of Tanganyika |journal=Anthropos |volume=54 |issue=5/6 |pages=841–904 |jstor=40453639}}</ref> Watu wengi wa kabila la Wajiji ni [[Waislamu]] huku wachache wakiwa [[Ukristo|Wakristo]]. <ref>{{Rejea kitabu|url=http://archive.org/details/islamineastafric0000unse|title=Islam in east Africa|last=Trimingham|first=J. Spencer|date=1964|publisher=Oxford, Clarendon Press|others=Internet Archive|pages=45}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Makabila ya Tanzania}} {{Mbegu-Makabila ya Tanzania}} [[Jamii:Makabila ya Tanzania|J]] [[Jamii:Wiki for Minorities in Tanzania]] [[Jamii:mkoa wa Kigoma]] qguov3bir54ojn2baoc7nqqd4d5o6rc Majadiliano ya mtumiaji:Contaanonimao5bre4o54 3 242295 1610044 1582607 2026-10-21T20:34:08Z Xqbot 1852 Bot: Fixing double redirect from [[Majadiliano ya mtumiaji:Troversderam]] to [[Majadiliano ya mtumiaji:AntonioGS34]] 1610044 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Majadiliano ya mtumiaji:AntonioGS34]] 0sznqprl864jub46stc4mz25autgpcy Majadiliano ya mtumiaji:Trevisando 3 242604 1610045 1581365 2026-10-21T20:34:13Z Xqbot 1852 Bot: Fixing double redirect from [[Majadiliano ya mtumiaji:Troversderam]] to [[Majadiliano ya mtumiaji:AntonioGS34]] 1610045 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Majadiliano ya mtumiaji:AntonioGS34]] 0sznqprl864jub46stc4mz25autgpcy Ahmed Shah (mchezaji wa kriketi) 0 252333 1610103 1603492 2026-10-22T11:34:45Z Gayle-Bot 78697 Bot: fixed references and maintenance 1610103 wikitext text/x-wiki '''Ahmed Shah''' (alizaliwa 20 Oktoba 1983) ni mpigaji wa kulia na mpangaji wa mipira wa [[mkono]] wa kushoto wa kasi ndogo wa aina ya orthodox, ambaye aliiwakilisha Afghanistan.<ref>[https://www.espncricinfo.com/cricketers/ahmed-shah-318337 "Ahmed Shah Profile".] ESPNcricinfo. 7 June 2026. Retrieved 7 June 2026.</ref> Alikuwa sehemu ya timu ya kriketi ya Afghanistan iliyoshinda Ligi ya Dunia ya Kriketi katika Daraja la Tano, Daraja la Nne na Daraja la Tatu, hivyo kupandishwa hadi Daraja la Pili na kupata nafasi ya kushiriki Mchujo wa [[Kombe]] la Dunia wa ICC wa 2009, ambapo Afghanistan ilipata hadhi ya kucheza Kimataifa ya Siku Moja. Shah alifanya mchezo wake wa kwanza wa Kimataifa ya Siku Moja dhidi ya Uholanzi katika VRA Cricket Ground tarehe 30 Agosti 2009. Pia alifanya mchezo wake wa kwanza wa kriketi ya daraja la kwanza katika mchezo wa kwanza wa [[Afghanistan]] katika Kombe la Intercontinental la ICC, dhidi ya Zimbabwe XI, mjini Mutare tarehe 16 Agosti 2009. {{Mbegu-cheza-kriketi}} [[Jamii:Waliozaliwa 1983]] [[Jamii:Watu walio hai]] == Marejeo == {{Marejeo}} cpblz8lkgz5dphiv5bpyimlbqdm836h Arcevia 0 255300 1610104 1609685 2026-10-22T11:35:55Z Gayle-Bot 78697 Bot: fixed references and maintenance 1610104 wikitext text/x-wiki [[File:Vista_di_Arcevia_-_1.JPG|thumb|[[Mandhari]] ya kijiji.]] '''{{PAGENAME}}''' ni [[kijiji]] cha [[wilaya]] ya [[Ancona]], [[mikoa ya Italia|mkoa]] wa [[Marche]], [[Italia ya Kati]] wenye wakazi 4,224 ([[2026]]). ==Tazama pia== * [[Orodha ya miji ya Italia]] == Marejeo == {{reflist}} {{mbegu-jio-Italia}} [[Jamii:Miji ya Italia]] [[Jamii:Marche]] mleqwxxko9k1vkmw02g38sof4h7yl64 Kim Elgie 0 255403 1609935 1609934 2026-10-21T12:03:44Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1609935 wikitext text/x-wiki '''Michael Kelsey "Kim" Elgie''' ([[6 Machi]] [[1933]] – [[16 Septemba]] [[2025]]) alikuwa mchezaji wa [[kriketi]] wa Afrika Kusini aliyecheza katika mechi tatu za majaribio katika mfululizo wa mwaka 1961–62 dhidi ya New Zealand. Pia alikuwa mchezaji wa mpira wa rugby union, aliyewakilisha Scotland national rugby union team (Scotland) mara nane kama mchezaji wa nafasi ya kati (centre) wakati alipokuwa akisoma katika Chuo Kikuu cha St Andrews mnamo miaka ya 1950. Elgie alipata elimu yake katika shule ya Michaelhouse kabla ya kujiunga na Chuo Kikuu cha St Andrews nchini Scotland, ambako alisomea sayansi. Baadaye alisomea [[optometria]] huko London.<ref name=SR/><ref>{{cite book |last1=Brooke |first1=Robert |title=The Collins Who's Who of English First-Class Cricket, 1945-1984 |date=1985 |publisher=Collins |location=London |isbn=0002180960 |page=82}}</ref> Akiwa mchezaji wa mpira wa mikono wa kulia wa safu ya kati na mnenguaji wa hapa na pale wa mkono wa kushoto, alicheza kriketi ya daraja la kwanza kwa ajili ya timu ya KwaZulu-Natal kuanzia mwaka 1957–58 hadi 1961–62, na alitembelea Uingereza na timu ya South African Fezela XI(Fezelas) mnamo 1961. Alipata alama yake ya juu zaidi ya daraja la kwanza ya 162 bila kupunguzwa kwa ajili ya Natal dhidi ya Border katika msimu wa 1959–60 kwenye mechi ambayo wachezaji 38 walitolewa kwa mikimbio 418.<ref>Andrew Ward, ''Cricket's Strangest Matches'', Robson, 1999, pp. 186–88.</ref><ref>{{Rejea tovuti |title=Border v Natal 1959-60 |url=http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/1950S/1959-60/RSA_LOCAL/CSC/SCORECARDS/BOR_NATAL_CSC_19-22DEC1959.html |website=Cricinfo |access-date=20 January 2024}}</ref> Elgie alistaafu kriketi baada ya msimu wa 1961–62 ili kufanya kazi katika biashara ya optometria ya familia yake.Baada ya kifo cha Godfrey Lawrence mnamo Machi 2025, Elgie alikua mchezaji wa kriketi wa Majaribio wa Afrika Kusini mwenye umri mkubwa zaidi aliye hai.<ref>{{Rejea tovuti |title=Oldest living players in Tests |url=https://www.espncricinfo.com/records/oldest-living-players-283742 |publisher=Cricinfo |access-date=2 April 2025}}</ref><ref>{{Rejea tovuti |title=The 11 oldest living players in Test cricket |url=https://www.cricket365.com/test-cricket/oldest-living-players-in-test-cricket |website=Cricket365 |access-date=2 April 2025}}</ref> Elgie alifariki tarehe [[16 Septemba]] [[2025]].<ref name=SR>{{Rejea tovuti |title=Obituary: Kim Elgie |url=https://scottishrugby.org/news-and-features/obituary-kim-elgie/ |website=Scottish Rugby |access-date=26 February 2026}}</ref><ref>{{Rejea tovuti |title=Kim Elgie Profile |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/kim-elgie-44955 |website=ESPN Cricinfo |access-date=26 February 2026}}</ref> ==Marejeo== {{marejeo}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1933]] [[Jamii:Waliofariki 2025]] [[Jamii:Wachezaji wa Afrika Kusini]] gpjpabee15wzaejzfrs01qv6nmxy1mo Wabaka 0 255404 1609937 2026-10-21T12:15:06Z Riccardo Riccioni 452 Riccardo Riccioni alihamisha ukurasa wa [[Wabaka]] hadi [[Wabaka (Kamerun)]]: kutofautisha watu 1609937 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Wabaka (Kamerun)]] gqgblstj9hnehwngqvf7fuaha3e8dgg William Griffiths 0 255405 1610003 2026-10-21T13:48:25Z Mandago8 92940 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''William Griffiths''' ([[7 Aprili]] [[1912]] – [[14 Aprili]] [[1973]]) alikuwa mwanasiasa wa chama cha Labour Party cha Uingereza na Mbunge nchini [[Uingereza]]. Alizaliwa huko Moss Side, Manchester, Griffiths alikuwa mtaalamu wa macho (ophthalmic optician), na Mwanachama wa Chama cha Macho cha Uingereza (British Optical Association). Wakati wa [[Vita Kuu ya Pili ya Dunia]], alitumikia katika Jeshi la Nane (Eighth Army (UK))<ref name="stenton">{{cite...' 1610003 wikitext text/x-wiki '''William Griffiths''' ([[7 Aprili]] [[1912]] – [[14 Aprili]] [[1973]]) alikuwa mwanasiasa wa chama cha Labour Party cha Uingereza na Mbunge nchini [[Uingereza]]. Alizaliwa huko Moss Side, Manchester, Griffiths alikuwa mtaalamu wa macho (ophthalmic optician), na Mwanachama wa Chama cha Macho cha Uingereza (British Optical Association). Wakati wa [[Vita Kuu ya Pili ya Dunia]], alitumikia katika Jeshi la Nane (Eighth Army (UK))<ref name="stenton">{{cite book |last1=Stenton |first1=Michael |last2=Lees |first2=Stephen |title=Who's Who of British Members of Parliament |volume=IV |date=1981 |publisher=Harvester Press |location=Brighton |page=144}}</ref> na alikuwa bado amevaa sare za jeshi alipochaguliwa Bungeni mnamo 1945. Alikuwa [[Mbunge]] wa Moss Side kuanzia 1945 hadi 1950 na wa Manchester Exchange kuanzia 1950 hadi kifo chake mnamo 1973.<ref>{{cite news|url = https://theguardian.newspapers.com/image/257827813/|title = Labour MP dies|[[newspaper = The Observer|date = 15 April 1973|page = 3|url-access = subscription|accessdate = 6 August 2022}}</ref> ==Marejeo== {{marejeo}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1912]] [[Jamii:Waliofariki 1973]] ean7x0lempkn1q9ziq6yzxf3nvc2374 1610013 1610003 2026-10-21T14:07:35Z Riccardo Riccioni 452 1610013 wikitext text/x-wiki '''William Griffiths''' ([[7 Aprili]] [[1912]] – [[14 Aprili]] [[1973]]) alikuwa mwanasiasa wa chama cha Labour Party cha Uingereza na Mbunge nchini [[Uingereza]]. Alizaliwa huko Moss Side, Manchester, Griffiths alikuwa mtaalamu wa macho (ophthalmic optician), na Mwanachama wa Chama cha Macho cha Uingereza (British Optical Association). Wakati wa [[Vita Kuu ya Pili ya Dunia]], alitumikia katika Jeshi la Nane (Eighth Army (UK))<ref name="stenton">{{cite book |last1=Stenton |first1=Michael |last2=Lees |first2=Stephen |title=Who's Who of British Members of Parliament |volume=IV |date=1981 |publisher=Harvester Press |location=Brighton |page=144}}</ref> na alikuwa bado amevaa sare za jeshi alipochaguliwa Bungeni mnamo 1945. Alikuwa [[Mbunge]] wa Moss Side kuanzia 1945 hadi 1950 na wa Manchester Exchange kuanzia 1950 hadi kifo chake mnamo 1973.<ref>{{cite news|url = https://theguardian.newspapers.com/image/257827813/|title = Labour MP dies|[[newspaper = The Observer|date = 15 April 1973|page = 3|url-access = subscription|accessdate = 6 August 2022}}</ref> ==Marejeo== {{marejeo}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1912]] [[Jamii:Waliofariki 1973]] [[Jamii:wanasiasa wa Uingereza]] 3tlpsqyh2phdw047gmfpl1mhtopzlor Wavimbuti 0 255406 1610029 2026-10-21T14:40:06Z Riccardo Riccioni 452 Riccardo Riccioni alihamisha ukurasa wa [[Wavimbuti]] hadi [[Wambuti]]: usahihi wa jina 1610029 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Wambuti]] o3djj6p5yduth6pzatf2ujrii9rkgie Majadiliano:Wavimbuti 1 255407 1610031 2026-10-21T14:40:07Z Riccardo Riccioni 452 Riccardo Riccioni alihamisha ukurasa wa [[Majadiliano:Wavimbuti]] hadi [[Majadiliano:Wambuti]]: usahihi wa jina 1610031 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Majadiliano:Wambuti]] s0evu6k3hykdm21n0qpqgpjrjou7uue Vassula Rydén 0 255408 1610032 2026-10-21T14:41:12Z Praygod mwanga 39272 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '[[Faili:VassulaRyden.jpg|thumb|Vassula Rydén]] '''Vassula Rydén''' (18 Januari 1942 – 25 Septemba 2024) alikuwa mwandishi, mzungumzaji wa umma na mtu anayedaiwa kuwa mwanamfumbo (mystic) wa Kikristo.<ref name="LAT01102006">{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2006-jan-10-me-visionary10-story.html|title=L.A. Cathedral Disinvites Christian Unity Event|last=Larry B. Stammer|date=January 10, 2006|work=[[Los Angeles Times]]|access-date=20...' 1610032 wikitext text/x-wiki [[Faili:VassulaRyden.jpg|thumb|Vassula Rydén]] '''Vassula Rydén''' (18 Januari 1942 – 25 Septemba 2024) alikuwa mwandishi, mzungumzaji wa umma na mtu anayedaiwa kuwa mwanamfumbo (mystic) wa Kikristo.<ref name="LAT01102006">{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2006-jan-10-me-visionary10-story.html|title=L.A. Cathedral Disinvites Christian Unity Event|last=Larry B. Stammer|date=January 10, 2006|work=[[Los Angeles Times]]|access-date=20 March 2014}}</ref> ambaye aliishi nchini [[Uswisi]] na katika kisiwa cha Rhodes, nchini [[Ugiriki]] na alidai kuwa amepokea ujumbe kutoka kwa Yesu Kristo na Bikira Maria Aliyebarikiwa. Maandiko yake mara nyingi huwasihi watu "kutubu, kumpenda Mungu, na kuunganisha makanisa."<ref name="LAT04291995"/> Alipata wafuasi wengi, hasa miongoni mwa Wakatoliki wa Roma ambao walihudhuria mihadhara yake na kununua maandiko yake pamoja na kanda zake za sauti. Aliiandika jumbe hizo kwa Kiingereza na alibadilisha baadhi ya maandiko hayo kati ya toleo moja na jingine.<ref name=SFOChronicle/> Mnamo mwaka 1995, Idara ya Kanisa Katoliki ya Mafundisho ya Imani (CDF), ikiongozwa na Kardinali [[Joseph Ratzinger]], ilichapisha Taarifa Rasmi kutoka Makao Makuu ya Papa [[Vatikan]] kuhusu maandiko ya Rydén. Taarifa hiyo ilisema kwamba ujumbe wake haupaswi kuchukuliwa kuwa wa miujiza au kutoka mbinguni na iliwataka maaskofu wote wa Katoliki kuzuia mawazo ya Rydén yasisambazwe katika majimbo yao. Mnamo mwaka 2007, Kardinali William Levada alithibitisha kuwa Taarifa Rasmi ya mwaka 1995 ilikuwa bado inafanya kazi; alipendekeza kwamba Wakatoliki wasijiunge na vikundi vya maombi vilivyoandaliwa na Rydén. Mnamo mwaka 2011, Kanisa la Kiortodoksi la [[Ugiriki]] lilipinga rasmi mafundisho ya Rydén na kuwaagiza waumini wao kujitenga naye. Mnamo mwaka 2012, Kanisa la Kupro (Cyprus) lilitangaza kuwa mafundisho ya Rydén yalikuwa ya kikafirisha au uzushi.<ref name="Enigma">{{cite book|title=The Vassula Enigma|year=2003|author=Neirynck J|publisher=Trinitas|isbn=978-1-883225-30-8|url-access=registration|url=https://archive.org/details/vassulaenigmaind00neir}}</ref><ref name="LAT04291995">{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1995-04-29-me-60362-story.html|title=A Divided Message: Spirituality: To her followers worldwide, Vassula Ryden was a faithful purveyor of communications from Jesus and Mary. But theologians question credibility. - Los Angeles Times|last=Larry B. Stammer|date=April 29, 1995|work=[[Los Angeles Times]]|access-date=20 March 2014}}</ref><ref name=SFOChronicle>{{cite news|last=Lattin|first=Don|title=Mystic Called Divine Prophet Or Con Artist Catholic churches issue warning before S.F. visit|url=https://www.sfgate.com/news/article/Mystic-Called-Divine-Prophet-Or-Con-Artist-2956386.php|access-date=23 March 2012|newspaper=San Francisco Chronicle|date=December 14, 1996}}</ref><ref name="PhoenixTimes">{{cite web|url=http://www.phoenixnewtimes.com/1996-12-05/news/when-god-talks-vassula-listens/1|title= When God Talks Vassula Listens|website= [[Phoenix New Times]]|date=1996-12-05|author=Gilstrap P|access-date=2012-03-23}}</ref><ref name=LATimes2>{{cite news|last=Stammer|first=Larry B.|title=L.A. Cathedral Disinvites Christian Unity Event: Pastor decides not to allow conference after realizing the role of a self-proclaimed mystic.|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2006-jan-10-me-visionary10-story.html|date=10 January 2006|work=Los Angeles Times|access-date=23 March 2012}}</ref> ==Marejeo== {{Mbegu-mwandishi}} {{BD|1942|2024}} [[Jamii:Wanawake wa Misri]] hujggiog7pw0paqsbe61weohl7f7hn8 1610035 1610032 2026-10-21T14:53:27Z Riccardo Riccioni 452 1610035 wikitext text/x-wiki [[Faili:VassulaRyden.jpg|thumb|Vassula Rydén]] '''Vassula Rydén''' (18 Januari 1942 – 25 Septemba 2024) alikuwa mwandishi, mzungumzaji wa umma na mtu anayedaiwa kuwa mwanamfumbo (mystic) wa Kikristo<ref name="LAT01102006">{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2006-jan-10-me-visionary10-story.html|title=L.A. Cathedral Disinvites Christian Unity Event|last=Larry B. Stammer|date=January 10, 2006|work=[[Los Angeles Times]]|access-date=20 March 2014}}</ref> ambaye aliishi nchini [[Uswisi]] na katika kisiwa cha Rhodes, nchini [[Ugiriki]] na alidai kuwa amepokea ujumbe kutoka kwa Yesu Kristo na kwa Bikira Maria. Maandiko yake mara nyingi huwasihi watu "kutubu, kumpenda Mungu, na kuunganisha makanisa."<ref name="LAT04291995"/> Alipata wafuasi wengi, hasa miongoni mwa Wakatoliki wa Roma ambao walihudhuria mihadhara yake na kununua maandiko yake pamoja na kanda zake za sauti. Aliiandika jumbe hizo kwa Kiingereza na alibadilisha baadhi ya maandiko hayo kati ya toleo moja na jingine.<ref name=SFOChronicle/> Mnamo mwaka 1995, Idara ya Kanisa Katoliki ya Mafundisho ya Imani (CDF), ikiongozwa na Kardinali [[Joseph Ratzinger]], ilichapisha Taarifa Rasmi kutoka Makao Makuu ya Papa [[Vatikani]] kuhusu maandiko ya Rydén. Taarifa hiyo ilisema kwamba ujumbe wake haupaswi kuchukuliwa kuwa wa miujiza au kutoka mbinguni na iliwataka maaskofu wote wa Katoliki kuzuia mawazo ya Rydén yasisambazwe katika majimbo yao. Mnamo mwaka 2007, Kardinali William Levada alithibitisha kuwa Taarifa Rasmi ya mwaka 1995 ilikuwa bado inafanya kazi; alipendekeza kwamba Wakatoliki wasijiunge na vikundi vya maombi vilivyoandaliwa na Rydén. Mnamo mwaka 2011, Kanisa la Kiortodoksi la [[Ugiriki]] lilipinga rasmi mafundisho ya Rydén na kuwaagiza waumini kujitenga naye. Mnamo mwaka 2012, Kanisa la Kupro (Cyprus) lilitangaza kuwa mafundisho ya Rydén yalikuwa ya kikafirisha au uzushi.<ref name="Enigma">{{cite book|title=The Vassula Enigma|year=2003|author=Neirynck J|publisher=Trinitas|isbn=978-1-883225-30-8|url-access=registration|url=https://archive.org/details/vassulaenigmaind00neir}}</ref><ref name="LAT04291995">{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1995-04-29-me-60362-story.html|title=A Divided Message: Spirituality: To her followers worldwide, Vassula Ryden was a faithful purveyor of communications from Jesus and Mary. But theologians question credibility. - Los Angeles Times|last=Larry B. Stammer|date=April 29, 1995|work=[[Los Angeles Times]]|access-date=20 March 2014}}</ref><ref name=SFOChronicle>{{cite news|last=Lattin|first=Don|title=Mystic Called Divine Prophet Or Con Artist Catholic churches issue warning before S.F. visit|url=https://www.sfgate.com/news/article/Mystic-Called-Divine-Prophet-Or-Con-Artist-2956386.php|access-date=23 March 2012|newspaper=San Francisco Chronicle|date=December 14, 1996}}</ref><ref name="PhoenixTimes">{{cite web|url=http://www.phoenixnewtimes.com/1996-12-05/news/when-god-talks-vassula-listens/1|title= When God Talks Vassula Listens|website= [[Phoenix New Times]]|date=1996-12-05|author=Gilstrap P|access-date=2012-03-23}}</ref><ref name=LATimes2>{{cite news|last=Stammer|first=Larry B.|title=L.A. Cathedral Disinvites Christian Unity Event: Pastor decides not to allow conference after realizing the role of a self-proclaimed mystic.|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2006-jan-10-me-visionary10-story.html|date=10 January 2006|work=Los Angeles Times|access-date=23 March 2012}}</ref> ==Marejeo== {{marejeo}} {{Mbegu-mwandishi}} {{BD|1942|2024}} [[Jamii:Wanawake wa Misri]] [[Jamii:Waandishi wa Misri]] jcd0loobrk00b8l8f69drjdq7h8nr4a Cleopatra IV 0 255409 1610036 2026-10-21T15:01:42Z Praygod mwanga 39272 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '[[Faili:Plaque of a deity or a Ptolemaic queen (perhaps Cleopatra IV).jpg|thumb|Bamba lenye uwezekano wa kumwonyesha Cleopatra IV]] '''Cleopatra IV''' alikuwa Msaada wa Malkia wa [[Misri]] kwa muda mfupi kuanzia mwaka 116 hadi 115 KK, akiwa mke wa kwanza wa Ptolemy IX Lathyros. Baadaye alikuwa malkia mwenza wa mfalme wa Kiseleuki wa [[Siria]] akiwa mke wa Antiochus IX Cyzicenus.<ref name="CB"/><ref name="Dodson">Aidan Dodson, Dyan Hilton, The Complete Roya...' 1610036 wikitext text/x-wiki [[Faili:Plaque of a deity or a Ptolemaic queen (perhaps Cleopatra IV).jpg|thumb|Bamba lenye uwezekano wa kumwonyesha Cleopatra IV]] '''Cleopatra IV''' alikuwa Msaada wa Malkia wa [[Misri]] kwa muda mfupi kuanzia mwaka 116 hadi 115 KK, akiwa mke wa kwanza wa Ptolemy IX Lathyros. Baadaye alikuwa malkia mwenza wa mfalme wa Kiseleuki wa [[Siria]] akiwa mke wa Antiochus IX Cyzicenus.<ref name="CB"/><ref name="Dodson">Aidan Dodson, Dyan Hilton, The Complete Royal Families of Ancient Egypt, 2004</ref><ref name="CB">[http://www.tyndalehouse.com/Egypt/ptolemies/cleopatra_iv_fr.htm Cleopatra IV] by Chris Bennett.</ref><ref>[[Justin (historian)|Justin]] [http://www.attalus.org/translate/justin6.html#39.3 39, 3, 2].</ref><ref>{{Cite journal |last=Sewell-Lasater |first=Tara |year=2020 |title=Becoming Kleopatra: Ptolemaic Royal Marriage, Incest, and the Path to Female Rule |url=https://www.academia.edu/43290689/Becoming_Kleopatra_Ptolemaic_Royal_Marriage_Incest_and_the_Path_to_Female_Rule |page=416 |journal=University of Houston }}</ref> ==Marejeo== {{Mbegu-mwandishi}} {{BD||112 KK}} [[Jamii:Wanawake wa Misri]] ftnl11mqzym13jii9piuuid5s39u8e5 Vinicio Marchioni 0 255410 1610039 2026-10-21T16:58:04Z Kelvin kevoo 48194 kuanzisha makala 1610039 wikitext text/x-wiki [[Faili:Vinicio Marchioni at 81st Venice International Film Festival.jpg|thumb|Vinicio Marchioni]] '''Vinicio Marchioni''' (alizaliwa [[10 Agosti]] [[1975]]) ni [[mwigizaji]] wa [[Italia]]. Akiwa na uzoefu wa muda mrefu katika [[televisheni]], filamu na maigizo ya jukwaani, anajulikana zaidi kwa kucheza nafasi ya Fabrizio “Freddo” Soleri katika mfululizo wa [[tamthilia]] ya uhalifu ''Romanzo criminale – La serie'' (2008–2010) na Kapteni Parisi katika mfululizo wa televisheni wa ''kimagharibi Django'' (2023). Kwa uigizaji wake katika ''Django'', aliteuliwa kuwania [[tuzo]] ya ''Nastro d’Argento'' katika kipengele cha Mwigizaji Bora Msaidizi katika Mfululizo wa Televisheni.<ref>https://www.imdb.com/name/nm3036436/</ref><ref>https://www.nastridargento.it/nastri-dargento-grandi-serie-2023_nastri-speciali-e-stasera-la-premiazione/</ref> == Marejeo == [[Jamii:Waliozaliwa 1975]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Italia]] [[Jamii:Watu walio hai]] <references />{{Mbegu-igiza-filamu}} e5p4ntk8na9ysolv1o2ix87oodtkd5q Francesco Pannofino 0 255411 1610041 2026-10-21T17:06:18Z Kelvin kevoo 48194 kuanzisha makala 1610041 wikitext text/x-wiki [[Faili:Francesco Pannofino - Lucca Comics & Games 2018 01.jpg|thumb|Francesco Pannofino]] '''Francesco Pannofino''' (alizaliwa [[14 Novemba]] [[1958]]) ni [[mwigizaji]] na mwigizaji wa sauti kutoka [[Italia]]. == Wasifu == Wakati fulani baada ya mwaka 1972, yeye pamoja na [[familia]] yake walihamia [[Roma]]. Mwaka 1978, alipokuwa akisubiri basi la kumpeleka chuo kikuu kufanya mtihani wa aljebra, Pannofino alisikia milio ya risasi kutoka katika barabara iliyokuwa karibu. Mlio huo ulihusiana na tukio la kutekwa nyara kwa Aldo Moro. Baadaye, aliandika wimbo uliochochewa na matukio hayo, uitwao ''Il sequestro di stato'', unaomaanisha “Utekaji Nyara wa Serikali”. Wimbo huo ulijumuishwa katika [[muziki]] wa filamu ya ''Patria'' ya mwaka 2014, iliyoongozwa na Felice Farina, ambapo Pannofino alicheza nafasi kuu.<ref>https://www.imdb.com/name/nm0659668/</ref><ref>https://www.behindthevoiceactors.com/Francesco-Pannofino/</ref> == Marejeo == [[Jamii:Waliozaliwa 1958]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Italia]] [[Jamii:Watu walio hai]] <references />{{Mbegu-igiza-filamu}} bywcqm11v585yl8k7wzuibf2osfp199 Marco Giallini 0 255412 1610042 2026-10-21T17:13:23Z Kelvin kevoo 48194 kuanzisha makala 1610042 wikitext text/x-wiki '''Marco Giallini''' (alizaliwa [[4 Aprili]] [[1963]]) ni [[mwigizaji]] wa [[Italia]]. == Maisha na kazi == Giallini ni mtoto wa mama aliyekuwa akijishughulisha na kazi za nyumbani na baba aliyekuwa akifanya kazi katika tanuru. Baada ya kusoma katika Chuo cha Kitaifa cha Sanaa ya Uigizaji cha ''Silvio D’Amico'' (''Accademia Nazionale di Arte Drammatica Silvio D’Amico''), alianza kuigiza jukwaani, akifanya kazi pamoja na waigizaji wengine, wakiwemo Arnoldo Foà na Angelo Orlando. Alianza kuonekana katika [[filamu]] mwaka 1995, kupitia filamu ya [[vichekesho]] ya Angelo Orlando iliyoitwa ''L’anno prossimo vado a letto alle dieci''. Baadaye, alionekana katika misururu kadhaa ya [[televisheni]] na akawa mmoja wa waigizaji wakuu katika ''sitcom'' ya ''Buttafuori'' iliyorushwa na kituo cha televisheni cha Rai Tre, akiigiza pamoja na Valerio Mastandrea.<ref>https://www.imdb.com/name/nm0316074/</ref><ref>https://www.mymovies.it/persone/marco-giallini/6819/</ref> == Marejeo == [[Jamii:Waliozaliwa 1963]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Italia]] [[Jamii:Watu walio hai]] <references />{{Mbegu-igiza-filamu}} l1t5wxxk1dp3kwh4idbqiwrch9oroj4 Majadiliano:Ahmed Mohamoud Farah 1 255413 1610043 2026-10-21T18:29:40Z HulkNorris 93008 /* English version */ mjadala mpya 1610043 wikitext text/x-wiki == English version == Please change possibly living acconrding to text to 1994 deaths! Thank you. '''[[Mtumiaji:HulkNorris|HulkNorris]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:HulkNorris|majadiliano]])''' 18:29, 21 Oktoba 2026 (UTC) snivoh1388auqmpxxkmpnkykedueo91 Khin Zaw Oo 0 255414 1610046 2026-10-22T02:26:24Z Don Malya 61486 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Khin Zaw Oo''' (Kiburma: ခင်ဇော်ဦး; alizaliwa tarehe 27 Juni 1966) ni [[mwanasiasa]] kutoka Myanmar anayehudumu kama mjumbe wa [[Bunge]] la Juu la Myanmar (Amyotha Hluttaw), akiwakilisha jimbo bunge namba 3 la Jimbo la Mon. Yeye ni mwanachama wa Chama cha Ligi ya Kitaifa ya Demokrasia (NLD).<ref>[https://web.archive.org/web/20200322060115/https://pyidaungsu.hluttaw.mm/members/56c5831e3f609e2b2c8b457f "Mp Profile".] Pyidaungsu Hluttaw (...' 1610046 wikitext text/x-wiki '''Khin Zaw Oo''' (Kiburma: ခင်ဇော်ဦး; alizaliwa tarehe 27 Juni 1966) ni [[mwanasiasa]] kutoka Myanmar anayehudumu kama mjumbe wa [[Bunge]] la Juu la Myanmar (Amyotha Hluttaw), akiwakilisha jimbo bunge namba 3 la Jimbo la Mon. Yeye ni mwanachama wa Chama cha Ligi ya Kitaifa ya Demokrasia (NLD).<ref>[https://web.archive.org/web/20200322060115/https://pyidaungsu.hluttaw.mm/members/56c5831e3f609e2b2c8b457f "Mp Profile".] Pyidaungsu Hluttaw (in Burmese). Archived from the original on 22 March 2020. Retrieved 31 August 2018.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20180814121515/http://www.amyotha.hluttaw.mm/members/%E1%80%A6%E1%80%B8%E1%80%81%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%87%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%A6%E1%80%B8 "Mp Profile".] Amyotha Hluttaw (in Burmese). Archived from the original on 14 August 2018. Retrieved 31 August 2018.</ref> == Maisha ya awali na elimu == Khin Zaw Oo alizaliwa tarehe 27 Juni 1966 katika mji wa Kyaikmaraw, [[Jimbo]] la Mon, Myanmar. Alihitimu shahada ya Sayansi (BSc) katika Chuo Kikuu cha Mawlamyaing. == Kazi ya kisiasa == Khin Zaw Oo ni mwanachama wa [[Chama]] cha Ligi ya Kitaifa ya Demokrasia (NLD). == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Waliozaliwa 1966]] [[Jamii:Wanasiasa wa Myanmar]] o46h37jicnkq4qr63rmwkkilft78gm0 Khun San Lwin 0 255415 1610047 2026-10-22T02:29:10Z Don Malya 61486 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Khun San Lwin''' (Kiburma: ခွန်စံလွင်) ni [[mwanasiasa]] wa kabila la Pa'O kutoka Myanmar, ambayo zamani ilijulikana kama Burma. Aliwahi kuwa mwanachama wa [[Shirika]] la Kitaifa la Pa-O (Pa-O National Organization) <ref>Kyaw, Hsu Mon (3 June 2014). [http://www.irrawaddy.org/interview/without-knowledge-cant-attempt-develop.html "Without Knowledge, We Can't Attempt to Develop".] The Irrawaddy. Retrieved 19 June 2014.</ref>na kwa sasa...' 1610047 wikitext text/x-wiki '''Khun San Lwin''' (Kiburma: ခွန်စံလွင်) ni [[mwanasiasa]] wa kabila la Pa'O kutoka Myanmar, ambayo zamani ilijulikana kama Burma. Aliwahi kuwa mwanachama wa [[Shirika]] la Kitaifa la Pa-O (Pa-O National Organization) <ref>Kyaw, Hsu Mon (3 June 2014). [http://www.irrawaddy.org/interview/without-knowledge-cant-attempt-develop.html "Without Knowledge, We Can't Attempt to Develop".] The Irrawaddy. Retrieved 19 June 2014.</ref>na kwa sasa ni [[mwenyekiti]] wa Eneo la Kujitawala la Pa'O. Mwaka 2023, aliteuliwa kuwa mjumbe wa Baraza la Utawala wa Taifa (State Administration Council).<ref>Min Aung Hlaing (1 February 2023). [https://cdn.myanmarseo.com/file/client-cdn/gnlm/wp-content/uploads/2023/02/2_Feb_23_gnlm.pdf "State Administration Council Order No 5/2023"] (PDF). Global New Light of Myanmar. p. 6. Retrieved 6 February 2023.</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanasiasa wa Myanmar]] n6lkjncvomxh0j9guqtw2v62hh5c4gr Kin Shein 0 255416 1610048 2026-10-22T02:32:17Z Don Malya 61486 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Kin Shein''' (Kiburma: ကင်းရှိန်; alizaliwa tarehe 10 Februari 1980) ni [[mwanasiasa]] kutoka Myanmar anayehudumu kama mjumbe wa [[Bunge]] la Juu la Myanmar (Amyotha Hluttaw), akiwakilisha jimbo bunge namba 9 la Mkoa wa Tanintharyi. Yeye ni mwanachama wa Chama cha Ligi ya Kitaifa ya Demokrasia (NLD).<ref>[https://web.archive.org/web/20181216030922/https://pyidaungsu.hluttaw.mm/members/56c55feb3f609e7c1f8b4587 "Mp Profile".] Pyidaungsu...' 1610048 wikitext text/x-wiki '''Kin Shein''' (Kiburma: ကင်းရှိန်; alizaliwa tarehe 10 Februari 1980) ni [[mwanasiasa]] kutoka Myanmar anayehudumu kama mjumbe wa [[Bunge]] la Juu la Myanmar (Amyotha Hluttaw), akiwakilisha jimbo bunge namba 9 la Mkoa wa Tanintharyi. Yeye ni mwanachama wa Chama cha Ligi ya Kitaifa ya Demokrasia (NLD).<ref>[https://web.archive.org/web/20181216030922/https://pyidaungsu.hluttaw.mm/members/56c55feb3f609e7c1f8b4587 "Mp Profile".] Pyidaungsu Hluttaw (in Burmese). Archived from the original on 2018-12-16. Retrieved 2018-12-12.</ref> == Kazi ya kisiasa == Kin Shein alichaguliwa kuwa mjumbe wa Bunge la Juu la Myanmar, akiwakilisha [[jimbo]] bunge namba 9 la Mkoa wa Tanintharyi. Alipata kura 37,271 na kushinda uchaguzi huo. Pia ni mjumbe wa Kamati ya Haki za Msingi za Wananchi, [[Demokrasia]] na Haki za Binadamu ya Bunge la Juu la Myanmar.<ref>[https://web.archive.org/web/20180815111429/http://openhluttaw.info/en_US/2017/01/13/%E1%80%A1%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B8%E1%80%9E%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%9C%E1%80%BD%E1%80%BE%E1%80%90%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA-%E1%80%94%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84/ "Open Hluttaw".] Archived from the original on 2018-08-15. Retrieved 2018-12-12.</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Waliozaliwa 1980]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanasiasa wa Myanmar]] 72r99m0oiyp2bmad72zcj3ajwrbaoz8 Ko Ko Naing 0 255417 1610049 2026-10-22T02:35:03Z Don Malya 61486 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Ko Ko Naing''' (Kiburma: ကိုကိုနိုင်; alizaliwa tarehe 20 Julai 1964) ni [[mwanasiasa]] kutoka Myanmar aliyewahi kuwa mjumbe wa Bunge la Juu la Myanmar (Amyotha Hluttaw), akiwakilisha jimbo bunge namba 8 la Mkoa wa Sagaing. Yeye ni mwanachama wa Chama cha Ligi ya Kitaifa ya Demokrasia (NLD).<ref>[https://pyidaungsu.hluttaw.mm/members/56c54cf83f609e7c1f8b457f "MP profile".] Pyidaungsu Hluttaw (in Burmese). Retrieved 21 August 2018.<...' 1610049 wikitext text/x-wiki '''Ko Ko Naing''' (Kiburma: ကိုကိုနိုင်; alizaliwa tarehe 20 Julai 1964) ni [[mwanasiasa]] kutoka Myanmar aliyewahi kuwa mjumbe wa Bunge la Juu la Myanmar (Amyotha Hluttaw), akiwakilisha jimbo bunge namba 8 la Mkoa wa Sagaing. Yeye ni mwanachama wa Chama cha Ligi ya Kitaifa ya Demokrasia (NLD).<ref>[https://pyidaungsu.hluttaw.mm/members/56c54cf83f609e7c1f8b457f "MP profile".] Pyidaungsu Hluttaw (in Burmese). Retrieved 21 August 2018.</ref> == Maisha ya awali na elimu == Ko Ko Naing alizaliwa tarehe 20 Julai 1964 katika mji wa Kalewa, Mkoa wa Sagaing, Myanmar. Alihitimu [[shahada]] ya Sayansi katika Botania kutoka Chuo Kikuu cha Mandalay. Mwaka 2001, alifanya kazi katika tasnia ya video na shughuli za [[uandishi]]. Pia alishiriki katika kampeni za uchaguzi wa mwaka 1990 na uchaguzi wa mwaka 2012. == Kazi ya kisiasa == Ko Ko Naing ni mwanachama wa Chama cha [[Ligi]] ya Kitaifa ya Demokrasia (NLD). Alichaguliwa kuwa mwakilishi wa Bunge la Juu la Myanmar, akiwakilisha jimbo bunge namba 8 la Mkoa wa Sagaing. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Waliozaliwa 1964]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanasiasa wa Myanmar]] sgldxlzr2phk1lqisxncn0z2d9zocnd Kwe Te No 0 255418 1610050 2026-10-22T02:39:11Z Don Malya 61486 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Kwe Te No''' (Kiburma: ကြီတီးႏို) ni [[mwanasiasa]] kutoka Myanmar anayehudumu kama mjumbe wa [[Bunge]] la Jimbo la Chin (Chin State Hluttaw), akiwakilisha jimbo bunge namba 1 la Hpasawng Township. Yeye ni mwanachama wa Chama cha Ligi ya Kitaifa ya Demokrasia (NLD).<ref>[http://mmelection.online/representative/6924 "ဦးကြီတီးႏို".]</ref> == Kazi ya kisiasa == Kwe Te No ni mwanachama wa Chama cha [[Ligi]] ya Kitaif...' 1610050 wikitext text/x-wiki '''Kwe Te No''' (Kiburma: ကြီတီးႏို) ni [[mwanasiasa]] kutoka Myanmar anayehudumu kama mjumbe wa [[Bunge]] la Jimbo la Chin (Chin State Hluttaw), akiwakilisha jimbo bunge namba 1 la Hpasawng Township. Yeye ni mwanachama wa Chama cha Ligi ya Kitaifa ya Demokrasia (NLD).<ref>[http://mmelection.online/representative/6924 "ဦးကြီတီးႏို".]</ref> == Kazi ya kisiasa == Kwe Te No ni mwanachama wa Chama cha [[Ligi]] ya Kitaifa ya Demokrasia (NLD). Katika [[uchaguzi]] mkuu wa Myanmar wa mwaka 2020, alichaguliwa kuwa mjumbe wa Bunge la Jimbo la Chin, akiwakilisha jimbo bunge namba 1 la Hpasawng Township.<ref>[http://www.myanmar1329.rssing.com/chan-69067934/all_p1.html "Elections Results – Global New Light Of Myanmar".] Myanmar1329.rssing.com. Retrieved 2018-08-22.</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Waliozaliwa 1959]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanasiasa wa Myanmar]] 2k1mruyuq5y7c0b721v8rcg6kvsd0sz Kyaw Htay 0 255419 1610051 2026-10-22T02:42:00Z Don Malya 61486 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Kyaw Htay''' ni [[mwanasiasa]] kutoka Myanmar anayehudumu kama mjumbe wa [[Bunge]] la Wawakilishi (Pyithu Hluttaw), akiwakilisha Leshi Township. Yeye ni mwanachama wa Chama cha Ligi ya Kitaifa ya Demokrasia (NLD).<ref>[https://www.mypilar.org/sites/mypilar.org/files/related-file-upload/demographic_data_of_elected_candidates_2015_general_elections_eng_emref_3_jan_2017.xlsx "Demographics data of Elected Candidates. 2017. Eng".] mypilar.Org. EMReF. Retriev...' 1610051 wikitext text/x-wiki '''Kyaw Htay''' ni [[mwanasiasa]] kutoka Myanmar anayehudumu kama mjumbe wa [[Bunge]] la Wawakilishi (Pyithu Hluttaw), akiwakilisha Leshi Township. Yeye ni mwanachama wa Chama cha Ligi ya Kitaifa ya Demokrasia (NLD).<ref>[https://www.mypilar.org/sites/mypilar.org/files/related-file-upload/demographic_data_of_elected_candidates_2015_general_elections_eng_emref_3_jan_2017.xlsx "Demographics data of Elected Candidates. 2017. Eng".] mypilar.Org. EMReF. Retrieved 5 June 2022.</ref><ref>[https://www.mypilar.org/sites/mypilar.org/files/related-file-upload/demographic_data_of_elected_candidates_2015_general_elections_mm_taf.xlsx "Demographic data of Elected Candidates. 2015 General Election".] mypilar.org. EMReF. Retrieved 5 June 2022.</ref> == Maisha ya awali na elimu == Won Hla alizaliwa tarehe 2 Desemba 1977 katika Leshi Township, Myanmar. Anatoka katika kabila la Naga. == Kazi ya kisiasa == Kyaw Htay ni mwanachama wa Chama cha Ligi ya Kitaifa ya [[Demokrasia]] (NLD). Katika uchaguzi mkuu wa Myanmar wa mwaka 2015, alichaguliwa kuwa mjumbe wa Bunge la Wawakilishi, akiwakilisha Leshi Township. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Waliozaliwa 1977]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanasiasa wa Myanmar]] 8oantdr18gtayfh2otmnxwajfkgkb86 Kyaw Khin 0 255420 1610052 2026-10-22T02:51:25Z Don Malya 61486 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Kyaw Khin''' ni [[mwanasiasa]] kutoka Myanmar na mwenyekiti wa kwanza wa Shirikisho la Vyama vya [[Wanafunzi]] wa Chuo Kikuu cha Rangoon. == Maisha ya awali na kazi == Kyaw Khin alizaliwa katika mji wa Thandwe, Jimbo la Rakhine. Alisoma katika Shule ya Sekondari ya Serikali ya Kati mjini Rangoon na alifaulu mtihani wa kujiunga na chuo kikuu mwaka 1925. Baadaye aliendelea na masomo katika Chuo Kikuu cha Yangon. Mwaka 1929, Thahtay U Nyo alitoa mchango...' 1610052 wikitext text/x-wiki '''Kyaw Khin''' ni [[mwanasiasa]] kutoka Myanmar na mwenyekiti wa kwanza wa Shirikisho la Vyama vya [[Wanafunzi]] wa Chuo Kikuu cha Rangoon. == Maisha ya awali na kazi == Kyaw Khin alizaliwa katika mji wa Thandwe, Jimbo la Rakhine. Alisoma katika Shule ya Sekondari ya Serikali ya Kati mjini Rangoon na alifaulu mtihani wa kujiunga na chuo kikuu mwaka 1925. Baadaye aliendelea na masomo katika Chuo Kikuu cha Yangon. Mwaka 1929, Thahtay U Nyo alitoa mchango kwa ajili ya ujenzi wa jengo la chama cha wanafunzi, ambalo lilikamilika mwaka 1930. Hata hivyo, licha ya kuwepo kwa jengo hilo, hakukuwa na shirika la wanafunzi lililoanzishwa rasmi. Kyaw Khin na wanafunzi wengine walijitahidi kuunda Shirikisho la Vyama vya Wanafunzi. Aliongoza juhudi hizo licha ya kutishiwa na kushawishiwa kuachana na harakati hizo kupitia ahadi za vyeo na motisha mbalimbali. Aliendelea kuwa mtetezi thabiti wa umoja wa wanafunzi. Wanafunzi wakuu wa Chuo Kikuu cha Rangoon walifanya majadiliano ya kwanza kuhusu kuanzishwa kwa [[Shirikisho]] la Vyama vya Wanafunzi. Kyaw Khin aliongoza mkutano huo na baadaye akaunda kamati ya kuandaa rasimu ya shirikisho hilo, ambayo pia aliiongoza. Mwaka 1931, Shirikisho la Vyama vya Wanafunzi liliidhinishwa rasmi. Katika mkutano wa wanafunzi uliofanyika tarehe 9 Januari, wajumbe tisa wa kamati ya utendaji walichaguliwa, na Kyaw Khin akawa mwenyekiti wa kwanza wa Shirikisho la Vyama vya Wanafunzi wa Chuo Kikuu cha Rangoon.<ref>[https://www.gnlm.com.mm/the-yangon-university-students-union-1931-1962/ "The Yangon University Students' Union( 1931-1962)".] www.gnlm.com.mm.</ref> Mwaka 1931, alihitimu masomo ya [[sheria]]. Alifanya kazi kama wakili katika mji wake wa Thandwe na pia alikuwa mwanachama wa [[halmashauri]] ya manispaa. Aidha, alihudumu kama mwenyekiti wa manispaa anayeshughulikia masuala ya kiraia. Mwaka 1951, baada ya Vita vya Pili vya Dunia, alichaguliwa kuwa mjumbe wa Bunge la Wawakilishi (Pyithu Hluttaw), akiwakilisha jimbo bunge la Yanaung. Pia aliongoza ujumbe wa Myanmar katika Mkutano wa Dunia wa Mabunge uliofanyika Bern, Uswisi. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Myanmar]] kmct86yymmlt7df5cadif4zmw0xyp40 Kyaw Kyaw 0 255421 1610053 2026-10-22T02:54:42Z Don Malya 61486 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Kyaw Kyaw''' (Kiburma: ကျော်ကျော်; alizaliwa tarehe 8 Julai 1950) ni [[mwanasiasa]] kutoka Myanmar anayehudumu kama mjumbe wa Bunge la Juu la Myanmar (Amyotha Hluttaw), akiwakilisha jimbo bunge namba 4 la Jimbo la Rakhine. Yeye ni mwanachama wa Chama cha Kitaifa cha Rakhine. Katika uchaguzi mkuu wa Myanmar wa mwaka 2010, alichaguliwa kuwa mjumbe wa [[Bunge]] la Juu, akiwakilisha jimbo bunge namba 2 la Jimbo la Rakhine. == Maisha ya...' 1610053 wikitext text/x-wiki '''Kyaw Kyaw''' (Kiburma: ကျော်ကျော်; alizaliwa tarehe 8 Julai 1950) ni [[mwanasiasa]] kutoka Myanmar anayehudumu kama mjumbe wa Bunge la Juu la Myanmar (Amyotha Hluttaw), akiwakilisha jimbo bunge namba 4 la Jimbo la Rakhine. Yeye ni mwanachama wa Chama cha Kitaifa cha Rakhine. Katika uchaguzi mkuu wa Myanmar wa mwaka 2010, alichaguliwa kuwa mjumbe wa [[Bunge]] la Juu, akiwakilisha jimbo bunge namba 2 la Jimbo la Rakhine. == Maisha ya awali na elimu == Kyaw Kyaw alizaliwa tarehe 7 Julai 1950 katika mji wa Mrauk U, Jimbo la Rakhine, Myanmar. Alihitimu [[shahada]] ya sanaa na sheria (BA LL.B) kutoka Chuo Kikuu cha Yangon. Kabla ya kuingia katika siasa, alifanya kazi kama wakili.<ref>[https://pyidaungsu.hluttaw.mm/members/56c59a243f609e7c1f8b45a1 "Mp Profile".] Pyidaungsu Hluttaw (in Burmese). Retrieved 10 September 2018.</ref> == Kazi ya kisiasa == Kyaw Kyaw ni mwanachama wa Chama cha Kitaifa cha Rakhine. Katika [[uchaguzi]] mkuu wa Myanmar wa mwaka 2015, alichaguliwa tena kuwa mjumbe wa Bunge la Juu, akiwakilisha jimbo bunge namba 4 la Jimbo la Rakhine.<ref>[http://www.myanmar1329.rssing.com/chan-69067934/all_p1.html "Elections Results – Global New Light Of Myanmar".] Myanmar1329.rssing.com. Retrieved 2018-08-22.</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Waliozaliwa 1950]] [[Jamii:Wanasiasa wa Myanmar]] [[Jamii:Watu walio hai]] lekrs08cr0sdouc6bg3pveyr3m74u4x Kyaw Kyaw Min 0 255422 1610054 2026-10-22T02:57:38Z Don Malya 61486 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Kyaw Kyaw Min''' ni [[mwanasiasa]] wa Myanmar ambaye anahudumu kama Waziri wa [[Usalama]] na Masuala ya Mipaka katika Mkoa wa Mandalay. Pia aliwahi kuwa mjumbe wa Bunge la Wawakilishi (Pyithu Hluttaw). Kuanzia tarehe 12 Februari 2021 hadi 1 Agosti 2021, alikuwa pia mjumbe wa Baraza la Utawala la Mkoa wa Mandalay.<ref>[https://www.mdn.gov.mm/my/ttiungdeskii-siumhutt-pnnyny-ciimnaupkhuprekeaangciiaphaiwngmaa-khnapttaawnpe "တိုင်းဒေသက...' 1610054 wikitext text/x-wiki '''Kyaw Kyaw Min''' ni [[mwanasiasa]] wa Myanmar ambaye anahudumu kama Waziri wa [[Usalama]] na Masuala ya Mipaka katika Mkoa wa Mandalay. Pia aliwahi kuwa mjumbe wa Bunge la Wawakilishi (Pyithu Hluttaw). Kuanzia tarehe 12 Februari 2021 hadi 1 Agosti 2021, alikuwa pia mjumbe wa Baraza la Utawala la Mkoa wa Mandalay.<ref>[https://www.mdn.gov.mm/my/ttiungdeskii-siumhutt-pnnyny-ciimnaupkhuprekeaangciiaphaiwngmaa-khnapttaawnpe "တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဝင်များ ဖြည့်စွက်တာဝန်ပေးခြင်း".]</ref> == Kazi ya kisiasa == Kyaw Kyaw Min ni kanali katika [[jeshi]] la Myanmar. Katika uchaguzi mkuu wa Myanmar wa mwaka 2015, alichaguliwa kuwa mwakilishi wa kijeshi katika Bunge la Wawakilishi (Pyithu Hluttaw). Yeye ni mmoja wa mawaziri wa [[Serikali]] ya Mkoa wa Mandalay, akihudumu kama Waziri wa Usalama na Masuala ya Mipaka katika mkoa huo.<ref>[https://burma.irrawaddy.com/news/short-news/2017/06/30/137670.html "တိုင်းနှင့်ပြည်နယ် လုံ/နယ် ဝန်ကြီး ၇ ဦး ပြောင်းလဲမှု ပြုလုပ်"] (in Burmese).</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Waliozaliwa 1966]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanasiasa wa Myanmar]] ng5l6xwh31sxr7ytdzdkiuysire1iwa Kyaw Kyaw Win 0 255423 1610055 2026-10-22T03:02:58Z Don Malya 61486 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''U Kyaw Kyaw Win''' (ဦးကျော်ကျော်ဝင်း; alizaliwa tarehe 10 Desemba 1978) ni [[mwanasiasa]] na wakili kutoka Myanmar. Aliwahi kuwa mjumbe wa Bunge la Juu la Myanmar (Amyotha Hluttaw) akiwakilisha jimbo [[bunge]] namba 8 la Jimbo la Rakhine. Ni mwanachama wa Chama cha Kitaifa cha Arakan.<ref>[https://pyidaungsu.hluttaw.mm/members/56c59f663f609ee91e8b45a9 "MP profile".] Pyidaungsu Hluttaw (in Burmese). Retrieved 20 August 201...' 1610055 wikitext text/x-wiki '''U Kyaw Kyaw Win''' (ဦးကျော်ကျော်ဝင်း; alizaliwa tarehe 10 Desemba 1978) ni [[mwanasiasa]] na wakili kutoka Myanmar. Aliwahi kuwa mjumbe wa Bunge la Juu la Myanmar (Amyotha Hluttaw) akiwakilisha jimbo [[bunge]] namba 8 la Jimbo la Rakhine. Ni mwanachama wa Chama cha Kitaifa cha Arakan.<ref>[https://pyidaungsu.hluttaw.mm/members/56c59f663f609ee91e8b45a9 "MP profile".] Pyidaungsu Hluttaw (in Burmese). Retrieved 20 August 2018.</ref> == Maisha ya awali na elimu == Kyaw Kyaw Win alizaliwa tarehe 10 Desemba 1978 katika Mji wa Pauktaw, Jimbo la Rakhine, Myanmar. Alipata [[shahada]] ya sanaa na sheria (BA LL.B) kupitia mfumo wa elimu ya masafa katika Chuo Kikuu cha Sittwe. Alifanya [[kazi]] kama wakili mkuu katika Mji wa Maungdaw. == Kazi ya kisiasa == Kyaw Kyaw Win ni mwanachama wa Chama cha Kitaifa cha Arakan. Alichaguliwa kuwa mjumbe wa Bunge la Juu la Myanmar (Amyotha Hluttaw), akiwakilisha jimbo bunge namba 8 la Jimbo la Rakhine. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Waliozaliwa 1978]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanasiasa wa Myanmar]] 1dotdadtmkp4tv7ltkp8uswodhmx3gr Kyaw Minn 0 255424 1610056 2026-10-22T03:54:22Z Don Malya 61486 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Kyaw Minn''' (Kiburma: ကျော်မင်း; pia huandikwa Kyaw Min; alizaliwa tarehe 20 Juni 1961) ni [[mwanasiasa]] wa Myanmar ambaye anahudumu kama mjumbe wa Bunge la Wawakilishi (Pyithu Hluttaw) akiwakilisha Mji wa Letpadan. <ref>[https://www.pyithuhluttaw.gov.mm/?q=news/1506#.W3FuY70VQ0M "Kyaw Minn".] Pyithu Hluttaw (in Burmese). Retrieved 13 August 2018.</ref>Ni mwanachama wa Chama cha Ligi ya Kitaifa ya Demokrasia. Katika [[uchaguzi]] mkuu...' 1610056 wikitext text/x-wiki '''Kyaw Minn''' (Kiburma: ကျော်မင်း; pia huandikwa Kyaw Min; alizaliwa tarehe 20 Juni 1961) ni [[mwanasiasa]] wa Myanmar ambaye anahudumu kama mjumbe wa Bunge la Wawakilishi (Pyithu Hluttaw) akiwakilisha Mji wa Letpadan. <ref>[https://www.pyithuhluttaw.gov.mm/?q=news/1506#.W3FuY70VQ0M "Kyaw Minn".] Pyithu Hluttaw (in Burmese). Retrieved 13 August 2018.</ref>Ni mwanachama wa Chama cha Ligi ya Kitaifa ya Demokrasia. Katika [[uchaguzi]] mkuu wa Myanmar wa mwaka 2015, aligombea kiti cha Bunge la Wawakilishi, ambalo ni bunge la chini la nchi hiyo, katika jimbo bunge la Mji wa Letpadan.<ref>[https://www.pyidaungsu.hluttaw.mm/members/56cc363f3f609e2b2c8b45ec "MP profile".] Pyidaungsu Hluttaw (in Burmese). Retrieved 13 August 2018.</ref> == Maisha ya awali na elimu == Kyaw Minn alizaliwa tarehe 20 Juni 1961 katika Kijiji cha Kannarsu, Mji wa Letpadan, Mkoa wa Bago. Alihitimu [[shahada]] ya Sayansi ya Hisabati (BSc) katika Chuo Kikuu cha Yangon. Kabla ya kuingia katika siasa, alifanya [[kazi]] katika biashara ya kusaga nafaka. == Kazi ya kisiasa == Kyaw Minn ni mwanachama wa Chama cha Ligi ya Kitaifa ya Demokrasia. Alichaguliwa kuwa mjumbe wa [[Bunge]] la Wawakilishi (Pyithu Hluttaw), akiwakilisha jimbo bunge la Mji wa Letpadan. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Waliozaliwa 1961]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanasiasa wa Myanmar]] cwbsblh7iuolorxy532e67dh3g9yk7o Kyaw Myint Oo 0 255425 1610057 2026-10-22T03:56:46Z Don Malya 61486 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Kyaw Myint Oo''' (Kiburma: ကျော်မြင့်ဦး; alizaliwa tarehe 12 Machi 1974) ni [[mwanasiasa]] wa Myanmar ambaye anahudumu kama mjumbe wa Bunge la Juu la Myanmar (Amyotha Hluttaw), akiwakilisha jimbo bunge namba 10 la Mkoa wa Mandalay. Ni mwanachama wa Chama cha Ligi ya Kitaifa ya Demokrasia. == Maisha ya awali na elimu == Kyaw Myint Oo alizaliwa tarehe 12 Machi 1974 katika Lewe, Mkoa wa Mandalay, Myanmar. Alihitimu shahada ya Say...' 1610057 wikitext text/x-wiki '''Kyaw Myint Oo''' (Kiburma: ကျော်မြင့်ဦး; alizaliwa tarehe 12 Machi 1974) ni [[mwanasiasa]] wa Myanmar ambaye anahudumu kama mjumbe wa Bunge la Juu la Myanmar (Amyotha Hluttaw), akiwakilisha jimbo bunge namba 10 la Mkoa wa Mandalay. Ni mwanachama wa Chama cha Ligi ya Kitaifa ya Demokrasia. == Maisha ya awali na elimu == Kyaw Myint Oo alizaliwa tarehe 12 Machi 1974 katika Lewe, Mkoa wa Mandalay, Myanmar. Alihitimu shahada ya [[Sayansi]] ya Kilimo (B.Agr.Sc) katika Chuo Kikuu cha Kilimo cha Yezin.<ref>[https://pyidaungsu.hluttaw.mm/members/56c57af83f609e2b2c8b4579 "Mp Profile".] Pyidaungsu Hluttaw (in Burmese). Retrieved 14 September 2018.</ref> == Kazi ya kisiasa == Kyaw Myint Oo ni mwanachama wa [[Chama]] cha Ligi ya Kitaifa ya Demokrasia. Katika [[uchaguzi]] mkuu wa Myanmar wa mwaka 2015, alichaguliwa kuwa mjumbe wa Bunge la Juu la Myanmar (Amyotha Hluttaw), akiwakilisha jimbo bunge namba 10 la Mkoa wa Mandalay.<ref>[https://myanmar.mmtimes.com/national-news/nay-pyi-taw/16333-2015-10-27-06-24-00.html "The Myanmar Times"] (in Burmese). Retrieved 14 September 2018.</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Waliozaliwa 1974]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanasiasa wa Myanmar]] 1s8hpv7irpglusjewx7zmhkplykkxff Kyaw San 0 255426 1610058 2026-10-22T03:59:06Z Don Malya 61486 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Kyaw San''', pia anajulikana kama Kyaw Hsan (Kiburma: ကျော်ဆန်း), ni [[mwanasiasa]] wa Myanmar na meya wa sasa wa Mandalay, jiji la pili kwa ukubwa nchini Myanmar. Pia anahudumu kama Waziri wa Masuala ya [[Manispaa]] katika Serikali ya Mkoa wa Mandalay, chini ya [[uongozi]] wa Maung Ko. Hapo awali, alihudumu kama Waziri wa Mkoa wa Uchukuzi wa Barabara kuanzia mwaka 2011 hadi 2016.<ref>[https://web.archive.org/web/20210802141050/https:/...' 1610058 wikitext text/x-wiki '''Kyaw San''', pia anajulikana kama Kyaw Hsan (Kiburma: ကျော်ဆန်း), ni [[mwanasiasa]] wa Myanmar na meya wa sasa wa Mandalay, jiji la pili kwa ukubwa nchini Myanmar. Pia anahudumu kama Waziri wa Masuala ya [[Manispaa]] katika Serikali ya Mkoa wa Mandalay, chini ya [[uongozi]] wa Maung Ko. Hapo awali, alihudumu kama Waziri wa Mkoa wa Uchukuzi wa Barabara kuanzia mwaka 2011 hadi 2016.<ref>[https://web.archive.org/web/20210802141050/https://myanmar.mmtimes.com/news/151180.html "မန္တလေးမြို့တော်ဝန်အဖြစ် တာဝန်ပေးခံရသူ ဦးကျော်ဆန်း စတင် တာဝန်ထမ်းဆောင်".] Archived from the original on August 2, 2021. Retrieved August 11, 2021.</ref><ref>[https://www.mmtimes.com/news/new-mandalay-mayor-assumes-duties.html "New Mandalay Mayor Assumes Duties".]</ref> == Kazi ya umeya == Baada ya mapinduzi ya kijeshi ya tarehe 1 Februari 2021 nchini Myanmar, Baraza la Utawala wa Taifa lilimteua Kyaw San kuwa meya wa Mandalay. Baada ya kuundwa kwa [[Serikali]] ya Mpito ya Myanmar tarehe 1 Agosti 2021, mameya wa Yangon na Mandalay waliteuliwa kuwa mawaziri wa masuala ya manispaa wakati wa kuunda upya serikali za majimbo na mikoa. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanasiasa wa Myanmar]] 6csv9f0t8f28a5ypzptnx7jm8bpk5b7 Kyaw Swar Win 0 255427 1610060 2026-10-22T04:01:21Z Don Malya 61486 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Kyaw Swar Win''' (Kiburma: ေကျာ္စြာဝင်း) ni [[mwanasiasa]] wa Myanmar ambaye anahudumu kama mjumbe wa [[Bunge]] la Wawakilishi (Pyithu Hluttaw), akiwakilisha jimbo bunge la Mji wa Katha.<ref>[https://7day.news/%E1%80%85%E1%80%85%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%90%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%92%E1%80%B1%E1%80%9E%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%AE%E1%80%B8-%E1%80%92%E1%80%AF%E1%80...' 1610060 wikitext text/x-wiki '''Kyaw Swar Win''' (Kiburma: ေကျာ္စြာဝင်း) ni [[mwanasiasa]] wa Myanmar ambaye anahudumu kama mjumbe wa [[Bunge]] la Wawakilishi (Pyithu Hluttaw), akiwakilisha jimbo bunge la Mji wa Katha.<ref>[https://7day.news/%E1%80%85%E1%80%85%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%90%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%92%E1%80%B1%E1%80%9E%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%AE%E1%80%B8-%E1%80%92%E1%80%AF%E1%80%90%E1%80%AD%E1%80%9A%E1%80%A1%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%AD%E1%80%99%E1%80%BA-%E1%80%9C%E1%80%BD%E1%80%BE%E1%80%90%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%A1%E1%80%85%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%A1%E1%80%9D%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%90%E1%80%BD%E1%80%84%E1%80%BA-%E1%80%A1%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B8%E1%80%9E%E1%80%99%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%9C%E1%80%BD%E1%80%BE%E1%80%90%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%A1%E1%80%99%E1%80%90%E1%80%BA-%E1%81%81%E1%81%84-%E1%80%A6%E1%80%B8%E1%80%95%E1%80%AB%E1%80%9D%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%AC-----56824 "စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး ဒုတိယအကြိမ် လွှတ်တော်အစည်းအဝေးတွင် အမျိုးသမီးလွှတ်တော်အမတ် ၁၄ ဦးပါဝင်လာ"] (in Burmese).</ref><ref>[https://myanmarelection2020.com/representative/5206 "Myanmar Election 2020".] myanmarelection2020.com.</ref> == Kazi ya kisiasa == Katika [[uchaguzi]] mkuu wa Myanmar wa mwaka 2015, alichaguliwa kuwa mjumbe wa [[Bunge]] la Mkoa wa Sagaing, akiwakilisha jimbo bunge namba 1 la Mji wa Katha. Katika uchaguzi mkuu wa Myanmar wa mwaka 2020, alichaguliwa kuwa mjumbe wa Bunge la Wawakilishi (Pyithu Hluttaw), akiwakilisha jimbo bunge la Mji wa Katha. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Waliozaliwa 1984]] [[Jamii:Wanasiasa wa Myanmar]] lx8dgtuukpxuqrdpvuevdm1pw7xy2te Kyaw Swe (mwanasiasa) 0 255428 1610061 2026-10-22T04:03:39Z Don Malya 61486 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Kyaw Swe''' (Kiburma: ကျော်ဆွေ; alizaliwa tarehe 1 Desemba 1979) ni [[mwanasiasa]] wa Myanmar ambaye anahudumu kama mjumbe wa [[Bunge]] la Juu la Myanmar (Amyotha Hluttaw), akiwakilisha jimbo bunge namba 11 la Mkoa wa Magway. Ni mwanachama wa Chama cha Ligi ya Kitaifa ya Demokrasia.<ref>[https://pyidaungsu.hluttaw.mm/members/56c58cd03f609e7c1f8b459d "MP profile".] Pyidaungsu Hluttaw (in Burmese). Retrieved 20 August 2018.</ref> == Maish...' 1610061 wikitext text/x-wiki '''Kyaw Swe''' (Kiburma: ကျော်ဆွေ; alizaliwa tarehe 1 Desemba 1979) ni [[mwanasiasa]] wa Myanmar ambaye anahudumu kama mjumbe wa [[Bunge]] la Juu la Myanmar (Amyotha Hluttaw), akiwakilisha jimbo bunge namba 11 la Mkoa wa Magway. Ni mwanachama wa Chama cha Ligi ya Kitaifa ya Demokrasia.<ref>[https://pyidaungsu.hluttaw.mm/members/56c58cd03f609e7c1f8b459d "MP profile".] Pyidaungsu Hluttaw (in Burmese). Retrieved 20 August 2018.</ref> == Maisha ya awali na elimu == Kyaw Swe alizaliwa katika Myaing, Mkoa wa Magway, Myanmar. Taarifa ya wasifu wake pia inataja tarehe yake ya kuzaliwa kuwa 1 Desemba 1960. Alihitimu shahada ya sanaa katika lugha ya Myanmar (BA). Kabla ya kuingia katika siasa, alifanya [[kazi]] kama mwalimu wa shule. == Kazi ya kisiasa == Kyaw Swe ni mwanachama wa Chama cha [[Ligi]] ya Kitaifa ya [[Demokrasia]]. Katika uchaguzi mkuu wa Myanmar wa mwaka 2015, alichaguliwa kuwa mwakilishi katika Bunge la Juu la Myanmar (Amyotha Hluttaw), akiwakilisha jimbo bunge namba 11 la Mkoa wa Magway. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Waliozaliwa 1960]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanasiasa wa Myanmar]] td6jyf6f66incyldkx14902r0mi0gch Kyaw Thaung 0 255429 1610062 2026-10-22T04:06:42Z Don Malya 61486 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Kyaw Thaung''' (Kiburma: ကျော်သောင်း; alizaliwa tarehe 9 Mei 1949) ni [[mwanasiasa]] wa Myanmar na mfungwa wa zamani wa kisiasa. Anahudumu kama mjumbe wa Bunge la Juu la Myanmar (Amyotha Hluttaw), akiwakilisha jimbo bunge namba 1 la Mkoa wa Sagaing. Ni mwanachama wa Chama cha Ligi ya Kitaifa ya Demokrasia.<ref>[https://web.archive.org/web/20180822081110/https://pyidaungsu.hluttaw.mm/members/56c53e6e3f609ee91e8b457a "Mp Profile".] P...' 1610062 wikitext text/x-wiki '''Kyaw Thaung''' (Kiburma: ကျော်သောင်း; alizaliwa tarehe 9 Mei 1949) ni [[mwanasiasa]] wa Myanmar na mfungwa wa zamani wa kisiasa. Anahudumu kama mjumbe wa Bunge la Juu la Myanmar (Amyotha Hluttaw), akiwakilisha jimbo bunge namba 1 la Mkoa wa Sagaing. Ni mwanachama wa Chama cha Ligi ya Kitaifa ya Demokrasia.<ref>[https://web.archive.org/web/20180822081110/https://pyidaungsu.hluttaw.mm/members/56c53e6e3f609ee91e8b457a "Mp Profile".] Pyidaungsu Hluttaw (in Burmese). Archived from the original on 22 August 2018. Retrieved 22 August 2018.</ref> == Maisha ya awali na elimu == Kyaw Thaung alizaliwa tarehe 9 Mei 1949 katika Kijiji cha Sitee, Mji wa Sagaing, Myanmar. Alihitimu [[shahada]] ya Sayansi ya Kemia (BSc) katika Chuo Kikuu cha Mandalay. Kabla ya kuingia katika siasa, alifanya kazi katika kituo cha kompyuta kwa vijana. Mwaka 1996, Kyaw Thaung alikamatwa na kuhukumiwa kifungo cha miaka saba cha [[kazi]] ngumu chini ya Kifungu cha 5, baada ya kukosoa kamati ya kitaifa ya demokrasia ya SLORC. Mwaka 2003, alikamatwa kwa mara ya pili kuhusiana na machafuko ya Tabayin na kufungwa katika gereza la Monywa. == Kazi ya kisiasa == Kyaw Thaung ni mwanachama wa Chama cha Ligi ya Kitaifa ya [[Demografia ya Afrika|Demokrasia]]. Katika uchaguzi mkuu wa Myanmar wa mwaka 2015, alichaguliwa kuwa mjumbe wa Bunge la Juu la Myanmar (Amyotha Hluttaw), akipata kura 209,486 na kushinda katika jimbo bunge namba 1 la Mkoa wa Sagaing.<ref>[http://www.myanmar1329.rssing.com/chan-69067934/all_p1.html "Elections Results – Global New Light Of Myanmar".] Myanmar1329.rssing.com. Retrieved 2018-08-22.</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Waliozaliwa 1949]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanasiasa wa Myanmar]] noajqd7u0a04mjnth6ki5uyvrtqz36f Kyaw Thein 0 255430 1610063 2026-10-22T04:09:40Z Don Malya 61486 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Kyaw Thein''' (Kiburma: ကျော်သိန်း; alizaliwa tarehe 11 Machi 1954) ni [[mwanasiasa]] wa Myanmar ambaye aliwahi kuwa mjumbe wa Bunge la Juu la Myanmar (Amyotha Hluttaw), akiwakilisha jimbo [[bunge]] namba 7 la Jimbo la Rakhine. Ni mwanachama wa Chama cha Umoja, Mshikamano na Maendeleo.<ref>[https://pyidaungsu.hluttaw.mm/members/56c59ded3f609e7c1f8b45a5 "Mp Profile".] Pyidaungsu Hluttaw (in Burmese). Retrieved 11 September 2018.</ref>...' 1610063 wikitext text/x-wiki '''Kyaw Thein''' (Kiburma: ကျော်သိန်း; alizaliwa tarehe 11 Machi 1954) ni [[mwanasiasa]] wa Myanmar ambaye aliwahi kuwa mjumbe wa Bunge la Juu la Myanmar (Amyotha Hluttaw), akiwakilisha jimbo [[bunge]] namba 7 la Jimbo la Rakhine. Ni mwanachama wa Chama cha Umoja, Mshikamano na Maendeleo.<ref>[https://pyidaungsu.hluttaw.mm/members/56c59ded3f609e7c1f8b45a5 "Mp Profile".] Pyidaungsu Hluttaw (in Burmese). Retrieved 11 September 2018.</ref> == Maisha ya awali na elimu == Kyaw Thein alizaliwa tarehe 11 Machi 1954 katika Maungdaw, Jimbo la Rakhine, Myanmar. Alihitimu [[shahada]] ya sanaa na sheria (BA LL.B) katika Chuo Kikuu cha Sittwe. == Kazi ya kisiasa == Kyaw Thein ni mwanachama wa [[Chama]] cha Umoja, Mshikamano na Maendeleo. Katika uchaguzi mkuu wa Myanmar wa mwaka 2015, alichaguliwa kuwa mjumbe wa Bunge la Juu la Myanmar (Amyotha Hluttaw), akiwakilisha jimbo bunge namba 7 la Jimbo la Rakhine.<ref>[http://myanmarmoha.org/eng/index.php?option=com_content&view=article&id=565:2017-08-25-14-39-55&catid=93&Itemid=595&lang=en "ဒုတိယအကြိမ် အမျိုးသားလွှတ်တော် ပဉ္စမပုံမှန်အစည်းအဝေးတွင် တင်သွင်းလာသည့် ရခိုင်ပြည်နယ်၊ အမှတ်(၇)မဲဆန္ဒနယ်၊ အမျိုးသားလွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် ဦးကျော်သိန်း၏ ကြယ်ပွင့်ပြမေးခွန်းနှင့်စပ်လျဉ်း၍ ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာနမှ ရှင်းလင်းဖြေကြားချက်"] (in Burmese). Retrieved 12 September 2018.</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Waliozaliwa 1954]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanasiasa wa Myanmar]] aylzzpqrf2ln26wh7i41idz8f8w6zw5 Kyaw Win 0 255431 1610064 2026-10-22T04:12:49Z Don Malya 61486 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''U Kyaw Win''' (Kiburma: ဦးကျော်ဝင်း; alizaliwa tarehe 23 Februari 1948) ni [[mwanasiasa]] wa Myanmar aliyehudumu kama Waziri wa Mipango na Fedha kuanzia tarehe 30 Machi 2016 hadi 25 Mei 2018. == Maisha ya awali na elimu == Kyaw Win alizaliwa tarehe 23 Februari 1948 katika Labutta, iliyokuwa sehemu ya Jimbo la Irrawaddy, Burma, ambalo kwa sasa linajulikana kama [[Mkoa]] wa Ayeyarwady nchini Myanmar. Wazazi wake walikuwa Pwa Gyi na...' 1610064 wikitext text/x-wiki '''U Kyaw Win''' (Kiburma: ဦးကျော်ဝင်း; alizaliwa tarehe 23 Februari 1948) ni [[mwanasiasa]] wa Myanmar aliyehudumu kama Waziri wa Mipango na Fedha kuanzia tarehe 30 Machi 2016 hadi 25 Mei 2018. == Maisha ya awali na elimu == Kyaw Win alizaliwa tarehe 23 Februari 1948 katika Labutta, iliyokuwa sehemu ya Jimbo la Irrawaddy, Burma, ambalo kwa sasa linajulikana kama [[Mkoa]] wa Ayeyarwady nchini Myanmar. Wazazi wake walikuwa Pwa Gyi na Aye Nyunt. == Kazi == Mwaka 2015, Kyaw Win alichaguliwa kuwa mjumbe wa [[Bunge]] la Wawakilishi, akiwakilisha jimbo bunge la Dagon Seikkan.<ref>Lun Min Mang; Aung Shin; Thomas Kean; Laignee Barron (23 March 2016). [http://www.mmtimes.com/index.php/national-news/nay-pyi-taw/19609-who-s-who-myanmar-s-new-cabinet.html "Who's who: Myanmar's new cabinet".] The Myanmar Times. Retrieved 24 March 2016.</ref> Mwaka 2016, aliteuliwa kuwa Waziri wa Mipango na Fedha katika baraza la mawaziri la kwanza la Htin Kyaw. Wakati wa uteuzi wake, sifa zake za kitaaluma zilichunguzwa na ikabainika kuwa alikuwa amedai katika wasifu wake wa kitaaluma kuwa alikuwa na shahada ya uzamivu ambayo hakuwa nayo. [[Shahada]] hiyo ilidaiwa kutolewa na chuo kikuu cha mtandaoni kilichobuniwa kwa jina la Brooklyn Park University. Kyaw Win alijiuzulu wadhifa wake mwezi Mei 2018, na Ofisi ya Rais ilikubali kujiuzulu kwake tarehe 25 Mei 2018. == Maisha binafsi == Kyaw Win ameoa Khin Saw Yu na wana [[watoto]] watatu: Khin Nwe Nwe Win, Thiha Kyaw na Sithu Kyaw.<ref>[https://www.facebook.com/7daynews/posts/1117673254960974 "ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးများ၏ကိုယ်ရေးအကျဉ်းမျာ".] 7Day News Journal (in Burmese). Retrieved 2020-04-25.</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Waliozaliwa 1948]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanasiasa wa Myanmar]] kvyxwxandgyxe3vdclubbd0ucx38fqd Monument to Humanity 0 255432 1610066 2026-10-22T05:12:50Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Monument to Humanity''' (kwa Kituruki: İnsanlık Anıtı, kwa Kiarmenia: Մարդկության հուշարձան, unukuzi: Mardkut'yan hushardzan, maana yake halisi ni “Mnara wa Ubinadamu”) ulikuwa [[sanamu]] iliyokaribia kukamilika iliyokuwa katika mji wa [[Kars]], nchini [[Uturuki]]. Sanamu hiyo ilibuniwa na msanii wa Uturuki Mehmet Aksoy. [[Mnara]] huo wenye urefu wa mita 30 ulisimama juu ya kilima cha Kazıktepe, mkabala na Kasri la Kale la K...' 1610066 wikitext text/x-wiki '''Monument to Humanity''' (kwa Kituruki: İnsanlık Anıtı, kwa Kiarmenia: Մարդկության հուշարձան, unukuzi: Mardkut'yan hushardzan, maana yake halisi ni “Mnara wa Ubinadamu”) ulikuwa [[sanamu]] iliyokaribia kukamilika iliyokuwa katika mji wa [[Kars]], nchini [[Uturuki]]. Sanamu hiyo ilibuniwa na msanii wa Uturuki Mehmet Aksoy. [[Mnara]] huo wenye urefu wa mita 30 ulisimama juu ya kilima cha Kazıktepe, mkabala na Kasri la Kale la Kars. Sanamu hiyo ilionekana pia kutoka nchi jirani ya Armenia na ilionyesha sehemu mbili za [[mwili]] wa [[Binadamu|mwanadamu]], kila moja ikiwa imenyoosha mkono kuelekea nyingine kana kwamba zinakaribiana kushikana mikono. Mnara huo ulibomolewa Aprili 2011, miezi michache tu baada ya kukosolewa na waziri mkuu wa wakati huo, Recep Tayyip Erdoğan, aliyeuita “kitu cha ajabu” au “kitu kibaya kupita kiasi”<ref>https://www.al-monitor.com/originals/2015/03/turkey-monument-erdogan-fined-for-disparaging.html</ref>. == Historia ya awali == Sanamu hiyo iliagizwa na halmashauri ya manispaa ya Kars kama ishara ya maridhiano katika mahusiano kati ya Armenia na Uturuki, kufuatia Itifaki za Zürich za mwaka [[2009]], ambazo zililenga kuanzisha utambuzi rasmi wa kidiplomasia kati ya nchi hizo mbili. Meya wa wakati huo wa Kars, Naif Alibeyoğlu, aliitaja sanamu hiyo kuwa “ndoto yake”, akiamini kwamba ingesaidia kuwaleta pamoja “ndugu na dada” wa mataifa hayo mawili. Hata hivyo, sanamu hiyo pia ilikosolewa kwa sababu ilijengwa bila mashauriano yoyote na jamii ya Waarmenia. Baadhi ya wakosoaji waliona kwamba ilikuwa ni jaribio la kulazimisha mtazamo wa upande mmoja badala ya kuleta maridhiano. Egemen Özbek aliandika:<blockquote>Matumizi ya dhana pana ya “ubinadamu” yanaficha tofauti muhimu za kitamaduni na kisiasa kati ya makundi ya kikabila na kidini, pamoja na tofauti katika wajibu na manufaa yanayohusiana na mauaji ya kimbari ya Waarmenia. Mradi wa kumbukumbu ambao haujishughulishi na masuala ya uwajibikaji wa kihistoria, utambuzi na haki unaweza kuhatarisha kuendeleza kwa muda usio na kikomo hali iliyokuwepo baada ya mauaji hayo ya kimbari, hali inayopendelea msimamo wa Uturuki na kuendeleza ukosefu wa usawa wa mamlaka bila kutambua makosa ya kihistoria yaliyofanywa dhidi ya Waarmenia.</blockquote> == Ubomoaji == [[Waziri Mkuu]] wa Uturuki, Recep Tayyip Erdoğan, aliuelezea mnara huo kama “kitu cha ajabu” au “kitu kibaya kupita kiasi” (kwa Kituruki: ucube) alipofanya ziara katika mji wa Kars tarehe 8 Januari 2011. Licha ya maandamano ya kupinga hatua hiyo, mamlaka za jiji ziliamua kuuondoa mnara huo. Tarehe [[26 Aprili]] [[2011]], ubomoaji ulianza kwa kuondoa vichwa viwili vya sanamu hiyo. Vyanzo vya Kiarmenia vilichukulia hatua hiyo kuwa sawa na kukata vichwa vya sanamu hizo. Aksoy pia alisema: “Nilihisi kana kwamba watoto wangu walikuwa wanakatwa vichwa.” Taarifa rasmi iliyotolewa na kampuni iliyohusika na ubomoaji ilisema:<blockquote>Ili kuubomoa, kwanza kichwa kitakatwa na kushushwa kwa msaada wa kreni. Kisha, katika siku kumi zitakazofuata, sanamu hiyo itagawanywa katika vipande 20.</blockquote>Ubomoaji ulikamilika tarehe 14 Juni 2011. Ingawa Erdoğan alisisitiza kwamba suala hilo lilihusu tu urembo na mwonekano wa sanamu hiyo, waangalizi wa kimataifa waliamini kuwa ubomoaji huo ulilenga kuvutia uungwaji mkono wa wazalendo kabla ya uchaguzi mkuu wa mwaka 2011. Mtazamo huo ulilingana na maoni ya Aksoy, aliyesema kwamba Erdoğan alikuwa “akifanya mikakati ya kuimarisha uungwaji mkono wa wafuasi wake wenye msimamo wa kihafidhina na wa kurejesha hali za zamani kabla ya uchaguzi”. Aksoy aliongeza kuwa Erdoğan alikuwa “amepata kura za Waazeri wa eneo hilo”, ambao walipinga hatua ya kuinyoshea Armenia mkono wa maridhiano. == Matukio yaliyofuata == Kufuatia matamshi ya Erdoğan, Aksoy alifungua kesi dhidi yake kwa kosa la kumtukana. Wakili wa Erdoğan alidai kwamba matamshi hayo yalikuwa ukosoaji badala ya tusi. Hata hivyo, tarehe 3 Machi 2015, mahakama moja mjini Istanbul ilimtoza Erdoğan faini ya lira 10,000 za Uturuki kwa kosa la kumtukana Aksoy. Mtoa maoni wa upinzani, Sibel Hürtaş, alielezea uamuzi huo kuwa hatua ya kutia moyo katika mfumo wa mahakama wa Uturuki. Hata hivyo, baadaye mahakama ya eneo hilo ilibatilisha uamuzi huo<ref>https://www.al-monitor.com/originals/2015/03/turkey-monument-erdogan-fined-for-disparaging.html</ref>. Aksoy alitangaza kwamba angeitumia fedha hiyo kuandaa sherehe ya Siku ya Nevruz pamoja na marafiki zake. Kwa kufanya hivyo, alikusudia kuelekeza fedha alizoziona kuwa haram (neno la Kiarabu linalomaanisha jambo lililokatazwa au lisiloruhusiwa kimaadili au kidini) katika matumizi aliyoyataja kwa mzaha kuwa yanafaa kwa fedha hizo. Mnamo Julai 2019, Mahakama ya Katiba ya Uturuki iliamua kwamba ubomoaji wa sanamu hiyo ulikiuka uhuru wa Aksoy wa kujieleza na kwamba alipaswa kulipwa fidia. == Marejeo == {{Mbegu-historia}} [[Jamii:Historia ya Uturuki]] [[Jamii:Sanaa]] 8frgd2b4abxvvrnrx8c2wgcdjxx9nke Kurgan stelae 0 255433 1610067 2026-10-22T05:24:50Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Kurgan stelae''' (wingi; umoja ni stele au stela), pia yanajulikana kama balbal (kwa lugha ya Kyrgyz: балбал, hutamkwa balbal; neno hili limetokana na lugha za [[Kituruki]] na linamaanisha “babu” au “mzee”), ni [[mawe]] yaliyochongwa kwa umbo la binadamu. Mawe hayo yaliwekwa juu, ndani au kuzunguka vilima vya maziko vinavyoitwa kurgan, katika makaburi ya aina hiyo, au katika mistari miwili inayotoka kwenye kilima cha maziko. Mawe hayo pia...' 1610067 wikitext text/x-wiki '''Kurgan stelae''' (wingi; umoja ni stele au stela), pia yanajulikana kama balbal (kwa lugha ya Kyrgyz: балбал, hutamkwa balbal; neno hili limetokana na lugha za [[Kituruki]] na linamaanisha “babu” au “mzee”), ni [[mawe]] yaliyochongwa kwa umbo la binadamu. Mawe hayo yaliwekwa juu, ndani au kuzunguka vilima vya maziko vinavyoitwa kurgan, katika makaburi ya aina hiyo, au katika mistari miwili inayotoka kwenye kilima cha maziko. Mawe hayo pia hufafanuliwa kama maobelisk au mawe makubwa yaliyosimamishwa na kuchongwa kwa umbo la sanamu za binadamu. Mawe hayo yalitumika kwa zaidi ya miaka elfu tatu na ni zao la tamaduni mbalimbali zilizokuwepo katika vipindi tofauti. Mawe ya zamani zaidi yanahusishwa na utamaduni wa makaburi ya mashimo (Pit Grave culture) katika nyika za eneo la Pontiki na Kaspi. Kwa mujibu wa nadharia kuu ya Kurgan, utamaduni huo unahusishwa pia na jamii za kale zilizozungumza lugha za Kihindi-Kiulaya (Proto-Indo-Europeans). Mawe yaliyochongwa katika kipindi cha Enzi ya Chuma yanahusishwa na Wasikithia, huku yale ya Zama za Kati yakihusishwa na jamii za Kituruki. Mawe hayo yanapatikana kwa wingi katika maeneo ya kusini mwa [[Urusi]], [[Ukraini|Ukrainia]], [[Prussia]], kusini mwa [[Siberia]], [[Asia]] ya Kati, Uturuki na [[Mongolia]]. == Madhumuni == Inaaminika kuwa mawe yaliyochongwa kwa umbo la binadamu yalitumika kama kumbukumbu za watu waliokufa waliokuwa wakiheshimiwa. Mawe hayo hupatikana katika maeneo ya maziko na sehemu za kufanyia ibada za mazishi, kuanzia Enzi ya Shaba ya Awali (Eneolithic) hadi Zama za Kati. Ivanovovsky aliripoti kwamba Watorgout wa Tarbagatai, ambao ni sehemu ya jamii ya Wakalmyk, waliziheshimu obeliski zilizokuwa juu ya vilima vya maziko katika eneo lao kama picha za mababu zao. Alieleza pia kwamba sanamu ilipokuwa imeshika bakuli, bakuli hilo lilitumika kuweka sehemu ya majivu ya marehemu baada ya kuchomwa kwa mwili wake. Sehemu nyingine ya majivu iliwekwa chini ya msingi wa sanamu hiyo. Hata hivyo, taarifa hii inahitaji rejeo kamili la chanzo chake. Katika matumizi ya usanifu, mawe hayo yangeweza kutumika kama mfumo wa uzio wa mawe, mara nyingi yakiwa yamezungukwa na handaki. Maeneo hayo wakati mwingine yalikuwa na sehemu za kuwashia moto kwa ajili ya matambiko ya dhabihu, ambazo katika baadhi ya hali zilifunikwa kwa vigae upande wa ndani. == Marejeo == {{Mbegu-historia}} [[Jamii:Historia ya Uturuki]] [[Jamii:Sanaa]] [[Jamii:Utamaduni]] [[Jamii:Akiolojia]] s8dsnw7an8ygkiocqmswh77m7czbxk2 Claudio Santamaria 0 255434 1610068 2026-10-22T05:33:07Z Kelvin kevoo 48194 kuanzisha makala 1610068 wikitext text/x-wiki [[Faili:Claudio Santamaria 2.jpg|thumb|Claudio Santamaria]] '''Claudio Santamaria Ferraro''' (alizaliwa [[22 Julai]] [[1974]]) ni [[mwigizaji]] wa [[Italia]]. Mwaka 2016, alitunukiwa [[tuzo]] ya ''David di Donatello'' ya Mwigizaji Bora wa Kiume kwa kuigiza mhusika Enzo “Jeeg” Ceccotti, shujaa mwenye nguvu za kipekee, katika [[filamu]] ya ''They Call Me Jeeg''. == Kazi yake == Alianza kuigiza katika filamu [[mwaka]] [[1997]] kupitia filamu ya ''Fuochi d'artificio'', iliyoongozwa na Leonardo Pieraccioni. Majukumu yake ya kwanza muhimu katika filamu yalikuwa katika filamu ya kwanza ya ''Gabriele Muccino'', ''Ecco fatto'', pamoja na filamu ''L'ultimo capodanno'', iliyoongozwa na Marco Risi, na L'assedio, iliyoongozwa na Bernardo Bertolucci. Aliigiza gaidi aitwaye Carlos katika filamu ya ''Casino Royale''. Pia alitoa sauti ya mwigizaji Christian Bale katika matoleo ya lugha ya Italia ya filamu za ''Batman Begins'', ''The Dark Knight'' na ''The Dark Knight Rises''. Vilevile, alitoa sauti ya mwigizaji Eric Bana katika filamu ya ''Munich''.<ref>https://www.imdb.com/name/nm0763216/</ref><ref>https://www.claudiosantamaria.it/</ref> == Marejeo == [[Jamii:Waliozaliwa 1974]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Italia]] [[Jamii:Watu walio hai]] <references />{{Mbegu-igiza-filamu}} sh25lcgxd92ipeqpai6zh7rdqtebhar Akdeniz 0 255435 1610069 2026-10-22T05:34:21Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '[[Faili:Akdenizheykeli 2.jpg|thumb|''Akdeniz'' by İlhan Koman]] '''Akdeniz''' ni [[sanamu]] kubwa iliyobuniwa na [[mchongaji]] wa [[Uturuki]], İlhan Koman, mwaka [[1980]]. Hapo awali, sanamu hiyo iliwekwa katika Barabara ya Büyükdere, eneo la Levent, mjini [[Istanbul]], Uturuki, mwaka huohuo. Kwa sasa, ipo katika Kituo cha Utamaduni cha Yapı Kredi, kilichopo kwenye Barabara ya İstiklal. == Maelezo na historia == Sanamu hiyo ni mojawapo ya sanamu zin...' 1610069 wikitext text/x-wiki [[Faili:Akdenizheykeli 2.jpg|thumb|''Akdeniz'' by İlhan Koman]] '''Akdeniz''' ni [[sanamu]] kubwa iliyobuniwa na [[mchongaji]] wa [[Uturuki]], İlhan Koman, mwaka [[1980]]. Hapo awali, sanamu hiyo iliwekwa katika Barabara ya Büyükdere, eneo la Levent, mjini [[Istanbul]], Uturuki, mwaka huohuo. Kwa sasa, ipo katika Kituo cha Utamaduni cha Yapı Kredi, kilichopo kwenye Barabara ya İstiklal. == Maelezo na historia == Sanamu hiyo ni mojawapo ya sanamu zinazojulikana zaidi mjini Istanbul. Ina umbo la mwanamke aliyenyoosha mikono yake pande zote mbili. Umbo hilo limetengenezwa kwa vipande 112 vya mabati vyenye unene wa milimita 12, vilivyopangwa kwa nafasi zilizo sawa. Wakati mchongaji huyo alipojaribu kueleza hisia za mwanadamu anapomkumbatia mwingine, alifikiria Bahari ya Mediterania. Alisema kuwa wazo hilo ndilo lililomfanya kuipa sanamu hiyo jina la Akdeniz, ambalo ni jina la Bahari ya Mediterania kwa lugha ya Kituruki. Muundo wa sanamu hiyo ulitokana na mbinu ya kukata na kukunja karatasi. Sanamu hiyo ina uzito wa tani 4.5. Mwaka 1981, İlhan Koman alipata Tuzo ya Sanaa za Maumbo ya [[Taasisi]] ya Sedat Simavi kutokana na sanamu hiyo. Sanamu hiyo iliagizwa na kampuni ya bima ya Halk Sigorta, ambayo baadaye ilibadilishwa jina na kuitwa Yapı Kredi Sigorta. Mwanzoni, iliwekwa mbele ya makao makuu ya kampuni hiyo katika Barabara ya Büyükdere, eneo la Levent. Mwaka 2005, sanamu hiyo ilihamishiwa kwa muda katika Uwanja wa Galatasaray kwa ajili ya maonyesho ya kazi za İlhan Koman. Baadaye, baada ya Halk Sigorta kuhamishiwa chini ya Yapı Kredi Sigorta, sanamu hiyo iliwekwa mbele ya makao makuu ya Benki ya Yapı Kredi katika eneo la Levent. Mwaka 2014, wakati wa mzozo kati ya Israel na Gaza, waandamanaji waliopinga uvamizi wa Israel katika Ukanda wa Gaza waliharibu sanamu hiyo. Sanamu hiyo ilikuwa karibu na Ubalozi Mdogo wa Israel katika eneo la Levent, mjini Istanbul. Baada ya tukio hilo, wakazi wa mji wa Edirne walianzisha ombi la kutaka sanamu hiyo ihamishiwe katika mji wao. Vilevile, wilaya ya Muratpaşa katika mji wa Antalya ilionyesha nia ya kuihifadhi sanamu hiyo katika eneo lake. Sanamu hiyo ilirekebishwa na kuhamishiwa katika jengo la Kituo cha Utamaduni cha Yapı Kredi, kwenye Barabara ya İstiklal, mwaka 2017. == Marejeo == {{Mbegu-historia}} [[Jamii:Historia ya Uturuki]] [[Jamii:Sanaa]] [[Jamii:Uchongaji]] c78th9fuugido8ozucqju6wc38bklpd Edoardo Pesce 0 255436 1610070 2026-10-22T05:38:43Z Kelvin kevoo 48194 kuanzisha makala 1610070 wikitext text/x-wiki [[Faili:Edoardo Pesce nel 2014.jpeg|thumb|Edoardo Pesce]] '''Edoardo Pesce''' (alizaliwa [[12 Septemba]] [[1979]]) ni [[mwigizaji]] wa [[Italia]]. == Wasifu == Edoardo Pesce alikuwa mwanafunzi wa mwigizaji Enzo Garinei. Alianza kazi yake ya uigizaji jukwaani, lakini alipata umaarufu kupitia misururu ya [[televisheni]] ya ''Romanzo criminale'' na ''I Cesaroni''. Alipongezwa sana na wakosoaji kwa uigizaji wake wa Simoncino, mhalifu mwenye tabia ya ukatili, katika filamu ya ''Dogman'' ya mwaka 2018 iliyoongozwa na Matteo Garrone. Kupitia uigizaji huo, alishinda [[tuzo]] ya ''David di Donatello'' ya Mwigizaji Bora Msaidizi. Pia alishirikiana na mwigizaji mkuu Marcello Fonte katika kushinda tuzo ya ''Nastro d'Argento'' ya Mwigizaji Bora wa Kiume.<ref>https://www.imdb.com/name/nm3034455/</ref><ref>https://popcorntv.it/cinema/edoardo-pesce-la-carriera-dellattore-di-romanzo-criminale-la-serie/39525</ref> == Marejeo == [[Jamii:Waliozaliwa 1979]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Italia]] [[Jamii:Watu walio hai]] <references />{{Mbegu-igiza-filamu}} 9jn435xwdx606wg2qv8bkzj74gbivyv Bust of Atatürk 0 255437 1610071 2026-10-22T05:43:15Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '[[Faili:2021 09 18 Kadikoy Yogurtcu Parki Mustafa Kemal Ataturk.jpg|thumb|The bust in 2021]] '''Bust of Atatürk''' ni [[sanamu]] inayomwakilisha Mustafa Kemal Atatürk, iliyo katika [[Bustani]] ya Yoğurtçu, eneo la Kadıköy, mjini [[Istanbul]], [[Uturuki]]., Uturuki<ref>https://www.gazetekadikoy.com.tr/gundem/osmanagada-atatrk-anildi</ref>. == Marejeo == {{Mbegu-historia}} [[Jamii:Historia ya Uturuki]] [[Jamii:Sanaa]]' 1610071 wikitext text/x-wiki [[Faili:2021 09 18 Kadikoy Yogurtcu Parki Mustafa Kemal Ataturk.jpg|thumb|The bust in 2021]] '''Bust of Atatürk''' ni [[sanamu]] inayomwakilisha Mustafa Kemal Atatürk, iliyo katika [[Bustani]] ya Yoğurtçu, eneo la Kadıköy, mjini [[Istanbul]], [[Uturuki]]., Uturuki<ref>https://www.gazetekadikoy.com.tr/gundem/osmanagada-atatrk-anildi</ref>. == Marejeo == {{Mbegu-historia}} [[Jamii:Historia ya Uturuki]] [[Jamii:Sanaa]] t0f559vxgaxnovdq78wakm7fufl0bt0 Francesco Scianna 0 255438 1610072 2026-10-22T05:44:38Z Kelvin kevoo 48194 kuanzisha makala 1610072 wikitext text/x-wiki '''Francesco Scianna''' (alizaliwa [[25 Machi]] [[1982]] katika jiji la [[Palermo]], [[Italia]]) ni [[mwigizaji]] wa Italia. == Wasifu == === Elimu ya awali na mwanzo wa kazi === Francesco Scianna alianza kazi yake ya uigizaji katika ukumbi wa [[michezo]], akifanya onesho lake la kwanza mwaka 1997 kupitia usomaji wa mashairi ya ''Salvatore Quasimodo'' katika onesho lililoitwa CEI. Baadaye, alishiriki katika kazi nyingine nyingi za uigizaji na kuhitimu katika Chuo cha Kitaifa cha Sanaa ya Uigizaji cha ''Silvio D'Amico''. Alianza kuigiza katika filamu mwaka 2002 kupitia filamu ya ''Il più bel giorno della mia vita'', iliyoongozwa na Cristina Comencini. Baadaye, mwaka 2004, alishiriki katika filamu ya ''L'odore del sangue'', iliyoongozwa na Mario Martone. Mwaka 2007, aliigiza katika filamu ya ''L'uomo di vetro''. Baada ya kushiriki katika filamu hizo, Francesco Scianna alianza pia kuigiza katika vipindi vya [[televisheni]], vikiwemo ''La luna e il lago'' na ''Il Capo dei Capi''.<ref>https://www.imdb.com/name/nm1150908/</ref><ref>https://www.rottentomatoes.com/celebrity/francesco_scianna</ref> == Marejeo == [[Jamii:Waliozaliwa 1982]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Italia]] [[Jamii:Watu walio hai]] <references />{{Mbegu-igiza-filamu}} eepiv4l4c0k2r38n165grj5i8scaf0t Libero De Rienzo 0 255439 1610073 2026-10-22T05:53:38Z Kelvin kevoo 48194 kuanzisha makala 1610073 wikitext text/x-wiki '''Libero De Rienzo''' ([[24 Februari]] [[1977]] – [[15 Julai]] [[2021]]) alikuwa [[mwigizaji]] wa [[filamu]], mkurugenzi na [[mwandishi]] wa miswada ya filamu kutoka [[Italia]]. == Kazi yake == Mwaka 2001, alishiriki katika filamu tatu: ''Fat Girl, Gioco con la morte'' na ''Santa Maradona''. Alitunukiwa [[tuzo]] ya ''David di Donatello'' ya Mwigizaji Bora Msaidizi kwa uigizaji wake katika filamu ya ''Santa Maradona.'' Mwaka 2004, De Rienzo aliigiza katika filamu ya ''A/R andata+ritorno''. Kufikia mwaka 2005, filamu ya ''Blood Death Does Not Exist'' ilikuwa imetolewa. Katika filamu hiyo, alishiriki kama mwigizaji, mwandishi wa mswada na mkurugenzi. Mwaka 2006, filamu ya ''Blood, Death Does Not Exist'' ilishinda tuzo ya Filamu Bora ya Kipengele na tuzo ya ''Grand Chameleon'' katika Tamasha la Filamu la ''Brooklyn''.<ref>https://www.imdb.com/name/nm0211144/</ref><ref>https://www.ilmessaggero.it/persone/libero_de_rienzo_morto_causa_droga_news_ultime_notizie_oggi-6228388.html</ref> == Marejeo == [[Jamii:Waliozaliwa 1977]] [[Jamii:Waliofariki 2021]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Italia]] <references />{{Mbegu-igiza-filamu}} 4tk7yl7l51jfa076kwq270f9f82en4w Column of the Goths 0 255440 1610074 2026-10-22T05:58:35Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '[[Faili:GothsColumn2.JPG|thumb|Maandishi yaliyochongwa kwenye msingi wa nguzo hiyo kwa sasa karibu hayasomeki kabisa.]] '''Column of the Goths''' (kwa Kituruki: Gotlar Sütunu) ni [[nguzo]] ya ushindi ya [[Kirumi]] inayokadiriwa kuwa ya karne ya tatu au ya nne BK. Nguzo hiyo ipo katika eneo ambalo kwa sasa ni Bustani ya Gülhane, mjini [[Istanbul]], [[Uturuki]]. == Historia == Nguzo hiyo ya marumaru ya Prokonnesos ina urefu wa mita 18.5 na imesimama bila...' 1610074 wikitext text/x-wiki [[Faili:GothsColumn2.JPG|thumb|Maandishi yaliyochongwa kwenye msingi wa nguzo hiyo kwa sasa karibu hayasomeki kabisa.]] '''Column of the Goths''' (kwa Kituruki: Gotlar Sütunu) ni [[nguzo]] ya ushindi ya [[Kirumi]] inayokadiriwa kuwa ya karne ya tatu au ya nne BK. Nguzo hiyo ipo katika eneo ambalo kwa sasa ni Bustani ya Gülhane, mjini [[Istanbul]], [[Uturuki]]. == Historia == Nguzo hiyo ya marumaru ya Prokonnesos ina urefu wa mita 18.5 na imesimama bila kutegemezwa na jengo jingine. Juu yake kuna sehemu ya mapambo ya usanifu wa mtindo wa Korintho, inayoitwa Corinthian capital. Jina la nguzo hiyo linatokana na maandishi ya Kilatini yaliyochongwa kwenye msingi wake. Maandishi hayo yanaadhimisha ushindi wa Warumi dhidi ya Wagothi waliovamia eneo hilo. Yanasomeka: FORTVNAE REDVCI OB DEVICTOS GOTHOS Maana yake ni: “Kwa Fortuna, anayerudi kutokana na ushindi dhidi ya Wagothi.” Fortuna alikuwa mungu wa kike wa Kirumi aliyehusishwa na bahati na majaliwa. Uchunguzi unaonyesha kuwa maandishi hayo yalichukua nafasi ya maandishi mengine ya awali ya Kilatini. Hata hivyo, tarehe kamili ya kujengwa kwa nguzo hiyo na madhumuni yake ya awali hayajulikani kwa uhakika. Inaaminika kuwa nguzo hiyo ilijengwa kuadhimisha ushindi wa mmoja kati ya watawala wawili wa Kirumi: Claudius II Gothicus, aliyetawala kuanzia mwaka 268 hadi 270 BK, au Konstantino Mkuu, aliyetawala kuanzia mwaka 306 hadi 337 BK. Watawala hao wote wanajulikana kwa kupata ushindi dhidi ya Wagothi. Kwa mujibu wa mwanahistoria wa Bizanti Nicephorus Gregoras (takribani mwaka 1295–1360), wakati mmoja nguzo hiyo ilikuwa na sanamu ya Byzas wa Megara juu yake. Byzas alikuwa mwanzilishi wa Bizanti, kwa mujibu wa mapokeo ya kale, ingawa simulizi zinazomhusu zina sehemu za kihistoria na za kimapokeo. Taarifa nyingine kuhusu eneo hilo inasema kwamba mwanahistoria wa karne ya sita, Ioannes wa Lidia, alitaja kuwa sehemu ya juu ya nguzo hiyo ilikuwa na sanamu ya Tyche, mungu wa kike wa Kigiriki aliyehusishwa na bahati na ustawi wa miji. Taarifa hiyo inapendekeza kwamba sanamu hiyo huenda iliondolewa baada ya Ukristo kukubaliwa kuwa dini rasmi ya Dola ya Kirumi. Hata hivyo, maelezo hayo hayathibitishi kwa uhakika ni sanamu gani iliyowekwa juu ya nguzo hiyo katika vipindi tofauti. Vyovyote vile, nguzo hiyo inachukuliwa kuwa mnara wa zamani zaidi wa kipindi cha Warumi ambao bado upo katika mji wa Istanbul. Inawezekana kwamba historia yake inaanzia wakati mji huo ulipojulikana kama Bizanti, kabla ya kuanzishwa upya na kuitwa Konstantinopoli<ref>https://english.istanbul.gov.tr/Default.aspx?pid=309</ref>. == Marejeo == {{Mbegu-historia}} [[Jamii:Historia ya Uturuki]] k9hzd9mhn61xsonq284wsn3lx6fup2v Giorgio Pasotti 0 255441 1610075 2026-10-22T05:59:59Z Kelvin kevoo 48194 kuanzisha makala 1610075 wikitext text/x-wiki [[Faili:Giorgio Pasotti - 2012.jpg|thumb|Giorgio Pasotti]] '''Giorgio Pasotti''' (alizaliwa [[22 Juni]] [[1973]]) ni [[mwigizaji]] wa [[Italia]] na [[mwanariadha]] wa zamani wa [[michezo]] ya mapigano. == Maisha na kazi yake == Alianza kujifunza na kufanya mazoezi ya michezo ya mapigano akiwa na umri mdogo sana, akijifunza [[karate]] na kobudo. Baadaye, alikuja kuwa bingwa wa [[Ulaya]] na bingwa wa dunia katika mchezo wa wushu. Anazungumza lugha tano. Kati ya mwaka 1994 na 1996, aliishi nchini [[Jamhuri ya Watu wa China|China]]. Akiwa huko, alisoma katika [[Chuo Kikuu]] cha Michezo cha [[Beijing]] na kuanza kazi yake ya uigizaji wa [[filamu]] kupitia filamu ya ''American Shaolin''. Pia alishiriki katika filamu nyingine kadhaa zinazohusu michezo ya mapigano.<ref>https://www.imdb.com/name/nm0664671/</ref><ref>https://www.mymovies.it/persone/giorgio-pasotti/25526/</ref> == Marejeo == [[Jamii:Waliozaliwa 1973]] [[Jamii:Wanariadha wa Italia]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Italia]] [[Jamii:Watu walio hai]] <references />{{Mbegu-igiza-filamu}} 4eywc8jded77w8a5t8ecpixr3bo7l9i Beppe Fiorello 0 255442 1610076 2026-10-22T06:08:01Z Kelvin kevoo 48194 kuanzisha makala 1610076 wikitext text/x-wiki '''Giuseppe Fiorello''', anajulikana pia kama '''Beppe Fiorello''' au '''Fiorellino''' (alizaliwa [[12 Machi]] [[1969]]), ni [[mwigizaji]] wa [[Italia]]. == Kazi yake == Alikuwa mtoto wa mwisho kati ya [[watoto]] wanne. Kaka yake mkubwa ni Rosario Fiorello, mtu maarufu katika vipindi vya [[televisheni]] na [[redio]], anayejulikana zaidi kwa hadhira ya Italia kwa jina la Fiorello. Kazi yake ya kwanza ilikuwa ya fundi umeme katika kituo cha mapumziko ya watalii. Mwaka 1994, Giuseppe alianza kazi yake katika tasnia ya burudani akiwa kama [[mtangazaji]] na mchezeshaji wa muziki katika kituo cha redio cha kitaifa cha ''Dee Jay Radio'', akitumia jina la Fiorellino. Katika mwaka huohuo, alianza kuonekana kwenye televisheni kama mtangazaji wa kipindi cha Karaoke kilichokuwa kikionyeshwa na kampuni ya ''Mediaset''. Kaka yake, Rosario Fiorello, pia aliwahi kuwasilisha kipindi hicho.<ref>https://www.imdb.com/name/nm0278503/</ref> == Marejeo == [[Jamii:Waliozaliwa 1969]] [[Jamii:Watangazaji wa Italia]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Italia]] [[Jamii:Watu walio hai]] <references />{{Mbegu-igiza-filamu}} a2i99vd56tz9ffpkz08t3km3xuf31gk Massimo Ghini 0 255443 1610077 2026-10-22T06:15:00Z Kelvin kevoo 48194 kuanzisha makala 1610077 wikitext text/x-wiki '''Massimo Ghini''' (alizaliwa [[12 Oktoba]] [[1954]]) ni [[mwigizaji]] wa [[Italia]]. == Maisha yake == Massimo Ghini amefanya kazi na wakurugenzi mbalimbali mashuhuri, wakiwemo Franco Zeffirelli, Giorgio Strehler, Giuseppe Patroni Griffi na Gabriele Lavia. Alikuwa ameoa mwigizaji [[Nancy Brilli]], na ana [[watoto]] wanne. == Baadhi ya filamu alizoshiriki == === Filamu === * ''Speed Cross'' ([[1980]]) * ''La neve nel bicchiere'' ([[1984]]) * ''Secrets Secrets'' (1984) * ''Lethal Obsession'' ([[1987]]) * ''Compagni di scuola'' ([[1988]]) * ''Italia-Germania 4-3'' ([[1990]]) * ''The Battle of the Three Kings'' (1990). <ref>https://www.imdb.com/name/nm0315767/</ref><ref>https://www.eurochannel.com/en/Biography-Massimo-Ghini.html</ref> == Marejeo == [[Jamii:Waliozaliwa 1954]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Italia]] [[Jamii:Watu walio hai]] <references />{{Mbegu-igiza-filamu}} i6wn9aytl86x61pbh5aihib3lld1ucu Sergio Rubini 0 255444 1610078 2026-10-22T06:21:54Z Kelvin kevoo 48194 kuanzisha makala 1610078 wikitext text/x-wiki '''Sergio Rubini''' (alizaliwa [[21 Desemba]] [[1959]]) ni [[mwigizaji]], mkurugenzi wa [[filamu]] na [[mwandishi]] wa miswada ya filamu kutoka [[Italia]]. == Maisha na kazi yake == Baada ya kupata nafasi kadhaa za uigizaji katika ukumbi wa [[michezo]], alianza kuigiza katika filamu mwaka 1985 kupitia ''Figlio mio infinitamente caro''. Filamu hiyo ilifuatiwa na ''Desiderando Giulia'' na ''Il caso Moro''. Mwaka 1987, alionekana katika filamu ya ''Intervista'', iliyoongozwa na Federico Fellini. Mwaka 1989, Rubini alianza pia kazi ya uongozaji wa filamu kupitia ''La stazione'', ambayo aliandika pamoja na rafiki yake Umberto Marino. Filamu hiyo ilishinda [[tuzo]] ya ''Silver Ribbon'' na tuzo ya ''David di Donatello'' katika kipengele cha kazi bora ya kwanza ya uongozaji. Mwaka 1994, Rubini alirejea katika uigizaji kupitia filamu ya ''Al lupo al lupo'', iliyoongozwa na Carlo Verdone. Mwaka uliofuata, alijiongoza mwenyewe pamoja na mwigizaji Nastassja Kinski katika filamu ya ''The Blonde''.<ref>https://www.imdb.com/name/nm0748207/</ref><ref>https://www.eurochannel.com/en/Our-Land-Sergio-Rubini-Italy.html</ref> == Marejeo == [[Jamii:Waliozaliwa 1959]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Italia]] [[Jamii:Watu walio hai]] <references />{{Mbegu-igiza-filamu}} rqrcqme7komhcuzraonnqvyonlqq02u Diego Abatantuono 0 255445 1610079 2026-10-22T06:33:45Z Kelvin kevoo 48194 kuanzisha makala 1610079 wikitext text/x-wiki [[Faili:Diego Abatantuono.jpg|thumb|Diego Abatantuono]] '''Diego Abatantuono''' (alizaliwa [[20 Mei]] [[1955]]) ni [[mwigizaji]] wa [[filamu]] na maigizo ya jukwaani, [[mchekeshaji]] na [[mwandishi]] wa miswada ya filamu kutoka [[Italia]]. Ameshinda [[tuzo]] ya ''Nastro d'Argento'' mara tatu. == Wasifu na kazi yake == Baba yake alikuwa na asili ya eneo la [[Apulia]], huku mama yake akitoka katika mji wa [[Como]]. Mama yake alifanya kazi ya kusimamia mavazi katika klabu ya [[muziki]] wa jazz na baadaye klabu ya vichekesho iliyoitwa ''Derby'', iliyokuwa mjini [[Milano|Milan]]. Klabu hiyo ilimilikiwa na mjomba wa Abatantuono. Diego alianza kufanya kazi katika klabu hiyo akisimamia taa za jukwaani. Baadaye, akawa mkurugenzi wa kisanii na hatimaye akaanza kufanya kazi kama mwigizaji.<ref>https://www.imdb.com/name/nm0007746/</ref> == Marejeo == [[Jamii:Waliozaliwa 1955]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Italia]] [[Jamii:Watu walio hai]] <references />{{Mbegu-igiza-filamu}} jl6vdvg65dj6473jfad9nt190xwmozh Şairler Sofası 0 255446 1610080 2026-10-22T06:35:33Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Şairler Sofası''' ni sanamu iliyoundwa mwaka [[1998]] na Gürdal Duyar, ambaye jina lake linahusishwa na bustani hiyo. Sehemu moja ya Bustani ya Vişnezade, iliyoko Beşiktaş, imepangwa na kutambuliwa kwa jina la Şairler Sofası (ukumbi wa washairi). Wahusika wanaoonyeshwa katika sanamu hiyo, pamoja na wale walioonyeshwa katika sanamu nyingine zilizopo katika eneo pana la bustani, ni washairi wa karne ya 19 na ya 20 ambao wengi wao waliishi ndani y...' 1610080 wikitext text/x-wiki '''Şairler Sofası''' ni sanamu iliyoundwa mwaka [[1998]] na Gürdal Duyar, ambaye jina lake linahusishwa na bustani hiyo. Sehemu moja ya Bustani ya Vişnezade, iliyoko Beşiktaş, imepangwa na kutambuliwa kwa jina la Şairler Sofası (ukumbi wa washairi). Wahusika wanaoonyeshwa katika sanamu hiyo, pamoja na wale walioonyeshwa katika sanamu nyingine zilizopo katika eneo pana la bustani, ni washairi wa karne ya 19 na ya 20 ambao wengi wao waliishi ndani ya Beşiktaş na maeneo yanayoizunguka<ref>https://books.google.co.tz/books?id=r000BwAAQBAJ&redir_esc=y</ref>. Katika sanamu ya Şairler Sofası, Duyar aliwapanga washairi hao wakiwa “wameshikana mikono” na “wamesimama bega kwa bega”. Sanamu hiyo inawaonyesha washairi Behçet Necatigil, Sabahattin Kudret Aksal, Cahit Sıtkı Tarancı, Oktay Rıfat, Orhan Veli, Neyzen Tevfik na Nigâr Hanım wakiwa pamoja katika utunzi mmoja wa kisanii<ref>https://core.ac.uk/download/pdf/38303085.pdf</ref>. Muundo wa usanifu wa bustani hiyo ulifanywa na Erhan İşözen. Bustani hiyo ilifunguliwa mwaka 1998, pamoja na sanamu zake za kwanza. Katika hafla ya uzinduzi, meya wa Beşiktaş, Ayfer Atay, alisema kuwa bustani hiyo ingekuwa mahali ambapo vitabu vingesainiwa na mashairi yangesomwa. Kwa miaka iliyofuata, bustani hiyo imekuwa mahali pa kuwaenzi washairi wengine na watu mbalimbali katika jamii ya Uturuki kwa kuweka makaburi ya ukumbusho na sanamu zinazowahusu. == Marejeo == {{Mbegu-historia}} [[Jamii:Historia]] [[Jamii:Sanaa]] mizi9ofzwjw0qk7ot33usadry2rxxei Renato Pozzetto 0 255447 1610081 2026-10-22T06:39:49Z Kelvin kevoo 48194 kuanzisha makala 1610081 wikitext text/x-wiki [[Faili:Renato Pozzetto (2020).webp|thumb|Renato Pozzetto]] '''Renato Pozzetto''' (alizaliwa [[14 Julai]] [[1940]]) ni [[mwigizaji]], mkurugenzi, [[mchekeshaji]] na [[mwimbaji]] kutoka [[Italia]]. == Wasifu == Renato Pozzetto alizaliwa katika [[familia]] ya wafanyakazi wa kawaida kutoka [[Milano|Milan]], Italia, na alikulia katika manispaa ya Gemonio, iliyoko katika mkoa wa [[Varese]]. Baada ya kuhitimu masomo yake, alianza kazi yake ya uchekeshaji katika klabu ya ''Derby Club'' mjini Milan. Mwaka 1964, yeye na rafiki yake wa utotoni, Cochi Ponzoni, walianzisha kikundi cha burudani cha watu wawili kilichojulikana kama ''Cochi e Renato''. Wawili hao walirekodi nyimbo kadhaa zilizopata mafanikio, ambazo mara nyingi waliandika kwa kushirikiana na Enzo Jannacci. Nyimbo hizo kwa kawaida zilikuwa na maudhui ya kejeli au ucheshi wa mambo yasiyo na mantiki ya kawaida.<ref>https://www.imdb.com/name/nm0694843/</ref> == Marejeo == [[Jamii:Waliozaliwa 1940]] [[Jamii:Waimbaji wa Italia]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Italia]] [[Jamii:Watu walio hai]] <references />{{Mbegu-igiza-filamu}} lmfjd3zugb2f0o3fv220x35gfa6wv5r Runner (Sanamu) 0 255448 1610082 2026-10-22T06:47:37Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '[[Faili:Istanbul, Turkey (November 2023) - 613.jpg|thumb|Sanamu iliyokuwa nje ya jumba la makumbusho la Istanbul Modern mwaka 2013.]] '''Runner''' ni [[sanamu]] iliyotengenezwa kwa nyuzinyuzi za kioo (fiberglass), iliyoundwa mwaka [[2017]] na [[msanii]] Tony Cragg, mwenye asili ya [[Uingereza]] na [[Ujerumani]]. Sanamu hiyo iliwekwa nje ya [[Jumba la Makumbusho|jumba la makumbusho]] la [[Istanbul]] Modern nchini [[Uturuki]]. Kazi hiyo ya sanaa ina urefu wa...' 1610082 wikitext text/x-wiki [[Faili:Istanbul, Turkey (November 2023) - 613.jpg|thumb|Sanamu iliyokuwa nje ya jumba la makumbusho la Istanbul Modern mwaka 2013.]] '''Runner''' ni [[sanamu]] iliyotengenezwa kwa nyuzinyuzi za kioo (fiberglass), iliyoundwa mwaka [[2017]] na [[msanii]] Tony Cragg, mwenye asili ya [[Uingereza]] na [[Ujerumani]]. Sanamu hiyo iliwekwa nje ya [[Jumba la Makumbusho|jumba la makumbusho]] la [[Istanbul]] Modern nchini [[Uturuki]]. Kazi hiyo ya sanaa ina urefu wa mita 6 na ina rangi nyeupe. Msanii aliikopesha makumbusho hiyo kwa matumizi ya muda mrefu. Katika kuunda Runner, msanii alilenga “kuonyesha uhai wa ndani ulio chini ya uso mgumu, ili kufanya nishati na mwendo huo uweze kutambuliwa.”<ref>https://www.istanbulmodern.org/en/press/press-releases/tony-craggs-runner-sculpture-takes-its-place-at-the-entrance-of-istanbul-moderns-new-museum-building_3191.html</ref> Oya Eczacıbaşı, mwenyekiti wa bodi ya makumbusho ya Istanbul Modern, alisema: “Tunajivunia kupokea sanamu hii kama mkopo wa muda mrefu kabla ya kufunguliwa kwa jengo jipya la makumbusho yetu. Ninaamini kuwa sanamu hii ya Cragg, ambaye kazi zake huvutia udadisi na shauku ya watu wa vizazi vyote, itakuwa mojawapo ya alama zinazotambulisha jengo jipya la Istanbul Modern.”<ref>https://www.dailysabah.com/arts/tony-craggs-boundless-sculpture-placed-in-front-of-istanbul-modern/news</ref> == Marejeo == {{Mbegu-historia}} [[Jamii:Makumbusho]] [[Jamii:Sanaa]] eaguul7prqfq4wtgthb43kc52p5qfcu Lino Banfi 0 255449 1610083 2026-10-22T06:51:21Z Kelvin kevoo 48194 kuanzisha makala 1610083 wikitext text/x-wiki [[Faili:Lino Banfi at 83rd Venice International Film Festival-1 (cropped).jpg|thumb|Lino Banfi]] '''Lino Banfi''', mwenye [[tuzo]] ya Cheo cha Heshima cha Msalaba Mkuu wa Shirika la Sifa la Jamhuri ya Italia (OMRI), alizaliwa kwa jina la '''Pasquale Zagaria''' [[9 Julai]] [[1936]], ni [[mwigizaji]] na [[mwandishi]] wa miswada ya [[filamu]] kutoka [[Italia]]. Tangu mwaka 1960, ameshiriki katika zaidi ya filamu 100. == Wasifu == Alipokuwa na umri wa [[miaka]] mitatu, alihamia [[Canosa di Puglia]]. Alianza kazi yake kama mwimbaji wa eneo hilo na mwigizaji katika fotoromanzi, yaani machapisho ya hadithi zinazosimuliwa kwa kutumia picha. Mwaka 1954, akiwa amedhamiria kutimiza ndoto yake ya kuwa mwigizaji, alihamia [[Milano|Milan]]. Huko alikumbana na matatizo makubwa ya kifedha na kupata kazi. Baadaye, mwaka 1957, alihamia Roma, ambako hatimaye alianza rasmi kazi yake ya uigizaji jukwaani. Mwanzoni mwa kazi yake, alitumia jina la kisanii Lino Zaga. Alishiriki katika vikundi vingi vya ''avanspettacolo'', aina ya burudani ya jukwaani iliyokuwa ikiwasilishwa kabla ya maonyesho makuu. Vikundi hivyo vilijumuisha vile vilivyoongozwa na Alberto Sorrentino na Beniamino Maggio.<ref>https://www.imdb.com/name/nm0051880/</ref><ref>https://www.quirinale.it/onorificenze/insigniti/12024</ref> == Marejeo == [[Jamii:Waliozaliwa 1936]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Italia]] [[Jamii:Watu walio hai]] <references />{{Mbegu-igiza-filamu}} [[Jamii:Waandishi wa Italia]] iwzbidk3lhhr7paba32cbguk0ozbd3v The Feeler 0 255450 1610084 2026-10-22T06:53:41Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '[[Faili:The Feeler Statue Photo.jpg|thumb|Picha ya sanamu iliyoagizwa kutengenezwa mwaka 2011, mbele ya Kampasi Kuu ya Chuo Kikuu cha Üsküdar, ikiwa na jina lake la awali]] '''The Feeler''' (kwa Kituruki: Hisseden İnsan, ambayo hapo awali iliitwa Hisseden Adam) ni [[sanamu]] ya nje iliyopo katika kampasi ya Chuo Kikuu cha Üsküdar, katika eneo la Üsküdar, [[Istanbul]], [[Uturuki]]. Sanamu hiyo iliwekwa mbele ya Kampasi Kuu ya Altunizade na iliagizwa...' 1610084 wikitext text/x-wiki [[Faili:The Feeler Statue Photo.jpg|thumb|Picha ya sanamu iliyoagizwa kutengenezwa mwaka 2011, mbele ya Kampasi Kuu ya Chuo Kikuu cha Üsküdar, ikiwa na jina lake la awali]] '''The Feeler''' (kwa Kituruki: Hisseden İnsan, ambayo hapo awali iliitwa Hisseden Adam) ni [[sanamu]] ya nje iliyopo katika kampasi ya Chuo Kikuu cha Üsküdar, katika eneo la Üsküdar, [[Istanbul]], [[Uturuki]]. Sanamu hiyo iliwekwa mbele ya Kampasi Kuu ya Altunizade na iliagizwa kutengenezwa mwaka 2011. Chuo kikuu hicho hutoa sanamu ndogo zinazofanana na hiyo kama tuzo. == Maana == The Feeler ni ishara inayowakilisha uelewa wa [[mwanadamu]]. Kwa sasa, inakubalika kuwa hisia kama hasira, chuki, uhasama na upendo zina uhusiano na michakato ya kibayokemia katika ubongo. Sanamu hii, ambayo ni ishara ya Chuo Kikuu cha Üsküdar, inawakilisha umuhimu wa kuchochea hisia nzuri na kuzidumisha badala ya kukuza hisia mbaya. Watu wanaoweza kujitambua na kuelewa hisia zao ni wenye bahati, kwa sababu wanaweza kuhisi na kuthamini maisha kama inavyowakilishwa na The Feeler. Sanamu hii inawakilisha tunu za kibinadamu zinazokumbusha umuhimu wa kuwajali wengine, kuwasaidia, kupokea msaada kutoka kwa wengine na kushirikishana hisia ili kupata furaha. == Tuzo == Sanamu ndogo ya The Feeler iliyotolewa kwa Andy Mabbett kwa kutambua mchango wake kupitia mhadhara ulioadhimisha miaka sita tangu kuanzishwa kwa Wikidata, tarehe [[31 Oktoba]] [[2018]]. Chuo Kikuu cha Üsküdar huwatuza watu wanaotambuliwa kwa mafanikio na utaalamu wao katika nyanja mbalimbali kwa kuwapa sanamu ndogo za The Feeler<ref>https://www.nevzattarhan.com/uploads/hissedenadam-en.pdf</ref>. == Marejeo == {{Mbegu-historia}} [[Jamii:Historia]] [[Jamii:Sanaa]] mi5hg77hz0ecygtyzkhcofacmms2rfq Enzo Cannavale 0 255451 1610085 2026-10-22T06:59:13Z Kelvin kevoo 48194 kuanzisha makala 1610085 wikitext text/x-wiki '''Vincenzo “Enzo” Cannavale''' ([[5 Aprili]] [[1928]] – [[18 Machi]] [[2011]]) alikuwa [[mwigizaji]] wa [[filamu]] kutoka [[Italia]]. Tangu mwaka 1949, alishiriki katika zaidi ya filamu 100, zikiwemo ''Cinema Paradiso'', iliyoshinda [[tuzo]] ya [[Oscar]] ya Filamu Bora ya Lugha ya Kigeni katika hafla ya 62 ya Tuzo za Oscar mwaka 1990. Alitunukiwa tuzo ya ''Nastro d’Argento'' ya Mwigizaji Bora Msaidizi kwa uigizaji wake katika filamu ''32 dicembre (Desemba 32''), iliyoongozwa na Luciano De Crescenzo. == Filamu alizoshiriki zilizochaguliwa == * ''Yvonne of the Night'' ([[1949]]) – Mnyweshaji wa nyumbani, hakutajwa rasmi kwenye orodha ya waigizaji. * ''Sogno di una notte di mezza sbornia'' ([[1959]]) – Muuzaji wa samaki. * ''Leoni al sole'' ([[1961]]) – Kamishna wa polisi. * ''The Four Days of Naples'' ([[1962]]) – Mpiganaji wa upinzani, hakutajwa rasmi kwenye orodha ya waigizaji. * ''Treasure of San Gennaro'' ([[1966]]) – Gaetano. * ''More Than a Miracle'' (1967). * ''Stasera mi butto'' ([[1967]]) – Mhudumu. <ref>https://www.imdb.com/name/nm0134073/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20110828000746/http://www.tgcom.mediaset.it/spettacolo/articoli/1003529/cinema-morto-enzo-cannavale.shtml</ref> == Marejeo == [[Jamii:Waliozaliwa 1928]] [[Jamii:Waliofariki 2011]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Italia]] <references />{{Mbegu-igiza-filamu}} az7aakum1575xmnh05q7h543nvszvek Güzel İstanbul 0 255452 1610086 2026-10-22T07:00:15Z Ladygoody 92634 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '[[Faili:Güzel İstanbul Heykeli (cropped).jpg|thumb|''Güzel İstanbul'' in the Yıldız Park (c.2020)]] '''Güzel İstanbul''' (Istanbul Nzuri), ni [[sanamu]] ya umma iliyotengenezwa kwa [[zege]], inayoonyesha umbo la [[mwanamke]] aliye uchi. Sanamu hiyo iliundwa na Gürdal Duyar na ipo katika Bustani ya Yıldız, jijini [[Istanbul]], [[Uturuki]]. Sanamu hiyo iliagizwa kutengenezwa mwaka [[1973]] ikiwa mojawapo ya sanamu 20 zilizowekwa katika maeneo mba...' 1610086 wikitext text/x-wiki [[Faili:Güzel İstanbul Heykeli (cropped).jpg|thumb|''Güzel İstanbul'' in the Yıldız Park (c.2020)]] '''Güzel İstanbul''' (Istanbul Nzuri), ni [[sanamu]] ya umma iliyotengenezwa kwa [[zege]], inayoonyesha umbo la [[mwanamke]] aliye uchi. Sanamu hiyo iliundwa na Gürdal Duyar na ipo katika Bustani ya Yıldız, jijini [[Istanbul]], [[Uturuki]]. Sanamu hiyo iliagizwa kutengenezwa mwaka [[1973]] ikiwa mojawapo ya sanamu 20 zilizowekwa katika maeneo mbalimbali ya Istanbul kupitia mpango wa Manispaa ya Istanbul wa kuadhimisha miaka 50 ya Jamhuri ya Uturuki. Güzel İstanbul inawakilisha jiji la Istanbul kupitia umbo la mwanamke aliye uchi. Msingi wa sanamu hiyo ulipambwa kwa michoro ya maumbo mbalimbali iliyorejelea historia ya Istanbul. Mwanzoni, sanamu hiyo iliwekwa katika Uwanja wa Karaköy. Vyombo kadhaa vya habari vya Uturuki na wanasiasa wahafidhina wa jadi waliiona sanamu hiyo kuwa chafu kimaadili na kutaka iondolewe haraka. Mnamo Machi 1974, mabishano kuhusu kuwekwa kwa sanamu hiyo yalisababisha mvutano wa muda katika muungano wa vyama vilivyokuwa vikiongoza Uturuki. Baada ya siku tisa za mijadala mikali ya umma, sanamu hiyo iliondolewa kwenye msingi wake na kuangushwa tarehe 18 Machi. Iliharibika kwa kiasi kikubwa na kuachwa katika Uwanja wa Karaköy kwa zaidi ya mwezi mmoja. Tarehe 2 Mei, sanamu hiyo ilihamishiwa katika Bustani ya Yıldız, ambako ilisimamishwa tena juu ya msingi wa muda. Kufikia mwaka 2023, sanamu hiyo ilikuwa bado katika bustani hiyo, bila kufanyiwa kazi za uhifadhi ili kuirejesha katika hali yake ya awali. Mahali ilipokuwa hapo awali: Ndani ya eneo la pembetatu linaloundwa na makutano ya Barabara ya Bankalar na Barabara ya Kemeraltı. == Kuagizwa kwa sanamu == Güzel İstanbul katika hali yake ya awali, mwaka 1974, katika Uwanja wa Karaköy. Mwaka 1972, ofisi ya Gavana wa Istanbul iliunda Bodi ya Maadhimisho ya Miaka 50 ya Jamhuri, ambayo maadhimisho yake yalipangwa kufanyika mwaka uliofuata. Ushirikiano kati ya Manispaa ya Jiji Kuu la Istanbul, Chuo cha Sanaa Nzuri cha Istanbul na Chuo cha Serikali cha Sanaa na Sanaa Zilizotumika uliunda Kamati ya Sanaa Nzuri ya bodi hiyo. Kamati hiyo ilijumuisha Şadi Çalık, Mustafa Aslıer na Hüseyin Gezer. Kamati iliagiza kutengenezwa kwa sanamu 50 kwa ajili ya maadhimisho hayo. Sanamu hizo zingechongwa na wasanii 50 na kuwekwa katika maeneo mbalimbali ya umma jijini Istanbul, yakiwemo bustani na viwanja. Kutokana na ukosefu wa fedha za kutosha, idadi ya sanamu ilipunguzwa kutoka 50 hadi 20. Bodi pia iliweka vigezo vikali zaidi vya uteuzi na kuwaondoa wasanii 30. Mchongaji alitakiwa kuwa anaishi Istanbul na awe amepokea tuzo ya serikali au awe amejijengea jina katika ulimwengu wa sanaa<ref>https://web.archive.org/web/20230307153204/https://dspace.trakya.edu.tr/xmlui/bitstream/handle/trakya/7857/0185261.pdf</ref>. Mbali na Duyar, wasanii waliochaguliwa walijumuisha Kuzgun Acar, Tamer Başoğlu, Zerrin Bölükbaşı, Ali Teoman Germaner, Yavuz Görey, Zühtü Müritoğlu, Füsun Onur, Kamil Sonad, Nusret Suman na Seyhun Topuz. Kamati haikutoa maelekezo maalumu kuhusu mtindo au mada ya sanamu hizo. Badala yake, ilipendelea kazi mbalimbali na kupendekeza kila msanii awasilishe kazi inayotumia mtindo wake binafsi ili kuonyesha utofauti wa uchongaji wa kisasa wa Uturuki. Wasanii waliambiwa kuwa mahali pa kuwekwa kwa sanamu zao kusingeamuliwa mapema, bali sanamu zingewekwa katika bustani, viwanja au kando ya barabara. Michoro ya awali ya sanamu hizo ilitakiwa kuwasilishwa katika Jumba la Makumbusho la Sanaa na Sanamu la Serikali tarehe 20 Agosti 1973. Gürdal Duyar aliwasilisha michoro ya pendekezo lake la sanamu ya mwanamke aliye uchi, aliyoipa jina Güzel İstanbul, yaani “Istanbul Nzuri”. Pendekezo lake liliidhinishwa katika mkutano wa bodi uliohudhuriwa na wawakilishi wa mkoa na manispaa. Bodi ilichagua sanamu hiyo iwekwe katika Uwanja wa Karaköy. Muundo wake na uamuzi wa kuonyesha umbo la mwanamke aliye uchi havikuonekana kuwa tatizo katika hatua yoyote ya mchakato wa uteuzi. Sanamu hiyo pia imekuwa ikiitwa Ah Güzel İstanbul, yaani “Ee Istanbul Nzuri”. == Muundo == Duyar alikusudia kuwakilisha Istanbul kwa njia ya kisitiari kupitia umbo la mwanamke aliye uchi ambaye mikono yake imefungwa kwa mnyororo. Mnyororo huo uliwakilisha mnyororo wa ulinzi uliojengwa na Milki ya Byzantine ili kuzuia meli za Waosmani kuingia katika Pembe ya Dhahabu mwaka 1453. Taswira ya Duyar ya mwanamke aliyejaribu kuvunja minyororo hiyo ilikusudiwa kuwakilisha ushindi wa Waosmani dhidi ya Konstantinopoli, jiji ambalo baadaye lilipewa jina la Istanbul. Duyar alisema kuwa aliihusisha Istanbul, jiji aliloishi, na uzuri wa asili wa mwili wa mwanamke. Katika muundo wa mwisho wa sanamu hiyo, mwanamke anaegemea nyuma kidogo, mikono yake ikiwa imekunjwa nyuma ya mwili wake, huku kichwa chake kikiwa kimeinama kuelekea nyuma na macho yake yakitazama angani. Mikono yake imefungwa kwa minyororo ambayo haionekani mtu anapoitazama sanamu hiyo kutoka mbele. Sehemu ya juu ya sanamu hiyo imewekwa juu ya msingi uliopambwa kwa michoro iliyochorwa kwa namna ya kuinuka juu ya uso. Michoro hiyo inaonyesha makomamanga, tini, maua ya honeysuckle na nyuki. Kwa mujibu wa Duyar, makomamanga yaliwakilisha hekaya nyingi za Istanbul, tini ziliwakilisha uungu, maua ya honeysuckle yaliwakilisha hewa ya jiji, na nyuki waliwakilisha msongamano wa watu, uchangamfu na wingi wa shughuli za wakazi wake. Mbali na ishara zake za kihistoria na kisiasa, kazi ya Duyar pia imetafsiriwa kama uwakilishi wa jumla wa ukombozi wa wanawake. Sanamu hiyo ilipowekwa kwa mara ya kwanza ilikuwa na urefu wa mita 4.8 na ilitumia kilogramu 7,000 za zege lililomiminwa katika umbo lililokusudiwa. == Kusimamishwa na kuondolewa kwa sanamu == Tarehe 10 Machi 1974, Güzel İstanbul ilisimamishwa katika Uwanja wa Karaköy, eneo lenye watu wengi na lililo wazi karibu na mwisho wa kaskazini wa Daraja la Galata. Sanamu hiyo ilivutia watu wengi na kusababisha kampeni ya kuitaka iondolewe. Ahu Antmen alisema kuwa hali hiyo ilichangiwa na kuwekwa kwa sanamu hiyo katika eneo la wazi lenye msongamano wa watu. Kwa upande mwingine, Onat Kutlar alisema kuwa mabishano yalitokana na mvuto wa kimwili au uhalisia ulioonekana katika sanamu za Duyar, zikiwemo Güzel İstanbul. == Mzozo wa Güzel İstanbul == Sanamu nyingine za wanawake walio uchi zilikuwa zimewahi kuwekwa katika maeneo ya umma ya Istanbul. Wakati huohuo, sanamu nyingi za aina hiyo zilionyeshwa katika Jumba la Makumbusho la Sanaa na Sanamu la Serikali la Istanbul. Hakuna kati ya sanamu hizo zilizokuwa zimeonekana kuwa zisizofaa au zilizosababisha mabishano kama hayo. Imependekezwa kuwa maafisa waliohusika katika kuagiza sanamu ya Duyar hawakutarajia kuwa uchi wake ungewaletea watu mabishano. Sanamu hiyo ilipowekwa, ilikabiliwa mara moja na upinzani na wanasiasa waliotaka iondolewe kwa madai kuwa haikuwa na maadili. Upinzani huo uliongozwa hasa na baadhi ya wanachama wa Chama cha Wokovu wa Kitaifa (National Salvation Party), chama cha kihafidhina cha jadi kilichokuwa sehemu ya serikali ya muungano iliyokuwa imeundwa hivi karibuni. Mabishano na mijadala ya umma iliyofuata, ambayo ilichochewa na vyombo vikubwa vya habari na kuendelezwa na wanasiasa mashuhuri wa Uturuki, ilijulikana kama Mzozo wa Güzel İstanbul (Güzel İstanbul Olayı). Kampeni dhidi ya sanamu hiyo ilifanyika kupitia vyombo vya habari. Kwa siku kumi, magazeti yaliielezea sanamu hiyo kuwa isiyo na maadili na yenye kuchochea hisia za kingono. Tarehe 21 Machi 1974, gazeti la Sabah lilichapisha makala kwenye ukurasa wa mbele iliyodai kuwa sanamu hiyo ilikuwa ikiharibu maadili ya Waislamu wa Uturuki. Jambo hilo lilifanya sanamu hiyo kuwa sehemu ya ajenda ya serikali. Naibu Waziri Mkuu Necmettin Erbakan aliitaja sanamu hiyo kuwa isiyo na maadili na, tarehe 17 Machi, akapendekeza iondolewe. Waziri wa Mambo ya Ndani, Oğuzhan Asiltürk, alisema kuwa sanamu hiyo ilipaswa kuondolewa kwa sababu ilikuwa inawadhalilisha akina mama wa Uturuki. Meya wa Istanbul, Ahmet İsvan, alisema kuwa hakupendezwa na sanamu hiyo kwa sababu aliiona haina ladha nzuri ya kisanii, si kwa sababu tu ilionyesha mwanamke aliye uchi. Gavana wa Istanbul, Namık Kemal Şentürk, alisema kuwa hakuwa na uwezo wa kuitathmini sanamu hiyo kwa misingi ya kisanii, lakini aliamini kuwa eneo lililochaguliwa halikufaa. Kwa sababu hiyo, aliamuru sanamu hiyo iondolewe. Wasomi wenye msimamo wa jamhuri na watu wengine waliitetea sanamu hiyo na haki yake ya kubaki mahali ilipowekwa, jambo lililosababisha mjadala mkali. Seyhun Topuz, mchongaji aliyeshiriki pia katika mradi wa sanamu za maadhimisho ya miaka 50, alisema kuwa Güzel İstanbul ilikaribia kusababisha kuvunjika kwa serikali ya muungano ambayo ilikuwa imetawala kwa kipindi kisichozidi miezi miwili. Chama cha Republican People's Party (CHP), chama kingine katika serikali ya muungano, kiliunga mkono msimamo wa Chama cha Wokovu wa Kitaifa (MSP) kwamba sanamu hiyo haikuwa na maadili, ili kuepuka migogoro ya kisiasa. Kwa kufanya hivyo, CHP ilichukua msimamo uliopingana na mitazamo na misingi yake ya kimaadili. Msomi Hüseyin Gezer aliitetea haki ya sanamu hiyo kubaki na akasisitiza kuwa kuna “tofauti kati ya mwanamke aliye uchi na sanamu ya kisanii inayoonyesha mwanamke aliye uchi.” == Marejeo == {{Mbegu-historia}} [[Jamii:Historia]] [[Jamii:Sanaa]] [[Jamii:Wanawake]] jg8bnvtzlg9a16c6cg9jj0ub5oanr6n Carlo Buccirosso 0 255453 1610087 2026-10-22T07:05:11Z Kelvin kevoo 48194 kuanzisha makala 1610087 wikitext text/x-wiki [[Faili:Carlo Buccirosso al Giffoni Film Festival 2010.jpg|thumb|Carlo Buccirosso]] '''Carlo Buccirosso''' (alizaliwa [[7 Julai]] [[1954]]) ni [[mwigizaji]], mkurugenzi wa [[tamthilia]] na [[mwandishi]] wa michezo ya kuigiza kutoka [[Italia]]. Kama mwigizaji, anajulikana zaidi kwa nafasi zake katika filamu za [[vichekesho]], hasa zile zilizoongozwa na Vincenzo Salemme na Carlo Vanzina. Katika filamu hizo, mara nyingi hupewa nafasi zinazomwonyesha kama [[Mwanaume|mwanamume]] wa kawaida kutoka tabaka la chini la kati la jamii ya Wanapoli, wanaotoka katika jiji la [[Napoli]]. Kwa uigizaji wake kama Paolo Cirino Pomicino, mwanasiasa fisadi, katika filamu ''Il Divo'' (2008) iliyoongozwa na Paolo Sorrentino, alipongezwa sana na wakosoaji. Pia aliteuliwa kuwania [[tuzo]] ya ''David di Donatello'' ya Mwigizaji Bora Msaidizi. Buccirosso pia alishiriki katika filamu ya ''Sorrentino'' ya ''The Great Beauty'' (2013) na katika mfululizo maarufu wa televisheni ''Un ciclone in famiglia'' (2006–2008).<ref>https://www.imdb.com/name/nm0117911/</ref> == Marejeo == [[Jamii:Waliozaliwa 1954]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Italia]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Waandishi wa Italia]] <references />{{Mbegu-igiza-filamu}} i7k797awsoqlptnr5ve983ghzwmf0nv Alessandro Haber 0 255454 1610088 2026-10-22T07:12:24Z Kelvin kevoo 48194 kuanzisha makala 1610088 wikitext text/x-wiki [[Faili:Alessandro Haber 2010 cropped.jpg|thumb|Alessandro Haber]] '''Alessandro Haber''' (alizaliwa [[19 Januari]] [[1947]]) ni [[mwigizaji]], mkurugenzi wa [[filamu]] na [[mwimbaji]] kutoka [[Italia]]. Baba yake alikuwa [[Myahudi]] kutoka [[Romania]], huku mama yake akiwa Mtaliano. Alitumia utoto wake nchini [[Israeli|Israel]]. Alianza kuigiza katika filamu mwaka 1967 kupitia ''China Is Near'', iliyoongozwa na Marco Bellocchio. Nafasi yake ya kwanza kama mwigizaji mkuu ilikuwa katika filamu ''Christmas Present'', iliyoongozwa na Pupi Avati. Mwaka 2003, Haber aliongoza filamu yake pekee kama mkurugenzi, iliyoitwa ''Scacco pazzo''. Pia ni mwigizaji mashuhuri wa [[tamthilia]] za jukwaani. Miongoni mwa tamthilia alizoshiriki ni ''Orgia'' ya ''Pier Paolo Pasolini, Woyzeck ya Georg Büchner, The Miser'' ya ''Molière, Uncle Vanya'' ya ''Anton Chekhov, Dialogo'' ya ''Natalia Ginzburg'' na ''A Servant of Two Masters ya Carlo Goldoni.'' Tangu mwaka 2006, amekuwa akisafiri kutoka ukumbi mmoja wa michezo hadi mwingine akiwasilisha tamthilia ya ''Tango d'amore e di coltelli''. Tamthilia hiyo ina [[muziki]] wa ''Ástor Piazzolla'' na imetokana na maandishi ya ''Jorge Luis Borges''.<ref>https://www.imdb.com/name/nm0352157/</ref><ref>https://www.treccani.it/enciclopedia/alessandro-haber/</ref> == Marejeo == [[Jamii:Waliozaliwa 1947]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Italia]] [[Jamii:Watu walio hai]] <references />{{Mbegu-igiza-filamu}} gljxdq9tap1sa2gyl4bgjqqhn3mll6b Giobbe Covatta 0 255455 1610089 2026-10-22T07:19:44Z Kelvin kevoo 48194 kuanzisha makala 1610089 wikitext text/x-wiki [[Faili:Giobbe Covatta.jpg|thumb|Giobbe Covatta]] '''Gianni Maria Covatta''' (alizaliwa [[11 Juni]] [[1956]]), anayejulikana zaidi kwa jina la '''Giobbe Covatta''', ni [[mchekeshaji]] wa jukwaani, mwigizaji, [[mwandishi]] na [[mwanasiasa]] kutoka [[Italia]]. == Maisha na kazi yake == Baada ya kuonekana katika vipindi mbalimbali vya burudani, Covatta alipata umaarufu mkubwa mwaka 1990 alipokuwa mgeni wa mara kwa mara katika kipindi cha mahojiano cha [[televisheni]] cha ''Maurizio Costanzo Show'', kilichorushwa na kituo cha Canale 5. Katika kipindi hicho, alisoma maandishi yake ya kuchekesha yaliyochochewa na Biblia. Maonyesho hayo ya [[vichekesho]] hatimaye yalimhimiza kuandika kitabu kilichoitwa ''Parola di Giobbe'', kilichochapishwa mwaka 1991. [[Kitabu]] hicho kilipata mafanikio makubwa mara moja, kikiuzwa kwa nakala zaidi ya milioni moja na kuchapishwa katika matoleo zaidi ya thelathini.<ref>https://www.imdb.com/name/nm0184383/</ref><ref>https://www.repubblica.it/politica/2015/11/16/news/giobbe_covatta_io_testimonial_dei_verdi_ma_non_chiedetemi_di_diventare_un_politico_-127476228/</ref> == Marejeo == [[Jamii:Waliozaliwa 1956]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Italia]] [[Jamii:Wanasiasa wa Italia]] [[Jamii:Waandishi wa Italia]] [[Jamii:Watu walio hai]] <references />{{Mbegu-igiza-filamu}} 99nr2de351ynminbe6818yyl9y0wex1 Paolo Villaggio 0 255456 1610090 2026-10-22T07:26:32Z Kelvin kevoo 48194 kuanzisha makala 1610090 wikitext text/x-wiki [[Faili:Paolo Villaggio, portrait, Premio Chiara, 2012.jpg|thumb|Paolo Villaggio]] '''Paolo Villaggio''' ([[30 Desemba]] [[1932]] – [[3 Julai]] [[2017]]) alikuwa [[mwigizaji]], [[mchekeshaji]], mkurugenzi wa [[filamu]] na [[mwandishi]] kutoka [[Italia]]. Alijulikana kwa wahusika aliowaumba wenye tabia za kinzani na za kuchekesha kupita kiasi: Profesa Kranz, Giandomenico Fracchia mwenye woga uliopitiliza, na mhasibu Ugo Fantozzi, ambaye alikuwa mnyenyekevu kupita kiasi na mwenye tabia ya kujipendekeza. Huenda Fantozzi ndiye mhusika anayependwa zaidi katika [[vichekesho]] vya Italia. Aliandika [[Kitabu|vitabu]] kadhaa, ambavyo kwa kawaida vilikuwa na maudhui ya kejeli. Pia aliigiza katika nafasi nzito za drama na kushiriki katika filamu mbalimbali. == Maisha ya awali == Baba yake alikuwa Ettore Villaggio (1905–1992), mpima ardhi aliyekuwa na asili ya [[Palermo]]. Mama yake, Maria, alikuwa mwalimu wa lugha ya [[Kijerumani]] na alitoka [[Venezia|Venice]]. Paolo alikuwa na ndugu pacha aliyeitwa Piero, ambaye alifundisha katika [[Chuo Kikuu]] cha Pisa.<ref>https://www.imdb.com/name/nm0897715/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170703225307/http://www.hollywoodreporter.com/news/paolo-villaggio-dead-comic-tv-film-actor-was-84-1018530</ref> == Marejeo == [[Jamii:Waliozaliwa 1932]] [[Jamii:Waliofariki 2017]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Italia]] [[Jamii:Waandishi wa Italia]] <references />{{Mbegu-igiza-filamu}} bu0zi8152b20dynlfrkeqenvv154coq Renato Salvatori 0 255457 1610091 2026-10-22T07:33:27Z Kelvin kevoo 48194 kuanzisha makala 1610091 wikitext text/x-wiki '''Renato Salvatori''' ([[20 Machi]] [[1933]] – [[27 Machi]] [[1988]]) alikuwa [[mwigizaji]] kutoka [[Italia]]. Alianza kazi yake ya uigizaji akiwa kijana, akicheza nafasi za wavulana na vijana katika mahusiano ya kimapenzi. Baada ya kufanya kazi na wakurugenzi kama Luchino Visconti, Roberto Rossellini na Vittorio De Sica, alikuja kuwa mmoja wa waigizaji mahiri wa Italia waliobobea katika kuigiza wahusika mbalimbali. Alikutana na mwigizaji wa [[Ufaransa]] [[Annie Girardot]] wakati wa utengenezaji wa [[filamu]] ''Rocco and His Brothers'' (1960), na wakafunga ndoa tarehe 6 Januari 1962. Walipata binti aliyeitwa Giulia. Baadaye, wenzi hao walitengana, lakini hawakuwahi kupeana talaka. Salvatori alifariki mjini [[Roma]] tarehe 27 Machi 1988 kutokana na ugonjwa wa cirrosisi ya ini. == Filamu alizoshiriki zilizochaguliwa == * ''Three Girls from Rome'' ([[1952]]) – Augusto Terenzi * ''The Three Pirates'' (1952) – Il Corsaro Rosso – Rolando di Ventimiglia * ''Good Folk's Sunday'' ([[1953]]) – Giulio <ref>https://www.imdb.com/name/nm0759395/</ref><ref>https://books.google.co.tz/books?id=AE57GQAACAAJ&q=Renato+Salvatori&redir_esc=y</ref> == Marejeo == [[Jamii:Waliozaliwa 1933]] [[Jamii:Waliofariki 1988]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Italia]] <references />{{Mbegu-igiza-filamu}} ijslgcegvumjc7s9ofckotibzw9sf9f Gastone Moschin 0 255458 1610092 2026-10-22T07:38:51Z Kelvin kevoo 48194 kuanzisha makala 1610092 wikitext text/x-wiki '''Gastone Moschin''' ([[8 Juni]] [[1929]] – [[4 Septemba]] [[2017]]) alikuwa [[mwigizaji]] wa [[tamthilia]] za jukwaani, [[televisheni]] na filamu kutoka [[Italia]]. == Kazi yake == Alihitimu katika Chuo cha Kitaifa cha Sanaa ya Tamthilia cha ''Silvio D'Amico'', kisha akaanza kazi yake katika miaka ya 1950 kama mwigizaji wa jukwaani. Mwanzoni alifanya kazi katika ''Teatro Stabile'' mjini Genoa, na baadaye akajiunga na Piccolo Teatro di Milano katika jiji la [[Milano|Milan]]. Katika kipindi hicho hicho, Moschin pia alianza kuonekana katika [[filamu]] za sinema na vipindi vya televisheni. Katika kazi yake ya filamu, Moschin alicheza zaidi nafasi za wahusika mbalimbali, na mara chache alipewa nafasi kuu. Miongoni mwa filamu alizocheza nafasi kuu ni ''Seven Times Seven'' na ''Caliber 9''.<ref>https://www.imdb.com/name/nm0608311/</ref><ref>https://www.discogs.com/artist/1793705-Gastone-Moschin</ref> == Marejeo == [[Jamii:Waliozaliwa 1929]] [[Jamii:Waliofariki 2017]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Italia]] <references />{{Mbegu-igiza-filamu}} 0xzitqyb6xzy61qug2l72cc0w0ewyw7 Tiberio Murgia 0 255459 1610093 2026-10-22T07:45:19Z Kelvin kevoo 48194 kuanzisha makala 1610093 wikitext text/x-wiki [[Faili:Tiberio Murgia.jpg|thumb|Tiberio Murgia]] '''Tiberio Murgia''' ([[5 Februari]] [[1929]] – [[20 Agosti]] [[2010]]) alikuwa [[mwigizaji]] wa [[filamu]] kutoka [[Italia]]. Alishiriki katika zaidi ya filamu 100 kati ya mwaka 1958 na 2009. == Wasifu == Murgia alizaliwa katika [[familia]] maskini na alianza kufanya kazi za vibarua akiwa na umri mdogo. Alipofikisha umri wa [[miaka]] ishirini, tayari alikuwa akizunguka kuuza [[gazeti]] la ''l'Unità'', lililokuwa gazeti la Chama cha Kikomunisti cha Italia. Viongozi wa tawi la chama katika eneo lake walitambua kuwa alikuwa na uwezo wa pekee katika masuala ya [[siasa]], hivyo wakamtuma katika Shule ya Kitaifa ya Viongozi wa Chama iliyokuwa Frattocchie, katika Mkoa wa [[Roma]].<ref>https://www.imdb.com/name/nm0613867/</ref><ref>https://www.ansa.it/web/notizie/rubriche/cultura/2010/08/21/visualizza_new.html_1791669679.html</ref> == Marejeo == [[Jamii:Waliozaliwa 1929]] [[Jamii:Waliofariki 2010]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Italia]] <references />{{Mbegu-igiza-filamu}} ki1v8i8vrztccaao28252xj6rafs88b Aldo Fabrizi 0 255460 1610094 2026-10-22T07:51:45Z Kelvin kevoo 48194 kuanzisha makala 1610094 wikitext text/x-wiki '''Aldo Fabrizi''' (matamshi ya Kiitalia: [ˈaldo faˈbrittsi]; alizaliwa kwa jina la '''Aldo Fabbrizi'''; [[1 Novemba]] [[1905]] – [[2 Aprili]] [[1990]]) alikuwa [[mwigizaji]], mkurugenzi wa [[filamu]], [[mwandishi]] wa miswada ya filamu na mchekeshaji kutoka [[Italia]]. Alijulikana zaidi kwa kucheza nafasi ya kasisi shujaa katika filamu ya ''Rome, Open City'', iliyoongozwa na Roberto Rossellini, na kwa kushirikiana na Totò katika filamu kadhaa za [[vichekesho]] zilizopata mafanikio. == Maisha na kazi yake == Alianza kazi yake ya uigizaji jukwaani [[mwaka]] 1931, katika ukumbi wa michezo uliokuwa pembezoni mwa jiji. Hivi karibuni alipata umaarufu katika eneo hilo kutokana na vichekesho vyake vifupi na macchiette monolojia za kuchekesha zilizotumia wahusika wa kawaida kwa namna ya kuwakejeli. Baadaye akawa nyota katika maonyesho ya ''revue'' na ''avanspettacolo'' yaliyofanyika [[Roma]].<ref>https://www.imdb.com/name/nm0264762/</ref> == Marejeo == [[Jamii:Waliozaliwa 1905]] [[Jamii:Waliofariki 1990]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Italia]] [[Jamii:Waandishi wa Italia]] <references />{{Mbegu-igiza-filamu}} 6yhqnr991hqt3pvabje0oogidusvaz5 Amedeo Nazzari 0 255461 1610095 2026-10-22T07:58:13Z Kelvin kevoo 48194 kuanzisha makala 1610095 wikitext text/x-wiki '''Amedeo Nazzari''' ([[10 Desemba]] [[1907]] – [[5 Novemba]] [[1979]]) alikuwa [[mwigizaji]] kutoka [[Italia]]. Nazzari alikuwa miongoni mwa watu mashuhuri katika [[sinema]] ya jadi ya Italia, na mara nyingi alichukuliwa kuwa mfano wa ndani wa mwigizaji wa [[Australia]] na [[Marekani]], Errol Flynn. Ingawa alipata umaarufu wakati wa utawala wa Kifashisti, umaarufu wake uliendelea hata katika miaka ya baada ya vita. == Kazi yake ya awali == Baadaye alichukua jina la babu yake wa upande wa mama, Amedeo Nazzari, kama jina lake la kitaaluma. Babu yake alikuwa hakimu aliyewahi kuwa rais wa [[Mahakama]] ya Rufaa ya [[Vicenza]], katika eneo la Veneto, na baadaye akashika wadhifa huohuo huko [[Cagliari]].<ref>https://www.imdb.com/name/nm0623443/</ref><ref>https://www.findagrave.com/memorial/10302994/amedeo-nazzari</ref> == Marejeo == [[Jamii:Waliozaliwa 1907]] [[Jamii:Waliofariki 1979]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Italia]] <references />{{Mbegu-igiza-filamu}} imgvtzt8yqced60bfvldvckijuiebcw Raf Vallone 0 255462 1610096 2026-10-22T08:05:08Z Kelvin kevoo 48194 kuanzisha makala 1610096 wikitext text/x-wiki '''Raffaele “Raf” Vallone''' ([[17 Februari]] [[1916]] – [[31 Oktoba]] [[2002]]) alikuwa [[mwigizaji]] na mchezaji wa soka kutoka [[Italia]]. Alikuwa miongoni mwa waigizaji wa kiume mashuhuri zaidi nchini Italia.Katika miaka ya 1950 na 1960, alianza kujulikana kutokana na uhusiano wake na vuguvugu la uhalisia katika sinema za Italia, na akapata mafanikio katika filamu kadhaa zilizotengenezwa kwa ushirikiano wa kimataifa. Katika maigizo ya jukwaani, alihusishwa kwa karibu na kazi za Arthur Miller. Alimcheza Eddie Carbone katika mchezo wa ''A View from the Bridge'' mara kadhaa, ikiwemo katika toleo la [[filamu]] la mwaka 1962 lililoongozwa na Sidney Lumet. Kwa uigizaji huo, alishinda [[tuzo]] ya ''David di Donatello'' ya Mwigizaji Bora. == Maisha ya awali == Akiwa mwana wa wakili. Alihamia [[Turin]] akiwa na umri mdogo. Alisoma katika shule ya ''Liceo classico Cavour'', kisha akasomea sheria na falsafa katika [[Chuo Kikuu]] cha Turin. Miongoni mwa maprofesa wake walikuwa Leone Ginzburg na Luigi Einaudi, ambaye baadaye alikuja kuwa [[Rais]] wa Italia. Baada ya kuhitimu, aliajiriwa katika kampuni ya uwakili ya baba yake.<ref>https://www.imdb.com/name/nm0885203/</ref><ref>https://www.nytimes.com/2002/11/02/movies/raf-vallone-rugged-star-of-italian-films-dies-at-86.html</ref> == Marejeo == [[Jamii:Waliozaliwa 1916]] [[Jamii:Waliofariki 2002]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Italia]] <references />{{Mbegu-igiza-filamu}} 2h72yp9n2rx1vywjoferm0ooq6su92y Gabriele Ferzetti 0 255463 1610097 2026-10-22T08:12:07Z Kelvin kevoo 48194 kuanzisha makala 1610097 wikitext text/x-wiki [[Faili:MICS13040898A.jpg|thumb|Gabriele Ferzetti]] '''Gabriele Ferzetti''' (alizaliwa kwa jina la '''Pasquale Ferzetti'''; [[17 Machi]] [[1925]] – [[2 Desemba]] [[2015]]) alikuwa [[mwigizaji]] kutoka [[Italia]] aliyeshiriki katika kazi zaidi ya 160 za filamu, [[televisheni]] na maigizo ya jukwaani. Alipata mafanikio makubwa ya kimataifa kupitia filamu ya ''L'Avventura'' (1960), iliyoongozwa na Michelangelo Antonioni, ambamo alicheza nafasi ya [[Mwanaume|mwanamume]] mpenda starehe na asiye na utulivu. Baada ya kucheza katika filamu kadhaa za mapenzi, alipata sifa nchini Italia kama mwigizaji mkuu mwenye umaridadi, mvuto na mwonekano wa kifahari unaofanana na wa watu wa tabaka la juu. Nafasi yake ya kwanza ya kuongoza katika filamu ilikuwa katika ''Lo Zappatore'' (1950). Alimcheza Puccini mara mbili, katika filamu za ''Puccini'' (1953) na ''House of Ricordi'' (1954). Pia aliigiza nafasi ya Lutu katika filamu ya kihistoria inayohusu [[Biblia ya Kikristo|Biblia]], ''The Bible'': ''In the Beginning'' (1966), iliyoongozwa na John Huston.<ref>https://www.imdb.com/name/nm0275213/</ref><ref>https://www.repubblica.it/spettacoli/cinema/2015/12/02/news/cinema_e_morto_gabriele_ferzetti-128652867/</ref> == Marejeo == [[Jamii:Waliozaliwa 1925]] [[Jamii:Waliofariki 2015]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Italia]] <references />{{Mbegu-igiza-filamu}} lhnv0rmhuadbu68okkg57yjgcgx88y5 Walter Chiari 0 255464 1610098 2026-10-22T08:20:08Z Kelvin kevoo 48194 kuanzisha makala 1610098 wikitext text/x-wiki '''Walter Annicchiarico''' ([[8 Machi]] [[1924]] – [[20 Desemba]] [[1991]]), alifahamika kwa jina la '''Walter Chiari''' (matamshi ya Kiitalia: [ˈvalter ˈkjaːri]), alikuwa [[mwigizaji]] wa maigizo ya jukwaani na [[filamu]] kutoka [[Italia]], ambaye alijulikana zaidi kwa kucheza nafasi za vichekesho. == Wasifu == Wakati wa [[Vita vya Pili vya Dunia]], alijiunga na kikosi maalumu cha jeshi la majini la Italia (''Decima Flottiglia MAS)'', kisha akalazimishwa kujiunga na jeshi la [[Ujerumani]] la ''Wehrmacht''. Jambo hili lilijulikana baada ya kifo chake pekee. Alitumwa katika kikosi cha Ujerumani kilichokuwa na jukumu la kutumia silaha za kukabiliana na ndege, kilichokuwa kikifanya shughuli zake kaskazini mwa [[Ufaransa]], katika eneo la Normandy. Alijeruhiwa kidogo wakati wa mapigano ya ''D-Day''. Baada ya kutekwa, alipelekwa katika kambi ya wafungwa wa vita ya [[Marekani]] iliyokuwa Coltano.<ref>https://www.imdb.com/name/nm0157067/</ref><ref>https://www.ibdb.com/broadway-cast-staff/walter-chiari-81378</ref> == Marejeo == [[Jamii:Waliozaliwa 1924]] [[Jamii:Waliofariki 1991]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Italia]] <references />{{Mbegu-igiza-filamu}} tr6mzc928ucwicmanc7x8h1nbpkdemj Abed Achour 0 255465 1610099 2026-10-22T08:56:49Z OtikolenoiL 71204 Created by translating the page "[[:fr:Special:Redirect/revision/240586722|Abed Achour]]" 1610099 wikitext text/x-wiki '''Abed Achour,''' Abed Achour, ambaye jina lake kamili ni Jack Abed Achour, alizaliwa Februari 6, 1992, huko Kinshasa, mfanyabiashara na mjasiriamali mwenye asili ya Lebanon mwenye makao yake makuu katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Yeye ni mwanachama wa kizazi cha tatu wa familia ya Achour, ambayo imekuwapo nchini tangu miaka ya 1970. Anajulikana sana kwa shughuli zake katika sekta binafsi, ushiriki wake katika Kundi la Achour, na uungaji mkono wake kwa mipango mbalimbali ya kijamii na kitamaduni. == Wasifu == === Utoto na Familia === Abed Achour alizaliwa Kinshasa Februari 6, 1992, katika familia yenye asili ya Lebanon iliyoanzishwa katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Yeye ni mwana wa Sattar Achour, mfanyabiashara anayehusika katika maendeleo ya biashara za familia, na mjukuu wa Mahmoud Achour, mwanzilishi wa kizazi cha kwanza cha biashara za familia ya Achour nchini Kongo. Historia ya ujasiriamali ya familia hiyo inaanzia miaka ya 1960, wakati Mahmoud Achour alipoanzisha biashara ya utengenezaji wa nguo nchini Lebanon. Sehemu ya uzalishaji wake ilisafirishwa kwenda Afrika. Kufuatia Vita vya wenyewe kwa wenyewe vya Lebanon, yeye na familia yake waliishi Zaire, ambapo alianzisha kampuni ya SOKIN mnamo 1976. Familia hiyo baadaye ilipanuka katika sekta kadhaa, ikiwa ni pamoja na usafiri, usindikaji wa chakula, mali isiyohamishika, ujenzi, na usambazaji. === Elimu === Abed Achour alikamilisha sehemu ya shule yake na elimu ya juu katika Chuo Kikuu cha Oxford huko London, Uingereza. === Njia ya Kazi === Baada ya masomo yake, Abed Achour alirudi Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na kuanza kazi yake ya kitaaluma nje ya biashara ya familia. Mwaka wa 2014, alijiunga na Société Commerciale des Transports et des Ports (SCTP), ambayo hapo awali ilikuwa ONATRA, huko Matadi, mkoa wa Kongo-Kati. Alifanya kazi huko, haswa kusimamia makontena na misafara ya malori kati ya Matadi na Kinshasa. Alishikilia wadhifa huu kwa takriban miaka miwili. Sambamba na hilo, alipata uzoefu wa kitaaluma ndani ya baadhi ya biashara za familia yake, haswa katika sekta ya mikate. Kipindi hiki kilitoa mafunzo ya vitendo katika kusimamia shughuli za kibiashara na viwanda za familia. == Ujasiriamali na Ukarimu == Kisha Abed Achour akageukia ujasiriamali binafsi na kuanzisha mradi katika sekta ya hoteli, ambao wakati huo ulikuwa wa kawaida katika shughuli za kitamaduni za familia. Mnamo Februari 17, 2017, alishiriki katika uzinduzi wa Hoteli ya Kin Plaza by Rotana, hoteli iliyoko Kinshasa. Mpango huu uliashiria hatua muhimu katika safari yake ya ujasiriamali. Mwaka huo huo, alichukua jukumu muhimu katika kusimamia shughuli za Kundi la Achour. 970911dnpywmsi86rxbjh6y0q4el71e 1610100 1610099 2026-10-22T08:57:17Z OtikolenoiL 71204 1610100 wikitext text/x-wiki '''Abed Achour''', ambaye jina lake kamili ni Jack Abed Achour, alizaliwa Februari 6, 1992, huko Kinshasa, mfanyabiashara na mjasiriamali mwenye asili ya Lebanon mwenye makao yake makuu katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Yeye ni mwanachama wa kizazi cha tatu wa familia ya Achour, ambayo imekuwapo nchini tangu miaka ya 1970. Anajulikana sana kwa shughuli zake katika sekta binafsi, ushiriki wake katika Kundi la Achour, na uungaji mkono wake kwa mipango mbalimbali ya kijamii na kitamaduni. == Wasifu == === Utoto na Familia === Abed Achour alizaliwa Kinshasa Februari 6, 1992, katika familia yenye asili ya Lebanon iliyoanzishwa katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Yeye ni mwana wa Sattar Achour, mfanyabiashara anayehusika katika maendeleo ya biashara za familia, na mjukuu wa Mahmoud Achour, mwanzilishi wa kizazi cha kwanza cha biashara za familia ya Achour nchini Kongo. Historia ya ujasiriamali ya familia hiyo inaanzia miaka ya 1960, wakati Mahmoud Achour alipoanzisha biashara ya utengenezaji wa nguo nchini Lebanon. Sehemu ya uzalishaji wake ilisafirishwa kwenda Afrika. Kufuatia Vita vya wenyewe kwa wenyewe vya Lebanon, yeye na familia yake waliishi Zaire, ambapo alianzisha kampuni ya SOKIN mnamo 1976. Familia hiyo baadaye ilipanuka katika sekta kadhaa, ikiwa ni pamoja na usafiri, usindikaji wa chakula, mali isiyohamishika, ujenzi, na usambazaji. === Elimu === Abed Achour alikamilisha sehemu ya shule yake na elimu ya juu katika Chuo Kikuu cha Oxford huko London, Uingereza. === Njia ya Kazi === Baada ya masomo yake, Abed Achour alirudi Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na kuanza kazi yake ya kitaaluma nje ya biashara ya familia. Mwaka wa 2014, alijiunga na Société Commerciale des Transports et des Ports (SCTP), ambayo hapo awali ilikuwa ONATRA, huko Matadi, mkoa wa Kongo-Kati. Alifanya kazi huko, haswa kusimamia makontena na misafara ya malori kati ya Matadi na Kinshasa. Alishikilia wadhifa huu kwa takriban miaka miwili. Sambamba na hilo, alipata uzoefu wa kitaaluma ndani ya baadhi ya biashara za familia yake, haswa katika sekta ya mikate. Kipindi hiki kilitoa mafunzo ya vitendo katika kusimamia shughuli za kibiashara na viwanda za familia. == Ujasiriamali na Ukarimu == Kisha Abed Achour akageukia ujasiriamali binafsi na kuanzisha mradi katika sekta ya hoteli, ambao wakati huo ulikuwa wa kawaida katika shughuli za kitamaduni za familia. Mnamo Februari 17, 2017, alishiriki katika uzinduzi wa Hoteli ya Kin Plaza by Rotana, hoteli iliyoko Kinshasa. Mpango huu uliashiria hatua muhimu katika safari yake ya ujasiriamali. Mwaka huo huo, alichukua jukumu muhimu katika kusimamia shughuli za Kundi la Achour. kzfc8lwrqxrgmotb8yzmwg7428r0mad Majadiliano:Jennifer Edwards (mwanasiasa) 1 255466 1610101 2026-10-22T10:39:25Z HulkNorris 93008 /* Birthdate? */ mjadala mpya 1610101 wikitext text/x-wiki == Birthdate? == Do we know when she was born and if she is alive? Please help! '''[[Mtumiaji:HulkNorris|HulkNorris]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:HulkNorris|majadiliano]])''' 10:39, 22 Oktoba 2026 (UTC) 3x6z9o64kcyqli80gczuvam85nds564 Charles O. Bick 0 255467 1610102 2026-10-22T11:23:13Z Mandago8 92940 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Charles O. Bick''' (1909–1994) alikuwa mwenyekiti wa kwanza wa Bodi ya Makamishna wa Polisi ya Metropolitan Toronto, chombo cha kiraia kilichosimamia Metropolitan Toronto Police Force. Yeye ndiye aliyeanzisha kauli mbiu ya huduma hiyo "Kuhudumia na Kulinda" (To Serve and Protect).<ref name=obit>"OBITUARY / Charles O. Bick 'Father' of Metro police" by Donn Downey, ''Globe and Mail'', 2 December 1994</ref> AKIWA mtaalamu wa [[optometria]] kwa taaluma,...' 1610102 wikitext text/x-wiki '''Charles O. Bick''' (1909–1994) alikuwa mwenyekiti wa kwanza wa Bodi ya Makamishna wa Polisi ya Metropolitan Toronto, chombo cha kiraia kilichosimamia Metropolitan Toronto Police Force. Yeye ndiye aliyeanzisha kauli mbiu ya huduma hiyo "Kuhudumia na Kulinda" (To Serve and Protect).<ref name=obit>"OBITUARY / Charles O. Bick 'Father' of Metro police" by Donn Downey, ''Globe and Mail'', 2 December 1994</ref> AKIWA mtaalamu wa [[optometria]] kwa taaluma, Bick aliteuliwa kuongoza bodi mpya na Mwenyekiti wa Metropolitan Toronto (Fred Gardiner) mnamo 1955 ili kusimamia uunganishwaji wa vikosi kumi na vitatu vya polisi vilivyokuwepo kabla ya kuundwa kwa Metropolitan Toronto. Hapo awali Bick alikumbana na upinzani kwani alionekana kama mtu wa nje asiyekuwa na uzoefu wa polisi na aligombana na mkuu wa polisi John Chisholm, hasa kuhusu masuala ya mamlaka. Bick alisisitiza kwamba "chini ya Sheria ya Polisi, udhibiti wa idara ya polisi uko mikononi mwa tume," sio mkuu huyo. Chisholm hakuweza kuhimili mkazo wa kusimamia uunganishwaji wa idara kumi na tatu tofauti za polisi na alijiua katika hifadhi ya High Park mnamo 1958.<ref>"Politics of policing the police; In Toronto board's 47-year history, tensions often flared up Latest row pales beside battle between first chair and chief" by Betsy Powell, ''Toronto Star'', 31 May 2004</ref> Bick alibaki kuwa mwenyekiti kwa miaka 21 hadi alipostaafu mnamo 1977.<ref name=obit/> Ili kukidhi vigezo vya kushikilia wadhifa wake chini ya Sheria ya Polisi ya Ontario wakati huo, aliteuliwa kuwa hakimu na kisha jaji wa mahakama ya kaunti.<ref name=obit/> Bick alitetea mafunzo zaidi kwa maafisa wa polisi — Charles O. Bick College, kituo cha mafunzo cha Polisi ya Toronto kutoka 1977 hadi 2009, kilipewa jina lake.<ref name=obit/> Bick pia alitumia nafasi yake kama mwenyekiti wa tume ya polisi kuendeleza mawazo yake kuhusu utekelezaji wa sheria na ustawi wa umma. Alitetea polisi kuwatuma watu waliokamatwa kwa ulevi kwenye vituo vya kuondoa sumu mwilini na kutaka kusaidia au kuitisha mgomo wa umma dhidi ya maduka yaliyokuwa yanauza ponografia akisema kuwa yanadhoofisha "misingi ya kimaadili ya jamii" na ni "chanzo kikuu cha uhalifu wa watoto wadogo." Walakini, alikuwa mpinzani wa udhibiti mkali wa mawazo (censorship). Pia alitetea sheria kali zaidi za udhibiti wa bunduki.<ref name=obit/> Alizaliwa huko Cannington, Ontario na kuhitimu chuo cha Ontario College of Optometry mjini Toronto mnamo 1932. Baada ya kufanya kazi katika ofisi ya optometria kwenye Barabara ya Yonge kwa miaka kadhaa, alinunua biashara hiyo mnamo 1937. Bick aliingia katika siasa za manispaa na alichaguliwa baraza la mji la Kijiji cha Forest Hill mnamo 1949 akirithi nafasi ya Gardiner kama mwenyekiti wa kijiji mnamo 1953, mwaka ambao uliingizwa katika manispaa mpya ya Metropolitan Toronto.<ref name=obit/> ==Marejeo== {{marejeo}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1909]] [[Jamii:Waliofariki 1994]] [[Jamii:Wanasiasa wa Kanada]] 63mswh2k44h5lqegdu0xqbjjotugwlf