Wikipedia szlwiki https://szl.wikipedia.org/wiki/Przodni%C5%8F_zajta MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter Media Szpecyjalna Dyskusyjo Używacz Dyskusyjo używacza Wikipedyjo Dyskusyjo Wikipedyjo Plik Dyskusyjo plika MediaWiki Dyskusyjo MediaWiki Muster Dyskusyjo mustra Půmoc Dyskusyjo půmocy Kategoryjo Dyskusyjo kategoryji TimedText TimedText talk Moduł Dyskusja modułu Wydarzenie Dyskusja wydarzenia 0 1599 388317 380622 2026-08-25T15:44:48Z Lajsikonik 6 388317 wikitext text/x-wiki {{NowOrt}} [[Plik:Florianturm Dortmund Panorama 2007.jpg|center|700px]] {{Mjasto zagranica infobox | Mjasto = Dortmund | mjano_państwa = DEU | jednostka_adm = Kraj Zwiōnzkowy | mjano_jednostki_adm = Nadrynijŏ Pōłnocnŏ-Westfalijŏ | dopeuńač_mjasta = Dortmundu | fana_mjasta = Image:Flag of Dortmund.svg | herb_mjasta = Image:DEU Dortmund COA.svg | zařůndzajůncy = burmistrz | burmistř = [[Alexander Kalouti]] (2026) |stopniN = 51 |minutN = 31 |szerokość = N |stopniE = 7 |minutE = 28 |długość = E | ludźi = 600 880 | rok = 2025 | plac = 280,71 | gynstość = 2141 | wysokość = 50 do 254 m | nr_ker = 0231 | kod_počt = 44001-44388 | tablica_rej = DO | mapa = Image:Lage der Stadt Dortmund in Deutschland.png | galeryjo_commons = }} '''Dortmund''' – [[miasto]] na prawach krysu, co leży we zachodnij tajli [[Miymcy|Niymiec]], we kraju zwiōnzkowym [[Nadrynijŏ Pōłnocnŏ-Westfalijŏ]], we [[Zŏgłymbie Ruhry|Zŏgłymbiu Ruhry]]. Dortmund to srogi ôstrzodek [[Industryjŏ|industrialny]]. Wydobycie [[Wōngel kamiynny|wōnglŏ kamiynnygo]], hutnictwo żelaza. Industryjŏ maszinowŏ (masziny bergmańske, hutnicze, czyńści szifowe, elymynta mostōw), metalowy, elektrotechniczny, elektrōniczny, spożywczy (drugi nojsrogszy były ôstrzodek produkcyje [[piwo|piwa]] we [[Europa|Europie]]) – 6 [[piwowarōw|piwowarōwōw]], w tym Union, Brinkhoff´s, Kronen i DAB). {{stub|ślab}} [[Kategoryjo:Dortmund|*]] 0f6il38yxhye13rhunqumf04q44zt59 0 5524 388328 354131 2026-08-25T16:27:14Z InternetArchiveBot 19253 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 388328 wikitext text/x-wiki {{Państwo infobox |mjano_oryginalne = Morava |nazwa_ślůnsko = ''Morawa'' |fana_uobroz = Banner of arms of Moravia.svg |goduo_uobroz = |nazwa_dopeuńač = Morawy |dewiza = |dewiza_godka = |dewiza_ślůnsko = |lokalizacja_uobruz = CZ-cleneni-Morava-wl.png |kůnstytucyjo = |państwo ={{Państwo fana CZE}} [[Czesko Republika]]<br /> {{Państwo fana POL}} [[Polsko]] |zaležne_uod = |godka uřyndowo = [[Czesko godka]] |godka užywano = [[Czesko godka]] ([[Djalekt morawski]]) |stolica = [[Brno]] |ustrůj polityčny = |typ_państwa = |guowa_państwa = |guowa_państwa_uopis = |status_terytorium = |zaležne_uod} = |guowa_terytorium = |guowa_terytorium_uopis = |we_imjyńu_tekst = |we_imjyńu_uřůnd = |we_imjyńu = |szef_řůndu = |szef_řůndu_uopis = |we_imjyńu_tekst2 = |we_imjyńu_uřůnd2 = |we_imjyńu2 = |plac = 22 349 |plac_wůd = |plac_mjejsce = |ludźi = kole 3 mln |gynstość = |gynstość_mjejsce = |ludźi_rok = |narodowości = [[Czechy (nacyjo)|Czechy]], [[Morawjoki]] |ludźi_mjejsce = |utwořynie_sposůb = |uod_kogo = |utwořyńe_data = |likwidacjo_sposůb = |bez_kogo = |likwidacjo_data = |religja_dominujůnco = [[Krześćijaństwo]] |waluta_nazwa = |waluta_symbol = |UTC = |hymn = [[Plik:Jsem Moravan instrumental.ogg]]<br />[[Jsem Moravan]] |hymn_nazwa_ślůnsko = Żech je Morawjok |kod_ISO = |domyna = |kod_samochodowy = |numer_kerunkowy = |terytoria_zaležne = |terytorja_autůnůmične = |mapa_uobroz = |uwagi = |herb_uobroz=Znak Moravy.svg}} '''Morawa'''<ref>{{cytuj ksiōnżkã|autōr= Lucjan Malinowski|tytuł=Powieści ludu polskiego na Śląsku|url=https://www.sbc.org.pl/dlibra/doccontent?id=7352|tōm=2|strōny=17|wydŏwca=Akademia Umiejętności|miyjsce=Kraków|rok=1901|cytat= Tak ujzdrzeli, że tam sům trze olbrzymi (obry to na Morawje prawjům) a mjeli dźiwoko świńa upjeczonů a jedli jům | data dostympu = 2019-09-09}}</ref> abo '''Morawy'''<ref>{{cytuj ksiōnżkã | nazwisko =Halotta | miano =Augustyn | tytuł = Śląskie bery, bojki i opowiastki z dawnych lat | year =1984 | url =https://archive.org/details/lskieberybojkiio0000halo | wydŏwca = Wydawnictwo Śląsk | miyjsce = Katowice | rok = 1984 | isbn = 83-216-0393-9 | cytat = Karel Paskudnik do Pszowa przykludził sie z niedalekich Moraw}}</ref>, ([[czesko godka|czes.]] ''Morava'') – historyczno krajina położůno na wschodźe [[Czesko Republika|Czeskij Republiki]] uo placu 22 022,1&nbsp;km², kero zamjyszkuje ůng. 3 miljůny ludźi. Stolica regijůnu je [[Brno]], historyczna stolica je [[Olmic]]. Na połedńu Morawa sůmśaduje ze [[Austryjo|Austryjům]], na połedńowym wschodźe ze [[Słowacyjo|Słowacyjům]], na půłnocy ze [[Ślůnsk]]ym, zajś zachodźe ze [[Czechy|Czechůma]]. Nojwyższo gůra Morawa je [[Pradźad]].<ref>{{Cytuj ksiōnżkã | url = http://www.moravska-vlajka.eu/dokumenty/vexilologie-169.pdf | rozdzioł = Odborné vexilologické stanovisko k moravské vlajce| autōr = Zbyšek Svoboda, Pavel Fojtík, Petr Exner, Jaroslav Martykán | rok = 2013| tytuł = Vexilologie. Zpravodaj České vexilologické společnosti, o.s. č. 169 | strōny = 3319, 3320 | jynzyk = cs| data dostympu = 2019-09-09}}</ref><ref>{{cytuj ksiōnżkã | miano = František | nazwisko = Pícha | rozdzioł = Znaky a prapory v kronice Ottokara Štýrského | tytuł = Vexilologie. Zpravodaj České vexilologické společnosti, o.s. č. 169 | strōny = 3320-3324 | wydŏwca = Česká vexilologická společnost | rok = 2013 | miyjsce = Brno | url = http://www.moravska-vlajka.eu/dokumenty/vexilologie-169.pdf | jynzyk = cs| data dostympu = 2019-09-09}}</ref> {{przipisy}} [[Kategoryjo:Rygijůny a historyczne krainy Ojropy]] 56t8k2typbdewg66f3na7jlpu6s3o6b 0 11480 388315 144966 2026-08-25T15:12:44Z EmausBot 3720 Robot: Robot sprowjo tuplowane przekerowańa → [[Lejźnica]] 388315 wikitext text/x-wiki #PATRZ [[Lejźnica]] j33dxkad8as2tegz4f6q0fv2anifeza 0 11481 388316 144967 2026-08-25T15:12:54Z EmausBot 3720 Robot: Robot sprowjo tuplowane przekerowańa → [[Lejźnica]] 388316 wikitext text/x-wiki #PATRZ [[Lejźnica]] j33dxkad8as2tegz4f6q0fv2anifeza 0 15288 388334 381182 2026-08-25T17:35:07Z Lajsikonik 6 388334 wikitext text/x-wiki {{Koordynaty|50|25|35|N|15|01|45|E}} [[Plik:Sukorady (okres Mladá Boleslav) znak.jpg|thumb|150px|Wapyn gminu Sukorady]] [[Plik:Sukorady (okres Mladá Boleslav) vlajka.jpg|thumb|150px|Fana gminy Sukorady]] '''Sukorady''' – [[gmin]] we [[Czesko Republika|Czeskij Republice]], we [[strzodkowoczeski krej|strzodkowoczeskim Kreju]], we [[krys Mladá Boleslav|kryśe Mladá Boleslav]]. Mo 5,44 km² wjyrchu a podug danych ze 2025 roku půmjyszkowało sam 390 ludźi. [[Kategoryjo:Gminy Czeskij Republiki]] nvsiyav8n8k3qzl8lqcf8oz5td84oyf 388335 388334 2026-08-25T17:35:21Z Lajsikonik 6 388335 wikitext text/x-wiki {{Koordynaty|50|25|35|N|15|01|45|E}} [[Plik:Sukorady (okres Mladá Boleslav) znak.jpg|thumb|150px|Wapyn gminu Sukorady]] [[Plik:Sukorady (okres Mladá Boleslav) vlajka.jpg|thumb|150px|left|Fana gminy Sukorady]] '''Sukorady''' – [[gmin]] we [[Czesko Republika|Czeskij Republice]], we [[strzodkowoczeski krej|strzodkowoczeskim Kreju]], we [[krys Mladá Boleslav|kryśe Mladá Boleslav]]. Mo 5,44 km² wjyrchu a podug danych ze 2025 roku půmjyszkowało sam 390 ludźi. [[Kategoryjo:Gminy Czeskij Republiki]] psgun1f7aavzr5rnogvifxzm1hgsevd 0 18116 388349 380256 2026-08-26T07:32:38Z Lajsikonik 6 388349 wikitext text/x-wiki {{Mjasto zagranica infobox | Mjasto = Konstancin-Jeziorna | mjano_państwa = POL | jednostka_adm = wojewůdztwo | mjano_jednostki_adm = [[mazowjecke wojewůdztwo]] | dopeuńač_mjasta = Konstancina-Jeziornyj | zařůndzajůncy = burmistrz | burmistř = [[Michał Wiśniewski]] (2025) | fana_mjasta = Plik:POL Konstancin-Jeziorna flag.svg | herb_mjasta = Plik:POL Konstancin-Jeziorna COA.svg |stopniN = 52 |minutN = 05 |sekundN = 00 |szerokość = N |stopniE = 21 |minutE = 07 |sekundE = 15 |długość = E | ludźi = 22 683 | rok = 2021 | aglomeracyja = | plac = 17,74 | gynstość = 1326 | wysokość = 75-100 | nr_ker = 22 | kod_počt = 05-510, 05-520 | tablica_rej = WPI | mjasta_partnerske = {{Fana|FRA}} [[Saint-Germain-en-Laye]]<br> {{Fana|ITA}} [[Pisogne]]<br> {{Fana|NLD}} [[Leidschendam-Voorburg]]<br> {{Fana|CZE}} [[Hranice (krys Přerov)|Hranice]]<br> {{Fana|UKR}} [[Krzemjyńec (mjasto)|Krzemjyńec]]<br> {{Fana|LTU}} [[Naujoji Vilnia]]<br> {{Fana|DEU}} [[Denzlingen]] | mapa = | galeryjo_commons = Category:Konstancin-Jeziorna |www = http://www.konstancinjeziorna.pl/ |zdjyńće = Poland. Konstancin-Jeziorna 092.JPG |uopis_zdjyńćo = Konstancin-Jeziorna }} '''Konstancin-Jeziorna''' - [[mjasto]] we [[Polsko|Polsce]], we [[mazowjecke wojewůdztwo|mazowjeckim wojewůdztwje]], we [[pjoseczynski krys|pjoseczyńskim kryśe]], śedźiba mjejsko-wjejskigo [[gmin Kůnstanćin-Jeźorno|gminu Kůnstanćin-Jeźorno]]. Powstoło we 1969 bez skuplowańe mjastůw [[Skolimůw-Kůnstanćin]], [[Jeźorno (Kůnstanćin-Jeźorno)|Jeźorno]] a poru wśi. {{Mjasta mazowjeckigo wojewůdztwa}} [[Kategoryjo:Mjasta mazowjeckigo wojewůdztwa]] [[Kategoryjo:Gmin Kůnstanćin-Jeźorno]] 676ar0jw64rzrphm93t04mc0dfz68aq 0 20517 388350 364332 2026-08-26T07:34:16Z Lajsikonik 6 388350 wikitext text/x-wiki {{Wjeś infobox |Wjeś=Obory |dopełniacz_wśi=Uoborůw |herb_wśi= |rodzaj_gminy= |fana_wśi= |mapa_wśi= |wojewůdztwo=mazowjecke |powjat=pjoszeczyński |powjatshort=pjoseczyński |gmina=Kůnstanćin-Jeźorno |gminashort=Kůnstanćin-Jeźorno |mjejska= |powierzchnia= |stopniN=52 |minutN=04 |sekundN=54 |stopniE=21 |minutE=08 |sekundE=54 |wysokość= |rok=2021 |populacjo=430 |gynstość= |nr_kier=22 |kod_počt=05-520 |tablica_rej=WPI |SIMC=0003926 |soutys=Alicja Walenc (2026) |www= |zdjyńće= oland. Gmina Konstancin-Jeziorna. Obory 001.jpg |galerio_commons= |}} '''Obory''' - [[wjeś]] we [[Polsko|Polsce]], we [[mazowjecke wojewůdztwo|mazowjeckim wojewůdztwje]], we [[pjoseczyński krys|pjoseczyńskim kryśe]], we [[gmin Kůnstanćin-Jeźorno|gmińe Kůnstanćin-Jeźorno]]. [[Kategoryjo:Gmin Kůnstanćin-Jeźorno]] plf8ds23cja9u5ibzd6jq6pnwqwyiux 0 21127 388353 365115 2026-08-26T08:53:09Z Lajsikonik 6 388353 wikitext text/x-wiki {{Wjeś infobox |Wjeś=Kielchinów |dopełniacz_wśi=Kelchinowa |herb_wśi= |fana_wśi= |mapa_wśi= |wojewůdztwo=łůdzke |powjat=bełchatowski |powjatshort=bełchatowski |gmina=Bełchatůw |gminashort=Bełchatůw |mjejska= |powierzchnia= |stopniN=51 |minutN=20 |sekundN=25 |stopniE=19 |minutE=26 |sekundE=09 |wysokość= |rok= |populacjo= |gynstość= |nr_kier=44 |kod_počt=97-400 |tablica_rej=EBE |SIMC=0535540 |soutys= Krzysztof Matyja (2026) |zdjyńće= |galerio_commons= |}} '''Kielchinów''' - [[wjeś]] we [[Polsko|Polsce]], we [[łůdzke wojewůdztwo|łůdzkim wojewůdztwje]], we [[bełchatowski krys|bełchatowskim kryśe]], we [[gmin Bełchatůw|gmińe Bełchatůw]]. [[Ferwaltůngowy tajlůng Polski 1975-1998|We lotach 1975-1998]] wjeś admińistracyjńy noleżoła do [[pjotrkowske wojewůdztwo|pjotrkowskigo wojewůdztwa]]. [[Kategoryjo:Gmin Bełchatůw]] 7aeib0e5re5cku296qwjytcyqrlg0lz 0 22948 388347 385177 2026-08-26T04:32:50Z ~2026-42618-15 30566 Adding the original flag of Palm Springs 388347 wikitext text/x-wiki {{Mjasto zagranica infobox | Mjasto = Palm Springs | mjano_państwa = USA | jednostka_adm = sztat | mjano_jednostki_adm = [[Kaliforńijo]] | dopeuńač_mjasta = Palm Springs | zařůndzajůncy = burmistrz | burmistř = [[Ron De Harte]] (2025) | fana_mjasta = Plik:Flag of Palm Springs, California (Alternate Colors).svg | herb_mjasta = Plik:Seal of Palm Springs, California.jpg |stopniN = 33 |minutN = 49 |sekundN = 49 |szerokość = N |stopniE = 116 |minutE = 32 |sekundE = 43 |długość = W | ludźi = 44 575 | rok = 2020 | aglomeracyja = | plac = 245,21 | gynstość = 198,15 | wysokość = 146 | nr_ker = 442,760 | kod_počt = 92262–92264 | tablica_rej = | mjasta_partnerske = | mapa = | galeryjo_commons = Category:Palm Springs, California |www = http://www.palmsprings-ca.gov/ |zdjyńće = Canyon Country Club, Palm Springs, CA.jpg |uopis_zdjyńćo = Palm Springs }} '''Palm Springs''' – [[mjasto]] we [[USA]], we sztaće [[Kaliforńijo]], we hrabstwje [[hrabstwo Riverside|Riverside]]. Uostrzodek turystyki a szpasu. [[Kategoryjo:Mjasta we hrabstwje Riverside]] 9q5apfgfx3ji5u306g5brwsneug3k7f 0 24759 388330 385937 2026-08-25T16:29:34Z InternetArchiveBot 19253 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 388330 wikitext text/x-wiki {{NowOrt|ful}} {{Taksōn infobox |nazwa= Życie (Biota/Vitae/Eobionti) |ôbrŏzek= Ruwenpflanzen.jpg |ôpis ôbrŏzka= Rośliny w gōrach [[Ruwenzori]] ([[Uganda]]) |farba = #32CD32 |jake podtaksōny = [[Dōmyna (biologijŏ)|Dōmyny]] i [[Krōlestwo (biologijŏ)|krōlestwa]] |podtaksōny = Życie na Ziymi: * Życie bezkōmōrkowe<ref name="Życie bezkomórkowe"><!-- UWAGA: ten przypis nie jest nigdzie użyty; Zobacz [[WP:REFNIEUŻYTE]] -->Proces ''ewolucji'' wirusów i innych podobnych form wciąż pozostaje nie w pełni wyjaśniony. Dlatego też klasyfikacja ta może być [[Takson parafiletyczny|parafiletyczna]], przy założeniu, że życie komórkowe wyewoluowało z bezkomórkowego, albo [[Takson polifiletyczny|polifiletyczna]], gdyż ostatni wspólny przodek mógł zostać w niej nieuwzględniony.</ref> ** [[Wirusy]]<ref name="Virus dependent"><!-- UWAGA: ten przypis nie jest nigdzie użyty; Zobacz [[WP:REFNIEUŻYTE]] -->Za rodzaj specyficznych struktur organicznych zależnych od wirusów można uznać [[wirusy satelitarne|satelity]] oraz tzw. ''defektywne cząsteczki interferujące''; replikacja obu tych porównywalnych z organizmami struktur wymaga obecności innego wirusa (tzw. wirusa pomocniczego).</ref> ** [[Wirojid]]y * [[Kōmōrka|Życie kōmōrkowe]] ** [[Prokariōnty]] *** Dōmyna: [[Bakteryje]] **** Krōlestwo: [[Bakteryje|Eubakteryje]] *** Dōmyna: [[Archeōny]]<ref name="Archeony">Taksonomia archeonów podlega obecnie przebudowie.</ref> ** Dōmyna: [[Eukariōnty]]<ref name="Eukarionty">Niewielka [[incertae sedis|grupa]] organizmów eukariotycznych nie została dotąd sklasyfikowana w żadnym z królestw.</ref> *** Krōlestwo: [[Rośliny]] *** Krōlestwo: ''Hacrobia'' *** Krōlestwo: [[Stramenopile]] *** Krōlestwo: [[Alveolata|Alweolaty]] *** Krōlestwo: ''[[Rhizaria]]'' *** Krōlestwo: ''[[Excavata]]'' *** Krōlestwo: ''Apusozoa'' *** Krōlestwo: ''[[Amoebozoa]]'' *** Krōlestwo: ''Holomycota'' *** Krōlestwo: ''Holozoa'' |commons = Category:Life }} [[Plik:Waitakere Piha n.jpg|thumb|Życie roślinne (Waitakere Ranges)]] [[Plik:Port Ghalib march 2006-0107.jpg|thumb|Podwodny świat [[Morze Czerwōne|Morza Czerwōnego]]]] [[Plik:SymmetryOfLifeFormsOnEarth.jpg|thumb|Życie cechuje [[Symetryjŏ bauplacu ciała ôrganizmu|symetryjŏ]]]] [[Plik:GAIA by mearone.jpg|thumb|Artystycznŏ wizyjŏ życiŏ na Ziymi ([[Hipoteza Gaje|Gaja]])]] '''Życie''' ({{W gŏdce|gre|βίος, bios}}) we [[biologijŏ|biologiji]] mŏ dwie, zwiōnzane ze sobōm definicyje: # '''zbiōr [[Procesy żywobyciowe|procesōw żywobyciowych]]''' – swojistych, wysoko zôrganizowanych [[Funkcyjŏ (inżynieryjŏ)|funkcjōnalnie]] (w raje i nece), [[Zmiana fizycznŏ|zmian fizycznych]] i [[Reakcyjŏ chymicznŏ|reakcyji chymicznych]], co zachodzōm w [[Ukłŏd termodynamicznie ôtwarty|ôtwartych termodynamicznie]], wyôdrymbniōnych z [[Ôbtoczynie termodynamiczne|ôbtoczyniŏ]] [[Ukłŏd fizyczny|układach fizycznych]] (co dycki zawiyrajōm [[kwasy nuklejinowe]] i [[biołka]], podle sztandu terŏźnyj [[Wiedza|wiedze]]), zbudowanych [[Morfologijŏ (biologijŏ)|morfologicznie]] (ô [[Hierarchijŏ|hierarchicznyj]] [[Struktura|strukturze]]), co skłŏdajōm sie z jednyj abo wielu [[Kōmōrka|kōmōrek]] ([[ôrganizm]]ach, [[stworzynie|stworzyniach]]) jak tyż swojistych zjawisk biologicznych, co zachodzōm z udziałym tych ôrganizmōw – co istniyjōm na [[Ziymia|Ziymi]], a możno tyż na inkszych [[planeta]]ch<ref name=EB>{{cytuj ksiōnżkã|autōr=Czesław Jura | autōr2=Halina Krzanowska | tytuł=Encyklopedia Biologiczna | tōm=12|strōny=244 | wydŏwca=OPres | miyjsce=Kraków | rok=2000 | isbn=83-85909-62-1}}</ref><ref name=TG>{{cytuj ksiōnżkã | autōr=Tibor Gánti | autōr link=Tibor Gánti | autōr2=tłum. Tomasz Kulisiewicz | tytuł=Podstawy życia | strōny=76, 80-81 | wydŏwca=Wiedza Powszechna | miyjsce=Warszawa | rok=1986 | isbn=83-214-0487-1}}</ref> # '''włŏsność ôkryślōnych [[Ukłŏd fizyczny|układōw fizycznych]]''' (→ [[ôrganizm]]ōw), co w nich zachodzōm [[procesy żywobyciowe]]<ref>Jerzy A. Chmurzyński, ''W poszukiwaniu istoty życia'', w: ''Organizm - jednostka biologiczna'', 1977, s. 65</ref><ref name=PWN1>{{cytuj strōnã | url=http://encyklopedia.pwn.pl/haslo/4003248/zycie.html | tytuł=życie | ôpublikowany=Encyklopedia PWN}}</ref><ref name=APWN1>{{cytuj strōnã | url=http://stareaneksy.pwn.pl/biologia/1.php?id=1478484 | tytuł=życie | ôpublikowany=Aneksy PWN: Słownik terminów biologicznych}}</ref>. W czasie cołkij historyje powstała moc teoryji, co ôdwołujōm sie do życiŏ, m.in. [[materializm]], [[hilymorfizm]] i [[witalizm]]. Mimo to, zdefiniowanie życiŏ tyż terŏźnie je problymym dlŏ uczōnych i filozofōw<ref>{{Cytuj|tytuł=What is Life?|data dostympu=2016-03-06|ôpublikowany=www2.bc.edu|url=https://www2.bc.edu/~strother/GE_146/lectures/7.html | archiwum = http://web.archive.org/web/20161220145116/https://www2.bc.edu/~strother/GE_146/lectures/7.html}}</ref>. Nojmyńszŏ jednostka życiŏ to je [[ôrganizm]]. Ôrganizmy mogōm skłŏdać sie z jednyj abo wiyncyj [[kōmōrka|kōmōrek]], przechodzōm [[metabolizm]], utrzimujōm [[homeostaza|homeostazã]], mogōm [[Wzrōst kōmōrek|rōść]], ryagujōm na [[Zachynta (fizjologijŏ)|zachynty]], [[rozmnŏżanie|rozmnŏżajōm sie]] ([[rozmnŏżanie płciowe|płciowo]] abo [[rozmnŏżanie bezpłciowe|bezpłciowo]]), jak tyż, drōgōm [[ewolucyjŏ|ewolucyje]], dopasowujōm sie do strzodowiska, co je ôbtŏczŏ w czasie dalszych [[Gyneracyjŏ|gyneracyji]]<ref>Koshland, Jr., Daniel E. (22 March 2002). [http://www.sciencemag.org/content/295/5563/2215.full "The Seven Pillars of Life"]. ''Science'' '''295''' (5563): s. 2215–2216.</ref>. We [[biosfera|biosferze]] [[Ziymia|Ziymie]] idzie znojś moc roztōmajtych ôrganizmōw, co jejich życie ôpiyrŏ sie na [[Życie oparte na wōnglu|wōnglu]] jak tyż [[Woda|wodzie]]. Ôrganizmy dzielōm sie m.in. na [[rośliny]], [[zwiyrzynta]], [[grziby]], [[protisty]], [[archeōny]] i [[bakteryje]]. Kryteria życiŏ w niykerych przipadkach bywajōm niyjednoznaczne, beztōż, w zależnie ôd zdrzōdła, stworzynia take jak [[wirusy]], [[wirojid]]y abo [[sztuczne życie]] sōm niezaliczane do ôrganizmōw żywych. [[Teoryjŏ samorōdztwa|Abiogyneza]] to naturalny proces żywobyciowy, co zachodzi we materyji, co niy żyje, bp. we [[zwiōnzki ôrganiczne|zwiōnzkach ôrganicznych]]. Wiek Ziymie wynosi kol. 4,54 mld lŏt<ref>{{Cytuj strōnã|url = http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html|tytuł = "Age of the Earth"|autōr = |data dostympu = |ôpublikowany = U.S. Geological Survey|jynzyk = en}}</ref><ref>G. Brent Dalrymple, (2001). "The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved".''Special Publications, Geological Society of London'' '''190'''(1): s. 205–221.</ref>, jednak nojstarsze formy życiŏ ziymskigo powstały aby 3,5 mld lŏt tymu<ref>J.W. Schopf, A. B. Kudryavtsev, A. D. Czaja, A. B. Tripathi, (2007). ''Evidence of Archean life: Stromatolites and microfossils.'' Precambrian Research 158: s. 141–155.</ref><ref>J. W. Schopf (2006). ''Fossil evidence of Archaean life.'' Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci 29; 361 (1470) s. 869-885.</ref><ref>{{Cytuj ksiōnżkã|nazwisko = Peter Hamilton Raven, George Brooks Johnson|miano = |tytuł = [https://books.google.pl/books?id=GtlqPwAACAAJ&hl=pl Biology]|rok = |wydŏwca = McGraw-Hill Education|miyjsce = |strōny = 68|isbn = 978-0-07-112261-0}}</ref> w [[eoarchajik]]u, jak twardniała [[szkorupa ziymskŏ]]. Nojstarszym fizycznym świŏdectwym istniyniŏ życiŏ na Ziymi je [[Substancyjŏ biogynnŏ|biogynny]] [[grafit]] pobrany ze [[Metaôsady|skoł metaôsadowych]], co powstały 3,7 mld lŏt tymu w [[Grynlandyjŏ|zachodnij Grynlandyji]]<ref>{{Cytuj strōnã|url = http://www.nature.com/ngeo/journal/v7/n1/full/ngeo2025.html|tytuł = "Evidence for biogenic graphite in early Archaean Isua metasedimentary rocks"|autōr = Yoko Ohtomo, Takeshi Kakegawa, Akizumi Ishida, Toshiro Nagase, Minik T. Rosing|data dostympu = 2015-06-29|ôpublikowany = [[Nature Geoscience]]|jynzyk = en}}</ref> jak tyż skamiyniałości [[Mata drobnoustrojowŏ|maty drobnoustrojowyj]] (ang. ''microbial mat'') znojdziōnyj we [[piŏskowiec|piŏskowcu]] w zachodnij [[Australijŏ|Australiji]]<ref>{{Cytuj strōnã|url = http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html|tytuł = "Oldest fossil found: Meet your microbial mom"|autōr = Seth Borenstein|data dostympu = 2015-06-29|ôpublikowany = Associated Press|jynzyk = en}}</ref><ref>{{Cytuj strōnã|url = http://online.liebertpub.com/doi/abs/10.1089/ast.2013.1030|tytuł = "Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia|autōr = Nora Noffke, Daniel Christian, David Wacey, Robert M. Hazen,.|data dostympu = 2015-06-29|ôpublikowany = [[Astrobiology]] 13 (12): s. 1103–1124.|jynzyk = en}}</ref>. Moc teoryji, takich jak bp. [[Wielke Bōmbardyrowanie]], sugeruje, iże życie na Ziymi mogło być jeszcze wcześnij<ref>{{Cytuj strōnã|url = http://www.astrobio.net/news-exclusive/when-did-life-ôn-earth-begin-ask-a-rock/|tytuł = "When Did Life on Earth Begin? Ask a Rock"|autōr = David Tenenbaum, (14 October 2002). . .|data dostympu = 2015-07-01|ôpublikowany = Astrobiology Magazine|jynzyk = en}}</ref>. Jak ôdwołować sie do podszukowań z 2015 roku, życie na Ziymi mogło być 4,1 mld lŏt tymu<ref name=":7">{{Cytuj strōnã|url = http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html|tytuł = Hints of life on what was thought to be desolate early Earth|autōr = Seth Borenstein|data dostympu = 2015-11-13|ôpublikowany = Excite|jynzyk = en}}</ref>; przi ôdwołowaniu sie jednak do inkszych podszukowań, mogło być już 4,25 mld lŏt tymu<ref>{{Cytuj strōnã|url = http://www.newscientist.com/article/dn14245-did-newborn-earth-harbour-life.html#.VZO6xxvtlHw|tytuł = "Did newborn Earth harbour life?"|autōr = Rachel Courtland|data dostympu = 2015-07-01|ôpublikowany = New Scientist|jynzyk = en}}</ref>, abo nawet 4,4 mld lŏt tymu<ref>{{Cytuj strōnã|url = http://www.reuters.com/article/2009/05/20/us-asteroids-idUSTRE54J5PX20090520|tytuł = "Study turns back clock on origins of life on Earth"|autōr = Julie Steenhuysen|data dostympu = 2015-07-01|ôpublikowany = [[Reuters]]|jynzyk = en}}</ref>. Podle jednego z badŏczy, „jeźli życie na Ziymi powstało za doś wartko, to może ôno być powszechne we [[Wszechświat|wszechświecie]]”<ref name=":7" />. Mechanizm, co dziynki niymu powstało życie na Ziymi, ôstŏwŏ niyznōmy, chociŏż powstała moc hipotez, co go tykajōm. Życie, ôd czasu jego postaniŏ, rozwinyło sie w wielu formach, co ôstały [[Taksōnōmijŏ|sklasyfikowane]] i podzielōne na jednoski zwane [[taksōn]]ami. Ôrganizmy żywe mogōm żyć i prosperować w wielu warōnkach. Mimo to, rachuje sie, iże spostrzōd 5 mld zortōw, co zamiyszkowały Ziymiã w czasie cołkij jeji historyje, wymarło kol. 99% [[Zorta (biologijŏ)|zortōw]]<ref>{{Cytuj ksiōnżkã|nazwisko = W.E. Kunin, Kevin Gaston|miano = |tytuł = [https://books.google.pl/books?id=4LHnCAAAQBAJ&pg=PA110&lpg=PA110&dq=&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false The Biology of Rarity: Causes and consequences of rare—common differences.]|rok = 1996|wydŏwca = |miyjsce = |strōny = |isbn = 978-0412633805}}</ref><ref>{{Cytuj ksiōnżkã|nazwisko = Beverly Peterson Stearns, S. C. Stearns|miano = |tytuł = [https://books.google.pl/books?id=0BHeC-tXIB4C&pg=PA1921&hl=pl Watching, from the Edge of Extinction]|rok = 2000|wydŏwca = [[Yale University Press]]|miyjsce = |strōny = 1921|isbn = 978-0-300-08469-6}}</ref><ref>{{Cytuj strōnã|url = http://www.nytimes.com/2014/11/09/opinion/sunday/prehistorys-brilliant-future.html?_r=0|tytuł = "Prehistory’s Brilliant Future"|autōr = Michael J. Novacek|data dostympu = 2015-07-01|ôpublikowany = [[The New York Times|New York Times]]|jynzyk = en}}</ref>. Rachuje sie, iże liczba zortōw, co terŏźnie żyjōm na Ziymi to 10–14 mln<ref>{{Cytuj ksiōnżkã|nazwisko = G. Miller; Scott Spoolman|miano = |tytuł = [https://books.google.pl/books?id=NYEJAAAAQBAJ&pg=PA62&hl=pl#v=onepage&q&f=false Environmental Science - Biodiversity Is a Crucial Part of the Earth's Natural Capital.]|rok = 2012|wydŏwca = Cengage Learning|miyjsce = |strōny = 62|isbn = 1-133-70787-4}}</ref>, z czego do tyj pory ôstało udokumyntowanych 1,9 mln<ref>[https://query.wikidata.org/#SELECT%20%28count%28distinct%20%3Fspecies%29%20as%20%3Fnumber%29%0AWHERE%20%7B%3Fspecies%20wdt%3AP105%20wd%3AQ7432%7D%0A Wikidata Query Service]</ref>. Jak ôdwołać sie do hipotezy [[panspermijŏ|panspermije]], życie mikroskopijne – rozkludzane ôd [[meteoryt]]ōw, [[planetojida|planetojidōw]] i inkszych [[małe ciało Układu Słōnecznego|małych ciał Układu Słōnecznego]] – może być tyż w inkszych miyjscach we Wszechświecie<ref>{{Cytuj strōnã|url = http://www.lpi.usra.edu/meetings/abscicon2010/pdf/5224.pdf|tytuł = "Panspermia: A Promising Field Of Research"|autōr = P.H. Rampelotto|data dostympu = 2015-07-02|ôpublikowany = [http://adsabs.harvard.edu/abs/2010LPICo1538.5224R Astrobiology Science Conference]|jynzyk = en}}</ref>. Chociŏż znōme je nōm jyno życie, co istniyje na Ziymi, je możliwe, iże je tyż [[życie pozaziymske]]. Projekty naukowe, take jak [[Search for Extraterrestial Inteligence|SETI]], poszukujōm [[Wele radyjowe|sygnałōw radyjowych]] w przestrzyni kosmicznyj, co mogły ôstać wysłane ôd pozaziymskich cywilizacyji. == Definicyjŏ == Prōby ôkryślyniŏ, czym je życie, bōły podjynte, bo definicyjŏ życiŏ je przidajnŏ w podszukowaniach nad [[Pochodzynie życiŏ|powstaniym życiŏ]] i w rozwŏżaniach nad ewyntualnym [[Życie pozaziymske|życiym pozaziymskim]] (w [[Astrobiologijŏ|egzobiologiji]]). Klarowne zdefiniowanie życiŏ to je wyzwanie dlŏ uczōnych i filozofōw<ref name=":0">A. Tsokolov, Serhiy A. (mŏj 2009). [http://onlajn.liebertpub.com/doji/pdfplus/10.1089/ast.2007.0201 "Why Is the Definition of Life So Elusive? Epistemological Considerations"] (PDF). ''Astrobiology Journal'' '''9''' (4).</ref><ref>Leslie Mullen (19 czyrwca 2002). [http://www.astrobio.net/news-exclusive/defining-life/ "Defining Life"] .''Origin & Evolution of Life''. Astrobiology.</ref><ref>{{Cytuj strōnã|url = http://www.nbi.dk/~emmeche/cePubl/97e.defLife.v3f.html|tytuł = Defining Life, Explaining Emergence.|autōr = Claus Emmeche|data dostympu = 2015-07-18|ôpublikowany = Niels Bohr Institute|jynzyk =}}</ref><ref>{{Cytuj strōnã|url = http://artsandsciences.colorado.edu/magazine/2009/03/can-w-define-life/|tytuł = Can W Define Life.|autōr = |data dostympu = 2015-07-18|ôpublikowany = Colorado Arts & Sciences|jynzyk = en}}</ref>. Je to ciynżke, bo po czyńści życie je proces, a niy czystŏ substancyjŏ<ref>{{Cytuj pismo|nazwisko = Mautner|miano = Michael N.|tytuł = [http://www.astro-ecology.com/PDFDirectedPanspermia3JBIS1997Paper.pdf Directed panspermia. 3. Strategies and motivation for seeding star-forming clouds]|cajtōng = Journal of the British Interplanetary Society|wolumin = 50|wydanie = |strōny = 93-102|data = |wydŏwca = |miyjsce = |issn =}}</ref>. Definicyjŏ życiŏ musi być tak ôgōlnŏ, coby ôbyjmować tak wszyjske znane nōm formy życiŏ, jak i pozaziymske formy życiŏ, inksze ôd tych, co zamiyszkujōm Ziymiã<ref>{{Cytuj pismo|nazwisko = K. H. Nealson; P. G. Conrad|miano = |tytuł = Life: past, present and future.|cajtōng = [[Philosophical Transactions of the Royal Society B]]|wolumin = 354|wydanie = 1392|strōny = 1923-1929|data = |wydŏwca = |miyjsce = |issn =}}</ref><ref name=":1">Chris P. McKay (14 września 2004). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC516796/ "What Is Life—and How Do W Search for It in Other Worlds?"]. Public Library of Science – Biology 2 (9): s. 302.</ref><ref>Michael N. Mautner (2009). [https://web.archive.org/web/20121102064743/http://www.astro-ecology.com/PDFLifeCenteredBioethics2009Paper.pdf "Life-centered ethics, and the human future in space"] (PDF). ''Bioethics'' '''23''' (8): s. 433–440.</ref>. === Cechy życiŏ === Terŏźne rozumiynie życiŏ je blank ôpisowe, bo niy je klarownŏ definicyjŏ życiŏ. Życie je uwŏżane za znak czegoś, co wykazuje wszyjske abo czyńść takich znakōw:<ref>{{Cytuj strōnã|url = http://phoenix.lpl.arizona.edu/mars141.php|tytuł = Habitability and Biology: What are the Properties of Life?|autōr = |data dostympu = 2015-07-18|ôpublikowany = The University of Arizona|jynzyk = en}}</ref>. # '''[[Homeostaza]]''' − zdolność regulacyje strzodowiska wnyntrznego w taki spusōb, coby utrzimować jego parametry przi stałych wertach; dlŏ przikładu tymperatura naszego ciała je zmyńszanŏ bez pocynie jak tyż stynżynie elektrolitōw. # [[Hierarchijŏ biologicznŏ|'''Hierarchijŏ''']] − skłŏdanie sie z jednyj abo wiyncyj [[kōmōrka|kōmōrek]] − bazowych jednostek życiŏ. # '''[[Metabolizm]]''' − umiana ynergije bez przerobiynie substancyji chymicznych i ynergije na skłŏdniki kōmōrkowe ([[anabolizm]]) jak tyż rozpŏd materyje ôrganicznyj ([[katabolizm]]). Istoty żywe potrzebujōm [[Bioynergetyka|ynergije]] do utrzimowaniŏ stałych wertōw strzodowiska wnyntrznego (homeostaza) jak tyż tworzyniŏ inkszych zjawisk zwiōnzanych z życiym<ref name=":1" />. # '''[[Wzrōst kamerlikōw|Wzrōst]]''' − utrzimowanie werty anabolizmu na wyższym poziōmie aniżeli werta katabolizmu. U ôrganizmu, co sie rozwijŏ, powiynkszŏ sie kożdŏ jego tajla. # '''[[Adaptacyjŏ (biologijŏ)|Adaptacyjŏ]]''' – kōnszt przistosowowaniŏ sie ôrganizmu do nowych warōnkōw z upływym czasu. Je podstawōm procesu [[ewolucyjŏ|ewolucyje]]; je sztalowany bez [[Erbowanie (biologijŏ)|erbowanie]] i dietã ôrganizmu, a tyż faktory zewnyntrzne. # '''Reakcyjŏ na [[Zachynta (fizjologijŏ)|zachynty]]''' – może przibierać mocka form, ôd kōntrakcyje [[Ôrganizm jednokōmōrkowy|ôrganizmu jednokōmōrkowego]] po kōntakcie z zewnyntrznōm substancyjōm chymicznōm do raje reakcyji, co ôbyjmujōm wszyjske zmysły [[Ôrganizm wielokōmōrkowy|ôrganizmu wielokōmōrkowego]]. Ta ôdpowiydź je wyrażanŏ we formie ruchu; bp. liście roślin, co rosnōm ku światłu ([[fototropizm]]) jak tyż [[chymotaksyjŏ]]. # '''[[Rozmnŏżanie]]''' – kōnszt wytwŏrzaniŏ nowych jednostek żywobyciowych: [[rozmnŏżanie bezpłciowe|bezpłciowo]], bez jedyn ôrganizm ôjcowski, abo [[Rozmnŏżanie płciowe|płciowo]] bez dwa ôrganizmy ôjcowske<ref>{{Cytuj pismo|nazwisko = Trifonov|miano = Edward N.|tytuł = [http://www.jbsdonline.com/mc_images/category/4317/21-trifonov-jbsd_29_4_2012.pdf Definition of Life: Navigation through Uncertainties.]|cajtōng = Journal of Biomolecular Structure & Dynamics|wolumin = 29|wydanie = 4|strōny = 647–650|data = |wydŏwca = Adenine Press|miyjsce = |issn =}}</ref><ref>{{Cytuj strōnã|url = http://www.nbcnews.com/id/45963181/ns/technology_and_science/#.VaukAxvtlHw|tytuł = Can scientists define 'life' ... using just three words?|autōr = Carl Zimmer|data dostympu = 2015-07-19|ôpublikowany = [[NBC News]]|jynzyk = en}}</ref>. # '''Składowanie [[Informacyjŏ|informacyje]]''' - posiadanie informacyji ô ôrganiźmie, kerŏ keruje jego funkcyjami żywobyciowymi<ref name=":9">{{Cytuj |autōr = Radosław W. Piast |tytuł = Shannon's information, Bernal's biopoiesis and Bernoulli distribution as pillars for building a definition of life |cajtōng = Journal of Theoretical Biology |data = 2019-6 |data dostympu = 2019-04-02 |wolumin = 470 |s = 101–107 |doi = 10.1016/j.jtbi.2019.03.009 |url = https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022519319301109 |jynzyk = en}}</ref>. Te słożōne procesy zwane sōm [[Fizjologijŏ|funkcyjami fizjologicznymi]]. === Ôziym znakōw życiŏ Tibora Gánti === [[Tibor Gánti]] zapropōnowoł taki zbiōr warōnkōw, kere winiyn społniać systym, by uznać go za ôrganizm żywy: ==== Cechy kōnieczne ==== Cechy kōnieczne, by dany ôbiekt uznać za żywy: # je wyôdrymbniōny ze świata zewnyntrznego # posiadŏ [[metabolizm]] # je wewnyntrznie sztabilny, zo znaczy cechuje go [[homeostaza]] # posiadŏ podsystym przechowowaniŏ i przetwŏrzaniŏ informacyji, przidajny dlŏ reszty systymu # procesy we postrzodku systymu żywego sōm regulowane ==== Znaki potyncjalne ==== Cechy, co niy sōm kōnieczne, by systym uznać za żywy, ale kōnieczne, by zachodziōł proces życiŏ na srogszõ skalã: # ôbiekt żywy musi mieć zdolność do wzrōstu i rozmnŏżaniŏ # we [[Podzioł kōmōrek|replikacyji]] musi zachodzić zmiynność (warōnek ewolucyje) # ôbiekt musi być [[Śmierć|śmiertelny]]. Cechy kōnieczne definiujōm ôrganizm żywy za autōnōmicznõ strukturã, cechy potyncjalne za to ôdpadajōm redukcjonistycznyj definicyji życiŏ, tykajōm tōż procesu życiŏ. === Alternatywy === Coby ôddać minimalnõ liczbã przidajnych zjawisk, zapropōnowanych bōło moc inkszych biologicznych definicyji życiŏ<ref>{{Cytuj ksiōnżkã|nazwisko = Popa|miano = Radu|tytuł = Between Necessity and Probability: Searching for the Definition and Origin of Life (Advances in Astrobiology and Biogeophysics).|year = 2004|url = https://archive.org/details/betweennecessity0000popa|rok = 2004|wydŏwca = [[Springer Science+Business Media]]|miyjsce = |strōny = |isbn = 3-540-20490-3}}</ref>, z kerych mocka ôpiyrŏ sie na układach chymicznych. [[Biofizyka|Biofizycy]] spozorowali, iże istoty żywe polygajōm na [[negyntropijŏ|negyntropiji]] (negatywnyj yntropiji)<ref>{{Cytuj ksiōnżkã|nazwisko = Schrödinger|miano = Erwin|tytuł = What is Life?|rok = 1944|wydŏwca = Cambridge University Press|miyjsce = |strōny = |isbn = 0-521-42708-8}}</ref><ref>{{Cytuj ksiōnżkã|nazwisko = Lynn Margulis, Dorion Sagan|miano = |tytuł = What is Life?|year = 2000|url = https://archive.org/details/whatislife0000marg|rok = 1995|wydŏwca = University of California Press|miyjsce = |strōny = |isbn = 0-520-22021-8}}</ref>. To znaczy procesy żywobyciowe mogōm być widziane za „ôpōźniynie” spōntanicznyj [[dyfuzyjŏ|dyfuzyje]] abo [[Dyspersyjŏ (chymijŏ fizycznŏ)|dyspersyje]] wnyntrznyj ynergije [[Tajleczka|tajleczek]] biologicznych<ref name=":2">{{Cytuj strōnã|url = http://www.biocab.org/Astrobiology.html|tytuł = Astrobiology|autōr = Nasif Sabag Nahle|data dostympu = 2015-07-21|ôpublikowany = Biology Cabinet Organization|jynzyk = en}}</ref>. Barzij szczegōłowo, jak ôdwołać sie fizykōw takich jak [[John Bernal|John Desmond Bernal]], [[Erwin Schrödinger]], [[Eugene Wigner]] abo [[John Scales Avery]], życie nŏleży do grupy zjawisk, co sōm układami ôtwartymi abo ciōngłymi, co poradzōm zmyńszać swojã wnyntrznõ [[Yntropijŏ i życie|yntropijõ]] bez stratã substancyji abo [[ynergijŏ swobodnŏ|ynergije swobodnyj]] pobiyranyj ze strzodowiska, co ôna na kōńcu ôstŏwŏ ôdciepniyntŏ we rozłożōnyj formie<ref>{{Cytuj ksiōnżkã|nazwisko = Lovelock|miano = James|tytuł = Gaia – a New Look at Life on Earth.|year = 1987|url = https://archive.org/details/gaianewlookatlif0000love|rok = 2000|wydŏwca = Oxford University Press|miyjsce = |strōny = |isbn = 0-19-286218-9}}</ref><ref>{{Cytuj ksiōnżkã|nazwisko = Avery|miano = John|tytuł = Information Theory and Evolution|year = 2003|url = https://archive.org/details/informationtheor0000aver|rok = 2003|wydŏwca = World Scientific|miyjsce = |strōny = |isbn = 981-238-399-9}}</ref><ref>{{Cytuj strōnã|url = http://www.biocab.org/Exobiology.html#anchor_41|tytuł = Exobiology.|autōr = Nasif Sabag Nahle|data dostympu = 2015-07-21|ôpublikowany = Biology Cabinet Organization|jynzyk = en}}</ref>. Na wyższym szteblu, istoty żywe sōm [[Ukłŏd termodynamiczny|układami termodynamicznymi]] co posiadajōm zôrganizowanõ strukturã molekularnõ<ref name=":2" />. To ôznaczŏ, iże życie je materyjōm, kerŏ może sie rozmnŏżać i ewoluować ku cylu przetrwaniŏ<ref>{{Cytuj strōnã|url = http://faculty.etsu.edu/lutter/courses/astr1020/a1020chap12.pdf|tytuł = Astronomy II Course Lecture Notes Section XII.|autōr = Donald G. Luttermoser, "" (PDF). .|data dostympu = 2015-07-21|ôpublikowany = [[East Tennessee State University]]|jynzyk = en}}</ref><ref>{{Cytuj strōnã|url = http://faculty.etsu.edu/lutter/courses/phys2028/p2028exobnotes.pdf|tytuł = Physics 2028: Great Ideas in Science: The Exobiology Module.|autōr = Donald G. Luttermoser|data dostympu = 2015-07-21|ôpublikowany = [[East Tennessee State University]]|jynzyk = en}}</ref>. Stōnd życie to je samostykajōncy ukłŏd chymiczny, co funkcjōnuje tak, jak ôpisuje to [[Darwinizm|teoryjŏ Darwina]]<ref>{{Cytuj ksiōnżkã|nazwisko = [[Gerald Joyce]]|miano = |tytuł = [http://ebooks.cambridge.org/chapter.jsf?bid=CBO9780511564970&cid=CBO9780511564970A022 The RNA world: life before DNA and protein]|rok = 1995|wydŏwca = Cambridge University Press|miyjsce = |strōny = 139-151|isbn =}}</ref><ref>{{Cytuj strōnã|url = http://www.nytimes.com/2015/10/29/science/space/in-icy-breath-of-saturns-moon-enceladus-cassini-hunts-for-life.html?_r=0|tytuł = Cassini Seeks Insights to Life in Plumes of Enceladus, Saturn’s Icy Moon|autōr = [[Dennis Overbye]]|data dostympu = 2015-10-28|ôpublikowany = [[The New York Times]]|jynzyk = en}}</ref>. Inksi przijmujōm pōnkt widzyniŏ, co niy do kōńca je zależny ôd chymije molekularnyj. Jedna z definicyji życiŏ prawi, iże istoty żywe sōm [[samoôrganizacyjŏ|samozôrganizowane]] i [[Systym autopojetyczny|autopojetyczne]] (take, co sie same wytwŏrzajōm). Jednã z wersyji tyj definicyji je wersyjŏ ôd [[Stuart Kauffman|Stuarta Kaffmana]], co gŏdŏ ô [[Agynt autōnōmiczny|autōnōmicznym agyńcie]] abo [[systym wieloagyntowy|systymie wieloagyntowym]] co poradzi kopiować siebie abo inkszych i wykōnać aby jedyn [[ôbiyg termodynamiczny]]<ref>{{Cytuj ksiōnżkã|nazwisko = Stuart Kaufmann, John D. Barrow, P. C. W. Davies|miano = |tytuł = [https://books.google.pl/books?id=K_OfC0Pte_8C&pg=PA654&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Science and Ultimate Reality: Quantum Theory, Cosmology, and Complexity]|rok = 2004|wydŏwca = Cambridge University Press|miyjsce = |strōny = 654-666|isbn = 052183113X}}</ref>. == Definicyje życiŏ jako zjawiska == Nojważniyjszym znakym życiŏ je ciōngłŏ przemiana [[Materyjŏ (fizyka)|materyje]] i [[Ynergijŏ (fizyka)|ynergije]] miyndzy żywym ôrganizmym a jego ôbtoczyniym, ze utrzimowaniym [[homeostaza|homeostazy]], jak tyż talynt do [[Podzioł kōmōrki|replikacyje]], powielaniŏ sie, abo tyż [[rozmnŏżanie|rozmnŏżaniŏ]] i [[erbowanie (biologijŏ)|erbowaniŏ]] cech. Do podtrzimowaniŏ przemiany ynergije z ôbtoczyniym potrzebny je stały wkłŏd roboty ze strōny ôrganizmu. Tōż życie to: zespōł procesōw [[metabolizm|metabolicznych]], co sie wzajymnie podtrzimujōm, i co zachodzōm we ôrganiźmie żywym abo jego ôsobnych tajlach. Ważnōm cechōm życiŏ, co ôna wywodzi sie z natury procesōw metabolicznych, je zdolność ôrganizmōw żywych do utrzimaniŏ wyższego poziōmu uporzōndkowaniŏ, tōż niższyj [[yntropijŏ|yntropije]] aniżeli ôbtoczynie, kosztym spotrzebowaniŏ ynergije. Podzioł definicyji w zależności ôd poziōmu: nojwyższy (definiowanie życiŏ za globalny fynōmyn), niższy (definiowanie jednostki żywyj); jak tyż nojniższy (rozrōżniynie miyndzy jednostkōm żywōm a umartōm) ôstoł tyż zapropōnowany i ôdpednio sformułowany za '''kōntinuum samopodtrzimujōncyj sie [[Informacyjŏ|informacyje]]''' dlŏ życiŏ jako zjawiska, '''ôsobny elymynt kōntinuum samopodtrzimujōncyj sie informacyje''' dlŏ ôrganizmu żywego, jak tyż '''funkcjōnalny, ôsobny elymynt kōntinuum samopodtrzimujōncyj sie informacyje''' dlŏ rozrōżniynia miyndzy życiym i śmierciōm<ref name=":9" />. === Redukcjōnistycznŏ === '''Życie''' to systym abo zbiōr elymyntōw zdolnych do [[Ewolucyjŏ|ewolucyje]] w synsie biologicznym. Ta definicyjŏ je faworyzowana ôd niykerych badŏczōw [[sztuczne życie|sztucznego życiŏ]] i niykerych [[redukcjōnizm|redukcjōnistōw]] (bp. [[Richard Dawkins]]). Krytykuje sie ja ale, iże je za szyrokŏ. Ôbyjmuje bp. [[Program kōmputrowy programy kōmputrowe]], co sie same replikujōm (patrz systym [[Tierra (sztuczne życie)|Tierra]]). Prōbōm zawynżyniŏ je definicyjŏ we formie: '''życie to zbiōr [[Autōnōmijŏ|autōnōmicznych]] replikatorōw zdolnych do ewolucyje'''. W przipadku życiŏ na Ziymi rolã autōnōmicznych replikatorōw społniajōm [[ôrganizm]]y żywe, a podlygajōm [[ewolucyjŏ|ewolucyji]] dziynki niydoskōnałyj [[Podzioł kōmōrki|replikacyji]]. Ta definicyjŏ jednak w realnie niy rozwiōnzuje problymōw ôrtodoksyjnych biologōw, bo programy z systymu Tierra sōm autōnōmicznymi replikatorami (co zasiedlajōm systym Tierra, tak jak ôrganizmy żywe synsu stricto zasiedlajōm naszã planetã). Coby ich usatysfakcjōnować, nŏleżałoby wkludzić do definicyje warōnek materialności replikatorōw. Durch ale problymym ôstanie wtynczŏs uznanie za żywõ masziny zdolnyj do wykōnaniŏ swojij zglyndnie akuratnyj kopije. Za to niykerzi badŏcze sztucznego życiŏ używajōm kapkã akuratniyjszyj definicyje: '''Życie to dynamiczne, samoôrganizujōnce sie struktury, zdolne do samopowielaniŏ sie i ewolucyje'''. Rōżnica polygŏ na wkludzyniu musu dynamicznego samopowielaniŏ sie struktury. Ôdbiyrŏ to wiynkszości z ôbiektōw baczyń badŏczy sztucznego życiŏ (jak [[Algorytm gynetyczny|algorytmy ewolucyjne]] abo roztōmajte ôdmiany [[Szpil w życie|Game of Life]]) status '''żywych'''. === Cybernetycznŏ === '''Życie''' to [[systym]] [[Sprzynżynie zwrotne|sprzynżyń zwrotnych ujymnych]] podporzōndkowanych nadrzyndnymu sprzynżyniu zwrotnymu dodatniymu. Takŏ [[cybernetyka|cybernetycznŏ]] definicyjŏ życiŏ ôstała zapropōnowanŏ ôd [[Bernard Korzeniewski|Bernarda Korzeniewskigo]]. === Termodynamicznŏ === '''Życie''' to słożōnŏ [[Struktury dyssypatywne|struktura dyssypatywnŏ]], co mŏ zdolność miyjscowego ôdwrŏcaniŏ wzrōstu [[yntropijŏ|yntropije]]. Amerykōński [[Fizyka teoretycznŏ|fizyk teoretyczny]] [[Lee Smolin]], zdefiniowoł w kategoryjach [[termodynamika|termodynamicznych]] życie za [[samoôrganizacyjŏ|samoôrganizujōncy]] systym [[Rōwnowŏga termodynamicznŏ|niyrōwnowŏgowy]], co jego procesami reskyruje program, przechowowany we formie symbolicznyj ([[informacyjŏ gynetycznŏ]]), zdolny do reprodukcyje, społym z tym programym<ref>Lee Smolin, ''Życie wszechświata'', 1997, s. 183</ref>. === Z pōnktu widzyniŏ teoryje informacyje === '''Życie''' to kōntinuum samopodtrzimujōncyj sie [[Informacyjŏ|informacyje]]<ref name=":9" />. Podle tyj definicyje jednostki ([[ôrganizm]]y) żywe majōm cechy swojistego systymu, kerowanego ôd informacyje, i co przetwŏrzŏ informacyjõ, spotrzebowowaniŏ i przekazowaniŏ zawartyj w nim informacyje symantycznyj. == Historyjŏ życiŏ ziymskigo == === Fanerozoik === [[Fanerozoik]] to [[eōn]], co trwŏ ôd 541 ±1,0 milijōnōw lŏt do dzisiej<ref name=":10">{{Cytuj|tytuł = International Chronostratigraphic Chart v 2015/01|data = 2015|url = http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2015-01.pdf|data dostympu = 2015-12-30|jynzyk = en}}</ref>. Na fanerozoik skłŏdajōm sie trzi ery: [[paleozoik]], [[mezozoik]] i [[kynozoik]]. Tyn eōn cechuje sie srogim wzrōstym rozmajtości biologicznyj, co zaczōn sie ôd [[Eksplozyjŏ kambryjskŏ|eksplozyje kambryjskij]]. ==== Era paleozoicznŏ ==== We erze paleozoicznyj doszło do pŏru ważnych zdarzyń zwiōnzanych ze życiym – idzie do nich zaliczyć m.in. ewolucyjõ słożōnych formōw życiowych, bez kerõ ôrganizmy, co zamiyszkowały suchy lōnd wziōnły używać tlyn za musowy produkt wymŏgany do dychaniŏ. Paleozoik dzieli sie na sześ ôkresōw: [[kambr]], [[ôrdowik]], [[sylur]], [[dewōn]], [[karbōn]] i [[perm]]<ref>{{Cytuj strōnã|tytuł = The Paleozoic Era|url = http://www.ucmp.berkeley.edu/paleozoic/paleozoic.php|ôpublikowany = University of California|data dostympu = 2015-11-15}}</ref>. W paleozoiku miały miyjsce sroge zmiany geologiczne, klimatyczne i ewolucyjne. W ôkresie [[kambr]]u zdarziła sie nojwartszŏ i nojszyrszŏ dywersyfikacyjŏ życiŏ we historyji Ziymie, znanŏ za [[eksplozyjõ kambryjskõ]]. W tym czasie rozwinyła sie srogŏ tajla [[Zorta (biologijŏ)|zortōw]], co terŏźnie żyjōm, m.in. [[ryby]], [[stawonogi]], [[płazy]], [[gady]] i [[synapsydy]]. Przōdzij te stworzynia zamiyszkowały ôceany, ale w kōńcu tajla z nich przeniosła sie na stały lōnd. W niyskorniyjszyj fazie paleozoiku lōnd ôstoł zdominowany ôd roztōmajtyj zorty formōw życiowych. Kōntynynta ôstały pokryte ôgrōmnymi lasami prymitywnych roślin, co jejich srogŏ tajla przekształciyła sie w pokłady [[Wōngel kamiynny|wōnglŏ kamiynnego]], co terŏźnie je w Europie i wschodnij czyńści Ameryki Pōłnocnyj. We kōńcowyj fazie epoki ôrganizmami, co zdōminowały życie, stały sie sroge i wysoko rozrośniynte zorty gadōw, rozwinyły sie tyż piyrsze rośliny, co żyjōm do dzisiej – [[jegliczne]]. Era paleozoicznŏ skōńczyła sie nojsrogszym masowym wymiyraniym we historyji Ziymie, znōmym za [[wymiyranie permske]]. Zjawisko bōło na tela dotkliwe, iże życie na lōńdzie ôżywiało sie bez dalsze 30 milijōnōw lŏt; tyn ôkres mōg być ale krōtszy w przipadku życiŏ we morzach. ===== Kambr ===== [[Plik:Trilobite Heinrich Harder.jpg|thumb|[[Trylobity]]]] Ôkres [[kambr]]u trwoł ôd 541 ±1,0 do 485,4 ±1,9 milijōnōw lŏt tymu<ref name=":10" />. Je piyrszym z sześciu ôkresōw ery paleozoicznyj. W ôkresie kambru zapoczła sie [[eksplozyjŏ kambryjskŏ]], co cechuje sie pokŏzaniym sie nojsrogszyj liczby nowych ôrganizmōw w czasie jednego ôkresu. W tym czasie wykształciyła sie srogŏ liczba [[Glōny|glōnōw]], chociŏż [[stawonogi]] stanowiyły w wodzie srogszõ tajla populacyje. Doszło tyż do wykształcyniŏ hned wszyjskich wodnych [[Zorta (biologijŏ)|zortōw]], co żyjōm. W kambrze napoczōn sie rozpad superkōntynyntu [[Rodinia]], co z niego srogszy part stoł sie tajlōm superkōntynyntu [[Gōndwana]]<ref>{{Cytuj strōnã|tytuł = The Cambrian Period|url = http://www.ucmp.berkeley.edu/cambrian/cambrian.php|ôpublikowany = www.ucmp.berkeley.edu|data dostympu = 2015-11-16}}</ref>. ===== Ôrdowik ===== [[Plik:Ostracoderm digital recreation..jpg|thumb|''[[Cephalaspis]]'']][[Ôrdowik]] trwoł ôd kol. 485,4 ±1,9 do 443,8 ±1,5 milijōnōw lŏt tymu<ref name=":10" />. W tym ôkresie we srogij liczbie wykształcały sie do dzisioj powszechne zorty ôrganizmōw, m.in. prymitywne ryby, [[gowonogi]] i [[koral]]e. Powszechnymi formami życiŏ bōły ale trylobity, ślimŏki i szkorupiŏki. Co ważniyjsze, w ôkresie ôrdowiku doszło do zakolōnizowaniŏ Gōndwany ôd piyrszych stawonogōw. W kōńcowyj fazie ôrdowiku Gōndwana bōła na przestrzyni koła podbiegunowego, a Ameryka Pōłnocnŏ połōnczyła sie z Europōm, czym zawarły Ôcean Atlantycki. Zlodowacynie Afryki dokludziyło do srogigo ôbniżyniŏ poziōmu morza. W wyniku zlodowacyniŏ [[Ziymia-śnieżka|Ziymia doimyntnie (abo bezma doimyntnie) ôstała pokrytŏ lōndolodym]], a to dokludziyło do [[Wymiyranie ôrdowicke|wymiyraniŏ ôrdowickigo]], co w czasie niego pōmarło kol. 60% wodnych bezkryngowcōw i 25% [[Familijŏ (biologijŏ)|familiji]]; to wymiyranie je uwŏżane za nojwcześniyjsze masowe wymiyranie i druge nojsrogsze we historyji Ziymie<ref>{{Cytuj strōnã|tytuł = The Ordovician Period|url = http://www.ucmp.berkeley.edu/ordovician/ordovician.php|ôpublikowany = www.ucmp.berkeley.edu|data dostympu = 2015-11-16}}</ref>. ===== Sylur ===== [[Sylur]] trwoł ôd kol. 443,8 ±1,5 do 419,2 ±3,2 milijōnōw lŏt tymu<ref name=":10" />. W tym czasie skōńczyło sie zlodowacynie, co trwało ôd ordowiku, dziynki czymu powstały lepsze warōnki dlŏ życiŏ na Ziymi. Rozwinyła sie wielkŏ liczba ryb, m.in. [[żuchwowce|żuchwowcōw]], [[bezżuchwowce|bezżuchwowcōw]] jak tyż piyrszych ryb słodkowodnych. Nojrozliczniyjszōm grupōm drŏpieżnikōw ôstŏwały [[stawonogi]], m.in. [[wielkoraki]]. Rozwinyły sie tyż stworzynia,co żyły jyny na lōndzie, take jak [[grziby]], [[pajynczŏki]] i [[pareczniki]]. Rozrost [[Rośliny nŏczyniowe|roślin nŏczyniowych]] przizwolōł roztopiyrzić sie na stałym lōndzie inkszym zortōm roślin, co stały sie prekursorami roślinnego życiŏ, co zamiyszkuje powiyrchniã kuli ziymskij. W ôkresie syluru Ziymia dzielyła sie na sztyry kōntynynta: [[Gōndwana|Gondwanã]] (Afryka, Ameryka Połedniowŏ, Australijŏ, Antarktyda, Syberyjŏ), [[Lauryncyjŏ (kōntynynt)|Lauryncyjõ]] (Ameryka Pōłnocnŏ), [[Bałtyka|Bałtykã]] (Pōłnocnŏ Europa) i [[Awalōnijŏ|Awalōnijõ]] (Zachodniŏ Europa). Dźwigniyńcie poziōmu morza dokludziyło do roztopiyrzyniŏ sie mocy nowych zort ôrganizmōw wodnych<ref name="ucmp.berkeley.edu">{{Cytuj strōnã|tytuł = The Devonian Period|url = http://www.ucmp.berkeley.edu/devonian/devonian.php|ôpublikowany = www.ucmp.berkeley.edu|data dostympu = 2015-11-18}}</ref>. ===== Dewōn ===== [[Plik:Eogyrinus BW.jpg|thumb|[[Eogyrinus]]]] [[Dewōn]] trwoł ôd kol. 419,2 ±3,2 do 358,9 ±0,4 milijōnōw lŏt tymu<ref name=":10" />. Tyn ôkres cechuje sie srogōm roztōmajtościōm ryb, co ôbyjmuje ôpancerzōne [[Dunkleosteus]] jak tyż ryby, co z nich ewoluowały piyrsze [[sztworonogi]]. Na lōńdzie, w wyniku [[Eksplozyjŏ dewōńskŏ|eksplozyje dewōńskij]], doszło do srogigo urozmajcyniŏ zortōw roślin – rozwinyły sie piyrsze strōmy i nasiōna. W wyniku tego zdarzyniŏ doszło tyż do urozmajcyniŏ stawonogōw. Dewōn cechuje sie tyż ukŏzaniym sie piyrszych [[Płazy|płazōw]] jak tyż wchodym ryb na wiyrch raje pokormowyj. W kōńcowyj fazie dewōnu, w wyniku [[Wymiyranie dewōńske|wymiyraniŏ dewōńskigo]], pōmarło 70% zortōw, co ôznaczŏ, iże to zdarzynie bōło drugim nojsrogszym wymiyraniym we historyji Ziymie<ref name="ucmp.berkeley.edu"/>. ===== Karbōn ===== [[Plik:DimetrodonKnight.jpg|thumb|[[Dimetrodōn]]]][[Karbōn]] trwoł ôd kol. 358,9 ±0,4 do 298,9 ±0,15 milijōnōw lŏt tymu<ref name=":10" />. We wczesnyj fazie karbōnu postrzedniŏ tymperatura na Ziymi wynosiyła 20&nbsp;°C, ale w jego postrzodkowyj fazie postrzedniŏ tymperatura spadła do kol. 10&nbsp;°C.<ref>{{Cytuj strōnã|tytuł = Climate during the Carboniferous Period|url = http://www.geocraft.com/WVFossils/Carboniferous_climate.html|ôpublikowany = www.geocraft.com|data dostympu = 2015-11-18}}</ref> Srogŏ tajla powiyrchnie Ziymie bōła pokrytŏ tropikalnymi barzołami, a ze strōmōw, co żyły w tym czasie, powstoł używany terŏźnie wōngel kamiynny. Nojpewnij nojsrogszōm ewolucyjōm w tym czasie bōł rozrost jajec ôwodniowych, co przizwolyło płazōm przeniyś sie w głōmb lōndu i stać sie dōminujōncōm [[Grōmada (biologijŏ)|grōmadōm]] [[Zorta (biologijŏ)#Pozycyjŏ taksōnōmicznŏ|podtypu]] [[Kryngowce|kryngowcōw]]. Ôkrōm tego, na barzołach karbōnu rozwinyły sie piyrsze [[gady]] i [[synapsydy]]. W ôkresie karbōnu utramyntnie ôchłōdzoł sie klimat, co na przełōmie permu i karbōnu dokludziyło do zlodowacyniŏ Gōndwany, co jeji niymałŏ tajla w tym czasie bōła na kole podbiegunowym<ref>{{Cytuj strōnã|tytuł = The Carboniferous Period|url = http://www.ucmp.berkeley.edu/carboniferous/carboniferous.php|ôpublikowany = www.ucmp.berkeley.edu|data dostympu = 2015-11-18}}</ref>. ===== Perm ===== [[Perm]] trwoł ôd kol. 298,9 ±0,15 do 252,17 ±0,06 milijōnōw lŏt tymu i bōł ôstatnim ôkresym paleozojiku<ref name=":10" />. We poczōntkowyj fazie permu doszło do połōnczyniŏ sie wszyjskich kōntynyntōw, co stworziło superkōntynynt [[Pangea]] jak tyż jedyny wtynczŏs ôcean [[Panthalassa]]. Ziymia w tym czasie bōła barzo suchŏ. Klimat postrzodkowyj Pangei cechowoł sie surowymi burlami roku, co bōło sprawiōne chybōm wpływu ôceanu na tã tajla kōntynyntu. Suchy klimat bōł dogodny dlŏ żyjōncych na Ziymi drŏpieżnikōw i synapsydōw. Dōminujōncymi stworzyniami zamiyszkujōncymi Pangeã bōły [[dimetrodon]]y i [[edafozaur]]y (''Edaphosaurus''). W ôkresie permu ukŏzały sie piyrsze [[Jegliczne|rośliny jegliczne]], co zdōminowały landszaft lōndowy Ziymie. W kōńcowyj fazie permu Pangea stŏwała sie corŏz barzij suchŏ. Jeji wnyntrznŏ tajla skłŏdała sie jyny z suchych prōznot zamiyszkanych ôd [[skutozaur]]ōw i [[gorgōnopsy|gorgōnopsōw]] (Gorgonopsia). Te stworzyniŏ w kōńcu wyginyły społym ze 95% dalszych ôrganizmōw, co wtynczŏs zamiyszkowały Ziymiã w wyniku [[Wymiyranie permske|wymiyraniŏ permskigo]], co bōło trzecim nojsrogszym tyj zorty zdarzyniym w historyji Ziymie<ref>{{Cytuj strōnã|tytuł = The Permian Period|url = http://www.ucmp.berkeley.edu/permian/permian.php|ôpublikowany = www.ucmp.berkeley.edu|data dostympu = 2015-11-19}}</ref>. ==== Era mezozojicznŏ ==== Znany tyż pod mianym „era dinozaurōw”, mezozojik cechuje sie wzrōstym liczby gadōw, bez co zdominowały ône tak morza, jak i lōnd i luft. Termin „mezozojik” („życie postrzodkowe”) je z greckigo jynzyka – skłŏdŏ sie z prefiksu ''meso-''/''μεσο'' („miyndzy”), jak tyż ''zoon''/''ζῷον'' („zwiyrz”, „istota żywŏ”). Je jednōm z trzech er geologicznych eōnu fanerozoicznego, co nastōmpiyła po [[Paleozojik|erze paleozojicznyj]] („życie pradawne”) jak tyż przed [[Kynozojik|erōm kynozojicznōm]] („nowe życie”). Era poczynŏ sie w zaczōntkowyj fazie [[Wymiyranie permske|wymiyraniŏ permskigo]], nojsrogszego dobrze udokumyntowanego tyj zorty zdarzyniŏ na Ziymi. Era mezozojicznŏ skōńczyła sie w czasie [[Wymiyranie kryjdowe|wymiyraniŏ kryjdowego]], co wyrōżniało sie wymarciym niyptŏsich [[Dinozaury|dinozaurōw]] jak tyż czyńści zortōw zwiyrzōnt i roślin. W erze mezozoiku trefiyła sie srogŏ aktywność tektōnicznŏ, klimatycznŏ i ewolucyjnŏ. Jednym z ważniyjszych zdarzyń ery bōł stopniowy rozpŏd superkōntynyntu [[Pangea]] na myńsze kōntynynta, co stopniowo przemiyszczały sie w rychtōnku jejich terŏźnych miyjsc położyniŏ. Klimat w mezozojiku bōł rozmajty – nastympowały naprzemiynnie ôkresy ciepła i zimna. Jednak tymperatura na Ziymi w tamtym czasie bōła wyższŏ aniżeli terŏz. W [[trias]]ie [[Trias niyskory|niyskorym]] ukŏzały sie niyptŏsie dinozaury, co we ôkresie [[Jura|jury]] zdōminowały lōndy i zajmowały tã pozycyjõ bez kole 135 milijōnōw lŏt, po czym w kōńcowyj fazie [[Kryjda (ôkres)|kryjdy]] doszło do jejich wymarciŏ. Piyrsze ptŏki ukŏzały sie we jurze; ewoluowały z [[Teropody|teropodōw]]. W mezozojiku rozwinyły sie tyż piyrsze [[cycacze]], jednak bōły doś małe – przed zaczyńciym sie ôkresu kryjdy jejich wŏga wynosiyła mynij jak 15&nbsp;kg. ===== Trias ===== [[Trias]] trwoł ôd kol. 252,17 ±0,06 do 201,3 ±0,2 milijōnōw lŏt tymu<ref name=":10" />. Tyn ôkres cechuje sie prōznotōm, co pokŏzała sie skuli [[Wymiyranie permske|wymiyraniŏ permskigo]]. Dzieli sie na trzi głōwne epoki: trias wczesny, trias postrzodkowy i trias niyskory<ref>{{Cytuj|url = http://www.britannica.com/science/Triassic-Period|tytuł = Triassic Period {{!}} geochronology|ôpublikowany = Encyclopedia Britannica|data dostympu = 2015-11-22}}</ref>. [[Trias wczesny]] trwoł ôd 252,17 ±0,06 do 247,2 milijōnōw lŏt tymu<ref name=":10" />. Landszaft ze tamtego czasu na Ziymi bōł zdōminowany ôd prōznot Pangei. Nojroztoliczniyjsze stworzynia to bōły [[lystrozaur]]y, [[labiryntodōnty]], [[Euparkeria|euparkerie]] i inksze ôrganizmy, co poradziyły przeżyć wymiyranie. W tym czasie rozwinyły sie [[temnospondyle]], co dōminowały we srogij czyńści triasu<ref>{{Cytuj|url = http://palaeos.com/mesozoic/triassic/earlytrias.htm|tytuł = Palaeos Mesozoic : Triassic : The Triassic Period|ôpublikowany = palaeos.com|data dostympu = 2015-11-22}}</ref>. [[Plik:Sellosaurus.jpg|thumb|[[Plateozaur]]]] [[Trias postrzodkowy]] trwoł ôd 247,2 do kol. 237 milijōnōw lŏt tymu<ref name=":10" />. W tym czasie zaczōn sie rozpŏd Pangei i powstoł ôcean [[Tetyda (ôcean)|Tetyda]]. Ekosystym ôżywiōł sie po ôprōzniyniu, co dokōnało sie po „wielkim wymiyraniu”. Do życiŏ wrōciyły m.in. [[fitoplanktōn]]y, [[koral]]e i [[szkorupiŏki]], a stworzynia, co nŏleżōm do gadōw, zaczły być corŏz srogsze. Rozwinyły sie nowe zorty wodnych gadōw, m.in. [[notozaury]] i [[ichtiozaury]]. Za to na lōńdzie zakwitły [[Chojŏk|lasy sosnowe]], co przizwŏlyło na rozrostu [[Kopruchowate|kopruchōw]] i [[Wywilżna karłowatŏ|muszek ôwocowych]]. Pokŏzały sie tyż piyrsze [[krokodyle]], co stały sie kōnkuryncyjōm dlŏ srogich płazōw, stworzyń słodkowodnych, co dotynczŏs dōminowały<ref>{{Cytuj|url = http://palaeos.com/mesozoic/triassic/midtrias.html|tytuł = Palaeos Mesozoic: Triassic: Middle Triassic|ôpublikowany = palaeos.com|data dostympu = 2015-11-23}}</ref>. [[Trias niyskory]] trwoł ôd kol. 237 do 201,3 ±0,2 milijōnōw lŏt tymu<ref name=":10" />. Ôkres tyn cechuje sie czynstymi welami wŏrōw jak tyż umiarkowanymi ôpadami. Ocieplenie klimatu dokludziyło do godnego rozrostu gadōw lōndowych, w tym piyrszych prawych dinozaurōw, m.in. [[Pterozaury|pterozaurōw]]. Skutkym pōmiany klimatu bōło [[wymieranie triasowe]], w wyniku kerego wygineły [[archozaury]] (z wyjōntkym krokodyli), [[synapsydy]], 34% stworzyń wodnych jak tyż bezma wszyjske zorty srogich płŏzōw. Wymieranie triasowe bōło sztwŏrtym pod wzglyndym skale tyj zorty trefiyniym w historyji Ziymie - jego prziczyna ôstŏwŏ spōrnŏ<ref>{{Cytuj|url = https://books.google.com/books?id=kAup0TOL09gC|tytuł = The Cretaceous-Tertiary Event and Other Catastrophes in Earth History|wydŏwca = Geological Society of America|data = 1996-01-01|data dostympu = 2015-11-23|isbn = 9780813723075|jynzyk = en|autōr = Graham Ryder, David E. Fastovsky, Stefan Gartner}}</ref><ref>{{Cytuj|url = http://www.enchantedlearning.com/subjects/dinosaurs/mesozoic/triassic/lt.shtml|tytuł = Late Triassic Dinosaurs - ZoomDinosaurs.com|ôpublikowany = www.enchantedlearning.com|data dostympu = 2015-11-23}}</ref>. ===== Jura ===== [[Plik:Sericipterus NT.jpg|thumb|[[Ramforynch]]]] [[Jura]] trwała ôd 201,3 ±0,2 do kol. 145 milijōnōw lŏt tymu<ref name=":10" />. Dzieli sie na trzi głōwne epoki: jurã wczesnõ, jurã postrzodkowõ i jurã niyskorõ<ref name=":8">{{Cytuj|url = http://www.britannica.com/science/Jurassic-Period|tytuł = Jurassic Period {{!}} geochronology|ôpublikowany = Encyclopedia Britannica|data dostympu = 2015-11-23}}</ref>. [[Jura wczesnŏ]] trwała ôd 201,3 ±0,2 do 174,1 ±1,0 milijōnōw lŏt tymu<ref name=":10" />. Klimat, co wtynczŏs panowoł, bōł moc barzij wilgły aniżeli w ôkresie triasu i bez to bōł ôn zaôbycz tropikalny. Stworzynia, co dōminowały we ôceanach, bōły [[plezjozaury]], [[ichtiozaury]] i [[amōnity]], za to na lōńdzie dōminowały dinozaury i inksze gady – jednymi z nojliczniyjszych zortōw bōły [[dilofozaury]]. Rozwinyły sie piyrsze prŏwdziwe krokodyle, co bezma dokludziyło do wyginiyńciŏ srogich płazōw; dalszy rozrost gadōw dokludziōł do jejich zapanowaniŏ na Ziymi. W tym samym czasie rozwinyły sie piyrsze cycacze<ref>{{Cytuj|url = http://palaeos.com/mesozoic/jurassic/earlyjura.html|tytuł = Early Jurassic Period - The Lias epoch|ôpublikowany = palaeos.com|data dostympu = 2015-12-12}}</ref>. [[Jura postrzodkowŏ]] trwała ôd 174,1 ±1,0 do 163,5 ±1,0 milijōnōw lŏt tymu<ref name=":10" />. W czasie tyj epoki zaczły powstŏwać sroge stada [[Zauropody|zauropodōw]], m.in. [[brachiozaur]]ōw i [[diplodok]]ōw, co zamiyszkowały tamtyjsze preryje pokryte paprociami. Rozwinyły sie tyż roztōmajte zorty drŏpieżnikōw, m.in. [[allozaur]]y. Postrzodkowojurajske lasy z wiynksza skłŏdały sie ze strōmōw jeglicznych. Jednymi z liczniyjszych stworzyń ôceanicznych bōły [[plezjozaury]] i [[ichtiozaury]]. Cechōm charakterystycznōm epoki je szczytowa forma, w jakij bōły gady<ref>{{Cytuj|url = http://www.enchantedlearning.com/subjects/dinosaurs/mesozoic/jurassic/mj.shtml|tytuł = Mid-Jurassic Dinosaurs - ZoomDinosaurs.com|ôpublikowany = www.enchantedlearning.com|data dostympu = 2015-12-12}}</ref>. [[Plik:Stegosaurus BW.jpg|thumb|''[[Stegosaurus stenops]]'']] [[Jura niyskorŏ]] trwała ôd 163,5 ±1,0 do kol. 145 milijōnōw lŏt tymu<ref name=":10" />. W tym czasie miało miyjsce wymiyranie jurajsko-kredowe, co w jego wyniku wymarły [[zauropody]] i [[ichtiozaury]]. Wymiyranie prziniōs podzioł superkōntynyntu [[Pangea]] na dwa myńsze – [[Laurazyjŏ|Laurazyjõ]] i [[Gōndwana|Gōndwanã]]. Dźwignōł sie poziōm mōrz, co zniszczyło paprociowe stepy i stworziło we jejich plac płytke połacie wodne. W czasie epoki doszło do wymarciŏ ichtiozaurōw; przeżōł za to part zauropodōw – niykere , m.in. [[tytanozaur]]y, wymarły dopiyro w czasie [[Wymiyranie kryjdowe|wymiyraniŏ kryjdowego]]<ref>{{Cytuj|url = http://dinosaurs.about.com/od/typesofdinosaurs/a/titanosaurs.htm|tytuł = Titanosaurs - The Last of the Sauropods|ôpublikowany = About.com Education|data dostympu = 2015-12-13}}</ref>. Dalszy wzrōst poziōmu mōrz powodowoł stałe powiynkszanie sie Ôceanu Atlantyckigo, co dzielōł kōntynynta – dziynki tymu powstała możliwość rōżnicowaniŏ sie dinozaurōw. ===== Kryjda ===== Kryjda (znōmŏ tyż za „erã [[Dinozaury|dinozaurōw]]”) je nojdugszym ôkresym, ze wszyjskich, co skłŏdajōm sie na erã mezozoicznõ. Dzieli sie na dwie epoki: kryjdã wczesnõ i kryjdã niyskorõ<ref name=":10" />.[[Plik:TylosaurusDB2.jpg|thumb|[[Tylozaur]]]] [[Kryjda wczesnŏ]] trwała ôd kol. 145 do 100,5 milijōnōw lŏt tymu<ref name=":10" />. W tym czasie dochodziyło do powiynkszaniŏ sie cieśnin morskich, co dokludziyło do czyńściowego wymarciŏ zauropodōw – przeżyli ino jejich przedstawiciele w Ameryce Połedniowyj. Powstała siyła płytkich połaci wodnych, co bōło powodym wymarciŏ ichtiozaurōw. Na jejich miyjscu ukŏzały sie [[mozazaury]] i zastōmpiyły je za głōwne stworzynia morske. Rozwinyły sie tyż [[eustreptospōndyl]]e, co zamiyszkowały wybrzeża jak tyż małe wyspy Europy. Dalsze stworzynia, m.in. [[karcharodōntozaur]]y i [[spinozaur]]y, zamiyszkały prōzne przestrzynie, jake ôstały po wymiyraniu jurajsko-kryjdowym. Jednymi z nojpowszechniyjszych zortōw, jake rozwinyły sie w tym czasie, bōły [[iguanodōn]]y, co roztopiyrziły sie na wszyjskich kōntynyntach. Zaś doł sie dojzdrzeć podzioł na pory roku – tymperatura luftu na kołach podbiegunowych spadała we ôkresie zimowym. Niy bōło to ale problymym dlŏ [[Lielynazaura|lielynazaurōw]], co zamiyszkowały tamtejsze lasy. Inksze zorty dinozaurōw, m.in. [[mutaburazaur]]y, migrowały w te rejōny w ôkresie latowym. Klimat, co panowoł na kołach podbiegunowych, niy sprzijoł krokodylōm, dziynki czymu mogły miyszkać sam płazy, m.in. [[kulazuch]]y, co zamiyszkujōm dzisiyjszõ połedniowõ Australijõ, co bōła wtynczŏs na połedniowym kole podbiegunowym<ref>{{Cytuj|url = http://www.abc.net.au/dinosaurs/fact_files/forest/koolasuchus.htm|tytuł = Walking with Dinosaurs - Fact File: Koolasuchus|ôpublikowany = www.abc.net.au|data dostympu = 2015-12-13}}</ref>. W niyskorniyjszyj fazie epoki wykształciyły sie nowe zorty [[Pterozaury|pterozaurōw]], co cechowały sie srogościōm, m.in. [[ôrnitocheir]]y, co jejich rozpiyntość krzideł dochodziyła do 12 metrōw. Do ważniyjszych cech epoki idzie zaliczyć rozrost piyrszych prŏwdziwych ptŏkōw. Jejich ewolucyjŏ dokludziyła do poczōntku rywalizacyje z pterozaurami. [[Kryjda niyskorŏ]] trwała ôd 100,5 do 66 milijōnōw lŏt tymu<ref name=":10" />. Cechowała sie stałōm zniżkōm tymperatury luftu, co dzioła sie tyż we [[Kynozojik|erze kynozojicznyj]], bez co przestrzyń tropikōw, co leżała podle rōwnika, zwynżyła sie. Inksze przestrzynie na Ziymi cechowały sie srogimi zmianami klimatu miyndzy porami roku. Rozwinyły sie nowe zorty dinozaurōw, co zdōminowały [[Nec troficzny|nec kustowõ]], m.in. [[tyranozaur]]y, [[ankylozaur]]y, [[triceratops]]y i [[hadrozaury]]. Epoka cechuje sie tyż stałym zmyńszaniym sie populacyje pterozaurōw skuli kōnkuryncyje ptŏkōw; ôstatniōm wymartōm zortōm pterozaurōw bōł [[kecalkoatl]]. Ukŏzały sie tyż piyrsze [[taszowce]], co były padlinożercami, co miyszkały we lasach jeglicznych. Nojliczniyjszymi stworzyniami wodnymi stały sie [[mozazaury]] – wcześnij były niymi [[ichtiozaury]]. Rozwinyły sie tyż sroge zorty [[Plezjozaury|plezjozaurōw]], m.in. [[elasmozaur]]y. Rozwinyły sie tyż piyrsze rośliny [[ôkrytonasiynne]]. W kōńcowyj fazie kryjdy ziymskŏ atmosfera była zaniyczyszczanŏ ôd erupcyji wulkanicznych, co dzioły sie m.in. w [[Trapy Dekanu|Trapach Dekanu]]. Uwŏżŏ sie, iże w tym samym czasie doszło do upadku meteoru na Ziymiã, co stworziło [[krater Chicxulub]] i dokludziyło do masowego wymiyraniŏ znōmego za [[wymiyranie kryjdowe]]. To było piōnte i ôstatnie tyj zorty zdarzynie – w jego wyniku wymarło kole 75% stworzyń, m.in. niyptŏsie dinozaury. Ôkrōm nich wymarły tyż wszyjske inksze ôrganizmy, co jejich wŏga przekrŏczała 10 kilogramōw. Tym samym skōńczyła sie era dinozaurōw<ref>{{Cytuj|url = http://www.ucmp.berkeley.edu/mesozoic/cretaceous/cretaceous.php|tytuł = The Cretaceous Period|ôpublikowany = www.ucmp.berkeley.edu|data dostympu = 2016-01-01}}</ref><ref>{{Cytuj |url = http://www.universetoday.com/36697/the-asteroid-that-killed-the-dinosaurs/ |tytuł = What Was The Impact That Killed The Dinosaurs? - Universe Today |ôpublikowany = Universe Today |data dostympu = 2016-01-01 |jynzyk = en}}</ref>. ==== Era kynozojicznŏ ==== Jednōm z cech kynozojiku je rozrōst [[Cycacze|cycaczy]], co dokludziōł do jejich dōminacyje na lōńdzie. Era dzieli sie na trzi epoki: [[paleogyn]], [[neogyn]] i [[sztwŏrtorzynd]]. Kynozojik je znōmy tyż za „erã cycaczy”, co wymarcie wielu zortōw ôrganizmōw przizwolyło im na srogi rozrōst. We wczesnyj fazie kynozojiku, po kōńcu wymiyraniŏ kryjdowego, planeta była zdōminowanŏ ôd doś niywielkich przedstawicieli fauny, m.in. niywielke cycacze, ptŏki, gady jak tyż płazy. Z geologicznego pōnktu widzyniŏ, ptŏki i cycacze urozmajciyły sie we krōtkim czasie, przede wszyjskim skuli niyôbecności gadōw, co zdōminowały planetã w [[mezozojik]]u. Niykerzi przedstawiciele ptŏkōw [[niylot]]ōw ôsiōngali srogsze miary aniżeli postrzednij srogości czowiek. Cycacze zdōminowały bezma kożdõ [[Nisza ekologicznŏ|niszã ekologicznõ]] (tak morskõ, jak i lōndowõ) i niykej ôsiōngały miary srogsze aniżeli te, co żyjōm terŏz<ref>{{Cytuj|url = http://www.ucmp.berkeley.edu/cenozoic/cenozoic.php|tytuł = The Cenozoic Era|ôpublikowany = www.ucmp.berkeley.edu|data dostympu = 2016-01-01}}</ref>. ===== Paleogyn ===== [[Plik:Basilosaurus.jpg|thumb|243x243px|[[Bazylozaur]]]] [[Paleogyn]] trwoł ôd 66 do 23,03 milijōnōw lŏt tymu<ref name=":10" />. Dzieli sie na trzi epoki: [[paleocyn]], [[eocyn]] i [[oligocyn]]. [[Paleocyn]] trwoł ôd 66 do 56 milijōnōw lŏt tymu<ref name=":10" />. Bōł to ôkres przechodni miyndzy [[Wymiyranie kryjdowe|wymiyraniym kryjdowym]], a rozwiniyńciym sie bogatego strzodowiska tropikalnego, co powstało we wczesnym eocynie. Wczesny paleocyn cechuje sie ôżywiyniym ekosystymu po tym wymiyraniu. Zaczła formować sie terŏźnŏ forma kōntynyntōw; prziszoł tyż jejich pōnowny podzioł – [[Afroeurazyjŏ]] ôstała podzielōnŏ [[Tetyda (ôcean)|Ôceanym Tetydy]] na [[Afryka|Afrykã]] i [[Eurazyjŏ|Eurazyjõ]], a Ameryka ôstała podzielōnŏ Cieśninōm Panamskōm na dwie czyńści. Ta epoka cechuje sie tyż stałym ôcieplaniym sie klimatu, bez co lasy tropikalne rozciōngały sie nawet do przestrzyni polarnych. We morzach dōminowały [[żralŏki]], a nalōndach archajiczne cycacze, m.in. [[kreodōnty]] jak tyż [[prymaty]], co rozwinyły sie w [[Mezozojik|erze mezozojicznyj]]. Cycacze durch były niywielkimi stworzyniami. Nojsrogsze wtynczŏ stworzynia wŏżyły mynij jak 10 kilogramōw<ref>{{Cytuj|url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/439414/Paleocene-Epoch|tytuł = Paleocene Epoch {{!}} geochronology|ôpublikowany = Encyclopedia Britannica|data dostympu = 2016-01-04}}</ref>. [[Eocyn]] trwoł ôd 56 do 33,9 milijōnōw lŏt tymu<ref name=":10" />. Masa stworzyń, co żyły we wczesnym eocynie, ôstŏwała takŏ sama. Do tych stworzyń nŏleżały m.in. prymaty, [[wieloryb]]y, [[Kōń|kōnie]] i inksze cycacze. Na wiyrchu raje kustowyj były ptŏki ô srogich miarach, take jak ''[[Gastornis]]''. Eocyn to jedynŏ epoka, co w nij ptŏki dōminowały (z pōminiyńciym jejich praôjcōw, to znaczy dinozaurōw). Tymperatura w tym czasie wynosiyła kole 30&nbsp;°C (we rejōnach kolebiegunowych wystympowały niywielke jeji chwiania). W eocynie postrzodkowym, miyndzy Australijōm i Antarktydōm, uformowoł sie [[Sztrōm Wiatrōw Zachodnich]] – jego powstanie zdezorganizowało ukłŏd sztrōmōw morskich, co prziniosło ôchłōdzynie klimatu. Dokludziyło to do zmyńszyniŏ sie przestrzyni porośniyntych lasami tropikalnymi. Zmiana klimatu przizwolyła cycaczōm ôsiōngnōńć moc srogsze miary, m.in. [[wieloryb]]ōm. W tym czasie na wiyrchu raje kustowyj były stworzynia take jak ''[[Andrewsarchus]]'', a we wodach dōminowały wieloryby, m.in. [[bazylozaur]]y. W niyskorym eocynie zaś ukŏzoł sie podzioł na pory roku, co prziniosło rozszyrzynie sie przestrzyni pokrytych [[sawanna]]mi i ewolucyjõ [[Wiechlinowate|trŏw]]<ref>{{Cytuj|url = http://www.ucmp.berkeley.edu/tertiary/eocene.php|tytuł = The Eocene Epoch|ôpublikowany = www.ucmp.berkeley.edu|data dostympu = 2016-01-04}}</ref><ref>{{Cytuj|url = http://science.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/paleogene/|tytuł = Paleogene Period, Cenozoic Era Information, Prehistoric Facts -- National Geographic|ôpublikowany = National Geographic|data dostympu = 2016-01-05}}</ref>. [[Ôligocyn]] trwoł 33,9 do 23,03 milijōnōw lŏt tymu<ref name=":10" />. Jednōm z cech epoki było roztopiyrzanie sie trŏwy, co dokludziyło do rozwiniyńciŏ sie dalszych zortōw zwiyrzōnt, co z nich srogi part żyje do dzisiej – sōm to m.in. [[Elephantidae|elefanty]], [[koty]], [[Psowate|psy]] i [[taszowce]]. Pokŏzało sie tyż dużo nowych zortōw roślin, m.in. [[rośliny wiecznie zielōne]]. Durch trwoł [[Globalne ôchłōdzynie|efekt chłōdzyniŏ]] i podzioł na [[pora deszczowŏ|pory deszczowe]] jak tyż [[pora suchŏ|suche]]. Porzōnd powiynkszały sie cycacze. We zdarzyniu znōmym za ''[[Wymiyranie eocyńsko-ôligocyńske|Grande Coupure]]'' rozwinōł sie tyż ''[[Paraceratherium]]'', nojsrogszy cycacz lōndowy w historyji Ziymie, jak tyż [[niypŏrzistokopytne]]<ref>{{Cytuj|url = http://www.ucmp.berkeley.edu/tertiary/oligocene.php|tytuł = The Oligocene Epoch|ôpublikowany = www.ucmp.berkeley.edu|data dostympu = 2016-01-05}}</ref>. ===== Neogyn ===== [[Neogyn]] trwoł ôd 23,03 do 2,58 milijōnōw lŏt tymu, i je to tyż nojkrōtszy ôkres [[fanerozojik]]u. Dzieli sie na dwie epoki: [[miocyn]] i [[pliocyn]]<ref name=":10" />. [[Miocyn]] trwoł ôd 23,03 do 5,333 milijōnōw lŏt tymu<ref name=":10" />. W tym czasie dochodziyło do dalszego roztopiyrzniŏ sie przestrzyni porośniyntych trŏwōm. W efekcie te przestrynie ôbjōnły srogõ tajla planety, co tym samym zmyńszyło jeji zalesiynie. Powstały [[Las wodorostōw|lasy wodorostōw]], co dokludziyło do rozwiniyńciŏ sie nowych zortōw, m.in. [[Kałan morski|kałanōw morskich]], znōmych tyż za fiszotry morske. W tym czasie dobrze prosperowały niypŏrzistokopytne i [[małpice człekokształtne]]. Srogŏ tajla lōndu była wtynczŏs jałowŏ i gōrzistŏ, bez co bazowōm formōm żywiyniŏ postrzōd zwiyrzōnt bōł [[wypas]]. Uformowanie sie [[Pōłwysep Arabski|Pōłwyspu Arabskigo]] dokludziyło do ôstatecznego zawarciŏ sie [[Tetyda (ôcean)|Morza Tetydy]], co ôstawiyło po sobie resztki we formie [[Morze Czŏrne|Morza Czŏrnego]], [[Morze Czerwōne|Czerwōnego]], [[Morze Strzōdziymne|Strzōdziymnego]] i [[Morze Kaspijske|Kaspijskigo]]. Ewoluowała tyż siyła nowych roślin – w miocynie postrzodkowym rozwinyło sie 95% terŏźnych [[Rośliny nasiynne|roślin nasiynnych]]<ref>{{Cytuj|url = http://www.ucmp.berkeley.edu/tertiary/miocene.php|tytuł = The Miocene Epoch|ôpublikowany = www.ucmp.berkeley.edu|data dostympu = 2016-01-05}}</ref>. [[Pliocyn]] trwoł ôd 5,333 do 2,58 milijōnōw lŏt tymu<ref name=":10" />. Tyn ôkres cechuje sie dramatycznymi zmianami klimatycznymi, co w kōńcu dokludziyły do wyewoluowaniŏ terŏźnych roślin i zwiyrzōnt. Do nojważniyjszych zdarzyń epoki zaliczajōm sie: ukształtowanie Panamy, akumulacyjŏ lodu naôbkoło biegunōw (co było powodym prziszłego masowego wymiyraniŏ), kolizyjŏ dzisiejszego Pōłwyspu Indyjskigo z kōntynyntym azjatyckim (skirz keryj powstały [[Himalaje]]), uformowanie sie [[Appalachy|Appalachōw]] i [[Gōry Skŏlite|Gōr Skŏlitych]] jak tyż wyschniyńcie Morza Strzōdziymnego na pŏrã milijōnōw lŏt. Rozwinyły sie tyż [[australopitek]]i, nojstarsi praôjcowie [[Czowiek rozumny|czowieka]]. Ze pōmocōm [[Przesmyk Panamski|Przesmyku Panamskigo]] zwiyrzynta poradziyły ymigrować miyndzy Amerykōm Pōłnocnōm, a Amerykōm Połedniowōm, co dokludziyło do spustoszyniŏ w lokalnym strzodowisku ekologicznym. Zmiany klimatu dokludziyły do roztopiyrzyniŏ sie sawann, co dzieje sie tyż terŏz. Kōntynynta i morza w kōńcu przibrały terŏźnõ formã, dokōnały sie przi tym niywielke zmiany pod zglyndym jejich położyniŏ<ref>{{Cytuj|url = http://www.ucmp.berkeley.edu/tertiary/pliocene.php|tytuł = The Pliocene Epoch|ôpublikowany = www.ucmp.berkeley.edu|data dostympu = 2016-01-05}}</ref><ref>{{Cytuj|url = http://www.esd.ornl.gov/projects/qen/pliocene.html|tytuł = Pliocene quick guide|ôpublikowany = www.esd.ornl.gov|data dostympu = 2016-01-05}}</ref>. ===== Szwŏrtorzynd ===== [[Szwŏrtorzynd]] trwŏ ôd 2,58 milijōnōw lŏt i je nojmodszym ôkresym ery kynozojicznyj. Jego nojważniyjszymi cechami je ôbecność terŏźnych zwiyrzōnt i sroge zmiany klimatyczne. Dzieli sie na dwie epoki: [[plejstocyn]] i [[holocyn]]<ref name=":10" />. [[Plik:Ice age fauna of northern Spain - Mauricio Antón.jpg|thumb|316x316px|Fauna plejstocynu (m.in. [[mamut]]y, [[nosorożec wochaty]])]] [[Plejstocyn]] trwoł ôd 2,58 milijōnōw do 11 700 lŏt tymu<ref name=":10" />. W tym czasie dziejōm sie epoki lodowe, co sōm skutkym globalnego ôchłōdzyniŏ, co zaczło sie w postrzodkowym eocynie. W czasie jak lōd stopniowo rozrŏstoł sie w strōnã rōwnika, na przestrzyniach na pōłnoc i na połednie ôd stref tropikalnych trefiały sie intynsywne zimy, co pojawiały sie na zmianã z lekimi latami. W tym samym czasie Afryka zmŏgała sie z suchotami, co dokludziyły do powstaniŏ pustyń [[Sahara]], [[Namib]] i [[Kalahari]]. W czasie epoki rozwinyły sie ale nowe zorty cycaczy, m.in. [[mamut]]y, [[megaterium]], ''[[Canis dirus]]'' jak tyż [[czowiek rozumny]]. Kole 100 000 lŏt tymu skōńczyły sie nojsrogsze suchoty we historyji Afryki; prziszła tyż ekspansyjŏ prymitywnych ludzi na nowe przestrzynie. W kōńcowyj fazie plejstocynu wydarziło sie jedno z nojsrogszych masowych wymiyrań w historyji Ziymie, co w nim wymarła moc przedstawicieli ziymskij [[Megafauna|megafauny]] jak tyż wszyjske zorty z familije [[Czowiekowate|czowiekowatych]] (ôkrōm [[Czowiek rozumny|czowieka rozumnego]]). Miało to srogi wpływ na wszyjske kōntynynta, myńszy w przipadku Afryki<ref>{{Cytuj|url = http://www.ucmp.berkeley.edu/quaternary/pleistocene.php|tytuł = The Pleistocene Epoch|ôpublikowany = www.ucmp.berkeley.edu|data dostympu = 2016-01-05}}</ref>. [[Holocyn]] trwŏ ôd 11 700 lŏt<ref name=":10" />. Znōmy je tyż za „erã czowieka”. Cechuje sie tyż rozrostym czowieka, co dokludziōł do dostaniŏ ôd niego talyntu ôdczuwaniŏ zmysłami. Cołkŏ zapisanŏ historyjŏ (w tym [[historyjŏ świata]]) mŏ swojã granicã w epoce holocynu<ref>{{Cytuj|url = http://www.ucmp.berkeley.edu/quaternary/holocene.php|tytuł = The Holocene Epoch|ôpublikowany = www.ucmp.berkeley.edu|data dostympu = 2016-01-05}}</ref>. Aktywność czowieka je powodym, co skuli niego dochodzi do stałego wymiyraniŏ zortōw, co trwŏ ôd 10 000 lŏt p.n.e. Tyn proces czynsto je nazywany [[Szōstŏ katastrofa|szōstōm katastrofōm]]<ref>{{cytuj pismo |nazwisko=Ceballos |miano=Gerardo |nazwisko2=Ehrlich |miano2=Paul R. |tytuł=The misunderstood sixth mass extinction |cajtōng=[[Science (journal)|Science]] |data=2018-06-08 |wolumin=360 |wydanie=6393 |strōny=1080–1081 |doi=10.1126/science.aau0191 |pmid=29880679 |oclc=7673137938}}</ref>. == Teoryje systymōw żywych == Idyjõ, co gŏdŏ, iże Ziymia je żywŏ, idzie znojś we wielu dziełach filozoficznych i religijnych, jednak do piyrszyj naukowyj dyskusyje na tyn tymat doszło społym ze szkockim uczōnym [[James Hutton|Jamesym Huttonym]]. W 1786 roku stwiyrdziōł, iże Ziymia to superôrganizm, i że jeji richtich naukōm winna być [[fizjologijŏ]]. Hutton je uwŏżany za ôjca [[geologijŏ|geologije]], atoli jego idyjŏ żywyj Ziymie ôstała zapōmnianŏ w XIX s., kej panowały poglōndy [[redukcjōnizm]]u<ref>{{Cytuj ksiōnżkã|nazwisko = [[James Lovelock]]|miano = |tytuł = GAIA – A new look at life on Earth.|rok = 1979|wydŏwca = Oxford University Press|miyjsce = |strōny = 10|isbn = 0-19-286030-5}}</ref>. [[Hipoteza Gaje]], zapropōnowanŏ w latach 60. XX s. ôd uczōnego [[James Lovelock|Jamesa Lovelocka]]<ref>{{Cytuj pismo|nazwisko = [[James Lovelock]]|miano = |tytuł = A physical basis for life detection experiments.|cajtōng = [[Nature]]|wolumin = 207|wydanie = 7|strōny = 568–570|data = 1965|wydŏwca = |miyjsce = |issn =}}</ref><ref>{{Cytuj strōnã|url = http://www.jameslovelock.org/page4.html#GEO|tytuł = Geophysiology|autōr = [[James Lovelock]]|data dostympu = |ôpublikowany = |jynzyk = en}}</ref>, sugeruje, iże życie na Ziymi funkcjōnuje jak jedyn ôrganizm, co ôkryślŏ i utrzimuje warōnki strzodowiskowe przidajne do przetrwaniŏ na nij<ref>{{Cytuj ksiōnżkã|nazwisko = [[James Lovelock]]|miano = |tytuł = [https://books.google.pl/books/about/Gaia.html?id=89GBVioWGUgC&redir_esc=y GAIA – A new look at life on Earth.]|rok = 1979|wydŏwca = Oxford University Press|miyjsce = |strōny = |isbn = 0-19-286030-5}}</ref>. Do piyrszyj prōby wytuplikowaniŏ natury życiŏ bez ôgōlnõ teoryjõ [[systym żywy|systymōw żywych]] (ang. ''general living systems theory'') doszło w 1978 roku za sprawōm amerykōńskigo biologa [[James Grier Miller|Jamesa Griera Millera]]<ref>T. Sullivan Woodruff, John Baross (8 paździyrnika 2007). ''Planets and Life: The Emerging Science of Astrobiology''. Cambridge University Press. {{ISBN|0521824214}}. ''"In the absence of such a theory, w are in a position analogous to that of a 16th-century investigator trying to define 'water' in the absence of molecular theory." [...] "Without access to living things having a different historical origin, it is difficult and perhaps ultimately impossible to formulate an adequately general theory of the nature of living systems".'' </ref>. Ta teoryjŏ, przi wychodzyniu z nauk [[ekologijŏ|ekologicznych]] i [[biologijŏ|biologicznych]], może prōbować ôpisać ôgōlne prawidła, co tykajōm sie tego, jak fungujōm wszyjske systymy żywobyciowe. Zamiast podszukować zjawiska, co zachodzōm, bez dzielynie ôbiektōw na czyńści składowe, ôgōlnŏ teoryjŏ systymōw żywych ôbserwuje zjawiska pod wzglyndym dynamicznych szymlōw na relacyjŏ ôrganizmōw z jejich strzodowiskym<ref>{{Cytuj|url = http://mollyyoungbrown.com/essays-books-on-psychosynthesis-and-ecopsychology/essays/patterns-flows-interrelationship/|tytuł = Patterns, Flows, and Interrelationship – Molly Young Brown|ôpublikowany = mollyyoungbrown.com|data dostympu = 2015-12-29}}</ref>. W 1991 roku amerykōński biolog [[Robert Rosen (biolog)|Robert Rosen]] rozwinōł jã swojim zdefiniowaniym systymu kōmpōnyntowego za „jednostkã ôrganizacyje; tajla, co posiadŏ funkcyjõ (tzn. ôkryślōne powiōnzanie miyndzy tajlōm a cołkościōm)”. Ze pōmocōm tyj i inkszych definicyji Rosen ukształtowoł „relacyjnõ teoryjõ systymōw”, co jeji cylym je wyklarowanie ôsobliwych włŏsności życiŏ. Ôkryślōł „niepodzielność składowych ôrganizmu” za głōwnõ rōżnicã miyndzy systymami żywymi a „maszinami biologicznymi”<ref>{{Cytuj ksiōnżkã|nazwisko = Rosen|miano = Robert|tytuł = Life Itself: A Comprehensive Inquiry into the Nature, Origin, and Fabrication of Life.|rok = 1991|wydŏwca = |miyjsce = |strōny = |isbn = 978-0-231-07565-7}}</ref>. Systymowy poglōnd życiŏ (ang. ''systems view of life'') ôdnosi sie do strzodowiskowych i biologicznych strumiyni pola jako do „wzajymności wpływań”<ref>{{Cytuj strōnã|url = http://www.calresco.org/fiscus/esl.htm|tytuł = The Ecosystemic Life Hypothesis.|autōr = Daniel A. Fiscus|data dostympu = 2015-07-22|ôpublikowany = Bulletin of the Ecological Society of America|jynzyk = en}}</ref>. Wzajymne relacyje ze strzodowiskym sōm snŏdź tak ważne do zrozumiyniŏ życiŏ, jak w przipadku zrozumiyniŏ ekosystymōw. W 1992 roku amerykōński biofizyk [[Harold Morowitz]] wytuplikowoł, iże życie je cechōm [[ekosystym]]u, a niy pojedynczym ôrganizmym abo zortōm<ref>{{Cytuj ksiōnżkã|nazwisko = Morowitz|miano = Harold J.|tytuł = [https://books.google.pl/books?id=CmQDSHN_UrIC&redir_esc=y Beginnings of cellular life: metabolism recapitulates biogenesis.]|rok = 1992|wydŏwca = Yale University Press|miyjsce = |strōny = |isbn = 0-300-05483-1}}</ref>. Ekleruje, iże ekosystymowŏ definicyjŏ życiŏ je lepszŏ aniżeli jeji biochymicznŏ, jak tyż fizycznŏ wersyjŏ. [[Robert Ulanowicz]] w 2009 roku nazwoł mutualizm kluczym do zrozumiyniŏ zachowaniŏ życiŏ i ekosystymōw<ref>{{Cytuj ksiōnżkã|nazwisko = Robert W. Ulanowicz, Robert E. Ulanowicz|miano = |tytuł = [https://books.google.pl/books?id=gAQKAQAAMAAJ&redir_esc=y A third window: natural life beyond Newton and Darwin.]|rok = 2009|wydŏwca = Templeton Foundation Press|miyjsce = |strōny = |isbn = 1-59947-154-X}}</ref>. [[Biomatymatyka|Biologijŏ systymōw słożōnych]] (ang. ''complex systems biology, CSB'') to dōmyna nauki, co podszukuje słożōność ôrganizmōw z pōnktu widzyniŏ teoryje [[ukłŏd dynamiczny|układōw dynamicznych]]<ref>{{Cytuj pismo|nazwisko = Baianu|miano = I. C.|tytuł = Robert Rosen's Work and Complex Systems Biology.|cajtōng = Axiomathes|wolumin = 16|wydanie = 1-2|strōny = 25-34|data = |wydŏwca = |miyjsce = |issn =}}</ref>. Ta ôstatniŏ czynsto je nazywanŏ tyż [[biologijŏ systymowŏ|biologijōm systymowōm]], co jeji cylym je zrozumiynie nojbarzij podstawowych aspektōw życiŏ. Biologijŏ relacyjnŏ, blank zwiōnzanŏ z biologijōm systymōw słożōnych, jak tyż biologijōm systymowōm<ref>{{Cytuj pismo|nazwisko = Rosen|miano = R.|tytuł = A Relational Theory of Biological Systems.|cajtōng = Bulletin of Mathematical Biophysics|wolumin = 20|wydanie = 3|strōny = 245–260|data = |wydŏwca = |miyjsce = |issn =}}</ref><ref>{{Cytuj pismo|nazwisko = Rosen|miano = R.|tytuł = The Representation of Biological Systems from the Standpoint of the Theory of Categories.|cajtōng = Bulletin of Mathematical Biophysics|wolumin = 20|wydanie = 4|strōny = 317–341|data = |wydŏwca = |miyjsce = |issn =}}</ref>, skupiŏ sie zaôbycz na zrozumiyniu procesōw żywobyciowych z pōnktu widzyniŏ nojważniyjszych relacyji i kategoryji takich relacyji, co zachodzōm postrzōd ważnych funkcjonalnych czyńści ôrganizmu. == Powstanie życiŏ na Ziymi == Wiek Ziymie to kole 4,54 mld lŏt<ref>{{Cytuj|tytuł=Geologic Time: Age of the Earth|data dostympu=2016-03-06|ôpublikowany=pubs.usgs.gov|url=http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html}}</ref><ref>{{Cytuj|autōr=G. Brent Dalrymple|tytuł="The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved"|cajtōng=Special Publications, Geological Society of London|data=2001|data dostympu=2016-03-06|wydanie=190 (1)|s=205–221|url=http://sp.lyellcollection.org/content/190/1/205.abstract|jynzyk=en}}</ref><ref>{{Cytuj|autōr=Manhesa, Gérard; Allègre, Claude J.; Dupréa, Bernard & Hamelin, Bruno|tytuł="Lead isotope study of basic-ultrabasic layered complexes: Speculations about the age of the earth and primitive mantle characteristics"|cajtōng=[[Earth and Planetary Science Letters]]|data=1980|wydanie=47 (3)|s=370–382|jynzyk=en}}</ref>. Podszukowania sugerujōm, iże życie na Ziymi istniyje ôd kole 3,5 mld lŏt<ref>{{Cytuj ksiōnżkã|nazwisko = Clare Milsom, Sue Rigby|miano = |tytuł = [https://books.google.pl/books?id=OdrCdxr7QdgC&pg=PA134&redir_esc=y Fossils at a Glance (2nd ed.)]|rok = 2009|wydŏwca = John Wiley & Sons|miyjsce = |strōny = 134|isbn = 1405193360}}</ref>, przi czym rachowany wiek nojstarszych fizycznych śladōw życiŏ wynosi 3,7 mld lŏt. Wszyjske znōme formy życiŏ ukazujōm bazowe mechanizmy molekularne, czym pokazujōm swoje pochodzynie; hipotezy pochodzyniŏ życiŏ, co ôpiyrajōm sie na tych podszukowaniach, starajōm sie znojś mechanizm, co klaruje proces formacyje [[Ôstatni uniwersalny spōlny praôjciec|ôstatnigo uniwersalnego spōlnego praôjca]] ôd ajnfachowych [[zwiōnzki ôrganiczne|zwiōnzkōw ôrganicznych]], bez hipotetyczne życie przedkōmōrkowe, do [[protokōmōrka|protokōmōrek]] jak tyż metabolizmu. Niy ma terŏźnie żŏdnego [[kōnsynsus naukowy|kōnsynsusu naukowego]] co do tego, jak powstało życie, chociŏż powstała moc zaakceptowanych modelōw naukowych, co ôpiyrajōm sie na takich podszukowaniach: * [[eksperymynt Stanleya Millera]] i robota [[Sidney W. Fox|Sidneya W. Foxa]], co udowŏdniajōm, iże warōnki, co panowały na prymitywnyj Ziymi sprzijały reakcyjōm chymicznym, co syntezowały [[aminokwasy]] i inksze zwiōnzki ôrganiczne, co pochodziyły z jejich niyôrganicznych prekursorōw<ref>{{Cytuj strōnã|url = http://phoenix.lpl.arizona.edu/mars145.php|tytuł = Habitability and Biology: What are the Properties of Life?|autōr = |data dostympu = 201-07-24|ôpublikowany = The University of Arizona|jynzyk = en}}</ref> * [[fosfolipidy]] spōntanicznie produkujōm [[dwuwarstwa lipidowŏ|dwuwarstwã lipidowõ]], bazowõ strukturã [[błōna kōmōrkowŏ|błōny kōmōrkowyj]] Ôrganizmy żywe syntezujōm [[biołka]], co sōm [[polimery|polimerami]] aminokwasōw, przi używaniu instrukcyji zakodowanych bez [[kwas deoksyrybonuklejinowy]] (DNA). [[Biosynteza biołka|Synteza biołka]] wiōnże postrzednie polimery [[kwasy rybonuklejinowe|kwasōw rybonuklejinowych]] (RNA). Jednōm z możliwości tego, jak powstało życie, je to, iże za piyrsze uformowały sie gyny, a pō nich powstały biołka<ref>{{Cytuj ksiōnżkã|nazwisko = [[Periannan Senapathy]]|miano = |tytuł = [https://books.google.pl/books?id=3hJFAQAAIAAJ&redir_esc=y Independent birth of organisms.]|rok = 1994|wydŏwca = Genome Press|miyjsce = [[Madison (Wisconsin)|Madison]]|strōny = |isbn = 0964130408}}</ref>; alternatywnŏ wersyjŏ jego powstaniŏ gŏdŏ, iże piyrsze powstały biołka, a pō nich uformowały sie gyny<ref>{{Cytuj ksiōnżkã|nazwisko = Manfred Eigen, Ruthild Winkler|miano = |tytuł = [https://books.google.pl/books/about/Steps_towards_life.html?id=R7QTAQAAIAAJ&hl=pl Steps towards life: a perspective on evolution.]|rok = 1992|wydŏwca = Oxford University Press|miyjsce = |strōny = 31|isbn = 019854751X}}</ref>. Kedy bōło ôdkryto, iże tak gyny, jak i biołka, potrzebujōm siebie wzajym do wyprodukowaniŏ inkszych gynōw i biōłtek, uczyni zaczli zastanŏwiać sie, kere z nich powstało piyrsze. Skirz tego uczyni przijōnli hipotezã, iże z tego powodu je mało prŏwdopodobne, coby gyny i biōłtka powstŏwały niyzależnie. [[Francis Crick]], angelski biolog molekularny i noblista<ref>Watson, James D. (1993). Gesteland, R. F.; Atkins, J. F., eds. ''Prologue: early speculations and facts about RNA templates''. ''The RNA World'' (Cold Spring Harbor, New York: Cold Spring Harbor Laboratory Press). s. 15-23.</ref>, zasugerowoł, iże nojprzōd życie ôpiyrało sie na [[Kwasy rybonuklejinowe|RNA]], co posiadało podobie jak w przipadku DNA cechy take jak przechowowanie informacyji i katalityczne włŏsności niykerych biołek. Te hipoteza je znanŏ za „[[świat RNA]]” i spiyrŏ jã ôbserwacyjõ, co padŏ, iże dużo spostrzōd nojbarzij krytycznych elymyntōw składowych kōmōrek (tych, co [[Ewolucyjŏ|ewoluowały]] pōmału) skłŏdŏ sie z wiynksza abo cołke z RNA. Srogŏ tajla krytycznych kofaktorōw ([[Adenozyno-5′-trifosforan]], [[acetyl-CoA]], [[dinukleotyd nikotynoamidoadyninowy]] itp.) je abo nukleotydym, abo substancyjōm z nim zwiōnzanōm. Katalityczne włŏsności RNA niy ôstały zademōnstrowane w tym samym czasie jak zapropōnowanŏ hipoteza<ref>{{Cytuj pismo|nazwisko = Gilbert|miano = Walter|tytuł = Origin of life: The RNA world.|cajtōng = [[Nature]]|wolumin = 319|wydanie = 618|strōny = 618|data = |wydŏwca = |miyjsce = |issn =}}</ref>, jednak ôstały potwiyrdzōne ôd [[Thomas Cech|Thomasa Cecha]] w 1986 roku<ref>{{Cytuj pismo|nazwisko = Thomas R.|miano = Cech|tytuł = [http://www.pnas.org/content/83/12/4360.abstract A model for the RNA-catalyzed replication of RNA]|cajtōng = Proceedings of the National Academy of Science USA|wolumin = 83|wydanie = 12|strōny = 4360–4363|data = |wydŏwca = |miyjsce = |issn =}}</ref>. Z hipotezōm świata RNA wiōnże sie problym, co polygŏ na tym, iże synteza RNA ajnfachowych niyorganicznych protoplastōw je ciynżyjszŏ aniżeli w przipadku ôrganicznych tajleczek. Jednym z tego powodōw je to, iże prekursory DNA sōm barzo sztabilne i reagujōm z kożdym inkszym barzo pōmału we warōnkach, co panujōm; zapropōnowano bōła hipoteza, iże przed RNA ôrganizmy żywe skłŏdały sie z inkszych tajleczek<ref>{{Cytuj pismo|nazwisko = Cech|miano = T.R.|tytuł = [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3385955/ The RNA Worlds in Context.]|cajtōng = Cold Spring Harb Perspect Biol.|wolumin = 4|wydanie = 7|strōny = |data = |wydŏwca = |miyjsce = |issn =}}</ref>. Mimo to podarziło sie wykōnać syntezã ôbsztalowanych tajleczek RNA w warōnkach, co wystympowały na Ziymi przed nastōniym życiŏ, przi przidŏwaniu w ôkryślōnym porzōndku alternatywne prekursory, a w tym samym czasie przi przidŏwaniu w czasie tyj reakcyje prekursōr [[fosforany|fosforanu]]<ref>{{Cytuj pismo|nazwisko = Matthew W. Powner, Béatrice Gerland, John D. Sutherland|miano = |tytuł = Synthesis of activated pyrimidine ribonucleotides in prebiotically plausible conditions.|cajtōng = Nature|wolumin = 459|wydanie = 7244|strōny = 239–242|data = |wydŏwca = |miyjsce = |issn =}}</ref>. Dziynki tymu podszukowaniu hipoteza świata RNA stŏwŏ sie barzij wiarygodnŏ<ref>{{Cytuj pismo|nazwisko = Szostak|miano = Jack W.|tytuł = Origins of life: Systems chemistry on early Earth.|cajtōng = Nature|wolumin = 459|wydanie = 7244|strōny = 171–172|data = |wydŏwca = |miyjsce = |issn =}}</ref>. Znaleziska geologiczne ôdnojdziōne w 2013 roku pokazujōm, iże reaktywne zwiōnzki [[fosfōr|fosforowe]] (bp. [[fosforany]]) wystympowały roztolicznie w ôceanach kol. 3,5 mld lŏt tymu, jak tyż iże [[schreibersyt]]y snadnie reagowały z wodnym [[Gliceryna|glicerolym]], coby wygynerować fosforany jak tyż [[glicerolo-3-fosforan]]y<ref>{{Cytuj pismo|nazwisko = Matthew A. Pasek, R. Buick, M. Gull, Z. Atlas|miano = |tytuł = [http://www.pnas.org/content/110/25/10089 Evidence for reactive reduced phosphorus species in the early Archean ocean]|cajtōng = PNAS|wolumin = 110|wydanie = 25|strōny = 10089–10094|data = 2013-06-18|wydŏwca = |miyjsce = |issn =}}</ref>. Przijyntŏ bōła hipoteza, iże [[meteoryt]]y, co posiadały [[schreibersyt]], stworzōne we [[Wielke Bōmbardyrowanie|Wielkim Bōmbardyrowaniu]], mogły lifrować zredukowany fosfōr, co mōg reagować z prebiotycznymi tajleczkami i tworzić [[Fosforylacyjŏ|fosforylowane]] biotajleczki, jak [[Kwasy rybonuklejinowe|RNA]]. W 2009 roku miały miyjsce eksperymynta, co dymōnstrowały [[darwinizm|ewolucyjõ Darwina]], co zachodziyła w dwukōmpōnyntowym systymie ynzymōw RNA ([[rybozymy|rybozymōw]]) ''in vitro''<ref>{{Cytuj pismo|nazwisko = Tracey A. Lincoln, Gerald F. Joyce|miano = |tytuł = [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2652413/ Self-Sustained Replication of an RNA Enzyme]|cajtōng = Science|wolumin = 323|wydanie = 5918|strōny = 1229-1332|data = 2015-08-01|wydŏwca = |miyjsce = |issn =}}</ref>. Podszukowania bōły przekludzōne w laboratorium [[Gerald Joyce|Geralda Joyce'a]], co stwiyrdziōł, iże „je to piyrszy przikłŏd (poza przestrzyniōm nauk biologicznych) ewolucyjnyj adaptacyje układu gynetycznego tajleczek”<ref>{{Cytuj pismo|nazwisko = Joyce|miano = Gerald F.|tytuł = [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2891321/ Evolution in an RNA world]|cajtōng = Cold Spring Harbor Symposium on Quantitative Biology|wolumin = 74|wydanie = |strōny = 17-23|data = 2009-08-10|wydŏwca = |miyjsce = |issn =}}</ref> Zwiōnzki prebiotyczne mogły mieć pozaziymski zaczōntek. Wnioski [[NASA]] z 2011 roku, co ôpiyrajōm sie na podszukowaniach zwiōnzanych z meteorytami znojdziōnymi na [[Ziymia|Ziymi]], sugerujōm iże składowe [[Kwasy deoksyrybonuklejinowy|DNA]] i RNA ([[adynina]], [[guanina]] jak tyż zwiōnzane z niymi tajleczki ôrganiczne) mogły powstać w [[Przestrzyń kosmicznŏ|przestrzyni kosmicznyj]]<ref>{{Cytuj strōnã|url = http://www.pnas.org/content/108/34/13995.abstract|tytuł = Carbonaceous meteorites contain a wide range of extraterrestrial nucleobases|autōr = Callahan; Smith, K.E.; Cleaves, H.J.; Ruzica, J.; Stern, J.C.; Glavin, D.P.; House, C.H.; Dworkin, J.P.|data dostympu = 2015-08-01|ôpublikowany = [[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|PNAS]]|jynzyk = en}}</ref><ref>{{Cytuj strōnã|url = http://www.nasa.gov/topics/solarsystem/features/dna-meteorites.html|tytuł = NASA Researchers: DNA Building Blocks Can Be Made in Space|autōr = John Steigerwald|data dostympu = 2015-08-01|ôpublikowany = [[NASA]]|jynzyk = }}</ref><ref>{{Cytuj strōnã|url = https://www.sciencedaily.com/releases/2011/08/110808220659.htm|tytuł = DNA Building Blocks Can Be Made in Space, NASA Evidence Suggests|autōr = |data dostympu = 2015-08-01|ôpublikowany = [[Science Daily]]|jynzyk = en}}</ref><ref>{{Cytuj pismo|nazwisko = Gallori|miano = Enzo|tytuł = [http://link.springer.com/article/10.1007%2Fs12210-011-0118-4 Astrochemistry and the origin of genetic material]|cajtōng = Rendiconti Lincei|wolumin = 22|wydanie = 2|strōny = 113–118|data = 2010-11|wydŏwca = |miyjsce = |issn =}}</ref>. W marcu 2015 roku uczyni NASA podali informacyjõ, iże po piyrszy rŏz ôstały uformowane słożōne [[zwiōnzki ôrganiczne]] DNA i RNA, m.in. [[uracyl]], [[cytozyna]] i [[tymina]]. bōło to dokōnano we laboratorium we warōnkach, co sōm we przestrzyni kosmicznyj, jak tyż użyto bōła m.in. [[pirymidyna]] znojdziōnŏ w meteorytach. Pirymidyna, tak jak [[wielopiestrzyniowe wōnglowodory arōmatyczne]], zebrane w wōngel zwiōnzki chymiczne znojdziōne we [[Wszechświat|Wszechświecie]], podle uczōnych może powstŏwać we wybuchach [[czerwōny gigant|czerwōnych gigantōw]] jak tyż we [[sztaub kosmiczny|sztaubach kosmicznych]] i chmurach gazowych<ref>{{Cytuj strōnã|url = http://www.nasa.gov/content/nasa-ames-reproduces-the-building-blocks-of-life-in-laboratory|tytuł = NASA Ames Reproduces the Building Blocks of Life in Laboratory|autōr = Ruth Marlaire|data dostympu = 2015-08-01|ôpublikowany = [[NASA]]|jynzyk = en}}</ref>. == Warōnki strzodowiska == [[Plik:20100422 235222 Cyanobacteria.jpg|thumb|[[Sinice]] [[Katastrofa tlynowŏ|drastycznie zmiyniyły]] kōmpozycyjõ form żywobyciowych na Ziymi i bezma dokludiyły do wymarciŏ [[anaerob]]ōw]] Roztōmajtość życiŏ na Ziymi to je rezultat wzajymnyj zależności miyndzy [[gynetyka|gynetykōm]], talyntami metabolicznymi, wyzwaniami [[Strzodowisko (biofizyka)|strzodowiskowymi]]<ref name=":3">{{Cytuj strōnã|url = http://www.webcitation.org/664nY11q7|tytuł = "Understand the evolutionary mechanisms and environmental limits of life"|autōr = Lynn Rothschild|data dostympu = 2003-09|ôpublikowany = NASA|jynzyk = en}}</ref> i [[symbioza|symbiozōm]]<ref>{{Cytuj pismo|nazwisko = G.A.M. King|miano = |tytuł = [http://link.springer.com/article/10.1007%2FBF00930938 Symbiosis and the origin of life]|cajtōng = Origins of Life and Evolution of Biospheres|wolumin = 8|wydanie = 1|strōny = 39–53|data = 1977-04|wydŏwca = |miyjsce = |issn =}}</ref><ref>{{Cytuj ksiōnżkã|nazwisko = Margulis|miano = Lynn|tytuł = The Symbiotic Planet: A New Look at Evolution|rok = 2001|wydŏwca = Orion Books Ltd|miyjsce = [[Londyn]]|strōny = |isbn = 0-7538-0785-8}}</ref>. Strzodowisko miyszkalne Ziymie bez wiynkszość swojigo istniyniŏ bōło zdōminowane ôd [[mikroôrganizm]]ōw i poddane jejich metabolizmowi i ewolucyji. We kōnsekwyncyji tych czynności mikrobowych, fizyczno-chymiczne strzodowisko Ziymie zmiyniało sie w [[Tabula stratygraficznŏ|geologicznyj skali czasu]], tym samym wyznaczyło drōgã ewolucyje dalszego życiŏ<ref name=":3" />. Dlŏ przikładu, uwolniynie [[tlyn]]u tajleczkowego bez [[sinice]] jako produkt uboczny [[fotosynteza|fotosyntezy]] dokludziyło do globalnych zmian we strzodowisku Ziymie. Tlyn bōł toksyczny dlŏ wiynkszości ôrganizmōw, co wtynczŏs żyły na Ziymi, beztōż pokŏzały sie nowe wyzwania ewolucyjne. W kōńcu dokludziyło to do powstaniŏ głōwnych zortōw zwiyrzōnt i roślin na Ziymi. Tyn zwiōnzek miyndzy ôrganizmami i strzodowiskym to permanyntnŏ cecha systymōw żywobyciowych<ref name=":3" />. Wszyjske formy żywobyciowe wymŏgajōm ôkryślōnych drzynnych [[elymynt chymiczny|elymyntōw chymicznych]] przidajnych do funkcjōnowaniŏ [[biochymijŏ|biochymicznego]]. Zaliczajōm sie dō nich: [[Wōngel (elymynt)|wōngel]], [[wodōr]], [[azot]], tlyn, [[fosfōr]] jak tyż [[siarka]] – pierwiastkowe [[makroelemynte]], co sōm [[składniki ôdżywcze|składnikami ôdżywczymi]] wszyjskich ôrganizmōw<ref>Robert Lee Hotz, (3 grudnia 2010). [http://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703377504575650840897300342#printMode "New link in chain of life"]. ''[[The Wall Street Journal|Wall Street Journal]]'' (Dow Jones & Company, Inc). <q>Until now, however, they were all thought to share the same biochemistry, based ôn the Big Six, to build proteins, fats and DNA.</q></ref> – czynsto reprezyntowane pod akrōnimym CHNOPS. Społym tworzōm [[kwasy nuklejinowe]], protejiny i [[lipidy]], z kerych skłŏdŏ sie srogŏ tajla żywyj materyje. Spostrzōd szejściu wymianowanych elymyntōw, piyńć zawiyrŏ chymiczne składniki DNA – niy zawiyrŏ ich jyno siarka, kerŏ je składnikym [[cystejina|cystejiny]] i [[metionina|metioniny]]. Nojbogatszy biologicznie elymynt to wōngel, co posiadŏ talynt wielokrotnego tworzyniŏ [[Wiōnzanie kowalyncyjne|wiōnzań kowalyncyjnych]]. Przizwŏlŏ to tajleczkōm, co ôpiyrajōm sie na wōnglu (ôrganicznym) tworzić ôgrōmnõ roztōmajtość zwiōnzkōw chymicznych (ang. ''chemical arrangements'')<ref>{{Cytuj ksiōnżkã|nazwisko = Neuhaus|miano = Scott|tytuł = [https://books.google.pl/books?id=uzBDQPxe6zsC&pg=PA23&redir_esc=y Handbook for the Deep Ecologist: What Everyone Should Know About Self, the Environment, And the Planet]|rok = 2005|wydŏwca = |miyjsce = |strōny = 23-50|isbn = 059535789X}}</ref>. === Zakres tolerancyje === Zdatnymi dlŏ życiŏ skłŏdnikami ekosystymu sōm: ynergijŏ (światło słōneczne jak tyż ynergijŏ chymicznŏ), [[woda]], [[tymperatura]], [[atmosfera]], [[grawitacyjŏ]], [[skłŏdniki ôdżywcze]] jak tyż [[Ôzōnosfera|ôchrōna przed prōmiyniowaniym]] [[ultrafiolet]]owym<ref>{{Cytuj strōnã|url = http://cmapsnasacmex.ihmc.us/viewer/cmap/1025200161109_2045745605_1714|tytuł = "Essential requirements for life". .|autōr = |data dostympu = 2015-08-01|ôpublikowany = CMEX-NASA|jynzyk = en}}</ref>. W wielu ekosystymach warōnki zmiyniajōm sie w czasie dnia, a tyż w czasie zmiany pory roku. Coby żyć w tych ekosystymach, ôrganizmy muszōm poradzić przetrwać moc warōnkōw, co panujōm w danym ekosystymie, zwanym „zakresym tolerancyje”<ref name=":4">{{Cytuj ksiōnżkã|nazwisko = Chiras|miano = Daniel C.|tytuł = Environmental Science – Creating a Sustainable Future (6th ed.)|rok = 2001|wydŏwca = |miyjsce = |strōny = |isbn = 0763713163}}</ref>. Poza tymi ekosystymami, kaj sōm „strefy fizjologicznego stresu”, warōnki do przeżyciŏ i rozmnŏżaniŏ sōm możliwe, atoli niy sōm optymalne. Poza tymi strefami sōm „strefy niytolerancyje”, kaj przeżycie i rozmnŏżanie ôrganizmōw je niymożliwe abo mało prŏwdopodobne. Ôrganizmy, co posiadajōm srogi zakres tolerancyje, sōm szyrzyj rozkludzōne aniżeli ôrganizmy z ciasnym zakresym tolerancyje<ref name=":4" />. [[Plik:Deinococcus radiodurans.jpg|thumb|''[[Deinococcus radiodurans]]'' to [[ekstrymofil]], co może stawiać ôpōr ekstrymalnyj tymperaturze, ôdwodniyniu, jadowi jak tyż prōmiyniowaniu jōnizujōncymu]] Coby przeżyć, ôbrane mikroôrganizmy mogōm przijmować formy, co dozwolōm im poradzić sie ze [[kriofile|przemrożyniym]], [[kserofil|imyntnymu ôdwodniyniu]], wysokimu [[Radioôdporność|ryzyku radiacyjnymu]] jak tyż inkszym wyzwaniōm chymicznym i fizycznym. Te ôrganizmy mogōm przeżyć w tych warōnkach tydnie, miesiōnce, lata, a nawet cołke stolecia<ref name=":3" />. [[Ekstrymofil]]e to mikrobiologiczne formy życiŏ, co prosperujōm poza zakresami warōnkōw, w kerych formy życiŏ sōm powszechne. W czasie jak wszyjske ôrganizmy skłŏdajōm sie z hned idyntycznych tajleczek, ewolucyjŏ dozwolyła tym mikrobōm przipasować sie do ciynżkich warōnkōw. Permamynt trwŏ proces tworzyniŏ ôpisu [[Morfologijŏ (biologijŏ)|struktury]] i roztōmajtości metabolicznyj społeczności mikrobiologicznych, co żyjōm w tych [[Ekstrymalne strzodowisko|ekstrymalnych strzodowiskach]]<ref>{{Cytuj pismo|nazwisko = Rampelotto|miano = Pabulo Henrique|tytuł = Resistance of microorganisms to extreme environmental conditions and its contribution to astrobiology.|cajtōng = Sustainability|wolumin = 2|wydanie = 6|strōny = 1602–1623|data = |wydŏwca = |miyjsce = |issn =}}</ref> [[Mikroôrganizm|Mikrobowe formy żywobyciowe]] żyjōm tyż w [[Przikop Mariański|Przikopie Mariańskim]], nojgłymbszym przikopie ôceanicznym na Ziymi<ref name=":5">{{Cytuj strōnã|url = http://www.livescience.com/27954-microbes-mariana-trench.html|tytuł = Microbes Thrive in Deepest Spot on Earth|autōr = Charles Q. Choi|data dostympu = 2015-08-02|ôpublikowany = [[LiveScience]]|jynzyk = en}}</ref><ref>{{Cytuj pismo|nazwisko = Glud, Ronnie; Wenzhöfer, Frank; Middleboe, Mathias; Oguri, Kazumasa; Turnewitsch, Robert; Canfield, Donald E.; Kitazato, Hiroshi|miano = |tytuł = [http://www.nature.com/ngeo/journal/v6/n4/full/ngeo1773.html High rates of microbial carbon turnover in sediments in the deepest oceanic trench on Earth.]|cajtōng = [[Nature Geoscience]]|wolumin = 6|wydanie = 4|strōny = 284|data = 2013-03-17|wydŏwca = |miyjsce = |issn =}}</ref>, jak tyż we postrzodku skoł, co sōm nawet do 580 m pod grōntym morza, na głymbokości 2600 m pod poziōmym morza<ref name=":5" /><ref>{{Cytuj strōnã|url = http://www.livescience.com/27899-ocean-subsurface-ecosystem-found.html|tytuł = Life Thrives in Ocean Floor|autōr = Becky Oskin|data dostympu = 2015-08-02|ôpublikowany = [[LiveScience]]|jynzyk = en}}</ref>. Podszukowania niyustympliwości i wielofunkcyjności życiŏ na Ziymi jak tyż zrozumiynie układōw tajleczkowych spotrzebowowanych ôd niykerych ôrganizmōw ku cylu przeżyciŏ to jedne z ważniyjszych faktorōw, co wpływajōm na szukanie [[życie pozaziymske|życiŏ pozaziymskigo]]<ref name=":3" />. Bez przikłŏd [[porosty]] mogōm przeżyć miesiōnc w imitowanym [[Mars#Życie|marsjańskim strzodowisku]]<ref>{{Cytuj strōnã|url = http://www.skymania.com/wp/2012/04/lichen-survives-harsh-martian-setting.html/|tytuł = Lichen survives harsh Mars environment.|autōr = Emily Baldwin|data dostympu = 2015-08-02|ôpublikowany = Skymania News|jynzyk = en}}</ref><ref>{{Cytuj strōnã|url = http://www.webcitation.org/68GROCilv|tytuł = The adaptation potential of extremophiles to Martian surface conditions and its implication for the habitability of Mars.|autōr = J.-P. de Vera, Ulrich Kohler|data dostympu = 2015-08-02|ôpublikowany = [[Europejska Unia Nauk o Ziemi]]|jynzyk = en}}</ref>. == Forma i funkcyjŏ == [[Kōmōrka]] to bazowŏ jednotka struktury kożdego żywego ôrganizmu. Kożdŏ kōmōrka powstŏwŏ w wyniku podziału wcześniyjszyj kōmōrki. [[Teoryjŏ kōmōrkowŏ]] ôstała sformułowanŏ we wczesnym XIX stoleciu ôd [[Henri Dutrochet|Henriego Dutrocheta]], [[Theodor Schwann|Theodora Schwanna]], [[Rudolf Virchow|Rudolfa Virchowa]] i inkszych uczōnych. Hned po jeji utworzyniu teoryjŏ bōła szyroko zaakceptowanŏ<ref>{{Cytuj ksiōnżkã|nazwisko = Sapp|miano = Jan|tytuł = [https://books.google.pl/books?id=f4kXJv1XiFUC&pg=PA75&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Genesis: The Evolution of Biology.]|rok = 2003|wydŏwca = Oxford University Press|miyjsce = |strōny = 75-78|isbn = 0195156196}}</ref>. Aktywność ôrganizmu je zależnŏ ôd cołkij aktywności jego kōmōrek, społym ze [[Dychanie kōmōrkowe|przepływym ynergije]], co sie dzieje we postrzodku i miyndzy niymi. Kōmōrki zawiyrajōm erbowe informacyje przenoszōne we formie kodu [[Gynetyka|gynetycznego]] w czasie jejich podziału<ref>{{Cytuj pismo|nazwisko = Lintilhac|miano = P. M.|tytuł = Thinking of biology: toward a theory of cellularity—speculations on the nature of the living cell | url = https://www.rz.uni-karlsruhe.de/~db45/Studiendekanat/Lehre/Master/Module/Botanik_1/M1401/Evolution_Zellbiologie/Lintilhac%202003.pdf |cajtōng = BioScience|wolumin = 49|wydanie = 1|strōny = 59–68|data = 1999-01|wydŏwca = |miyjsce = |issn = | archiwum = http://web.archive.org/web/20130406043511/https://www.rz.uni-karlsruhe.de/~db45/Studiendekanat/Lehre/Master/Module/Botanik_1/M1401/Evolution_Zellbiologie/Lintilhac%202003.pdf}}</ref>. Sōm dwie bazowe zorty kōmōrek. [[Prokariōnty]] niy posiadajōm [[jōndro kōmōrkowe|jōnder kōmōrkowych]] jak tyż [[Ôrganellum|ôrganelli]] kōmōrkowych, atoli posiadajōm koliste DNA i [[rybosōm]]y. Na prokarionty skłŏdajōm sie dwie [[Dōmyna (biologijŏ)|dōmyny]]: [[bakteryje]] i [[archeōny]]. Inkszōm bazowōm zortōm kōmōrek sōm [[eukariōnty]], co posiadajōm ôsobne jōndra kōmōrkowe ôbtoczōne [[błōna kōmōrkowŏ|błōnōm kōmōrkowōm]] jak tyż ôrganelle (m.in. [[mitochōndrium|mitochōndria]], [[chloroplast]]y, [[lizosom]]y, [[Nec postrzōdplazmatyczny|retikulum yndoplazmatyczne]] jak tyż [[wakuola|wakuole]]). Ôkrōm tego, posiadajōm zôrganizowane chrōmosōmy, co przechowujōm materyjõ gynetycznõ. Wszyjske zorty, co na nie skłŏdajōm sie sroge, słożōne ôrganizmy, to eukarionty – to sōm zwiyrzynta, rośliny i grziby, chociŏż moc zortōw eukariotōw to [[protisty]], co sōm [[mikroôrganizm]]ami<ref>{{Cytuj pismo|nazwisko = W. Whitman, D. Coleman, W. Wiebe|miano = |tytuł = [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC33863/ Prokaryotes: The unseen majority]|cajtōng = Proceedings of the National Academy of Science of the United States of America|wolumin = 95|wydanie = 12|strōny = 6578–6583|data = 1998|wydŏwca = |miyjsce = |issn =}}</ref>. Formalny model tuplikuje, iże eukariōnty ewoluowały z prokariōntōw, społym z bazowymi ôrganellami eukariotōw stworzōnych w czasie [[Teoryjŏ yndosymbiozy|yndosymbiozy]] miyndzy bakteryjami, a prekursorowymi kōmōrkami eukariotycznymi<ref>{{Cytuj pismo|autōr = Norman R. Pace|miano = |tytuł = Concept Time for a change|cajtōng = Nature|wolumin = 441|wydanie = 7091|strōny = 289|data = 2006-05-18|wydŏwca = |miyjsce = |issn = |url = http://www.webcitation.org/68GROFAbU}}</ref>. Mechanizmy molekularne [[Cytologijŏ|biologije kōmōrkowyj]] ôpiyrajōm sie na biołkach. Z wiynksza sōm syntezowane ôd rybosōmōw w procesie [[biosynteza biołka|biosyntezy biołka]]<ref>{{Cytuj strōnã|url = http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2009/advanced.html|tytuł = "Scientific background". The Nobel Prize in Chemistry 2009.|autōr = |data dostympu = 2015-08-02|ôpublikowany = Royal Swedish Academy of Sciences|jynzyk = }}</ref>. W kōmōrkach eukariotycznych biołka mogōm być transportowane i przetwŏrzane w [[aparat Golgiego|aparacie Golgiego]], co w tyn spusōb rychtuje je do wysłaniŏ ich do placu przeznaczyniŏ<ref>{{Cytuj | autōr = Nakano A.; Luini A. |tytuł="Passage through the Golgi."|cajtōng=Current Opinion in Cell Biology|data=2010|wydanie=22 (4)|s=471–8|pmid=20605430}}</ref>. Kōmōrki rozmnŏżajōm sie w procesie podziału kōmōrek, co w nim kōmōrka ôjcowskŏ dzieli sie na dwie abo wiyncyj kōmōrek potōmnych. U prokariōntōw podzioł kōmōrek zachodzi w procesie [[schizogōnijŏ|schizogōnije]], w kerym DNA je replikowane. Potym dwie kopije DNA sōm dołōnczane do fragmyntōw błōny kōmōrkowyj. W przipadku eukariōntōw zachodzi barzij słożōny proces [[mitoza|mitozy]]. Jego kōńcowy rezultat je jednak taki sōm; nowo stworzōne kopije kōmōrek sōm idyntyczne tak z kōmōrkōm ôjcowskōm, jak i z kożdōm inkszōm kōmōrkōm (z wyjōntkym [[mutacyjŏ|mutacyje]]). W przipadku kożdyj z nich dochodzi do dalszego podziału<ref>{{Cytuj ksiōnżkã|nazwisko = Panno|miano = Joseph|tytuł = [https://books.google.pl/books?id=sYgKY6zz20YC&pg=PA60&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false The Cell. Facts on File science library.]|rok = 2004|wydŏwca = Infobase Publishing|miyjsce = |strōny = 60–70|isbn = 0816067368}}</ref>. Je możliwość, iże [[Ôrganizm wielokōmōrkowy|ôrganizmy wielokōmōrkowe]] ewoluowały z [[Kolōnijŏ (biologijŏ)|kolōnije]], co skłŏdały sie z takich kōmōrek. Kōmōrki te w wyniku adhezyje mogōm tworzić grupy ôrganizmōw. Czōnkowie kolōnije mogōm przeżyć przed siebie, a stworzynia, co nŏleżōm do prŏwdziwego wielokōmōrkowego ôrganizmu posiadajōm specjalizacyje, co powodujōm, iże te stworzynia sōm zależne ôd inszych kōmōrek, co wchodzōm w skłŏd tego ôrganizmu, bez kerych niy mogłyby przeżyć<ref>{{Cytuj ksiōnżkã|nazwisko = Alberts|miano = Bruce|tytuł = [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK28332/ From Single Cells to Multicellular Organisms. Molecular Biology of the Cell (3rd ed.).]|rok = 1994|wydŏwca = Garland Science|miyjsce = Nowy Jork|strōny = |isbn = 0-8153-1620-8}}</ref>. W styczniu 2016 roku uczyni podali informacyjõ, iże kole 800 mln lŏt tymu w pojedynczyj tajleczce doszło do niywielkich [[Ewolucyjnŏ biologijŏ rozrostu|pōmian gynetycznych]], co im bōło nadano miano GK-PID. Mogły ône przizwolić ôrganizmōm przejś z [[Ôrganizm jednokōmōrkowy|ôrganizmu jednokōmōrkowego]] do [[Ôrganizm wielokōmōrkowy|ôrganizmu wielokōmōrkowego]]<ref>{{Cytuj|url = http://www.nytimes.com/2016/01/12/science/genetic-flip-helped-organisms-go-from-one-cell-to-many.html|tytuł = Genetic Flip Helped Organisms Go From One Cell to Many|cajtōng = The New York Times|data = 2016-01-07|data dostympu = 2016-01-09|issn = 0362-4331|autōr = Carl Zimmer}}</ref>. Kōmōrki posiadajōm wyewoluowane metody, co ze jejich pōmocōm doziyrajōm i reagujōm na swoje mikrostrzodowisko i tak polepszajōm talynt przistosowaniŏ sie. [[Sygnalizacyjŏ kōmōrkowŏ]] koordynuje aktywności kōmōrkowe, tym samym sztaluje bazowe funkcyje ôrganizmōw wielokōmōrkowych. Sygnalizacyjŏ miyndzykōmōrkowŏ nastympuje w czasie bezpostrzednigo kōntaktu kōmōrkowego, przi używaniu [[Sygnalizacyjŏ jukstakrynowŏ|sygnalizacyjõ jukstakrynowõ]] (ang. ''juxtacrine signalling''), abo postrzednio, w czasie umiany [[Agynt (biologijŏ)|agyntōw]], tak jak we [[Ukłŏd hormōnalny|układzie hormōnalnym]]. W barzij słożōnych ôrganizmach koordynacyjŏ aktywności może zachodzić dziynki [[Ukłŏd nerwowy|układowi nerwowymu]]<ref>{{Cytuj ksiōnżkã|nazwisko = Alberts|miano = Bruce|tytuł = [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26813/ "General Principles of Cell Communication". Molecular Biology of the Cell.]|rok = 2002|wydŏwca = Garland Science|miyjsce = Nowy Jork|strōny = |isbn = 0-8153-3218-1}}</ref>. == Klasyfikacyjŏ ôrganizmōw == Piyrszõ znōmõ prōbã klasyfikacyje ôrganizmōw przekludziōł grecki filozof [[Arystoteles]], co podzielōł wszyjske ôrganizmy, co wtynczŏs żyły, na [[zwiyrzynta]] i [[rośliny]], przi ôparciu sie z rubsza na jejich talyńcie poruszaniŏ sie. Podzielōł tyż zwiyrzynta na take, co posiadajōm krew i co jij niy posiadajōm (abo co niy posiadajōm czerwōnyj krwie). Tyn podzioł idzie dopasować do podziału na [[kryngowce]] i [[bezkryngowce]]. Arystoteles podzielōł zwiyrzynta, co posiadajōm krew, na piyńć grup: żyworodne sztworonogi ([[cycacze]]), jajorodne sztworonogi ([[gady]] i [[płazy]]), [[ptŏki]], [[ryby]] jak tyż [[walynie]]. Zwiyrzynta, co niy posiadały krwie, tyż ôstały podzielōne na piyńć grup: [[gowonogi]], [[szkorupiŏki]], [[ôwady]] (zaliczały sie do nich tyż [[pajōnki]], [[skorpiōny]] i [[pareczniki]]), take, co posiadały szkorupã (zaliczała sie do nich wiynkszość [[miynczŏki|miynczŏkōw]] i [[szkarłupnie|szkarłupni]]) jak tyż [[zwiyrzokrze]]. Choć robota Arystotelesa posiadała felery, to bōła to nojsrogszŏ biologicznŏ synteza, jakŏ do tego czasu powstała – bōła używanŏ w czasie dalszych stoleci po jego śmierci<ref>{{Cytuj strōnã|url = http://www.ucmp.berkeley.edu/history/aristotle.html|tytuł = Aristotle - biography.|autōr = |data dostympu = 2015-08-05|ôpublikowany = University of California Museum of Paleontology|jynzyk = en}}</ref>. Eksploracyjŏ [[Ameryka|Ameryki]] prziczyniyła sie do ôdkryciŏ ôgrōmnyj wielości nowych zortōw roślin i zwiyrzōnt, co wymŏgały ôpisu i sklasyfikowaniŏ. Pod kōniec XVI i na poczōntku XVII stoleciŏ dzioły sie szczegōłowe podszukowania nad zwiyrzyntami, co miały posużyć za baza dlŏ systymu klasyfikacyjnego ôrganizmōw. Pod kōniec lŏt 40. XVIII stoleciŏ [[Karol Linneusz]] wkludziōł swōj systym [[Binominalne nazewnictwo zortōw|binominalnego nazewnictwa zortōw]], co je tajlōm systymu klasyfikacyjnego ôrganizmōw<ref>{{Cytuj pismo|nazwisko = S. Knapp, G. Lamas, E.N. Lughadha, G. Novarino|miano = |tytuł = Stability or stasis in the names of organisms: the evolving codes of nomenclature.|cajtōng = [[Philosophical Transactions of the Royal Society B]]|wolumin = 359|wydanie = 1444|strōny = 611–622|data = 2004-04|wydŏwca = |miyjsce = |issn =}}</ref>. Linneusz prōbowoł udoskonalić to dzieło i zmyńszyć dugość wcześnij używanych wielowyrazowych mian bez sniesiynie niyprzidajnyj retoryki, wkludzynie nowych ôpisowych terminōw jak tyż akuratne zdefiniowanie jejich znaczyń. Kōnsekwyntnie bez użycie tego systymu, Linneusz ôddzielōł [[nazewnictwo]] ôd [[Taksōnōmijŏ (biologijŏ)|taksōnōmije]]. Przōdzij [[grziby]] bōły zaliczane do roślin. Bez krōtki czas Linneusz zaliczoł je do zwiyrzyncego taksōnu [[Vermes (termin)|Vermes]], niyskorzij ale zaś zaliczōł je do roślin. [[Herbert Faulkner Copeland]] zaliczōł grziby do stworzōnego ôd siebie krōlestwa Protoctista, tym spusobym po czyńści uniknōł problymu, jednak mimo to nadoł im ekstra status<ref>{{Cytuj pismo|nazwisko = Copeland|miano = H.F.|tytuł = The Kingdoms of Organisms.|cajtōng = Quarterly Review of Biology|wolumin = 13|wydanie = 4|strōny = 383|data = 1938|wydŏwca = |miyjsce = |issn =}}</ref>. Problym bōł w kōńcu rozwiōnzany ôd [[Robert Whittaker|Roberta Whittakera]], co we swojim systymie sklasyfikowoł grziby za ôsobne krōlestwo. [[Historyjŏ życiŏ na Ziymi]] pokazuje, iże grziby sōm barzij zbliżōne do zwiyrzōnt aniżeli do roślin<ref>{{Cytuj pismo|nazwisko = Whittaker|miano = R. H.|tytuł = New concepts of kingdoms or organisms. Evolutionary relations are better represented by new classifications than by the traditional two kingdoms.|cajtōng = Science|wolumin = 163|wydanie = 3863|strōny = 150-160|data = 1969-01|wydŏwca = |miyjsce = |issn =}}</ref>. Nowe ôdkrycia, co pozwolyły barzij detajlowe podszukowania nad [[kōmōrka]]mi i mikroôrganizmami, prziczyniyły sie ôdkryciŏ nowych formōw życiŏ i powstaniŏ nowych dōmyn biologije – [[Biologijŏ kōmōrkowŏ biologije kōmōrkowyj]] jak tyż [[mikrobiologijŏ|mikrobiologije]]. Nowo ôdkryte ôrganizmy przōdzij bōły zaliczane do [[Pierwotniŏki|pierwotniŏkōw]] za zwiyrzynta, jak tyż do [[Plechowce|plechowcōw]] za rośliny, ale niyskorzij ôstały połōnczōne w krōlestwo [[Protisty|protistōw]] ôd [[Ernst Haeckel|Ernsta Haeckela]]; w dalszym ôkresie [[Prokariōnty]] bōły przeklasyfikowane na krōlestwo [[Monera (biologijŏ)|Monera]], co niyskorzij bōło podzielōne na dwie ôsobne grupy – [[bakteryje]] i [[archeōny]]. Dokludziyło to do nastōniŏ nowego systymu, co skłŏdoł sie z sześciu krōlestw, jak tyż w kōńcu do nastōniŏ [[Trzidōmynowy systym|trzidōmynowego systymu]] ôpartego ô relacyje ewolucyjne<ref>{{Cytuj pismo|nazwisko = C. Woese, O. Kandler, M. Wheelis, (1990). ".". 87 (12): .|miano = |tytuł = [http://www.pnas.org/content/87/12/4576.full.pdf+html Towards a natural system of organisms: proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya.]|cajtōng = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|wolumin = 87|wydanie = 12|strōny = 4576–4579|data = 1990|wydŏwca = |miyjsce = |issn =}}</ref>. Klasyfikacyjŏ eukariotōw, a nojbarzij protistōw, ôstŏwŏ ale spōrnŏ,<ref>{{Cytuj pismo|nazwisko = S.M. Adl, A.G. Simpson, M.A. Farmer|miano = |tytuł = "The new higher level classification of eukaryotes with emphasis on the taxonomy of protists.|cajtōng = J. Eukaryot. Microbiol.|wolumin = 52|wydanie = 5|strōny = 399–451|data = |wydŏwca = |miyjsce = |issn =}}</ref> W czasie rozrostu mikrobiologije, [[Biologijŏ molekularnŏ|biologije molekularnyj]] jak tyż [[wirusologijŏ|wirusologije]] ôdkryte bōły niykōmōrkowe agynty, co niymi sōm m.in. [[wirusy]] i [[wirojid]]y. Chociŏż sōm uwŏżane za żywe, w przeszłości trwała dyskusyjŏ nad tym, eli te ôrganizmy sōm richtich ôrganizmami żywymi; wirusy niy posiadajōm czyńści cech żywobyciowych, m.in. posiadaniŏ błōny kōmōrkowyj, przechodzyniŏ procesu metabolizmu, talyntu rozrostu i reagowaniŏ na strzodowisko naôbkoło. Jak ôprzić sie na gynetyce i biologiji, wirusy mogōm być klasyfikowane za zorty, jednak moc aspektōw jejich klasyfikacyje je spōrnŏ,<ref>{{Cytuj pismo|nazwisko = Van Regenmortel (January 2007). "". 7 (1): .|miano = M.H.|tytuł = Virus species and virus identification: past and current controversies|cajtōng = Infection, Genetics and Evolution|wolumin = 7|wydanie = 1|strōny = 133–144|data = 2007-01|wydŏwca = |miyjsce = |issn =}}</ref>. W latach 60. XX s. powstała metoda klasyfikacyje zwanŏ [[kladystyka|kladystykōm]], co polygŏ na przedstawianiu [[klad]]ōw we [[Strōm filogynetyczny|strōmie filogynetycznym]]<ref>{{Cytuj pismo|nazwisko = Pennisi (March 2001). "". (New York, N.Y.) 291 (5512):|miano = E.|tytuł = Taxonomy. Linnaeus's last stand?|cajtōng = Science|wolumin = 291|wydanie = 5512|strōny = 2304–2307|data = 2001-03|wydŏwca = |miyjsce = Nowy Jork|issn =}}</ref>. == Życie pozaziemskie == [[Plik:Panspermie.svg|thumb|[[Panspermia]]]] Ziymia to je jedynŏ znōmŏ planeta, co je siedliskym życiŏ. Inkszymi placami we Wszechświecie, co mogōm być zamiyszkane ôd mikroôrganizmōw, je postrzodek [[Mars]]a, atmosfera [[Wynus]]<ref>{{Cytuj pismo|nazwisko = Alberto G.; Baker, Victor R.; Fink, Wolfgang; Strom, Robert G.|miano = |tytuł = Venus, Mars, and the Ices on Mercury and the Moon: Astrobiological Implications and Proposed Mission Designs.|cajtōng = Astrobiology|wolumin = 5|wydanie = 6|strōny = 778–795|data = 2005-12|wydŏwca = |miyjsce = |issn =}}</ref> jak tyż ôceany we postrzodku niykerych [[Naturalny satelita|naturalnych satelitōw]] i [[Gazowy ôlbrzimōw|gazowych ôlbrzimōw]]<ref>{{Cytuj strōnã|url = http://news.ucsc.edu/2009/12/3443.html|tytuł = Icy moons of Saturn and Jupiter may have conditions needed for life.|autōr = Daniel Strain|data dostympu = 2015-08-11|ôpublikowany = The University of Santa Cruz|jynzyk = en}}</ref>. Żeby ôkryślić, w jakich warōnkach w systymach słōnecznych może być cywilizacyjŏ, używŏ sie [[Rōwnanie Drake’a|rōwnaniŏ Drake’a]]<ref>{{Cytuj ksiōnżkã|nazwisko = Douglas A. Vakoch, Albert A. Harrison|miano = |tytuł = [https://books.google.pl/books?id=BVJzsvqWip0C&pg=PA37&hl=pl#v=onepage&q&f=false Civilizations beyond Earth: extraterrestrial life and society.]|rok = 2011|wydŏwca = Berghahn Books|miyjsce = |strōny = 37-41|isbn =}}</ref>. Przestrzyń podle [[Cug bazowy|cugu bazowego]] gwiŏzdy, co może być użyteczny dlŏ życiŏ, co zamiyszkuje planety, co posiadajōm warōnki podobne do Ziymie, je zwany [[ekosfera|ekosferōm]]. Wnyntrzne i zewnyntrzne prōmiynie ekosfery rōżniōm sie miyndzy sobōm [[Jasność (astrōnōmijŏ)|jasnościōm]] ymitowanōm ôd gwiŏzdy. Gwiŏzdy masywniyjsze aniżeli Słōńce posiadajōm srogszŏ ekosferã, jednak ôstŏwajōm w głōwnym cugu we krōtszym ôdstympie czasowym. W przipadku [[Czyrwōny karzeł|czyrwōnych karłōw]] dochodzi do inkszego problymu – jejich ekosfera je myńszŏ, bez co je przedmiotym srogszyj aktywności słōnecznyj i efektōw [[Ôbrōt synchrōniczny|ôbrotu synchrōnicznego]] pobliskich ôrbit. Bez to postrzōd gwiŏzd ô postrzednij masie (bp. Słōńce) je srogsze prŏwdopodobiyństwo rozrostu form żywobyciowych podobnych do tych, co zamiyszkujōm Ziymiã<ref>{{Cytuj ksiōnżkã|nazwisko = Selis|miano = Frank|tytuł = [https://books.google.pl/books?id=3uYmP0K5PXEC&pg=PA210&hl=pl#v=onepage&q&f=false Lectures in Astrobiology 2]|rok = |wydŏwca = Springer|miyjsce = |strōny = 210–214|isbn = 3540336923}}</ref>. Położynie gwiŏzdy w galaktyce tyż może mieć wpływ na srogość prŏwdopodobiyństwa wystympowaniŏ formōw żywobyciowych. Gwiŏzdy w regiōnach ôbfitych w elymynta ciynżke, z kerych mogōm powstŏwać planety, w zestawiyniu z niskim spōłczynnikym wystympowaniŏ [[Supernowa|supernowych]], co mogōm niszczyć siedliska życiŏ, sōm uwŏżane za take, co posiadajōm srogsze prŏwdopodobiyństwo wystympowaniŏ naôbkoło nich planet zamiyszkanych ôd słożōnych formōw żywobyciowych<ref>{{Cytuj pismo|nazwisko = Charles H. Lineweaver, Yeshe Fenner, Brad K. Gibson|miano = |tytuł = The Galactic Habitable Zone and the age distribution of complex life in the Milky Way|cajtōng = Science|wolumin = 303|wydanie = 5654|strōny = 59–62|data = 2004-01|wydŏwca = |miyjsce = |issn =}}</ref>. == Śmierć == [[Plik:Male Lion and Cub Chitwa South Africa Luca Galuzzi 2004.JPG|thumb|251x251px|Ciała zwiyrzōnt (m.in. przedstawiōnego na fotografiji [[Bawōł afrykański|bawoła afrykańskigo]]) sōm przetwŏrzane ôd [[ekosystym]]u, co dŏwŏ ynergijõ i substancyje ôdżywcze żywym stworzyniōm żywobyciowym]] Śmierć to permanyntne wygaśniyńcie wszyjskich czynności żywobyciowych i procesōw żywobyciowych w ôrganiźmie abo kōmōrce<ref>{{Cytuj strōnã|url = http://www.webcitation.org/5kwsdvU8f|tytuł = Definition of death|autōr = |data dostympu = 2015-09-27|ôpublikowany = |jynzyk = }}</ref><ref name=":6">{{Cytuj strōnã|tytuł = Definitions of Death - rituals, world, burial, body, funeral, life, history, beliefs, cause, time|url = http://www.deathreference.com/Da-Em/Definitions-of-Death.html|ôpublikowany = www.deathreference.com|data dostympu = 2015-09-27}}</ref>. Może ôna wystōmpić w wyniku wypadku, katastrofy, [[niymoc]]y, [[Zależności miyndzygatōnkowe|zależności miyndzygatōnkowych]], [[Niydożywiynie|niydożywiyniŏ]], [[Zatrucie|zatruciŏ]], [[Biogerōntologijŏ|starzyniŏ sie]] abo [[Samobōjstwo|samobōjstwa]]. Po śmierci ôrganizmu, jego kōnski wchodzōm w skłŏd [[Raja biogeochymicznŏ|raje biogeochymicznyj]]. Ôrganizm może być zjedzōny ôd [[drŏpieżnictwo|drŏpieżnika]] abo [[padlinożercy]] – [[Biomasa|materyjŏ ôrganicznŏ]], co ôstŏwŏ, może potym ôstać szyrzyj rozłożōnŏ ôd [[Detrytusożerca|detrytusożercōw]] (ôrganizmy, co przetwŏżajōm [[Detrytus (ekologijŏ)|detrytus]]), co swrŏcajōm go strzodowisku na pōnowny użytek w [[Raja kustowŏ|Raji kustowyj]]. Jednym z problymōw we zdefiniowaniu śmierci je rozdzioł miyndzy śmierciōm a życiym. Śmierć wydŏwŏ sie ôdwołować tak do mōmyntu, w kerym kōńczy sie życie, jak i do mōmyntu, w kerym poczynŏ sie sztand, co nastympuje po kōńcu życiŏ<ref name=":6" />. Ôbsztalowanie, kedy nastympuje śmierć, wymŏgŏ ôkryślyniŏ kōnceptualnyj granice miyndzy życiym a śmierciōm. Je to problymatyczne, bo niy ma zgody w przedmiocie tego, jak zdefiniować życie. Natura śmierci bez tysiōnclecia bōła zdrzōdłym niypokoju tradycyji religijnych jak tyż dochodzyń filozoficznych. Postrzōd wielu religiji je wiara w [[Życie pośmiertne|życie pozagrobowe]], [[Reinkarnacyjŏ|reinkarnacyjõ]] [[Dusza (religijŏ)|dusze]] abo [[zmartwychstōnie]] ciała. [[Wymiyranie]] to proces, w kerym umiyrŏ grupa [[taksōn]]ōw abo [[Zorta (biologijŏ)|zortōw]], co zmyńszŏ biorozmajtość<ref>{{Cytuj strōnã|url = http://www.webcitation.org/5kwseRB80|tytuł = Extinction - definition|autōr = |data dostympu = 2015-10-13|ôpublikowany = webcitation.com|jynzyk = en}}</ref>. Mōmynt wymarciŏ zorty porzōnd je uznŏwany za mōmynt, w kerym umiyrŏ ôstatni jego przedstawiciel. Ôbsztalowanie tego mōmyntu je ciynżke, co [[Zasiyng (biogeografijŏ)|zasiyng]] wystympowaniŏ danyj zorty może być moc srogi, bez co wykōnuje sie je po ôkryślōnym czasie jego niyôbecności. Zorty mogōm wymiyrać w wyniku braku talyntu do przeżyciŏ [[Siedlisko (biologijŏ)|siedlisku]], co sie zmiyniŏ abo zmiyniyło, abo skuli przegraniŏ z kōnkuryncyjōm. We cołkij [[Historyjŏ Ziymie|historyji Ziymie]] wymarło kole 99% zortōw, co jã zamiyszkowały<ref>{{Cytuj strōnã|url = http://palaeo.gly.bris.ac.uk/Palaeofiles/Triassic/extinction.htm|tytuł = What is an extinction?|autōr = |data dostympu = 2015-10-13|ôpublikowany = Bristol University|jynzyk = en}}</ref>. Możliwe ale, iże [[Masowe wymiyranie|masowe wymiyrania]] mogōm wpływać na wartkość, z jakōm dochodzi do ewolucyje życiŏ, a to tworzi szanse dlŏ nowych grup ôrganizmōw do rozrostu i ewoluowaniŏ<ref>{{Cytuj pismo|nazwisko = B.|miano = Van Valkenburgh|tytuł = Major patterns in the history of carnivorous mammals|cajtōng = Annual Review of Earth and Planetary Sciences|wolumin = |wydanie = 27|strōny = 463–493|data = 1999|wydŏwca = |miyjsce = |issn =}}</ref>. [[Skamiyniałości]] to zachowane kōnski abo [[Skamieniałość śladowa|ślady]] zwiyrzōnt, roślin i inkszych ôrganizmōw, co sōm z dalekij przeszłości. Cołkość skamieniałości, tak ôdnojdziōnych jak i niyôdnojdziōnych, jak tyż jejich rozłożynie we formacyjach skalnych i pokładach [[Skały ôsadowe|ôsadowych]] ([[Warstwa (geologijŏ)|warstwach]]), je nazywany ''zŏpisym kopalnym''. Zachowane prōbki sōm ôkryślane skamiyniałościami, jeźli wiyncyj jak 10 tysiyncy lŏt stare<ref>{{Cytuj strōnã|url = http://www.sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/|tytuł = Frequently asked questions|autōr = |data dostympu = 2015-11-14|ôpublikowany = San Diego Natural History Museum|jynzyk = en}}</ref>. Beztōż nojmodsze skamiyniałości sōm z poczōntku epoki [[holocyn]]u, za to nojstarsze z [[eōn]]u [[archajik]]u, do 3,4 milijarda lŏt<ref>{{Cytuj strōnã|url = https://www.washingtonpost.com/national/health-science/oldest-microfossils-hail-from-34-billion-years-ago-raise-hopes-for-life-on-mars/2011/08/19/gIQAHK8UUJ_story.html?hpid=z3|tytuł = Oldest 'microfossils' raise hopes for life on Mars|autōr = Brian Vastag|data dostympu = 2015-11-14|ôpublikowany = [[The Washington Post]]|jynzyk = en}}</ref><ref>{{Cytuj strōnã|url = http://www.nytimes.com/2011/08/22/science/earth/22fossil.html?_r=1&partner=rss&emc=rss&src=ig|tytuł = Geological Team Lays Claim to Oldest Known Fossils|autōr = Nicholas Wade|data dostympu = 2015-11-14|ôpublikowany = [[The New York Times]]|jynzyk = en|data = 2011-08-21}}</ref>. == Sztuczne życie == [[Sztuczne życie]] to dōmyna nauki, co pŏrŏ sie podszukowaniym [[systym]]ōw, co ôdnoszōm sie do życiŏ, jego procesōw, jak tyż jego ewolucyje ze pōmocōm [[Symulacyjŏ|symulacyji]] wykōnowanych przi użyciu [[Symulacyjŏ kōmputrowŏ|symulacyji kōmputrowych]], [[Robotyka|robotyki]] i [[Biochymijŏ|biochymije]]<ref>{{Cytuj strōnã|tytuł = the definition of artificial-life|url = http://dictionary.reference.com/browse/artificial-life|ôpublikowany = Dictionary.com|data dostympu = 2015-11-14}}</ref>. Podszukowania sztucznego życiŏ imitujōm tradycyjnõ biologijõ przi ôdtwŏrzaniu niykerych aspektōw zjawisk biologicznych. Uczyni podszukujōm logikã systymōw żywobyciowych bez tworzynie sztucznych strzodowisk – tym spusobym starajōm sie zrozumieć słożōne [[przetwŏrzanie informacyji]], co ôkryślajōm te systymy. [[Biologijŏ syntytycznŏ]] to dzioł [[Biotechnologijŏ|biotechnologije]], kery stanowi połōnczynie [[Nauka|nauki]] i [[Bioinżynieryjŏ|bioinżynieryje]]. Jeji cyl to projektowanie i tworzynie nowych funkcyji biologicznych i systymōw, co ich niy ma w przirodzie. Biologijŏ syntytycznŏ ôbyjmuje redefinicyjõ jak tyż rozrost biotechnologije, społym z cylami takimi jak bycie talyntnym do projektowaniŏ i tworzyniŏ biologicznych systymōw inżynieryjnych, co przetwŏrzajōm informacyje, wytwŏrzajōm materyje i struktury, produkujōm ynergijõ, lifrujōm pożywioł jak tyż utrzimujōm i zmŏcniajōm ludzke zdrowie i strzodowisko<ref>{{Cytuj pismo|nazwisko = Chopra|miano = Paras|tytuł = Engineering life through Synthetic Biology|cajtōng = In Silico Biology|wolumin = 6|wydanie = |strōny = |data = |wydŏwca = |miyjsce = |issn = |autōr2 = Akhil Kamma}}</ref>. == Poglōndy na istotã życiŏ == [[Plik:Hoh rain forest trees.jpg|thumb|Roślinność [[las dyszczowy Hoh|lasa dyszczowego Hoh]]]] [[Plik:Grand Prismatic Spring.jpg|thumb|[[Grand Prismatic Spring]] w [[Park Nŏrodowy Yellowstone|Parku Nŏrodowym Yellowstone]]]] Postrzōd poglōndōw na istotã życiŏ idzie wyrōżnić take teoryje<ref>[[Władysław Kunicki-Goldfinger|Władysław J. H. Kunicki-Goldfinger]], ''Podstawy biologii'', 1978, s. 29-30</ref><ref>Jerzy A. Chmurzyński, ''W poszukiwaniu istoty życia'', w: ''Organizm - jednostka biologiczna'', 1977, s. 8-10, 44</ref><ref>[[Leszek Kuźnicki]], ''Czy i jak definiować "życie"'', w: Problemy, 6 (339), czyrwiec 1974, s. 11-12</ref>: === Materializm === Jednym z nojstarszych poglōndōw je materializm, podle kerego wszyjsko skłŏdŏ sie z [[Materyjŏ (fizyka)|materyje]], a życie je jyno jeji słożōnōm formōm. [[Empedokles]] argumyntowoł, iże kożdy ôbiekt we Wszechświecie skłŏdŏ sie z kōmbinacyje sztyrech [[Żywioły|''żywiołōw'']] abo ''korzyni'': ''ziymie'', ''wody'', ''luftu'' i ''ôgnia'' – ône klarujōm wszyjske zmiany, co sie dziejōm. Wszyjske formy życiŏ, jak tyż jejich roztōmajtość, powstały bez miszōng tych żywiołōw{{odn|Parry|2012}}. [[Demokryt]] uwŏżoł, iże bazowōm cechōm życiŏ je posiadanie dusze (''psyche''). Tak jak w przipadku inkszych antycznych pisŏrzi, Demokryt prōbowoł wyklarować, co sprawiŏ, iże danŏ istota je żywŏ. Eklerowoł, iże ôgniste atōmy społym tworzōm duszã, gynau tym samym spusobym, jakim atōmy i prōznota tworzōm kożdy inkszy ôbiekt. Demokryt padoł ô ôgniu skuli widzialnego zwiōnzku miyndzy życiym a ciepłym, jak tyż skuli ruchu ôgnia{{odn|Berryman|2016}}. Materializm mechanistyczny, co powstoł w antycznyj Grecyji, ôstoł ôdrodzōny jak tyż skorygowany ôd francuskigo filozofa [[René Descartes|Kartezjusza]], co prawiōł, iże zwiyrzynta i ludzie byli grupōm czyńści, kere razym funkcjōnowały jak maszina. Teoryjŏ [[ewolucyjŏ|ewolucyje]], stworzōnŏ w 1859 roku ôd [[Charles Darwin|Charlesa Darwina]], je mechanistycznym wyklarowaniym powstŏwaniŏ zortōw ze pōmocōm [[dobōr naturalny|doboru naturalnego]]<ref>{{Cytuj ksiōnżkã|nazwisko = Paul|miano = Thagard|tytuł = [https://books.google.pl/books?id=HrJIV19_nZYC&pg=PA204&hl=pl#v=onepage&q&f=false The Cognitive Science of Science: Explanation, Discovery, and Conceptual Change.]|rok = 2012|wydŏwca = MIT Press|miyjsce = |strōny = 204-205|isbn = 0262017288}}</ref>. === Hilymorfizm === [[Hilymorfizm]] to teoryjŏ stworzōnŏ ôd [[Arystoteles]]a, podle keryj kożdy byt je kōmbinacyjōm formy i materyje. Jednym z bazowych zainteresowań Arystotelesa bōła biologijŏ – kole 1/4 jego [[Corpus Aristotelicum]] to dzieła biologiczne. Jedno z nich tuplikuje, iże kożdy byt we materyjnym Wszechświecie skłŏdŏ sie z materyje i formy, a formōm bytu, co żyje, je [[Dusza (religijŏ)|dusza]]. Sōm trzi zorty dusz: ''dusza wegetatywnŏ'' (u roślin; dziynki nij rosnōm, przekwitajōm i ôdżywiajōm sie, jednak niy powodujōm u nij ruchu jak tyż uczuć), ''dusza zwiyrzyncŏ'' (dziynki nij zwiyrzynta poruszajōm sie i posiadajōm uczucia) jak tyż ''dusza rozumnŏ'' (zdrzōdło świadōmości i rozumowaniŏ, kere (podle Arystotelesa) posiadŏ ino czowiek)<ref>[[Arystoteles]]: ''[[Ô duszy]]''</ref>. Kożdŏ wyższŏ dusza posiadŏ cechy niższyj dusze. Arystoteles uwŏżoł, iże jeźli materyjŏ niy może istnieć bez formy, tak forma niy może istnieć bez materyje, bez to dusza niy może istnieć bez ciała<ref>{{Cytuj ksiōnżkã|nazwisko = Marietta|miano = Don|tytuł = [https://books.google.pl/books/about/Introduction_to_Ancient_Philosophy.html?id=Gz-8PsrT32AC&hl=pl Introduction to ancient philosophy. M. E. Sharpe]|rok = 1998|wydŏwca = |miyjsce = |strōny = 104|isbn = 0765602164}}</ref>. Arystotelesowa teoryjŏ je spōjnŏ z [[teleologijŏ|teleologicznymi]] wyklarowaniami życiŏ, co tuplikujōm zjawiska w kategoryjach cylu i ukerunkowaniŏ na cyl - bez to bp. biyl, co pokrywŏ pelc biołego niedźwiedzia, je tuplikowanŏ pod wzglyndym cylowości jego kamuflażu. Rychtōnek prziczynowości (ôd przeszłości do prziszłości) zaprzeczŏ naukowymu dowodowi naturalnyj selekcyje, co klaruje kōnsekwyncyjõ z pōnktu widzyniŏ poprzednij prziczyny. Cechy biologiczne niy sōm ôpisowane bez ôpisanie jeji ôptymalnego rezultatu, atoli bez ôpisanie historyje ewolucyje zorcie, co dokludziyło do naturalnyj selekcyje znakōw, ô kerych mŏwa<ref>{{Cytuj ksiōnżkã|nazwisko = Stewart-Williams|miano = Steve|tytuł = [https://books.google.pl/books?id=KBp69los_-oC&pg=PA193&hl=pl#v=onepage&q&f=false Darwin, God and the meaning of life: how evolutionary theory undermines everything you thought you knew of life.]|rok = 2010|wydŏwca = Cambridge University Press|miyjsce = |strōny = 193-194|isbn = 0521762782}}</ref>. === Witalizm === [[Witalizm]] to hipoteza stworzōnŏ ôd [[Georg Ernst Stahl|Georga Ernsta Stahla]], co podle nij prawidło żywobyciowe je niymaterialne. Witalizm bōł uznŏwany do połowy XX s. ôd m.in. filozofōw [[Henri Bergson|Henriego Bergsona]], [[Friedrich Nietzsche|Friedricha Nietzsche]], [[Wilhelm Dilthey|Wilhelma Diltheya]]<ref>{{Cytuj ksiōnżkã|nazwisko = Schwartz|miano = Sanford|tytuł = [http://www.ifcc.org/ifccfiles/docs/130304003.pdf C. S. Lewis on the Final Frontier: Science and the Supernatural in the Space Trilogy.]|rok = 2009|wydŏwca = Oxford University Press|miyjsce = |strōny = 56|isbn = 0199888396}}</ref>, anatōma [[Marie François Xavier Bichat|Marie François Xaviera Bichata]] jak tyż chymika [[Justus von Liebig|Justusa von Liebiga]]<ref>Ian Wilkinson (1998). "History of Clinical Chemistry – Wöhler & the Birth of Clinical Chemistry". ''The Journal of the International Federation of Clinical Chemistry and Laboratory Medicine'' '''13''' (4).</ref>. Do witalizmu zaliczajōm sie tyż myśl, iże istniyje srogi rozdzioł miyndzy materyjōm ôrganicznōm a niyorganicznōm, jak tyż przekōnanie, iże materyjŏ ôrganicznŏ może być jyny ôd istot żywych. To przekōnanie ôstało ôbalōne w 1826 roku, kedy [[Friedrich Wöhler]] stworzōł [[mocznik]] z materyje niyôrganicznyj<ref>[[Friedrich Wöhler]] (1828). [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k15097k/f261.chemindefer "Ueber künstliche Bildung des Harnstoffs"]. ''Annalen der Physik und Chymije'' '''88'''(2): 253–256.</ref>. Ta [[synteza Wöhlera]] je uwŏżanŏ za poczōntek modernyj [[chymijŏ ôrganicznŏ|chymije ôrganicznyj]]. Te synteza mŏ historyczne znaczynie, bo po piyrszy rŏz zwiōnzek ôrganiczny ôstoł stworzōny w reakcyjach niyôrganicznych<ref>Ian Wilkinson (1998). "History of Clinical Chemistry – Wöhler & the Birth of Clinical Chemistry". ''The Journal of the International Federation of Clinical Chemistry and Laboratory Medicine'' '''13''' (4)</ref>. W latach 50. XIX s. [[Hermann von Helmholtz]] zadymōnstrowoł, iże w czasie ruchu miynśni niy traci sie ynergijŏ, i zasugerowoł, iże do poruszaniŏ miynśniami niy sōm przidajne żŏdne siyły witalne<ref>{{Cytuj ksiōnżkã|nazwisko = Rabinbach|miano = Anson|tytuł = [https://books.google.pl/books?id=e5ZBNv-zTlQC&pg=PA124&lpg=PA124&hl=pl#v=onepage&q&f=false The Human Motor: Energy, Fatigue, and the Origins of Modernity.]|rok = 1992|wydŏwca = University of California Press|miyjsce = |strōny = 124-125|isbn = 0520078276}}</ref>. Te wyniki dokludziyły do pociepniyńciŏ naukowych zainteresowań teoryjami witalistycznymi, chociŏż durch sōm uznŏwane teoryje [[pseudonauka|pseudonaukowe]] take jak [[hōmeopatyjŏ]], co interpretuje niymoce za sprawiōne zaburzyniami siył witalnych i żywobyciowych<ref>[http://www.ncahf.org/pp/homeop.html "NCAHF position paper ôn Homeopathy"]. National Council Against Health Fraud; luty 1994.</ref>. Istoty żywe blank rōżniōm sie ôd ciał niyôżywiōnych i podlygajōm fungowaniu swojistych praw, niyzależnych ôd praw fizyki i chymije; procesy żywobyciowe zależōm ôd swojistyj [[Siyła żywobyciowŏ|siyły żywobyciowyj]] (''vis vitalis'')<ref>Jerzy A. Chmurzyński, ''W poszukiwaniu istoty życia'', w: ''Organizm - jednostka biologiczna'', 1977, s. 8</ref>, rozumianyj przirodniczo abo pozaprzyrodniczo ([[yntelechijŏ]] [[Arystoteles]]a, ''[[élan vital]]'' [[Henri Bergson|Bergsona]]) - tyn poglōnd terŏźnie niyma ofyn prezyntowany w nauce. === Mechanicyzm (redukcjōnizm) === Wszyjske zjawiska zwiōnzane z życiym idzie skludzić (zredukować) do tych samych praw fizyki i chymije, co reskyrujōm materyjōm niyôżywiōnōm<ref>Jerzy A. Chmurzyński, ''W poszukowaniu istoty życiŏ'', w: ''Ôrganizm - jednotka biologicznŏ'', 1977, s. 9-10</ref> (zob. [[chemoton]]). Z redukcjōnizmym je zwiōnzane tm. podejście substratowe, co wiōnże zjawisko życiŏ ze swojistymi zortami [[Zwiōnzek chymiczny|zwiōnzkōw chymicznych]], co stanowiōm podstawã (substrat) procesōw żywobyciowych<ref>Jerzy A. Chmurzyński, ''W poszukowaniu istoty życiŏ'', w: ''Ôrganizm - jednotka biologicznŏ'', 1977, s. 45</ref>:{{Cytat|Życie to spusōb istyniyniŏ cioł biołkowych<ref>[[Friedrich Engels|Fryderyk Engels]], za: Jerzy A. Chmurzyński, ''W poszukiwaniu istoty życia'', w: ''Organizm - jednostka biologiczna'', 1977, s. 45</ref>.}} {{Cytat|Wszyjske włŏsności istot żywych idzie bezpostrzednio wiōnzać ze strukturōm makrotajleczek dwōch klas - biołek globularnych i kwasōw nuklejinowych<ref>[[Jacques Monod]], [[François Jacob]], za: Leszek Kuźnicki, ''Czy i jak definiować "życie"'', w: Problemy, 6 (339), czerwiec 1974, s. 12</ref>.}} {{Cytat|Życie na nojniższym poziōmie je niyzależne ôd wszelich charakterystycznych formōw. Jego siydzibōm je [[protoplazma]] - substancyjŏ ôkryślōnŏ bez swōj skłŏd chymiczny, a niy bez formã<ref>[[Claude Bernard]], za: Tibor Gánti, ''Podstawy życia'', 1986, s. 26</ref>.}} {{Cytat|Życie je zwiōnzane ze substancyjō, ôkryślōnōm bez swojã naturã chymicznõ – je niōm protoplazma<ref>Rudolf Hoeber, za: Tibor Gánti, ''Podstawy życia'', 1986, s. 26</ref>.}} === Kōmplymytaryzm (ymergyntyzm) === Układy fizyczne mogōm wystympować na roztōmajtych poziōmach ôrganizacyje; na wyższych poziōmach reskyrujōm niymi, ôkrōm praw włŏściwych dlŏ poziōmōw niższych, prawa, co je dopołniajōm, swojiste dlŏ danego poziōmu (kōmplymyntarne); w ôdniesiyniu do układōw żywych, na wyższych poziōmach ôrganizacyje życiŏ, ôbowiōnzujōm, ôkrōm praw fizycznych i chymicznych, swojiste prawa biologiczne, a ôkrōm zmian fizycznych i reakcyji chymicznych, zachodzōm swojiste procesy (zjawiska) biologiczne<ref>Jerzy A. Chmurzyński, ''W poszukiwaniu istoty życia'', w: ''Organizm - jednostka biologiczna'', 1977, s. 10, 44</ref>. Z ymergyntyzmym je zwiōnzane [[Teoryjŏ systymōw|podejście systymowe]], ôparte na założyniu, iże włŏsności układu jako cołkości sōm wynikym niy ino włŏsności jego elymyntōw, ale [[Struktura|struktury]] układu<ref>Jerzy A. Chmurzyński, ''W poszukiwaniu istoty życia'', w: ''Organizm - jednostka biologiczna'', 1977, s. 44-45</ref> (bp. chemoton): {{Cytat|Problym życiŏ je problymym ôrganizacyje, niy istniyje żŏdnŏ żywŏ substancyjŏ, ino żywe ôrganizmy<ref>[[Ludwig von Bertalanffy]], za: Leszek Kuźnicki, ''Czy i jak definiować "życie"'', w: Problemy, 6 (339), czerwiec 1974, s. 12</ref>.}} {{Cytat|Wyrażynie "żywŏ materyjŏ" winno ôznaczać niy ekstra zortã materyje ani nawet materyjõ ekstra uporzōndkowanõ, ale materyjõ, co utrzimuje sie w ôkryślōnyj relacyji do żywych ôrganizmōw. W tym syńsie idzie nawet pedzieć, iże to ôrganizm nadŏwŏ życie materyji, a niy ôpacznie, iże materyjŏ żywŏ nadŏwŏ życie ôrganizmowi<ref>Michael Simon, za: Leszek Kuźnicki, ''Czy i jak definiować "życie"'', w: Problemy, 6 (339), czerwiec 1974, s. 12</ref>.}} {{Cytat|Życie (...) niyma (...) włŏsnościōm jakigoś ekstra zwiōnzku chymicznego - bp. biołka abo kwasu nuklejinowego - ale znakym specyficznyj ôrganizacyje systymōw żywych. Bez to zwrot "materyjŏ ôżywiōnŏ" je niynŏleżny - winno sie gŏdać: żywy systym materyjowy<ref>Tibor Gánti, ''Podstawy życia'', 1986, s. 80</ref>.}} {{Cytat|We kōmōrce niy ma nic żywego ôkrōm cołkij kōmōrki<ref>[[Lucien Cuénot]], za: Tibor Gánti, ''Podstawy życia'', 1986, s. 29</ref>.}} == Poziōmy ôrganizacyje układōw zwiōnzanych z życiym == Biologijŏ tradycyjnie wyrōżniŏ pŏrã poziōmōw ôrganizacyje układōw zwiōnzanych ze zjawiskym życiŏ. Wiōnżōm sie z niymi rozmajte nauki biologiczne, co sie rōżniōm przedmiotym podszukowań i metodologijōm. Porzōnd wyrōżniŏ sie take poziōmy ôrganizacyje i nauki biologiczne, co im ôdpadajōm: # '''Subkōmōrkowy''' ("czyńści skłŏdowych kōmōrki"<ref name="ga">Tibor Gánti, ''Podstawy życia'', 1986, s. 60</ref>, "zôrganizowanyj materyje ôrganicznyj"<ref>Leszek Kuźnicki, ''Czy i jak definiować "życie"'', w: Problemy, 6 (339), czyrwiec 1974, s. 11</ref>), przedmiot podszukowań [[Biologijŏ molekularnŏ|biologije molekularnyj]]; ôbyjmuje poziōm molekularny (zwiōnzkōw chymicznych, w tym ôsobliwie biołek i kwasōw nuklejinowych, podszukowany tyż bez [[Biofizyka|biofizykã]] i [[Biochymijŏ|biochymijõ]]) i poziōm struktur subkōmōrkowych i [[Wirusy|wirusōw]]. Chociŏż na poziōmie molekularnym ôpis zjawisk idzie skludzić do praw fizyki i chymije (tak podszukuje tyn poziōm biofizyka i biochymijŏ), to molekuły biołek i kwasōw nuklejinowych majōm ôsobliwie sroge miary i roztōmajtość. Wchodzōm ône w skłŏd struktur wyższego rzyndu, co sōm elymyntami struktur barzij słożōnych. Istniyje hierarchijŏ struktur ô corŏz srogszyj ôrganizacyji (bp. tajleczka [[Zojra deoksyrybonukleinowy|DNA]] - [[chrōmosōm]] - [[jōndro kōmōrkowe]]). Hierarchiji struktur ôdpadŏ hierarchijŏ funkcyje - wzajymnŏ kōntrola i zależność procesōw fizycznych i chymicznych. Integracyjŏ funkcyji niyma ale imyntnŏ i niy mogymy nazwać struktur (układōw) tego poziōmu żywymi<ref name="kuz">Leszek Kuźnicki, ''Czy i jak definiować "życie"'', w: Problemy, 6 (339), czyrwiec 1974, s. 12</ref>. Struktury subkōmōrkowe niy funkcjōnujōm poza strukturōm kōmōrki. Wyjōntkym sōm sam [[Mitochōndrium|mitochōndria]], co fungujōm po wyizolowaniu z kōmōrki i wrażyniu w ôdpednie warōnki i [[chloroplast]]y, co niy ino funkcjōnujōm w takich warōnkach, ale nawet podarziło sie przekludzić jejich jednorazowy podzioł<ref name="ga" />. # '''Kōmōrkowy'''<ref name="ga" /> ([[Ôrganizm jednokōmōrkowy|ôrganizmu jednokōmōrkowego]]<ref name="kuz" />), przedmiot podszukowań biologije kōmōrki - [[Cytologijŏ|cytologije]]. Na tym poziōmie zachodzi połnŏ integracyjŏ funkcyji i ukazujōm sie typowe włŏsności ôrganizmu żywego (kryteria życiŏ)<ref name="kuz" />. Kōmōrka je tōż nojbarzij ajnfachowŏ jednostka życiŏ, nojbarzij ajnfachowy żywy [[integrōn]]<ref>Władysław J. H. Kunicki-Goldfinger, ''Podstawy biologii'', 1978, s. 33</ref>. Mogōm tōż istnieć i istniyjōm ôrganizmy jednokōmōrkowe. # '''Ôrganizmu wielokōmōrkowego'''<ref name="ga" /> - układu słożōnego z siyły (niyrŏz milijardōw) kōmōrek, co tworzōm morfologicznõ i funkcjōnalnõ cołkość<ref name="kuz" /> (integrōn), poskludzanych w take podukłady jak [[Tkanka|tkanki]] (podpoziōm tkankowy, przedmiot podszukowań [[Histologijŏ|histologije]]), [[ôrgan]]y i [[Ukłŏd ôrganōw|układy ôrganōw]] (przedmiot podszukowań [[Anatōmijŏ|anatōmije]] i [[Fizjologijŏ|fizjologije]]). # '''Nadôrganizmalny''' (nadôsobniczy<ref name="kuz" />) - co ôbjymuje take układy (integrōny), jak [[stado]], [[Populacyjŏ (biologijŏ)|populacyjŏ]], [[biocynoza]] i planetarny systym żywy, to znaczy [[biosfera]] (geobiocynoza)<ref name="kuz" />, przedmiot podszukowań [[Ekologijŏ|ekologije]], [[Gynetyka populacyjnŏ|gynetyki populacyje]], [[Socjobiologijŏ|socjobiologije]], [[Ewolucjōnizm (biologijŏ)|ewolucjōnizmu]]. Termin „życie” może ôdnosić sie do zespołu procesōw abo włŏsności na poziōmie kōmōrki, ôrganizmu (stworzyniŏ) - „życie zwiyrzyńcia, rośliny”, jak i na poziōmie nadôsobniczym, aż do biosfery społyn z niōm - „życie na Ziymi”. Przerwanie procesōw żywobyciowych jednostek morfologiczno-funkcjonalnyj (integrōnu) danego poziōmu, niy przerywŏ bezpostrzednio procesōw żywobyciowych na inkszych poziōmach<ref name="ga" />. Bp. śmierć ôrganizmu wielokōmōrkowego (rozpŏd integrōnu) niy ôznaczŏ wartkij śmierci ôrganōw (je możliwe [[Przeszczepianie ôrganōw|przeszczep]]), a rozpad funkcjonalny (śmierć) ôrganu, co dō niego dochodzi po czasie, niy ôznaczŏ śmierci kōmōrek, co wchodzōm w jego skłŏd (możliwŏ je [[chowanie tkanek]])<ref>Władysław J. H. Kunicki-Goldfinger, ''Podstawy biologii'', 1978, s. 31-32</ref><ref>Tibor Gánti, ''Podstawy życia'', 1986, s. 58-60</ref>. Śmierć istych kōmōrek, co wchodzōm w skłŏd ôrganizmu wielokōmōrkowego niy musi ôznaczać jego śmierci, śmierć istych ôrganizmōw niy musi ôznaczać śmierci populacyje. === Trzi systymy === Ôrganizmy żywe sōm bez wyjōntku słożōne z trzech wzajymnie powiōnzanych podsystymōw: # systymu metabolicznego – zapewniŏ autōnōmijõ ynergetycznõ # systymu informacyjnego – zapewniŏ regulacyjõ i sterowanie # systymu kōmpartmyntalizacyjnego – zapewniŏ wyôdrymbniynie ze świata zewnyntrznego. === Trzi poziōmy ôrganizacyje === Te podsystymy mogymy wyrōżnić na trzech poziōmach ôrganizacyjnych zwiōnzanych z życiym: # '''kōmōrkowym''': ## systym metaboliczny: autokatalityczne procesy biochymiczne kōmōrki ## systym informacyjny: DNA i mechanizm ekspresyje gynōw ## systym kōmpartmyntalizacyjny: [[błōna kōmōrkowŏ]], [[ściana kōmōrkowŏ]], [[cytoszkelet]] # '''ôrganizmalnym''': ## systym metaboliczny: ukłŏd kustowy, ukłŏd dychowy, ukłŏd krōnżyniŏ ## systym informacyjny: ukłŏd nerwowy i ukłŏd hormōnalny ## systym kōmpartmyntalizacyjny: skōra, ukłŏd ôdpornościowy, ukłŏd miyńśniowo-kostny # '''nadôrganizmalnym''': ## systym metaboliczny: systymy wymiany pożywiołu, gōn grupwy ## systym informacyjny: systymy sygnałōw miyndzyôsobniczych, hierarchijŏ ôbywatelskŏ, systymy ferōmōnalne ## systym kōmpartmyntalizacyjny: terytoria i granice. Niykere formy życiŏ wystympujōm ino na piyrszym poziōmie (ôrganizmy jednokōmōrkowe), niykere na piyrszym i drugim poziōmie (ôrganizmy wielokōmōrkowe), a niykere na wszyjskich trzech poziōmach (wielokōmōrkowe ôrganizmy ôbywatelske). Bazowym poziōmym ôrganizacyje życiŏ je poziōm kōmōrkowy. == Wirusy == [[Plik:Icosahedral Adenoviruses.jpg|thumb|Ikosaedralnŏ struktura [[Adynowirusy|adynowirusa]]]] Ôdpowiydź na pytanie ''sōm wirusy żywe?'' zależy ôd przijyntyj definicyje życiŏ. Podle powyższych definicyji wirusy, jak je rozumieć za indywidualne stworzynia, niy sōm ôżywiōne. Wirusy podlygajōm ale procesowi [[Ewolucyjŏ|ewolucyje]], majōm talynt do [[Namnŏżanie|namnŏżania sie]] i zmiynności, bez to stanowiōm tajla procesu życiŏ na Ziymi. [[Wirusy]] czyńścij sōm widziane za replikatory aniżeli za formy życiŏ. Sōm czynsto ôpisowane za „ôrganizmy na rańcie życiŏ”<ref>E.P. Rybicki, (1990). "The classification of organisms at the edge of life, or problems with virus systematics". ''S Aft J Sci'' '''86''': s. 182–186.</ref>, bo posiadajōm [[gyn]]y, ewoluujōm bez selekcyjõ naturalnõ<ref>E. C. Holmes, (paździyrnik 2007). [http://journals.plos.org/plosbiology/article?id=10.1371/journal.pbio.0050278 "Viral evolution in the genomic age"]. ''PLoS Biol.'' '''5''' (10): s. 278.</ref><ref>Patrick Forterre, (3 marca 2010). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2837877/ "Defining Life: The Virus Viewpoint"]. Orig Life Evol Biosph. 40 (2): 151–160.</ref> jak tyż replikujōm sie bez wielokrotne kopiyrowanie samych siebie dziynki samoôrganizacyji. A dyć wirusy niy metabolizujōm i potrzebujōm kōmōrkã gospodŏrza do tworzyniŏ nowych produktōw. Samowystarczalny wirus w kōmōrce gospodŏrza posiadŏ implikacyje w podszukowaniach nad [[pochodzynie życiŏ|pochodzyniym życiŏ]], beztōż je hipoteza, iże życie powstało jako samozôrganizowanŏ [[Zwiōnzki ôrganiczne|tajleczka ôrganicznŏ]]<ref>{{Cytuj pismo|nazwisko = E. V. Koonin, T. G. Senkevich, V. V. Dolja|miano = |tytuł = [http://www.biologydirect.com/content/1/1/29 The ancient Virus World and evolution of cells.]|cajtōng = Biology Direct|wolumin = 1|wydanie = 1|strōny = 29|data = |wydŏwca = |miyjsce = |issn =}}</ref><ref>{{Cytuj strōnã|url = http://www.mcb.uct.ac.za/tutorial/virorig.html#Virus%20Origins|tytuł = Origins of Viruses.|autōr = Ed Rybicki|data dostympu = 2015-07-21|ôpublikowany = |jynzyk = en | archiwum = http://web.archive.org/web/20150720175902/http://www.mcb.uct.ac.za/tutorial/virorig.html#Virus%20Origins}}</ref><ref>{{Cytuj strōnã|url = http://www.astrobio.net/topic/origins/origin-and-evolution-of-life/giant-viruses-shake-up-tree-of-life/|tytuł = Giant Viruses Shake Up Tree of LIfe.|autōr = Gustavo Caetano-Anollés|data dostympu = 2015-07-21|ôpublikowany = Astrobiology Magazine|jynzyk = en}}</ref>. {{Przipisy}} == Bibliografijŏ == * {{Cytuj pismo | autōr = Sylvia Berryman | url = http://plato.stanford.edu/entries/democritus/ | tytuł = Democritus | data = 2016-12-02 | cajtōng = [[Stanford Encyclopedia of Philosophy]] | jynzyk = en | archiwum = http://plato.stanford.edu/archives/win2017/entries/democritus/ | zarchiwizowano = 2017-12-21 | data dostympu = 2015-07-04 | wydŏwca = Metaphysics Research Lab, [[Uniwersytet Stanforda|Stanford University]] | issn = 095-5054 | odn = ja}} * {{Cytuj pismo | autōr = Richard Parry | url = http://plato.stanford.edu/entries/empedocles/ | tytuł = Empedocles | data = 2012-09-11 | cajtōng = [[Stanford Encyclopedia of Philosophy]] | jynzyk = en | archiwum = http://plato.stanford.edu/archives/win2017/entries/empedocles/ | zarchiwizowano = 2017-12-21 | data dostympu = 2018-02-01 | wydŏwca = Metaphysics Research Lab, [[Uniwersytet Stanforda|Stanford University]] | issn = 095-5054 | odn = ja}} {{ka}} [[Kategoryjo:Bjologijo]] k8yxlug6d8fmkl3pbaqtajg6l1by525 0 25143 388326 367018 2026-08-25T16:25:41Z InternetArchiveBot 19253 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 388326 wikitext text/x-wiki {{nowOrt}} [[Plik:Taxonomy Linné & Diderot.jpg|300px|thumb|Przikłady klasyfikacyji stworzōnych ôd Linneusza (z lewyj) i Diderota (z prawyj)]] [[Plik:Age-of-Man-wiki.jpg|300px|thumb|Przikłŏd strōma filogynetycznego]] '''Klasyfikacyjŏ biologicznŏ''' – szeregowanie [[ôrganizm|ôrganizmōw]] uporzōndkowanym spusōbym podle prawideł [[Systymatyka ôrganizmōw|systymatyki biologicznyj]]. Wynikym tego procesu je hierarchiczny ukłŏd systymatyczny, co prezyntuje terŏźny w danym ôkresie sztand wiedzy ô podobiyństwie i pochodzyniu ôrganizmōw. Zaleznie ôd przijyntyj metody badawczyj może to być hierarchiczny ukłŏd oparty na [[kategoryjŏ systymatycznŏ|kategoryjach systymatycznych]] abo [[strōm filogynetyczny|strōmie filogynetycznym]], może ôbyjmować wszyjske znōme nauce ôrganizmy abo jejich ôkryślōnõ grupã. Dōmynōm [[biologijŏ|biologije]], co pŏrŏ sie klasyfikowaniym ôrganizmōw, je [[systymatyka ôrganizmōw]], a prawidła klasyfikacyje i nazewnictwa systymatycznego ôkryślŏ jeji poddyscyplina – [[taksōnōmijŏ]]. == Klasyfikacyjŏ naturalnŏ i sztucznŏ == Klasyfikowanie ôbiektōw je potrzebne wtynczŏs, jak mōmy do czyniyniŏ z jejich srogszōm liczbōm. Taki zbiōr wymŏgŏ skatalogowaniŏ, w ôpacznym wypadku ciynżko byłoby sie nim posugować. Tyn sōm zbiōr idzie klasyfikować na roztōmajte spusoby, podle roztōmajtych kryteriōw. Klasyfikacyjŏ ôpartŏ na kryteriach takich jak podobiyństwo morfologiczne abo siedliskowe mŏ naturã sztucznõ. Przikładym podziału sztucznego je podzioł zwiyrzōnt na ''lōndowe'' i ''wodne'', bo tyn podzioł niy ôdnosi sie prōmp do kōnkretnych i ważnych cech klasyfikowanych ôrganizmōw. Przikładym podziału sztucznego, ale niyôbyczajle pożytecznego z pōnktu widzyniŏ metodyki nauczaniŏ biologije, je podzioł zwiyrzōōnt na [[kryngowce]] i [[bezkryngowce]]. Drugŏ z wymianowanych grup (bezkryngowce) je jednostkōm sztucznōm, a zaliczane do nij zwiyrzynta łōnczy ino jedna, negatywnŏ cecha diagnostycznŏ: brak [[krziż]]a. Klasyfikacyjŏ, co je ôpartŏ na ważnych i ajnfachowych cechach ôrganizmōw, mŏ naturã naturalnõ. Przikładami podziału naturalnego je podzioł flanc na ''ôkrytozalōnżkowe'' i ''nagozalōnżkowe'' jak tyż podzioł ryb na ''skrzelodyszne'' jak tyż ''dwudyszne''. Społym z rozrostym [[biologijŏ molekularnŏ|biologije molekularnyj]] hierarchiczne systymy klasyfikacyjne zyskały kōnkuryncyjõ we formie naturalnych klasyfikacyji ôrganizmōw opartych na [[taksōnōmijŏ filogenetyczna|taksōnōmije filogenetycznej]], corŏz akuratnij pokazowały [[Filogyneza|filogynezã]]. Przikładym takij klasyfikacyje, co sie tykŏ roślin [[ôkrytonasiynne|ôkrytonasiynnych]] je [[systym APG]]. W tradycyjnych systymach klasyfikacyjnych, co używajōm systymu [[Kategoryjŏ systymatycznŏ|kategoryji biologicznych]] niy idzie zmieścić corŏz barzij akuratnego, ale tyż corŏz barzij słożōnego ôbrazu [[strōm filogynetyczny|strōma życiŏ]]. W sytuacyji, jak liczba kategoryji systymatycznych je skōńczōnŏ, niy idzie stworzić systymu, w kerym kożdy taksōn by bōł [[taksōn mōnofiletyczny|mōnofiletyczny]]. Z drugij strōny słożoność [[taksōnōmijŏ filogynetycznŏ|taksōnōmije filogynetycznyj]] powoduje, iże durch jeszcze ciynżko sie wyforsztelować używanie inkszych aniżeli tradycyjne systymōw hierarchicznych chociŏż do cylōw dydaktycznych. === Klasyfikacyjŏ naturalnŏ ôrganizmōw === Wszyjske ôrganizmy powstały na drōdze [[ewolucyjŏ|ewolucyje]]. Jedne zorty wymiyrały, inksze dŏwały poczōntek nowym ([[Powstŏwanie zortōw|specjacyjŏ]]). Jejich historyjõ ewolucyjnõ ([[filogyneza|filogynezã]]) idzie przedstawić graficznie we formie rozgałyńziōnego strōma, zwanego strōmym rodowym abo [[strōm filogynetyczny|strōmym filogynetycznym]]. Piyń tego strōma to jedyn spōlny praôjciec wszyjskich ôrganizmōw, za to kōnary to ôsobne linije ewolucyjne. Danŏ grupa ôrganizmōw ([[taksōn]]) je [[Taksōn mōnofiletyczny|mōnofiletycznŏ]], jeźli wywodzi sie ôd jednego spōlnego praôjca i ôbyjmuje wszyjskich jego potōmnych. Mōnofiletycznōm grupōm sōm [[cycacze]]. Jeźli jednak jakŏś grupa ôbyjmuje dwa „kōnary” strōma (abo wiyncyj), to je ôna [[Taksōn polifiletyczny|polifiletycznŏ]]. Polifiletycznōm grupōm sōm bp. wszyjske ôrganizmy cudzożywne. Za to mianym [[Taksōn parafiletyczny|parafiletycznyj]] ôkryślŏ sie grupã, co skupiŏ ôrganizmy, co pochodzōm ôd jednego praôjca, ale niy ôbyjmujōm wszyjskich potōmnych. Przikładym takij grupy sōm [[dwuliściynne]]. Nŏleżnego ôbrazu przŏcielstwa ôrganizmōw idzie sie spodziywać jyno w grupach mōnofiletycznych. Doskōnalynie metod klasyfikacyje ôrganizmōw polygŏ na dōnżyniu do tego, by jak nojlepij pokazowały jejich przŏcielstwo. Ôptymalny systym klasyfikacyje winiyn ôddŏwać prŏwdziwy ukłŏd strōma rodowego. Wszyjske taksōny winny być mōnofiletyczne. Terŏźnŏ wiedza zbliżŏ nŏs do tego ideału, ale niy dŏwŏ podstaw do skōnstruowaniŏ takigo idealnego strōma rodowego wszyjskich ôrganizmōw. Terŏźnie za tradycyjny idzie uznać podzioł na piyńć krōlestw: [[prokariōnty]], [[protisty]], [[rośliny]], [[grziby]] i [[zwiyrzynta]]. Podstawy takigo podziału były zapropōnowane już w XIX stoleciu ([[Richard Owen]], [[Ernst Haeckel]]) bez wydzielynie krōlestwa ôsobnego ôd roślin i zwiyrzōnt<ref>{{Cytuj pismo |nazwisko =Scamardella |miano =Joseph M. |tytuł =Not plants or animals: a brief history of the origin of Kingdoms Protozoa, Protista and Protoctista |cajtōng = International Microbiology|wolumin =2|strōny = 207–216|data =1999 |wydŏwca =Springer-Verlag Ibérica |url = http://www.im.microbios.org/08december99/03%20Scamardella.pdf}}</ref>, ale systym, co wykrŏczŏ poza podzioł na dwa krōlestwa upowszechniōł sie dopiyro w drugij połowie XX s., za barzij zbliżōny do prŏwdy aniżeli podzioł ôd [[Karol Linneusz|Linneusza]]. niyma ôn jednak wolny ôd felerōw, bo krōlestwo bakteryji ôbyjmuje [[Eubakteryje|iste bakteryje]] i [[Archeōny|archebakteryje]], co sōm ze sobōm spokrewniōne ino niyznacznie. Je to grupa parafiletycznŏ, co pochodzi ôd spōlnego praôjca, ale niy stanowi ôsobnyj asty strōma. Sōm tyż dane, co przizwŏlajōm sōńdzić, iże archebakteryje sōm bliżyj spokrewniōne z inkszymi ôrganizmami aniżeli z bakteryjami istymi. Parafiletyczne sōm tyż protisty, co sōm ôd jednego spōlnego praôjca, ale co je tyż praôjcym roślin, zwiyrzōnt i grzibōw. Skirz tych felerōw upowszechniŏ sie podzioł na trzi dōmyny: [[archeōny]], [[bakteryje]] i [[Eukariōnty|jōndrowce]]. Jōndrowce (eukariōnty) prowizorycznie były dzielōne na 4 krōlestwa: [[protisty]], [[rośliny]], [[grziby]] i [[zwiyrzynta]], a niyskorzij na 6 [[supergrupa (biologijŏ)|supergrup]]: [[Opisthokonta]], [[Amoebozoa]], [[Excavata]], [[Rhizaria]], [[Rosliny|Archaeplastida]] i [[Chromalveolata]]. Te grupy sōm podle terŏźnyj wiedze mōnofiletyczne. == Podziały świata żywego == [[Plik:Linnaeus - Regnum Animale (1735).png|300px|thumb|podzioł krōlestwa zwiyrzōw (Animalia) zapropōnowany bez Karola Linneusza w 1735 roku]] === Tradycyjny podzioł === Nojbarzij tradycyjny podzioł ôrganizmōw, co wywodzi sie jeszcze ôd [[Arystoteles]]a i [[Teofrast z Eresos|Teofrasta]], a utrwalony ôd [[Karol Linneusz|Linneusza]] to podzioł na dwa krōlestwa: [[zwiyrzynta]] i [[rośliny]]. Bōł uznŏwany za ôbowiōnzujōncy jeszcze w piyrszyj połowie XX stoleciŏ, a jego ôstałości durch widać we podziale nauk biologicznych ([[botanika]] i [[zoologijŏ]], [[taksōnōmijŏ roślin]] i [[taksōnōmijŏ zwiyrzōnt]] itp.). [[Plik:Haeckel arbol bn.png|200px|thumb|Historyczny strōm życiŏ ôd E. Haeckla, co dzieli świat ôrganizmōw na 3 [[krōlestwo (biologijŏ)|krōlestwa]]: Plantae, Protista, Animalia. Ilustracyjŏ z ''Generelle Morphologie der Organismen'' (1866).]] Usystymatyzować ôrganizmy żywe prōbowali tyż: * W 1866 niymiecki biolog [[Ernst Haeckel]] – wkludziōł 3 krōlestwa: zwiyrzynta, rosliny i mikroôrganizmy (zdefiniowane za Protista). Bakteryje wraziōł do rzyndu Moneres (niyskorzij Monera)<ref>{{cytuj ksiōnżkã|nazwisko=Haeckel |miano=Ernst|tytuł=Generelle Morphologie der Organismen. Vol. II |wydŏwca=Georg Reimer|miyjsce=Berlin|data=1866}}</ref>. * [[Édouard Chatton]] – francuski zoolog i biolog morski – w mało znanyj pracy z 1925<ref>{{cytuj pismo|nazwisko=Chatton|miano=Edouard|tytuł=''Pansporella perplexa'': Amoebien a Spores Protégées Parasite des Daphnies. Réflexions sur la Biologie et la Phylogenie des Protozoaires|cajtōng=Ann Sci Nat Sér X (Zool)|wolumin=VII|strōny=1–84|jynzyk=fr|data=1925}}</ref> piyrszy wkludziōł rozrōżniynie ôrganizmōw na prokariotyczne (bez jōndra kōmōrkowego) i eukariotyczne (co zawiyrajōm jōndro kōmōrkowe), co je nazwoł, ôdpednio, Prokaryota i Eukaryota. W 1962 Roger Stanier i C.B. van Niel ôbgŏdali kōncepcyjõ Chattona przi powołowaniu sie na jego inkszõ robotã z 1938<ref>{{cytuj ksiōnżkã|nazwisko=Chatton|miano=Edouard |tytuł=Titre et travaux scientifique (1906-1937) de Edouard Chatton|data=1938}}</ref> (ôkrōm tego zacytowali felernõ datã jeji wydaniŏ – 1937 zamiast 1938). Tyn błōnd bōł powiylōny w 45 [[Skaźnik cytowań|cytowaniach podle Science Citation Index]]<ref name=Sapp>{{cytuj pismo|nazwisko=Sapp|miano=Jan|tytuł=The Prokaryote-Eukaryote Dichotomy: Meanings and Mythology|cajtōng=Microbiology and Molecular Biology Reviews|wolumin=69 (2)|strōny=292-305|jynzyk=en|data=czerwiec 2005|doi=10.1128/MMBR.69.2.292-305.2005}}</ref>, co prziczyniyło sie do uznaniŏ Chattona za autora [[Dychotōmijŏ|podziału dychotōmicznego]] Prokaryota-Eukaryota. Chatton niy zdefiniowoł ale tych pojyńć, ani niy nadoł im rangi w syńsie taksōnōmicznym. Niy zrobiyli tego tyż Stanier i van Neil<ref name=Sapp/>. * W 1938 [[Herbert Faulkner Copeland]] ôpublikowoł pracã<ref>{{cytuj pismo|nazwisko=Copeland|miano=Herbert F. |tytuł=The Kingdoms of Organisms|cajtōng=The Quarterly Review of Biology|wolumin=13(4) |strōny=383-420 |jynzyk=en|data=1938|doi=10.1086/394568}}</ref>, a w 1956 ksiōnżkã<ref>{{cytuj ksiōnżkã|nazwisko=Copeland|miano=Herbert F.|tytuł=The classification of lower organisms|year=1956|url=https://archive.org/details/ost-biology-classificationof00cope|wydŏwca=Pacific Books|miyjsce=Palo Alto, Ca.|data=1956}}</ref>, w kerych zapropōnowoł dźwigniyńcie Monera do rangi krōlestwa. * [[Robert Whittaker]], biolog z [[Brooklyn College]] w Nowym Jorku, wkludziōł Fungi za piōnte krōlestwo w 1969 roku<ref>{{Cytuj pismo|nazwisko=Whittaker|miano=Robert H.|tytuł=New Concepts of Kingdoms of Organisms|cajtōng=Science|wolumin=163 (3863)|strōny=150–160|jynzyk=en|data=1969|doi=10.1126/science.163.3863.150}}</ref>. Kōncepcyjŏ 5 krōlestw, leko zmodyfikowanŏ ôd [[Lynn Margulis]] z [[Boston University]] (w 1970<ref>{{cytuj pismo|nazwisko=Margulis|miano=Lynn|tytuł=Whittaker’s five kingdoms of organisms: Minor revisions suggested by considerations of the origin of mitosis|cajtōng=Evolution|wolumin=25|strōny=242–245|jynzyk=en|data=1970}}</ref>), ôstała nojszyrzyj zaakceptowanōm kōncepcyjōm dzielyniŏ świata żywego, aże do roku 1990. Systym piyńciu krōlestw, z drobnymi modyfikacyjami, je durch używany w wielu robotach abo stanowi podstawã dlŏ niyskorniyjszych systymōw. === Trzi dōmyny === W 1977 amerykōński mikrobiolog i fizyk [[Carl Woese]] jak tyż badŏcz z [[University of Houston]], [[George Edward Fox]] zapoczli podszukowania [[rRNA]], co w wyniku nich ôbrali trzi linije ewolucyjne ôrganizmōw. Nazwali je: ''eubacteria'', ''archaebacteria'' i ''urkaryotes''<ref name=WoeseFox>{{cytuj pismo|autōr=Woese C.R. & Fox G.E.|tytuł=Phylogenetic structure of the prokaryotic domain: the primary kingdoms|cajtōng=Proceedings of the National Academy of Science|wolumin=74(11)|strōny=5088-5090|jynzyk=en|data=1977}}</ref>. Społym z inkszymi autorami podzielyli krōlestwo Monera na dwa krōlestwa: Eubacteria i Archaebacteria<ref>{{cytuj pismo|autōr=Woese et al.|tytuł=An ancient divergence among the bacteria |cajtōng=Journal of Molecular Evolution|wydŏwca=Springer New York|wolumin=9(4) |strōny=305-311 |jynzyk=en|data=1977|doi=10.1007/BF01796092}}</ref> (systym 6 krōlestw). Jejich podszukowania dały podwaliny systymatyce bakteryji ôpartyj na filogynetyce. Autorzi zapoczli dyskusyjõ nad ôbraniym wyższyj ôd krōlestwa [[kategoryjŏ systymatycznŏ|kategoryje systymatycznyj]]<ref name=WoeseFox/>. Woese niy zgŏdzoł sie z powszechnie wtynczŏs akceptowanym ôd wiynkszości biologōw podziałym dychotōmicznym Prokaryota-Eukaryota. W 1990 przedstawiōł argumynta dlŏ kōncepcyje podziału życiŏ na Ziymi na trzi grupy, co je nazwoł [[dōmyna (biologijŏ)|dōmynami]] Archaea, Bacteria i Eucarya<ref>{{cytuj pismo|autōr=Woese, C.R., Kandler, O. & Wheelis, M.L|tytuł=Towards a natural system of organisms: proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya|cajtōng=Proceedings of the National Academy of Science|wolumin=87|strōny=4576-4579|jynzyk=en|data=1990}}</ref>. === Podzioł Cavaliera-Smitha === Konkuryncyjny systym autorstwa [[Thomas Cavalier-Smith|Thomasa Cavaliera-Smitha]] zapropōnowany w [[1983]] i zmodyfikowany w [[1998]] roku przewiduje sześ krōlestw zgrupowanych w [[dōmyna (biologijŏ)|cysŏrstwa]]: Cysŏrstwo: Procaryota * [[Bakteryje|Bacteria]] – bakteryje (wszyjske prokariōnty) Cysŏrstwo: [[Eukariōnty|Eucaryota]] * [[Pierwotniaki|Protozoa]] (jednokōmōrkowe eukariōnty niy zaliczōne do inkszych krōlestw) * [[Chrōmisty|Chromista]] (niykere glōny, bp. brunŏtnice i ôkrzymki i niykere heterotrofy) * [[Grziby|Fungi]] – grziby * [[Rośliny|Plantae]] – rośliny (społym ze zielynicami i krasnorostami) * [[Zwiyrzynta|Animalia]] – zwiyrzynta W pierwotnyj wersyji przewidowoł podzioł na 8 krōlestw (były jeszcze Archaea i Archezoa, ale autōr uznoł, iże niy mŏ podstaw do jejich wydzielaniŏ). === Przirōwnanie dzielynie systymatycznych === {| style="margin-left: 0.5em;" width="100%" ! <small>[[Karol Linneusz|Linnaeus]]<br />1735<br />2 krōlestwa</small> ! <small>[[Ernst Haeckel|Haeckel]]<br />1866<br />3 krōlestwa</small> ! <small>[[Edouard Chatton|Chatton]]<br />1925<br />2 dōmyny</small> ! <small>[[Herbert Faulkner Copeland|Copeland]]<br />1938, 1956<br />4 krōlestwa</small> ! <small>[[Robert Whittaker|Whittaker]]/[[Lynn Margulis|Margulis]]<br />1969<br />5 krōlestw</small> ! <small>[[Carl Woese|Woese]] i in.<br />1977<br />6 krōlestw</small> ! <small>[[Carl Woese|Woese]] i in.<br />1990<br />3 dōmyny</small> |- | rowspan = "3" | | bgcolor="khaki" rowspan="3" | [[Protisty|Protista]] | bgcolor="lightgrey" rowspan="2" | [[Prokariōnty|Prokaryota]] | bgcolor="lightgrey" rowspan="2" | [[Monera (biologijŏ)|Monera]] | bgcolor="lightgrey" rowspan="2" | [[Monera (biologijŏ)|Monera]] | bgcolor="lightgrey" | [[Bakteryje|Eubacteria]] | bgcolor="lightgrey" | [[Bakteryje|Bacteria]] |- | bgcolor="darkgray" | [[Archeōny|Archaebacteria]] | bgcolor="darkgray" | [[Archeōny|Archaea]] |- | bgcolor="#e0d0b0" rowspan="4" | [[Eukariōnty|Eukaryota]] | bgcolor="khaki" rowspan = "2" | [[Protisty|Protoctista]] | bgcolor="khaki" | [[Protisty|Protista]] | bgcolor="khaki" | [[Protisty|Protista]] | bgcolor="#e0d0b0" rowspan="4" | [[Eukariōnty|Eucarya]] |- | bgcolor="lightgreen" rowspan="2" | [[Rośliny|Vegetabilia]] | bgcolor="lightgreen" rowspan="2" | [[Rośliny|Plantae]] | bgcolor="lightblue" | [[Grziby|Fungi]] | bgcolor="lightblue" | [[Grziby|Fungi]] |- | bgcolor="lightgreen" | [[Rośliny|Plantae]] | bgcolor="lightgreen" | [[Rośliny|Plantae]] | bgcolor="lightgreen" | [[Rośliny|Plantae]] |- | bgcolor="pink" | [[Zwiyrzynta|Animalia]] | bgcolor="pink" | [[Zwiyrzynta|Animalia]] | bgcolor="pink" | [[Zwiyrzynta|Animalia]] | bgcolor="pink" | [[Zwiyrzynta|Animalia]] | bgcolor="pink" | [[Zwiyrzynta|Animalia]] |} == Wejzdrzij tyż == * [[Systymatyka ôrganizmōw|systymatyka]] * [[kategoryjŏ systymatycznŏ]] {{Przipisy}} == Linki zewnyntrzne == * [http://species.wikipedia.org Wikispecies] * [http://tolweb.org/tree/ The Tree of Life – Strōm Życiŏ] * [http://www.nhm.ac.uk/hosted-sites/iczn/ Miyndzynŏrodowy Kodeks Nōmynklatury Zoologicznyj (4. wydanie, 2000)] * [https://web.archive.org/web/20021212031259/http://www.bgbm.fu-berlin.de/iapt/nomenclature/code/SaintLouis/0000St.Luistitle.htm Miyndzynŏrodowy Kodeks Nōmynklatury Botanicznyj (Kod St. Louis, 2000)] * [https://www.ohio.edu/phylocode/ Phylocode – nowŏ kōncepcyjŏ systymatycznŏ] {{ka}} [[Kategoryjo:Taksōnōmijŏ]] [[Kategoryjo:Filogynetyka]] 0x7qvuwkl32iopwytosx7xim5axq1p6 0 25190 388329 350489 2026-08-25T16:28:29Z InternetArchiveBot 19253 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 388329 wikitext text/x-wiki {{NowOrt}} {{znok|Խ խ}} '''Խ, խ''' (che) – trzinŏstŏ buchsztaba [[Alfabyt ôrmiański|alfabytu ôrmiańskigo]]. Je spotrzebowowanŏ do ôznaczaniŏ klangu [x]<ref>{{Cytuj strōnã |url = https://www.omniglot.com/writing/armenian.htm |tytuł = Armenian (Հայերէն) |autōr = Simon Ager |ôpublikowany = omniglot.com |jynzyk = en |data dostympu = 2019-08-17}}</ref>. Ôstała stworzōnŏ bez [[Mesrop Masztoc|Mesropa Masztoca]], podanie jak ôstane buchsztaby alfabytu uormjańskigo<ref name="Masztoc">{{Cytuj ksiōnżkã |autōr = Praca zbiorowa pod redakcją [[Aleksander Krawczuk|Aleksandra Krawczuka]] |tytuł = Wielka Historia Świata Tom 3 Świat okresu cywilizacji klasycznych |year = 2005 |url = https://archive.org/details/isbn_9788385719847 |wydŏwca = Oficyna Wydawnicza FOGRA |data = 2005 |strōny = [https://archive.org/details/isbn_9788385719847/page/586 586] |isbn = 83-85719-84-9}}</ref>. == Kodowanie == {|class="wikitable" style="text-align: center" ! Forma !! Wyglōnd !! Kod |- | Wielgŏ buchsztaba || {{Znok Unikodu|053D|}} || <code>U+053D</code> |- | Małŏ buchsztaba || {{Znok Unikodu|056D|}} || <code>U+056D</code> |- |} {{Przipisy}} [[Kategoryjo:Uormjańskie abecadło]] 09bfyhssedah68ebiquqqe15nxuul36 0 25196 388325 345774 2026-08-25T16:25:17Z InternetArchiveBot 19253 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 388325 wikitext text/x-wiki {{NowOrt}} {{Jednostka miary infobox |nazwa = farad |symbol = F |ukłŏd = [[Układ SI|SI]] |wymiar = <math>\mathrm{\left[ \frac{s^4\cdot A^2}{kg\cdot m^2} \right]}</math> |srogosc = [[pojemność elektryczna|pojemności elektrycznej]] |srogoscozn = ''C'' |SI-jedn = <math>\mathrm{1\,F=\frac{1\,C}{1\,V}=\frac{1\,A^2\cdot s^4}{1\,kg\cdot m^2}}</math> |CGS-jedn = |Imp-jedn = |nazwisko = [[Michael Faraday]] |etymologijŏ = |jednopodstawowo = }} '''farad''' ('''F''') – [[jednostka miary|jednostka]] [[pojymność elektrycznŏ|pojymności elektrycznyj]] w [[Ukłŏd SI|układzie SI]] ([[jednostka pochodnŏ układu SI]]) Je to pojymność elektrycznŏ [[przewodnika elektryczny|przewodnika elektrycznego]], co jego [[potyncjoł elektryczny|potyncjoł]] zwiynkszŏ sie ô 1 [[wolt]] po dolifrowaniu ladōnku 1 [[kulomb]]a<ref name="bipm" />. W uproszczyniu pojymność jednego farada ôznaczŏ, iże w przewodnik ô potyncjale jednego wolta idzie „wrazić” ladōnek ô wercie jednego kulomba<ref name="PMBW" />. Je to tyż pojymność [[kōndynsatōr|kōndynsatora]], w kerym naladowanie ôkłŏdek ôpacznymi ladōnkami ô wercie 1 kulomba wytwŏrzŏ [[napiyńcie]] 1 wolta. Chociŏż majōm te same miana, pojymność kōndynsatora i pojymność przewodnika to roztōmajte wielkości. <math>\mathrm{1\,F = \frac{1\,C}{1\,V} = \frac{1\,A\cdot 1\, s}{1\,V} = 1\, \frac{A^2\cdot s^4}{kg\cdot m^2}}</math> Jednostka ôstała nazwanŏ na cześć fizyka i chymika angelskigo ze XIX stoleciŏ, [[Michael Faraday|Michaela Faradaya]]. Farad to je moc srogo jednostka<ref name="cm" /><ref name="ziemia" />. Nojczyńścij sōm używane [[przedrostek SI|podwielokrotności]] farada: :; mikrofarad: 1 µF = 10⁻⁶ F :; nanofarad: 1 nF = 10⁻⁹ F :; pikofarad: 1 pF = 10⁻¹² F == Historyjŏ == Pojyńcie „farad” ôstało nojprzōd wkludzōne ôd [[Josiah Clark|Josiaha Latimera Clarka]] i Charlesa Brighta w roku 1861 za jednostka [[Ladōnek elektryczny|ladōnku]]. We 1881 roku, na miyndzynŏrodowym kōngresie elektrykŏrzy w Paryżu, tyn termin bōł już ôficjalnie używany za ôkryślynie pojymności elektrycznyj<ref name="Tunbridge" />. == Wejzdrzij tyż == * [[kōndynsatōr]] {{Przipisy| <ref name="bipm">{{cytuj ksiōnżkã|tytuł=The International System of Units (SI)|url=http://www.bipm.org/utils/common/pdf/si_brochure_8_en.pdf|data=2006|wydŏwca=Bureau International des Poids et Mesures (International Committee for Weights and Measures)|strōny=144|wydanie=8th}}</ref> <ref name="PMBW">{{cytuj ksiōnżkã|autōr=Peter M.B. Walker|tytuł=Dictionary of Science and Technology|year=1995|url=https://archive.org/details/laroussedictiona0000unse_t4c3|data=1995|wydŏwca=Larousse|isbn=0752300105}}</ref> <ref name="cm">Dŏwnij używanōm jednostkōm pojymności elektrycznyj bōł cyntymeter (cm) – niy mylić z jednostkōm dugości ze tym samym mianym. Pojymność 1 cm ôdpadŏ pojymności [[Metale|metalowyj]] kulki ô prōmiyniu 1 cm. Przeliczniki: 1 cm = 1,11 pF, 1F = 9 · 10¹¹ cm.</ref> <ref name="ziemia">Jeźli założyć, iże kula ziymskŏ, co mŏ prōmiyń kol. 6,4 tys. km, by była wykōnanŏ z metalu, jeji pojymność elektrycznŏ wynosiyłaby – wyrażōnŏ w cyntymetrach – kol. 640 mln cm, to znaczy kole 710 mln pF (710 µF).</ref> <ref name="Tunbridge">{{cytuj ksiōnżkã|nazwisko=Tunbridge|miano=Paul|tytuł=Lord Kelvin: his influence on electrical measurements and units|url=https://books.google.co.uk/books?id=bZUK624LZBMC|data=1992|wydŏwca=Peregrinus|miyjsce=Londyn|isbn=9780863412370|strōny=26, 39–40|data dostympu=5 mŏja 2015}}</ref> }} [[Kategoryjo:Elektryka]] [[Kategoryjo:Ukłod SI]] atx3uqsxkcnovg68n1mkbgsajufl2mw 0 72522 388348 388272 2026-08-26T06:40:36Z CommonsDelinker 278 [[commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] zmiyniŏ link do zbioru ze [[Image:Bandeira_de_Iguatu.jpeg|Bandeira_de_Iguatu.jpeg]] na [[Image:Bandeira_de_Iguatu,_CE.jpg|Bandeira_de_Iguatu,_CE.jpg]]. Skuli: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Cri 388348 wikitext text/x-wiki {{Mjasto zagranica infobox | Mjasto = Iguatu | mjano_państwa = BRA | jednostka_adm = sztat | mjano_jednostki_adm = [[Ceará]] | dopeuńač_mjasta = Iguatu | zařůndzajůncy = Burmistrz | burmistř = [[Ednaldo de Lavor Couras]] | fana_mjasta = Plik:Bandeira de Iguatu, CE.jpg | herb_mjasta = Plik:Brasão de Iguatu, CE.png |stopniN = 06 |minutN = 21 |sekundN = 32 |szerokość = S |stopniE = 39 |minutE = 17 |sekundE = 56 |długość = W | ludźi = 102 013 | rok = 2016 | aglomeracyja = | plac = 1029,002 | gynstość = 99,138 | wysokość = 218 | nr_ker = | kod_počt = | tablica_rej = | mjasta_partnerske = | mapa = | galeryjo_commons = Category:Iguatu_(Ceará) |www = http://www.iguatu.ce.gov.br/ |zdjyńće = Grande Planície Iguatuense - panoramio.jpg |uopis_zdjyńćo = Iguatu }} '''Iguatu''' – [[mjasto]] we [[Brazylijo|Brazyliji]], we sztaće [[Ceará]]. [[Kategoryjo:Mjasta we sztaće Ceará]] 81tz1rj8xs9znz028eatorbpyfphdrx 0 72842 388346 330153 2026-08-26T01:24:04Z CommonsDelinker 278 Kasowanie linku do zbioru [[:commons:Image:Peabodyma.jpg|Peabodyma.jpg]], bo używŏcz [[commons:User:Infrogmation|Infrogmation]] skasowoł go ze Commons 388346 wikitext text/x-wiki {{Mjasto zagranica infobox | Mjasto = Peabody | mjano_państwa = USA | jednostka_adm = sztat | mjano_jednostki_adm = [[Massachusetts]] | dopeuńač_mjasta = Peabody | zařůndzajůncy = burmistrz | burmistř = [[Edward A. Bettencourt, Jr.]] | fana_mjasta = | herb_mjasta = |stopniN = 42 |minutN = 31 |sekundN = 40 |szerokość = N |stopniE = 70 |minutE = 55 |sekundE = 45 |długość = W | ludźi = 51 251 | rok = 2010 | aglomeracyja = | plac = 43,5 | gynstość = 1200 | wysokość = 5 | nr_ker = 351, 978 | kod_počt = 0190, 01961 | tablica_rej = | mjasta_partnerske = | mapa = | galeryjo_commons = Category:Peabody, Massachusetts |www = http://www.peabody-ma.gov/ |zdjyńće = |uopis_zdjyńćo = Peabody }} '''Peabody''' – [[mjasto]] we [[USA]], we sztaće [[Massachusetts]], we [[Hrabstwo Essex (Massachusetts)|hrabstwje Essex]]. [[Kategoryjo:Mjasta we sztaće Massachusetts]] qqa5p0tfqkyjnhmfs2ucwq0fb3byrso 0 73979 388322 376218 2026-08-25T16:07:31Z Lajsikonik 6 388322 wikitext text/x-wiki {{Mjasto zagranica infobox | Mjasto = Maidstone | mjano_państwa = ENG | jednostka_adm = hrabstwo | mjano_jednostki_adm = [[Kent]] | dopeuńač_mjasta = Maidstone | zařůndzajůncy = burmistrz | burmistř = | fana_mjasta = | herb_mjasta = Plik:Arms of Maidstone.svg |stopniN = 51 |minutN = 16 |sekundN = 25 |szerokość = N |stopniE = 00 |minutE = 31 |sekundE = 22 |długość = E | ludźi = 109 490 | rok = 2021 | aglomeracyja = | plac = | gynstość = | wysokość = | nr_ker = 01622 | kod_počt = ME14-ME18 | tablica_rej = | mjasta_partnerske = | mapa = | galeryjo_commons = Category:Maidstone |www = http://www.maidstone.gov.uk/ |zdjyńće = Maidstone, Kent montage.jpg |uopis_zdjyńćo = Maidstone }} '''Maidstone''' – [[mjasto]] we [[Wjelgo Brytańijo|Wjelgij Brytańiji]], we [[Yngland]]źe, śedźiba hrabstwa [[Kent]]. [[Kategoryjo:Mjasta we hrabstwje Kent]] sq1wa4sof3dnme32l5zt6zwyyzq38d6 388323 388322 2026-08-25T16:07:45Z Lajsikonik 6 388323 wikitext text/x-wiki {{Mjasto zagranica infobox | Mjasto = Maidstone | mjano_państwa = GBR | jednostka_adm = hrabstwo | mjano_jednostki_adm = [[Kent]] | dopeuńač_mjasta = Maidstone | zařůndzajůncy = burmistrz | burmistř = | fana_mjasta = | herb_mjasta = Plik:Arms of Maidstone.svg |stopniN = 51 |minutN = 16 |sekundN = 25 |szerokość = N |stopniE = 00 |minutE = 31 |sekundE = 22 |długość = E | ludźi = 109 490 | rok = 2021 | aglomeracyja = | plac = | gynstość = | wysokość = | nr_ker = 01622 | kod_počt = ME14-ME18 | tablica_rej = | mjasta_partnerske = | mapa = | galeryjo_commons = Category:Maidstone |www = http://www.maidstone.gov.uk/ |zdjyńće = Maidstone, Kent montage.jpg |uopis_zdjyńćo = Maidstone }} '''Maidstone''' – [[mjasto]] we [[Wjelgo Brytańijo|Wjelgij Brytańiji]], we [[Yngland]]źe, śedźiba hrabstwa [[Kent]]. [[Kategoryjo:Mjasta we hrabstwje Kent]] axngfkqvz5z3ektr0sykh3m02wei4qq 0 74631 388327 334994 2026-08-25T16:26:48Z InternetArchiveBot 19253 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 388327 wikitext text/x-wiki {{NowOrt}} '''Historyjŏ świata''' zwykowo je utożsamianŏ z historyjōm ludzkij zorty, rachowanõ ôd mōmyntu ukŏzaniŏ sie na świecie piyrszych ''[[Czowjek|Homo sapiens]]'' do dzisiyjszych czasōw. Historyjŏ ludzkij zorty znaczōnŏ je stopniowym rozrostym wynalazczości a ôdkrywczości, jak tyż trefiyniami majōncymi nŏrywnõ naturã - [[Rewolucyjŏ|rewolucyjami]] - kere definiowały epoki we sztofowym i duchownym rozroście ludzkości. We przeszłości ôbsztalowano zaczōntek historyje ludzkij zorty we ôdrōżniyniu ôd prehistoryje, we mōmyncie niyznŏleżnego wynŏdniyńciŏ we pŏru placach [[Źymja|Ziymie]] pisma, kere dało zaczōntek swoistej infrastrukturze dozwolajōncyj uwiecznianie i przekazowanie dalszym gyneracyjōm spamiyńci ludzkij zorty, a bez to rozprzestrzynianie i wzrōst wiedzy<ref>{{Cytuj |tytuł = Encyclopedia Americana |data = 1968 |wolumin = 29 |s = 558 |cytat = Writing gives permanence to men's knowledge and enables them to communicate over great distances.... The complex society of a higher civilization would be impossible without the art of writing}}</ref>. Pismo stało sie zdatnym skirz agrarnej rewolucyje z epoki neolitu, (tm. neolitycznŏ rewolucyjŏ) kerŏ sprawiyła ôbranie cywilizowanych, ôsiedlonych we stałych siydzibach społeczyństw, co dozwolało ôbrobiynie systymu ôbywatelskigo potajlowaniŏ roboty. Rozproszone społeczności, nojczyńścij zlokalizowane we bliżu zdatnyj dlŏ życiŏ wody (rzyk i jezior) z czasym przeistaczały sie we corŏz srogsze jednotki, co szło we pŏrze z ôbrobiyniym corŏz efektywniyjszych strzodkōw transportu. Spŏjanie społeczności, przerywane zatymczasowymi ôstudami i rywalizacyjōm pōmiyndzy prziległymi grupkami ôsadniczymi bez milenia dokludziyło do nastōniŏ jeszcze srogszych ôbywatelskich jednotek - [[Państwo|państw]] – a nawet impyriōw. Padniyńcie ojropejskigo [[Rzimske Cysŏrstwo|Rzimskigo Impyrium]], kery dokōnoł sie pod kōniec ery antycznyj, ôznaczoł zaczōntki strzedniowieku. We chycie XV stoleciŏ [[Johannes Gutenberg]] wynŏd druk bazujōncy na ruchōmych pismach, co dokludziyło do imyntnego przeôrganizowaniŏ knifōw kōmunikacyje miyndzy ludźmi. Druk ôdegroł wŏżnõ rolã we zawrzyniu strzedniowiecznyj historyje i przeniesiyniŏ historyje do nowożytnych czasōw, we czasie kerych prziszła miyndzy inkszymi epoka Renesansu, eli industryjalnŏ rewolucyjŏ. Do XVIII stoleciŏ grōmadzenie wiedzy i technologiczne zdobycze, ôsobliwie we [[Ojropa|Ojropie]], sprawiyło nastōnie zicher „krytycznyj masy”, kerŏ zainicjowała industryjalnõ rewolucyjõ. Bez ôstatnie 250 lŏt, ôd czasōw owyj rewolucyje, postymp wiedzy, technologije, handlu i - we niyunikniōny knif - wojynnego kōnsztu idzie wyrażać wykładniczo, przi sprawianiu, iże dzisiyjszy świat i ludzie żyjōncy na planecie ô skōńczōnyj wielości zasobōw stŏwajōm tak we ôbliczności szans, jak i zagrożyń. == Paleolit == [[Plik:Lascaux painting.jpg|thumb|left|Malowidła we grocie we Francyji z epoki paleolitu]] [[Plik:Venus von Willendorf 01.jpg|thumb|upright=0.55|[[Wynus z Willendorfu]], figurka kobiyty z epoki paleolitu]] "Paleolit" to inakszyj wczaśnŏ epoka kamynia. Naukowe wykazy wzorowane na gynetycznych podszukowaniach i paleontologije umiejscawiajōm piyrszych przedstŏwicieli zorty ''Homo sapiens'' we [[Afrika|Africe]]<ref>{{Cytuj |tytuł = Evolution: "Origins of Modern Humans: Multiregional or Out of Africa?'' by Donald Johanson, Ph.D. |data = 2001-04-29 |data dostympu = 2021-02-24 |ôpublikowany = web.archive.org |url = http://web.archive.org/web/20010429015222/http://www.actionbioscience.org/evolution/johanson.html}}</ref>. Ukŏzali sie ôni kole dwiestu tysiyncy lŏt tymu we epoce paleolitu, co stanowiyło zwiyńczenie dugigo ôkresu ewolucyje ludzkij zort. Praôjce ludzi, zorty pokroju ''[[Homo erectus]]'', używały z ajnfachowych nŏczyń ôd kole milijōna lŏt, a z lŏtaniym czasu nŏczyniŏ te stŏwały sie corŏz barzij wyrafinowane i skōmplikowane. Paleolitycznŏ ludzkość wykształciyła tyż [[Godka|gŏdkã]] a repertuar ôbrzōndków, kery przewidowoł miyndzy inkszymi cerymōnijõ pogrzebu umartych. [Ôznaczało to, iże ludzie paleolitu cechowali sie przipantaniym do spōmniyń, bez co niy chcieli ôglōndać gnijōncych ciał.] Ludzie paleolitu żyli z łowiectwa i zbieractwa, kludziyli porzōnd wandrowny tryb życiŏ. We ôkresie tym ukŏzały sie tyż piyrsze ôdznaki prehistorycznego [[Kōnszt|kōnsztu]]. Zgodnie z teoryjōm katastrofy jeziora Toba, erupcyjŏ superwulkōnu Toba, kerŏ miała trefić sie 75 tys. lŏt tymu, mogła mieć globalne skutki, zabiyła kole 59 milijōnōw stworzyń ludzkij zorty. Terŏźnŏ ludzkŏ zorta rozprzestrzyniała sie wartko po cołkij wiyrchni ziymskij kuli, ôd Afriki, beze swobodne ôd zlodowacenia teryny Ojropy, aże do [[Azyjo|Azyje]]. Szpica ekspansji ludności na terynach [[Půłnocno Amerika|Pōłnocnyj Ameriki]] i [[Uoceańijo|Ôceaniji]] prziszoł we czasie ôstatnigo zlodowacenia – tedy teryny ôbjynte umiarkowanym klimatym niy nadŏwały sie do zamiyszkaniŏ. Krōm niydogodności, pod kōniec ôstatnigo zlodowacenia, to znaczy kole 12 tysiyncy lŏt tymu, ludzkość wydolyła skolonizować bezma wszyjske swobodne ôd lodu czynści planety. Społeczyństwa pozyskujōnce pożywioł ze zbiyractwa i myślistwa porzōnd były niy fest liczne, choć sōm postrzōd piyrszych skupisk ludzi cufale rozbudowanego ôbywatelskigo systymu. Możliwŏ tyż była kōmunikacyjŏ miyndzy społecznościami potajlowanymi srogõ delkōm, czego przikładym sōm „autobany” Aborygenōw. Wiynkszość wandrujōncych grup gōniōncych i zbiyrajōncych pożywioł ôstoł abo przekształcōnŏ we srogsze społeczyństwa bauerske, abo bez take społeczyństwa wchłoniynta. Ôstane grupki ludności abo pōmarły, abo ôstały we izolacyji. Take skupiska ludności trefiane sōm jeszcze dzisioj we regiōnach ôddalōnych ôd cywilizacyje. == Mezolit == [[Plik:Hunter gatherer's camp at Irish National Heritage Park - geograph.org.uk - 1252699.jpg|thumb|Rekōnstrukcyjŏ dōmu z epoki mezolitu we Irlandyji]] Mezolit, to znaczy strzedniŏ epoka kamynia (z greckij gŏdki „mezos” - „strzodkowy”, „lithos” - „kamyń”) to ôkres rozrostu technicznego ludzkości - etap przejściŏ z paleolitu do neolitu. Mezolit napoczōn sie pod kōniec plejstocenu, kole 10 tysiyncy lŏt tymu, zakōńczōł sie za to społym z wkludzyniym bauerstwa. Zawrzynie epoki mezolitycznyj datuje sie inakszyj w roztōmajtych tajlach świata. Dlŏ przikładu, na Bliskim Weschodzie bauerstwo było już pod kōniec plejstocenu, tōż mezolitycznŏ epoka na tych terynach je krōtkŏ i chamliwo ôpisanŏ. We ôdniesiyniu do placōw, kaj zlodowacenie było nojwyżyj niyblank, zamiast ôkryślyniŏ „mezolit” trefiŏ sie czasami słowo epipaleolit. We regiōnach, kaj klimatyczne pōmiany po ôstatnim zlodowaceniu były uwŏżniyjsze, mezolitycznŏ era utrzimowała sie dużyj, czasami nawet cołke tysiōnclecia. Społeczności zamiyszkujōnce Pōłnocnõ Ojropã poradziōł utrzimać sie przi życiu dziynki bagnistym terynom, kerych istniyniu sprzijoł cieplyjszy klimat. Klimatyczne warōnki znŏdły ôdzwiyrciedlynie we zachowaniu zamiyszkujōncych ôkryślōne place społeczności, co widać we zachowanych szlakach maglemoskiej i azylskiej kultury. Przedmioty strzodowiskowe ôpōźniyły nastanie neolitu we pōłnocnyj Ojropie do kole 4000 roku p.n.e. Ôstałości z mezolitycznyj epoki sōm rzadkościōm i nojczyńścij ôgraniczajōm sie do ôdpadkōw z dōmōw. We zalesionych terynach znojść idzie ôstałości wyrymbu strōmōw z tego ôkresu, choć szyrzyj zakrojonŏ wycinka lasōw prziszła dopiyro we neolicie, społym z rosnōncym zapotrzebowaniym na ziymie pod uprawy. Z epoki mezolitu z wiynksza placōw ôstały małe słożōne krzemiynne nŏczyniŏ - mikrolity i mikroburiny. We niykerych placach znŏdniynto tyż wyndkarski sprzynt, ciysiylske topory i drzywnianne ôbiekty - łodzie i łuki. Przikłady nowszych technologiji ukŏzały sie nojwczaśnij we Africe, co nŏleży skojarzić z kulturōm azylskõ, po czym przeniknyły do Ojorpie dziynki wczaśnym plymiōnōm zamiyszkujōncym teryn dzisiyjszyj [[Szpanijo|Szpanije]] i [[Portugalijo|Portugalije]] jak tyż plymiōnōm zamiyszkujōncym [[Palestyna|Palestynã]]. Niywykluczone je, iże barzij moderne nŏczyniŏ ukŏzały sie we pŏru placach wrŏz, za sprawōm wzajymnie niyznŏleżnego postympu cywilizacyjnego. == Neolit == [[Plik:Maler der Grabkammer des Sennudem 001.jpg|thumb|left|Krowa i hŏka – namalowanŏ we Antycznym Egipcie, kole 1200 roku p.n.e]] Słowo „Neolit” ôznaczŏ „nowõ epokã kamynia”. Bōł to ôkres rozrostu prymitywnych technologiji i społeczyństw, zawiyrajōncy epokã kamynia. Zaczōntek epoki datuje sie na 10 tysiyncy lŏt p.n.e., za to ôsiōngniyńciŏ epoki ôbyjmujōm zamiyszkowanie ludzi we wsiach, rozrost bauerstwa, udomowienie zwiyrzōw i rozrost nŏczyń. Wŏżnõ pōmianōm, kerŏ zaszła we neolicie, podle historyka [[Vere Gordon Childe]] ôkryślanõ za „agrarnŏ rewolucyjŏ” je przestawiynie sie społeczności na pozyskiwanie pożywiołu z bauerstwa kole 10 tysiyncy lŏt p.n.e. Kole 9500 roku p.n.e. uprawã role podyjmli miyszkańcy [[Żyzny Pōłmiesiōnczek|Żyznego Pōłmiesiōnczka]]. Do roku 7000 p.n.e. bauerstwo zakorzeniło sie we Indyji, a do roku 6000 p.n.e. we [[Egipt|Egipcie]]. Kole 5 tysiyncy lŏt p.n.e. ziymiã uprawiali Chińczycy, a szlaki działalności bauerskij we Postrzodkowyj Ameryce datuje sie na kole 2700 lŏt p.n.e. Ôstrzodki, kaj skupiała sie ludność neolitu leżały we bliżu rzyk i kotlin – przikłady to dukla Żōłtyj Rzyki we Chinach, Nilu we Egipcie, eli Indusu na indyjskim subkōntynyncie. Niykere plymiōna kludzōnce wandrowny tryb życiŏ, jak na przikłŏd drzynni Australijczycy a Buszmeni z połedniowyj Afriki, niy przestawiyły sie na produkcyjõ bauerskõ do zglyndnie niyskorych lŏt. Bauerstwo dozwolyło nastōnie słożōnych społeczyństw - cywilizacyje. Ukazowały sie państwa i handel. Rozrost technologiczny dŏwoł ludziōm możebność wpływaniŏ na przirodã i rozrostu transportu jak tyż kōmunikacyje. W epoce neolitu wiynkszość historykōw dopatruje sie zaczōntkōw słożōnych religiji. Religijne wierzynia tego ôkresu nojczyńścij ôgraniczały sie do kultu boginia-matki, fatra-nieba jak tyż [[Słůńce|Klary]] i [[Mjeśůnczek|Miesiōnczka]] we roli bōstw. Powstŏwały kapliczki, po zicher czasie przemiyniane we chrōmy, kere niosły ze sobōm czasami skōmplikowany systym funkcyje, we tym kapelōnōw i kapelanek. Ajnfachowym zachowaniym ludzi neolitu bōł kult antropōmorficznych bōstw. == Zaczōntki cywilizacyje == [[Plik:Greatwall-SA3.jpg|thumb|Granice wyznaczajōm kształt państwa - ajnfachowym przikładym je [[Wielgi Chiński Mur]]]] [[Plik:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|[[Piramidy we Gizie]]]] Neolitycznŏ rewolucyjŏ wkludziyła glid pōmian. Przizwolyła na kōncyntracyjõ zaludniyniŏ, co z czasym dokludziyło do uformowaniŏ sie piyrszych państw. Je pŏrã definicyji słowa „państwo”. [[Max Weber]] i [[Norbert Elias]] zasugerowali, by państwym nazywać takõ ôrganizacyjõ ludności, kerŏ mŏ monopol na dowiydziōne spotrzebowanie siyły we ôkryślōnym geograficznym przestrzyństwie. Piyrsze państwowe struktury powstoły we Mezopotamiji, antycznym Egipcie i antycznych Indyjach pod kōniec sztwŏrtego i na zaczōntku trzecigo tysiōncleciŏ przed naszã erōm. We Mezopotamiji była zicher numer swobodnych miast. Antyczny Egipt powstoł jako państwo bez miast, atoli wykształciōł jy we niydugim czasie. Państwo z prawidła potrzebuje do egzystyncyje armije, by mōc społnić kryteria przikulanyj powyżyj definicyje. Armijŏ do skutecznego fungowaniŏ wymŏgŏ biōrokracyje. Jedynym ôdstympstwem ôd tego prawidła wydŏwŏ sie [[cywilizacyjŏ dukle Indusu]], we keryj cufalu niy podarziło sie znojść szlakōw wojska. Państwa ukŏzały sie na przestrzyństwie Chin we niyskorym III abo wczaśnym II tysiōncleciu przed naszã erōm. Na Bliskim Weschodzie pōmiyndzy ôsobnymi państwami dochodziyło do czynstych ôstud. Kole roku 1275 p.n.e. Hetyci i antyczni Egipcjanie podpisali pokōj we Kadeszu, kery bōł piyrszym ôpisanym bez historyjõ pokojowõ umŏwōm. Powstoły impyria, podbijajōnce teryny zamiyszkowane bez dalsze plymiōna, jak miało tyn plac we Persyji we VI stoleciŏ p.n.e., impyrium Maurjōw we IV stoleciŏ p.n.e., Chinach we III stoleciŏ p.n.e. i rzimskim cysŏrstwie we I stoleciŏ p.n.e. Wystympowały tyż konfliktowe sytuacyje miyndzy impyriami - na przikłŏd we VIII stoleciŏ, kedy to arabski islamski kalifat, kerego regyrōnki rozciōngały sie ôd Szpanije do [[Iran|Iranu]] i chińskŏ dynastyjŏ Tang, keryj cōuny wpływōw ôbyjmowały przestrzyństwo ôd regiōnu [[Sinciang]] do Korei bez dekady kulały boje ô kōntrolã nad postrzodkowõ Azyjōm. Nojsrogszym impyrium położōnym na ciōngłym przestrzyństwie było XIII-wieczne mōngolske impyrium. We tym samym czasie wiynkszość ludności zamiyszkujōncyj Ojropã, Azyjõ i Pōłnocnõ Afrikã przinŏleżała do jakigoś państwa. Państwa były tyż na terynie [[Meksyk|Meksyku]] i zachodnich terynach Połedniowyj Ameriki. Państwa sprawowały kōntrolã nad rosnōncõ tajlōm lōndu i ludności; ôstatnie prōżne przestrzyństwo Ziymie (niy przi wrachowowaniu w to niyzamiyszkanyj [[Antarktyda|Antarktydy]]), ôstoł potajlowany pōmiyndzy bydōnce państwa na mocy berlińskij umŏwy z 1878 roku. {{Przipisy}} == Bibliografijŏ == * {{cytuj ksiōnżkã |tytuł=The Biosphere |autōr=Autory Scientific American |miyjsce=San Francisco |wydŏwca=W.H. Freeman & Co. |rok=1976 |isbn = 0-7167-0945-7}} * {{cytuj ksiōnżkã | autōr link=Jared Diamond |nazwisko=Diamond |miano=Jared | tytuł=Guns, Germs, and Steel: the Fates of Human Societies. | year=1997 | url=https://archive.org/details/gunsgermssteelfa0000diam_w1z2 | miyjsce=Nowy Jork | wydŏwca=W. W. Norton | rok=1996 | isbn = 0-393-03891-2}} * {{cytuj ksiōnżkã | autōr link=Fernand Braudel |nazwisko=Braudel |miano=Fernand | tytuł=The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age of Philip II | miyjsce=[[Berkeley (Kalifornia)|Berkeley]] | wydŏwca=Kalifornijski Uniwerzytet we Berkeley | rok=1996 | isbn = 0-520-20308-9}} * {{cytuj ksiōnżkã |nazwisko=Braudel |miano=Fernand | tytuł=Capitalism and Material Life, 1400-1800 |year=1973 |url=https://archive.org/details/capitalismmateri0000fern | miyjsce=Nowy Jork | wydŏwca=HarperCollins | rok=1973 | isbn = 0-06-010454-6}} * {{cytuj ksiōnżkã |miano=Marshall |nazwisko=Hodgson|autōr link=Marshall Hodgson|tytuł=Rethinking World History: Essays on Europe, Islam, and World History |miyjsce=Cambridge|rok=1993|isbn = 978-0-521-43844-5|wydŏwca=Uniwerzytet Cambridge}} * {{cytuj ksiōnżkã |miano=Kenneth |nazwisko=Pomeranz|autōr link=Kenneth Pomeranz|tytuł=The Great Divergence: China, Europe and the Making of the Modern World Economy|miyjsce=Princeton|rok=2000|isbn = 0-691-09010-6|wydŏwca=Uniwerzytet we Princeton}} * {{cytuj ksiōnżkã |miano=Clive |nazwisko=Ponting|autōr link=Clive Ponting|tytuł=World History: a New Perspective| miyjsce= Lōndyn |rok=2000|isbn = 978-0-7126-6572-8}} * {{cytuj ksiōnżkã |miano=Ronald |nazwisko=Wright|autōr link=Ronald Wright (pisarz)|tytuł=A Short History of Progress|year=2004 |url=https://archive.org/details/shorthistoryofpr0000wrig |miyjsce=Toronto|wydŏwca=House of Anansi Press|rok=2004|isbn = 0-88784-706-4}} [[Kategoryjo:Historyjo]] hkzlgaos72j3ud35i7kmoxadxpto02d 0 75983 388324 347808 2026-08-25T16:24:56Z InternetArchiveBot 19253 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 388324 wikitext text/x-wiki {{DisambigR|napŏwku|[[Wino|Wino (ujednoznaczniynie)]]}} {{NowOrt}} [[Plik:Red and white wine 12-2015.jpg|thumb|Keluszki [[Czyrwōne wino|czyrwōnego]] a [[Biołe wino|biołego wina]]]] '''Wino''' to je [[napŏwek alkoholowy]] dostany w wyniku [[Gerowanie|gerowaniŏ]] [[Ôwoc|ôwocōw]], co je nazywane procesym winifikacyje. Wszeôbecnie używanym ôwocym do produkcyji wina sōm [[Winograd|winogrady]], z kerych produkuje sie tyż nojzŏcniyjsze zorty win. Je moc ôdmian, smakōw i zort wina. Jego smak a wōń zależy ôd zorty szczepōw winogradōw, knifu jejich uprawy, klimatu i ziymi na keryj sie jy uprawiŏ a tyż ôd knifu winifikacyje. Wino skłŏdŏ sie z [[Woda|wody]] (75–90%), [[Etanol|etanolu]], [[Gliceryna|glicerolu]], [[Polisacharydy|polisacharydōw]] a roztōmajtych [[Zojry ôrganiczne|zojr]] i [[Fenole|ferajnōw fenolowych]]<ref>{{Cytuj pismo |autōr = Artero A., Artero A., Tarín J.J., Cano A |tytuł = The Impact of Moderate Wine Consumption on Health |cajtōng = Maturitas |wolumin = 80 |wydanie = |strōny = 3–15 |data = 2015 |doi = 10.1016/j.maturitas.2014.09.007}}</ref>. Ôkrōm tego w winie sōm [[sole mineralne]] i [[witaminy]]. Cuzamyn zawiyrŏ bez tysiōnc substancyji, a niy wszyjske sōm dobrze poznane<ref>{{cytuj ksiōnżkã |nazwisko = Dominé |miano = A. |tytuł = Wino |wydŏwca = Wydawnictwo Olejsiuk |miyjsce = Ożarów Mazowiecki |rok = 2008 |isbn = 9788375882759}}</ref>. Klasyczne wina grōnowe (produkowane bez przidŏwkōw ôkrōm winogradōw, drōżdżōw i wody) tajluje sie na: [[Biołe wino|biołe]], [[Czyrwōne wino|czyrwōne]] a [[Lilowe wino|lilowe]]. Wino produkowane je ôd tysiyncy lŏt. Nojstarsze wykazy na wino sōm ze antycznych [[Chińskŏ Ludowŏ Republika|Chin]] (kol. 7000 lŏt p.n.e.)<ref>{{Cytuj |tytuł = The worlds of wine: Old, new and ancient |cajtōng = Wine Economics and Policy |data = 2018-12-01 |data dostympu = 2021-06-30 |issn = 2212-9774 |wolumin = 7 |numer = 2 |s = 178–182 |doi = 10.1016/j.wep.2018.10.002 |url = https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2212977418300619 |jynzyk = en}}</ref><ref>[http://oa.upm.es/47964/1/INVE_MEM_2017_261872.pdf New wine world from Asia Development, regional comparison and opportunities for the wine industry in China]</ref><ref>''[https://helvia.uco.es/bitstream/handle/10396/17421/sensors-18-00803.pdf?sequence=1&isAllowed=y Smart Winery: A Real-Time Monitoring System for Structural Health and Ullage in Fino Style Wine Casks]''</ref><ref>{{Cytuj |autōr = Susana Castro-Sowinski |tytuł = Microbial Models: From Environmental to Industrial Sustainability |data = 2016-11-17 |data dostympu = 2021-06-30 |isbn = 978-981-10-2555-6 |wydŏwca = Springer |url = https://books.google.com/books?id=hdqGDQAAQBAJ |jynzyk = en}}</ref><ref>{{Cytuj |autōr = Gina Hames |tytuł = Alcohol in World History |data = 2014-08-21 |data dostympu = 2021-06-30 |isbn = 978-1-317-54870-6 |wydŏwca = Routledge |url = https://books.google.com/books?id=XPNTBAAAQBAJ |jynzyk = en}}</ref>, [[Gruzyjo|Gruzyji]] (6000 lŏt p.n.e.)<ref>{{Cytuj |tytuł = 'World's oldest wine' found in 8,000-year-old jars in Georgia |cajtōng = BBC News |data = 2017-11-13 |data dostympu = 2021-06-30 |url = https://www.bbc.com/news/world-europe-41977709 |jynzyk = en-GB}}</ref><ref>{{Cytuj |tytuł = Earliest wine in world found in 8,000-year-old Neolithic Georgia |data dostympu = 2021-06-30 |ôpublikowany = Haaretz.com |url = https://www.haaretz.com/archaeology/earliest-wine-in-world-found-in-8-000-year-old-neolithic-georgia-1.5465158 |jynzyk = en}}</ref>, [[Iran|Persyji]] (5000 lŏt p.n.e.) i [[Italijo|Italiji]] (4000 lŏt p.n.e.). == Produkcyjŏ == Winifikacyjŏ to je cołki proces produkcyje wina, ôd zbioru winogradōw aże do butelkowaniŏ wina. Wpływ na jakość wina mŏ tak ôdmiana winogradōw użytŏ do jego produkcyje, jak i warōnki, w jakich uprawianŏ bōła winorośl<ref>{{cytuj ksiōnżkã |nazwisko = Hornsey |miano = I. |tytuł = The Chemistry and Biology of Winemaking |year = 2007 |url = https://archive.org/details/chemistrybiology0000horn |wydŏwca = RSC Publishing |miyjsce = Cambridge |rok = 2007 |isbn = 9780854042661}}</ref>. Wiynkszość rejōnōw, kaj produkuje sie wino na ôbōch pōłkulach mieści sie we cōunie klimatu umiarkowanego miyndzy rōwnoleżnikym 30° a 50°, ze strzedniõ rocznõ tymperaturōm miyndzy 10 °C a 20 °C<ref>{{cytuj ksiōnżkã |nazwisko = Stevenson |miano = T. |tytuł = The Sotheby’s Wine Encyclopedia |year = 2007 |url = https://archive.org/details/sothebyswineency0000toms |wydŏwca = DK |miyjsce = Londyn |rok = 2005 |isbn = 0756613248}}</ref>. <gallery mode="packed" caption="Piyńć etap winifikacyje na bajszpilu biołego wina"> W0466-Muscadet 1 Raisain 15255.JPG|<center>Etapa 1<br />winogrady</center> W0467-Muscadet 2 JusDePresse 15249.JPG|<center>Etapa 2<br />zŏft tłoczōny z winogradōw</center> W0468-Muscadet 3 FiltréNonDébourbé 15240.JPG|<center>Etapa 3<br />zŏft filtrowany, niysklarowany</center> W0469-Muscadet 4 Débourbé 15235.JPG|<center>Etapa 4<br />zŏft filtrowany, sklarowany</center> W0470-Muscadet 5 Bourbes 15342.JPG|<center>Etapa 5<br />ôsad z moszczu</center> </gallery> {{Przipisy}} [[Kategoryjo:Napitki]] [[Kategoryjo:Używki]] j81e7gpevxvcx3tez559gyfo2xnus9n 0 76908 388358 380965 2026-08-26T10:11:05Z Cicihwahyuni6 23275 388358 wikitext text/x-wiki {{NowOrt}} [[Plik:Nintendo.svg|thumb|200px|Logo Nintendo]] '''Nintendo''' ([[Japůńsko godka|jap.]] 任天堂株式会社 ''Nintendō [[Kabushiki-gaisha]]'') to je [[Japůńijo|japōński]] producynt [[Konsolowy szpil|konsolowych szpilōw]], jedyn ze potentatōw we tyj dōmynie. {{commonscat|Nintendo}} [[Kategoryjo:Gospodarka Japůńije]] {{stub|ślab}} fhsy0nabappmtxacfal9skpd6odxgdk 0 77866 388354 365410 2026-08-26T08:53:54Z Lajsikonik 6 388354 wikitext text/x-wiki {{Wjeś infobox |Wjeś=Dobiecin-Kolonia |dopełniacz_wśi=Dobjećino-Kolůńije |herb_wśi= |fana_wśi= |mapa_wśi= |wojewůdztwo=łůdzke |powjat=bełchatowski |powjatshort=bełchatowski |gmina=Bełchatůw |gminashort=Bełchatůw |mjejska= |powierzchnia= |stopniN=51 |minutN=22 |sekundN=46 |stopniE=19 |minutE=26 |sekundE=52 |wysokość= |rok=2002 |populacjo=51 |gynstość= |nr_kier=44 |kod_počt=97-400 |tablica_rej=EBE |SIMC=0535310 |soutys=Marcin Pawelczyk (2026) |zdjyńće= |galerio_commons= |}} '''Dobiecin-Kolonia''' - [[wjeś]] we [[Polsko|Polsce]], we [[łůdzke wojewůdztwo|łůdzkim wojewůdztwje]], we [[bełchatowski krys|bełchatowskim kryśe]], we [[gmin Bełchatůw|gmińe Bełchatůw]]. [[Kategoryjo:Gmin Bełchatůw]] 2a0wy849t186ggf6k4ii3uq5w4q3gvx 0 79236 388331 381985 2026-08-25T16:30:09Z InternetArchiveBot 19253 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 388331 wikitext text/x-wiki {{Wyrůżńůny}} {{NowOrt}} {{Budōnek2 infoszachtla |miano = Wielgŏ Piyramida we Gizie |inksze miano = |ôbrŏzek = Kheops-Pyramid.jpg |ôpis ôbrŏzka = Wielgŏ Piyramida we Gizie (marzec 2005) |krŏj = {{Państwo|EGY}} |plac = [[Giza]] |adresa = |zorta budōnku = [[piyramida]] |bausztyl = [[baukōnszt antycznego Egiptu]] |baumajster = [[Hemiunu]] |ôbsztalowiŏk = [[Cheops]] |wysokość = 146,6 m (kejś)<br />138,8 m (terŏźnie) |kōndygnacyje = |wiyrchnia = 53 061 m² |napoczyńcie budowaniŏ = |ukōńczynie budowaniŏ = 2560 p.n.e. |zniszczynie = |posiedziciel = |plan = |spōłrzyndne = 29°58′45″ N 31°8′3″ E |karta = ja |kartazoom = 14 |commons = Great Pyramid of Giza |internetowŏ zajta = }} '''Wielgŏ Piyramida we Gizie''', mianowanŏ tyż '''Piyramida ôd Cheopsa''', to je nojsrogszŏ a nojbarzij znanŏ ze [[Egipt|egipskich]] [[Piyramidy we Gizie|piyramid]] we [[Giza|Gizie]]. [[Cheops]] (Chufu), faraōn [[Sztwŏrtŏ dynastyjŏ|sztwŏrtyj dynastyje]], mioł zbudować piyramidã na plac lŏ ônego grōftu kole 2560 roku p.n.e. Ônyj baumajstrym bōł snŏdź [[Hemiunu]]<ref>{{Cytuj |autōr = Owen Jarus |tytuł = Ancient Logbook Documenting Great Pyramid's Construction Unveiled |data = 2016-07-18 |data dostympu = 2022-12-17 |ôpublikowany = livescience.com |url = https://www.livescience.com/55439-ancient-logbook-on-great-pyramid-unveiled.html |jynzyk = en}}</ref>. Bōł to nojwyższy budōnek na świecie bez 3800 lŏt. Je zaliczōnŏ do [[Siedym cudōw antycznego świata|siedmiu cudōw antycznego świata]]. == Miano == <br /> <hiero><-Aa1-G43-I9-G43 -></hiero><hiero>G25-N18:X1-O24</hiero> ''Akhet Khufu'' – Horyzōnt ôd Chufu<ref>{{Cytuj |autōr = Miroslav Verner |tytuł = The Pyramids: The Mystery, Culture, and Science of Egypt's Great Monuments |data = 2001 |isbn = 978-0-8021-3935-1 |wydŏwca = Grove Press |s = 189 |url = https://archive.org/details/pyramidscomplete00vern}}</ref>. Słowo horyzōnt (''akht'') ôznaczŏ tyż grōft<ref>{{Cytuj |tytuł = The Ancient Names Of The Pyramids |cajtōng = Ancient Egypt |data = 2021-04 |data dostympu = 2022-12-17 |wolumin = 21 |numer = 124 |s = 13 |url = https://reader.magzter.com/preview/kpgca5srqet2dvct2xrw7f6243710/624371 |jynzyk = en}}</ref>. == Baukōnszt == === Wymiary === Wysokość ôd piyramidy we antycznych czasach wynosiyła kole 146,6 m, a terŏźnie wynosi 138,8 m. Kraj mŏ cosik bez 230 m dugości, a spodniŏ wiyrchnia wynosi 5,3 ha<ref name="westwood">{{Cytuj |autōr = Jennifer Westwood |tytuł = The Atlas of Mysterious Places: The World's Unexplained Sacred Sites, Symbolic Landscapes, Ancient Cities, and Lost Lands |data = 1987 |isbn = 978-0-297-79113-3 |wydŏwca = Weidenfeld and Nicolson |s = 62−65 |url = https://books.google.pl/books/about/The_Atlas_of_Mysterious_Places.html?id=5qv1NAEACAAJ}}</ref>. Nachylynie je rōwne 51° 52′<ref name="britannica">{{Cytuj |tytuł = Pyramids of Giza |data dostympu = 2022-12-17 |ôpublikowany = Encyclopædia Britannica |url = https://www.britannica.com/topic/Pyramids-of-Giza}}</ref>. Kraje ustawiōne sōm pod winklym 1⁄10 stopiynia do bazowych richtōngōw świata, a rozdzioł dugości miyndzy nojkrōtszym a nojdugszym krajym wynosi 20 cyntymetrōw<ref name="westwood" />. Wielgŏ Piyramida bōła nojsrogszōm sztrukturōm na świecie bez 3800 lŏt. Je to jedyny ze [[Siedym cudōw antycznego świata|siedmiu cudōw antycznego świata]], co do dzisiej stoji<ref>{{Cytuj |tytuł = The world's tallest structures through history |data = 2016-02-04 |ôpublikowany = The Telegraph |url = https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/france/galleries/The-worlds-tallest-structures-through-history/ |archiwum = https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/france/galleries/The-worlds-tallest-structures-through-history/ |zarchiwizowane = 2016-02-19 |jynzyk = en}}</ref>. === Materyje === Piyramida je zbudowanŏ z wiynksza ze [[Wapiyń|wapiynnych]] blokōw sebranych na placu. Wapiyń na wiyrchniõ wŏrsztwã bōł wziynty ze gruby [[Tura (Egipt)|Tura]] na weschōd ôd rzyki [[Ńil|Nil]], za to [[granit]] na wnyntrzne kōmory ze [[Asuan]]<ref name="westwood" />. Do wybudowaniŏ piyramidy użyte ôstało cuzamyn 2,3 milijōna berg<ref name="britannica" />. Strzedniŏ wŏga ôd jednyj bergi to kole 2,5 tōny. Nojsrogsze bergi wapiynne wŏżōm 15 tōn, a granitowe kamiynie dachowe ôd 50 do 80 tōn<ref name="westwood" />. Cołkŏ kōnstrukcyjŏ wŏży 5,75 milijōna tōn<ref name="britannica" />. == Wnyntrze == [[Plik:Cheops grote galerij.jpg|mały|lewo|upright|Wielgŏ Galeryjŏ]] [[Plik:Cheops-Pyramid@Eingaenge.JPG|mały|upright|Piyrszy wchōd (na gōrze) a tunel ôd raubiyrzōw (na dole)]] Pierwotny wchōd do piyramidy ôd pōłnocnyj zajty je kole 18 metrōw nad ziymiōm<ref name="britannica" />. Bōł zawarty i skryty, tōż ci, co niyskorzij włōmali sie do piyramidy, wykopali pod niōm drugi wchōd (mianowany tunelym ôd raubiyrzōw), trochã na prawo, coby we postrzodku trefić na pierwotnõ chodźbã wejściowõ<ref name="dash">{{Cytuj |autōr = Mike Dash |tytuł = Inside the Great Pyramid |data = 2011-09-01 |ôpublikowany = Smithsonian.com |url = http://www.smithsonianmag.com/blogs/inside-the-great-pyramid-75164298/?no-ist |archiwum = https://web.archive.org/web/20151121230924/http://www.smithsonianmag.com/blogs/inside-the-great-pyramid-75164298/?no-ist |zarchiwizowane = 2015-11-21 |jynzyk = en}}</ref>. Ôd pierwotnego wchodu, na 59 m dugŏ chodźba idzie na dōł pod winklym 26 stopiyni. Kludzi ôna do pywnicy, kaj na zgłōmbie pod 30 m je podziymnŏ kōmora. Je to niydokōńczōnŏ izba ô wymiarach 14 × 7,2 m szyrokości i 5,3 m wysokości. Ônyj przeznaczynie niyma znane{{Odn|Lehner|1997|s=111–114}}. Ze dolnyj tajle wejściowyj chodźby ôdgałynziŏ sie w gōrã ciasnŏ chodźba ô wysokości i szyrokości na trochã bez meter. Ôd ônyj ôdgałynziŏ sie poziōmŏ chodźba do Cymry ôd Krōlowyj. Krōm terŏźnego miana, krōlowŏ niy bōła tam pochowanŏ. Miano wziōnło sie ze nieporozumiyniŏ ôd wczaśnych arabskich przibyszōw. W cymrze snŏdź bōła srogŏ sztatua krōlowyj{{Odn|Lehner|1997|s=111–114}}. [[Plik:Chambre-roi-grande-pyramide.jpg|mały|upright|Cymra ôd Krōla]] Na placu krziżōwki gōwnŏ chodźba przechodzi we Wielgõ Galeryjõ ô wysokości 8,7 m i szyrokości 2,1 m, co kludzi 47 m w gōrã do Cymry ôd Krōla. Cymra ôd Krōla je proste pōmieszczynie ô wymiarach 10,5 × 5,2 m szyrokości i 5,8 m wysokości, zbudowane ze czyrwōnego granitu, w kerym je sarkofag ôd krōla. Sarkofag je szyrszy ôd dźwiyrz do cymry, tōż musioł być ustawiōny dryn przed ônyj ścianami{{Odn|Lehner|1997|s=111–114}}. Na szpicy Cymry ôd Krōla je spōminajōncŏ sztapel kōnstrukcyjŏ ze granitowych blokōw, co suży do rōwnowŏżyniŏ ciynżaru. Dwa ciasne „luftowe kanały” kludzōm ze Cymry ôd Krōla na wiyrchniã ôd piyramidy. Kanały luftowe ze Cymry ôd Krōlowyj niy dociyrajōm na wiyrch{{Odn|Lehner|1997|s=111–114}}. Skirz wymogōw kōnstrukcyje piyramidy, we ônyj wnyntrzu je pŏrã prōżnych przestrzyństw a szczyrbin<ref>{{Cytuj |autōr = Morgan Winsor, Randi Ali |tytuł = Great Pyramid's previously hidden 'void' hailed by some scientists, dismissed by Egyptian experts |data = 2017-11-03 |data dostympu = 2022-12-17 |ôpublikowany = ABC News |url = https://abcnews.go.com/International/great-pyramids-previously-hidden-void-hailed-scientists-dismissed/story?id=50907655 |jynzyk = en}}</ref>. Nad Wielgōm Galeryjōm je prōżne przestrzyństwo ô dugości co nojmynij 30 metrōw a wysokości pŏru metrōw, co do ônego niy mŏ dostympu. Zawarte przejście ôstało znŏdniynte tyż po pōłnocnyj zajcie piyramidy. Istniynie ôbōch przestrzyństw bōło zweryfikowane modernym detektorym<ref>{{Cytuj |autōr = Claudia Lorenzo Rubiera |tytuł = Particle physicists discover mysterious structure in Great Pyramid – here’s how they did it |data = 2017-11-02 |data dostympu = 2022-12-17 |ôpublikowany = The Conversation |url = https://theconversation.com/particle-physicists-discover-mysterious-structure-in-great-pyramid-heres-how-they-did-it-86783 |jynzyk = en}}</ref><ref>{{Cytuj |autōr = Jo Marchant |tytuł = Cosmic-ray particles reveal secret chamber in Egypt's Great Pyramid |data = 2017-11-02 |data dostympu = 2022-12-17 |ôpublikowany = nature.com |url = https://www.nature.com/articles/nature.2017.22939 |jynzyk = en}}</ref><ref>{{Cytuj |autōr = Maria Temming |tytuł = Scientists detect mystery void in Great Pyramid of Giza |data = 2017-11-28 |data dostympu = 2022-12-17 |ôpublikowany = Science News Explores |url = https://www.snexplores.org/article/scientists-detect-mystery-void-great-pyramid-giza |jynzyk = en}}</ref>. [[Plik:Cheops-Pyramid.svg|mały|upright=3|centre|<center>'''Przekrōj ôd Wielgij Piyramidy ze weschodnij zajty.'''<br />'''1''' – gōwny wchōd • '''2''' – tunel ôd raubiyrzōw • '''3''' – granitowe bloki • '''4''' – tretuar, co leci w dōł • '''5''' – dolnŏ cymra • '''6''' – tretuar, co leci pod gōrã • '''7''' – Cymra ôd Krōlowyj a luftowe kanały • '''8''' – poziōmy tretuar • '''9''' – Wielgŏ Galeryjŏ • '''10''' – Cymra ôd Krōla a luftowe kanały • '''11''' – antryj • '''12''' – tunel ôd Greavesa</center>]] == Strzodowisko == [[Plik:007 Khufu.jpg|mały|Piyramida ze nawami i pierwotnym ôbtoczyniym (krōm bocznyj piyramidy), widzianŏ ôd weschodu]] Po weschodnij zajcie ôd piyramidy bōła Świōntynia ôd Umartych, z keryj 740-metrowe kryte przejście kludziyło do położōnyj dalij świōntyni we dolinie. Naôbkoło piyramidy bōł wapiynny mur ô wysokości bez 8 m. Ôstawiōł ôn miyndzy piyramidami ajnfart ô szyrokości 10 m, dostympny ino bez grobowõ świōntyniã. We połedniowo-weschodnim narożu ôd piyramidy, pōmiyndzy murym a piyramidami zygrody ôd krōla, bōła małŏ bocznŏ piyramida{{Odn|Lehner|1997|s=109}}. Tyż po weschodnij zajcie ôd piyramidy sōm trzi piyramidy, mianowane ôd pōłnocy na połednie GI-a, GI-b i GI-c. Sōm już bezma zrujnowane; przōdzij znosiyły sie na jednã piōntõ wysokości ôd Wielgij Piyramidy. Niyma to zicher, fto je pochowany we piyramidach. [[Hetepheres I.|Hetepheres]], matka ôd Cheopsa, mogła ôstać pochowanŏ we piyramidzie nojbarzij wysuniyntyj na pōłnoc, krōlowŏ [[Meritites I.|Meritites]] we postrzodkowyj, a krōlowŏ [[Henutsen]] we nojbarzij wysuniyntyj na połednie. Za piyramidami sōm grōfty ze zorty [[mastaba]]{{Odn|Lehner|1997|s=116}}. Po połedniowyj zajcie ôd piyramidy sōm dwa wraki szifōw. Piyrszy znŏdniynty bōł we kōnckach dugi na 43 metry drzywnianny szif ([[Szif ôd Chufu|Słōneczny Szif ôd Chufu]]), co terŏźnie je ekspōnowany we [[Wielge Egipske Muzeum|Wielgim Egipskim Muzeum]] (przōdzij we [[Muzeum Słōnecznych Szifōw we Gizie]]), za to drugi szif je durch kōnserwowany. Naôbkoło piyramidy sōm inksze wraki szifōw{{Odn|Lehner|1997|s=118}}. == Budowanie == Wielgŏ Piyramida je zbudowanŏ na masywnyj i solidnyj podstawie skŏlnyj na [[Plaskatowyż Giza|Plaskatowyżu Giza]]. Budowanie piyramidy trwało kole 27 lŏt, keby 3500 chopōw stawiało 250 blokōw na jedyn dziyń<ref>{{Cytuj |autōr = Franck Burgos, Emmanuel Laroze |tytuł = L'extraction des blocs en calcaire à l'Ancien Empire. Une expérimentation au ouadi el-Jarf |cajtōng = Ancient Egyptian Architecture |data = 2020 |wolumin = 4 |s = 73–95 |url = http://www.egyptian-architecture.com/JAEA4/article27/JAEA4_Burgos_Laroze.pdf |archiwum = https://web.archive.org/web/20210627235809/http://www.egyptian-architecture.com/JAEA4/article27/JAEA4_Burgos_Laroze.pdf |zarchiwizowane = 2021-06-27 |jynzyk = fr}}</ref>. Je przipuszczōne, iże na bauplacu robiyło kole 20&nbsp;000–30&nbsp;000 chopōw. Robiyli ôni sezōnowo, miyszkali przi bauplacu, a nojwiyncyj bōło ônych snŏdź na lato, kej wylywanie ôd Nilu niy dozwolało na robotã na polach<ref name="mccauley">{{Cytuj |autōr = Marissa McCauley |tytuł = Probing Question: How were the Egyptian pyramids built? |data = 2014-04-15 |data dostympu = 2022-12-18 |ôpublikowany = Penn State |url = https://www.psu.edu/news/research/story/probing-question-how-were-egyptian-pyramids-built/ |jynzyk = en}}</ref>. Niyma snamne na zicher jak powstoły piyramidy. Trufŏ sie, iże kamiynie bōły dźwigane na roztōmajte rozwiōnzania, a moc badŏczōw uwŏżŏ, iże używanŏ bōła jakŏś rampa do dźwiganiŏ. Po dźwigniyńciu kamiynnego bloku do ônego ôstatecznyj pozycyje, bōł ôn wybity we ôdpedni kształt, a małe szczyrbiny bōły wypołniōne tynkym. Piyramida bōła wykōńczōnŏ ôd gōry, a budulec bōł stopniowo rozbierany<ref name="mccauley" />. Podle teoryje ôpublikowanyj we 2007 roku ôd francuskigo baumajstra [[Jean-Pierre Houdin|Jean-Pierre'a Houdina]], kamiynie bōły wciōngane po rampach we postrzodku ôd piyramidy. Naroże ôd piyramid bōłyby tyż ôstawiōne ôdewrzōne, coby dozwolić na ôbrŏcanie kamiyni. Dokumynt ôd [[National Geographic]] sugerowoł, iże teoryjŏ ôd Houdina przizwŏlŏ zajtōm ôd piyramid trefić sie symetrycznie na szpicy ôd sztruktury, tak jak je we ryalności, a co inksze teoryje niy mogły wyklarować<ref>{{Cytuj |autōr = Dan Morrison |tytuł = Great Pyramid Built Inside Out, French Architect Says |data = 2007-04-02 |ôpublikowany = National Geographic News |url = http://news.nationalgeographic.com/news/2007/04/070402-great-pyramid.html |archiwum = http://web.archive.org/web/20070407110409/http://news.nationalgeographic.com/news/2007/04/070402-great-pyramid.html |zarchiwizowane = 2007-04-07 |jynzyk = en}}</ref>. We latach 400. p.n.e. [[Grecyjŏ|grecki]] historyk [[Herodot]] prawiōł, iże kamiynie wŏżōnce tōny bōły dźwigane na plac za pōmocōm cifusōw wykōnanych ze krōtkich bŏli – cosik choby ajnfachowy aufcug (tm. [[maszina ôd Herodota]])<ref>{{Cytuj |tytuł = The Herodotus Machine: An Ancient Device That Helped Build the Egyptian Pyramids |data = 2019-08-01 |data dostympu = 2022-12-18 |ôpublikowany = Curiosmos |url = https://curiosmos.com/the-herodotus-machine-an-ancient-device-that-helped-build-the-egyptian-pyramids/ |jynzyk = en}}</ref>. Ôd lŏt 80. 20. stoleciŏ niykerzi sugerujōm, iże piyramida bōła zbudowanŏ bez wylywanie cymyntu. Guy Demortier, [[Fizyka|fizyk]] ze Uniwerzytetu Notre-Dame de la Paix spiyrŏ tã teoryjõ i niy wierzi, iże piyramidy mogły być zbudowane ze cołkich kamiynnych blokōw<ref>{{Cytuj |autōr = Charles Bremner |tytuł = Pyramids were built with concrete rather than rocks, scientists claim |data = 2021-12-11 |data dostympu = 2022-12-18 |ôpublikowany = University of Memphis |url = http://www.ce.memphis.edu/1101/interesting_stuff/pyramids_in_concrete.html |jynzyk = en}}</ref>. == Kradzynie == Krōm tego, iże Cheops snŏdź ôstoł pochowany we ônego piyramidzie, ônego sarkofag bōł prōżny, kej egiptologi badały piyramidã we 19. stoleciu. Je możebne, iże grōft bōł splōndrowany już we antycznych czasach, bo kalif [[Al-Mamun]], co włōmoł sie do piyramidy we 820 roku n.e., niy znŏd nic w czasie ônyj przeszukowaniŏ<ref name="dash" />. Wiynkszość wapiynia używanego do brukowaniŏ ôstała z czasym zawłaszczōnŏ ôd ôkolicznych pōmiyszkiwŏczōw<ref>{{Cytuj |autōr = Brad Smithfield |tytuł = The Great Pyramid of Giza was once covered in highly polished white limestone, before it was removed to build mosques and fortresses |data = 2016-09-06 |data dostympu = 2022-12-18 |ôpublikowany = The Vintage News |url = https://www.thevintagenews.com/2016/09/06/the-great-pyramid-of-giza-was-once-covered-in-highly-polished-white-limestone-before-it-was-removed-to-build-mosques-and-fortresses/ |jynzyk = en}}</ref>. {{Przipisy}} == Bibliografijŏ == * {{Cytuj ksiōnżkã|miano=Mark|nazwisko=Lehner|tytuł=The Complete Pyramids|year=1997|url=https://archive.org/details/completepyramids00lehn|rok=1997|wydŏwca=Thames and Hudson|odn=ja|isbn=0-500-05084-8}} == Necowe ôdwołania == * {{CommonscatNO|Great Pyramid of Giza}} {{ka}} [[Kategoryjo:Egipt]] [[Kategoryjo:Budowlane uobjekty]] 3qyrhquh533d8q0noiu51jwa0eqr7o1 0 83175 388319 366322 2026-08-25T15:51:16Z Lajsikonik 6 388319 wikitext text/x-wiki {{Wjeś infobox |Wjeś=Milůwka |dopełniacz_wśi=Milůwki |herb_wśi= |rodzaj_gminy= |fana_wśi= |mapa_wśi= |wojewůdztwo=ślůnske |powjat=żywjecki |powjatshort=żywjecki |gmina=Milůwka |gminashort=Milůwka |mjejska= |powierzchnia= |stopniN=49 |minutN=33 |sekundN=16 |stopniE=19 |minutE=0 |sekundE=25 |wysokość= |rok=2022 |populacjo=4426 |gynstość= |nr_kier=33 |kod_počt=34-360 |tablica_rej=SZY |SIMC=0062478 |soutys=Sławomir Salamon (2026) |www= |zdjyńće=Milówka panorama z Baraniej Góry 30.04.2012 p.jpg |galerio_commons= |}} '''Milůwka''' ([[polsko godka|pol]]. ''Milówka'') - [[wjeś]] we [[Polsko|Polsce]], we [[ślůnske wojewůdztwo|ślůnskim wojewůdztwje]], we [[żywjecki krys|żywjeckim kryśe]], śedźiba [[gmin Milůwka|gminu Milůwka]]. [[Kategoryjo:Gmin Milůwka]] 43s2e77844cu0qjlvfqidxdy1c85dpk 0 86775 388314 382654 2026-08-25T14:55:54Z Lajsikonik 6 388314 wikitext text/x-wiki {{Mjasto zagranica infobox | Mjasto = Rødovre | mjano_państwa = DNK | jednostka_adm = regijůn | mjano_jednostki_adm = [[Stołeczny regijůn (Dańijo)|Stołeczny regijůn]] | dopeuńač_mjasta = Rødovre | zařůndzajůncy = burmistrz | burmistř = [[Britt Jensen]] (2025) | fana_mjasta = | herb_mjasta = Image:Rødovre Kommune shield.png |stopniN = 55 |minutN = 40 |sekundN = 53 |szerokość = N |stopniE = 12 |minutE = 27 |sekundE = 18 |długość = E | ludźi = 45 020 | rok = 2026 | aglomeracyja = | plac = | gynstość = | wysokość = | nr_ker = | kod_počt = 2610 | tablica_rej = | mjasta_partnerske = | mapa = | galeryjo_commons = Category:Rødovre |www = http://www.rk.dk/ |zdjyńće = Rødovre by night.jpg |uopis_zdjyńćo = Rødovre }} '''Rødovre''' – [[mjasto]] we [[Dańijo|Dańiji]], we regijůńe [[Stołeczny regijůn (Dańijo)|Stołeczny regijůn]], śedźiba [[gmin Rødovre|gminu Rødovre]]. Uostrzodek industryje. [[Kategoryjo:Mjasta Dańiji]] johocch19m5opr5zqi0a7e0efbvcdpb 0 88616 388318 2026-08-25T15:50:03Z Lajsikonik 6 stub 388318 wikitext text/x-wiki {{Wjeś infobox |Wjeś=Laliki |dopełniacz_wśi=Lalikůw |herb_wśi= |rodzaj_gminy= |fana_wśi= |mapa_wśi= |wojewůdztwo=ślůnske |powjat=żywjecki |powjatshort=żywjecki |gmina=Milůwka |gminashort=Milůwka |mjejska= |powierzchnia= |stopniN=49 |minutN=32 |sekundN=38 |stopniE=19 |minutE=00 |sekundE=53 |wysokość= |rok=2018 |populacjo=957 |gynstość= |nr_kier=33 |kod_počt=34-373 |tablica_rej=SZY |SIMC=0062283 |soutys=Dariusz Kocierz (2026) |www= |zdjyńće=Panorama Lalik.jpg |galerio_commons= |}} '''Laliki''' - [[wjeś]] we [[Polsko|Polsce]], we [[ślůnske wojewůdztwo|ślůnskim wojewůdztwje]], we [[żywjecki krys|żywjeckim kryśe]], we [[gmin Milůwka|gmińe Milůwka]]. [[Kategoryjo:Gmin Milůwka]] ki3e1tpyzw4axpsc14gz11epno6i819 0 88617 388320 2026-08-25T16:05:21Z Lajsikonik 6 stub 388320 wikitext text/x-wiki {{Mjasto zagranica infobox | Mjasto = Margate | mjano_państwa = ENG | jednostka_adm = hrabstwo | mjano_jednostki_adm = [[Kent]] | dopeuńač_mjasta = Margate | zařůndzajůncy = burmistrz | burmistř = | fana_mjasta = | herb_mjasta = |stopniN = 51 |minutN = 23 |sekundN = 06 |szerokość = N |stopniE = 01 |minutE = 23 |sekundE = 02 |długość = E | ludźi = 63 322 | rok = 2021 | aglomeracyja = | plac = | gynstość = | wysokość = | nr_ker = 1843 | kod_počt = CT9 | tablica_rej = | mjasta_partnerske = {{Fana|UKR}} [[Jałta]]<br> {{Fana|DEU}} [[Idar-Oberstein]] | mapa = | galeryjo_commons = Margate, Kent |www = |zdjyńće = The harbour, Margate, Kent, England, ca. 1897 (1).jpg |uopis_zdjyńćo = Margate }} '''Margate''' – [[mjasto]] we [[Wjelgo Brytańijo|Wjelgij Brytańiji]], we [[Yngland]]źe, we hrabstwje [[Kent]], we dystrykće [[Thanet]]. Je rozlygowane nade [[Půłnocne Morze|Půłnocnym Morzym]]. [[Kategoryjo:Mjasta we hrabstwje Kent]] h1og0hnwlssbtl6o7f7ajr9uewywi62 388321 388320 2026-08-25T16:05:49Z Lajsikonik 6 388321 wikitext text/x-wiki {{Mjasto zagranica infobox | Mjasto = Margate | mjano_państwa = GBR | jednostka_adm = hrabstwo | mjano_jednostki_adm = [[Kent]] | dopeuńač_mjasta = Margate | zařůndzajůncy = burmistrz | burmistř = | fana_mjasta = | herb_mjasta = |stopniN = 51 |minutN = 23 |sekundN = 06 |szerokość = N |stopniE = 01 |minutE = 23 |sekundE = 02 |długość = E | ludźi = 63 322 | rok = 2021 | aglomeracyja = | plac = | gynstość = | wysokość = | nr_ker = 1843 | kod_počt = CT9 | tablica_rej = | mjasta_partnerske = {{Fana|UKR}} [[Jałta]]<br> {{Fana|DEU}} [[Idar-Oberstein]] | mapa = | galeryjo_commons = Margate, Kent |www = |zdjyńće = The harbour, Margate, Kent, England, ca. 1897 (1).jpg |uopis_zdjyńćo = Margate }} '''Margate''' – [[mjasto]] we [[Wjelgo Brytańijo|Wjelgij Brytańiji]], we [[Yngland]]źe, we hrabstwje [[Kent]], we dystrykće [[Thanet]]. Je rozlygowane nade [[Půłnocne Morze|Půłnocnym Morzym]]. [[Kategoryjo:Mjasta we hrabstwje Kent]] 2oh46ezzqkck5co2r3jay6me9pnbsrl 0 88618 388332 2026-08-25T17:15:59Z Lajsikonik 6 stub 388332 wikitext text/x-wiki {{Mjasto zagranica infobox | Mjasto = Marblehead | mjano_państwa = USA | jednostka_adm = sztat | mjano_jednostki_adm = [[Massachusetts]] | dopeuńač_mjasta = Marblehead | zařůndzajůncy = tref mjyszkańcůw | burmistř = | herb_mjasta = Plik:Seal of Marblehead, Massachusetts.png | fana_mjasta = |stopniN = 42 |minutN = 30 |sekundN = 00 |szerokość = N |stopniE = 70 |minutE = 51 |sekundE = 30 |długość = W | ludźi = 20 441 | rok = 2020 | aglomeracyja = | plac = 50,71 | gynstość = 1797,79 | wysokość = 20 | nr_ker = 339, 781 | kod_počt = 01945 | tablica_rej = | mjasta_partnerske = | mapa = | galeryjo_commons = Category:Marblehead,_Massachusetts |www = https://marbleheadma.gov/ |zdjyńće = Marbleheadma1649.jpg |uopis_zdjyńćo = Marblehead }} '''Marblehead''' - [[mjasto]] we [[USA]], we sztaće [[Massachusetts]], we hrabstwje [[Hrabstwo Essex (Massachusetts)|Essex]]. [[Kategoryjo:Mjasta we sztaće Massachusetts]] 02oir853l1xu89v4pse3ya2f8ld0p2n 0 88619 388333 2026-08-25T17:32:15Z Lajsikonik 6 stub 388333 wikitext text/x-wiki {{Koordynaty|50|08|46|N|14|38|53|E}} [[Plik:Coats of arms Svémyslice.jpeg|thumb|150px|Wapyn gminu Svémyslice]] [[Plik:Flag of Svémyslice.gif|thumb|150px|left|Fana gminu Svémyslice]] '''Svémyslice''' – [[gmin]] we [[Czesko Republika|Czeskij Republice]], we [[Strzodkowoczeski krej|strzodkowoczeskim kreju]], we [[krys Praga-Wschůd|kryśe Praga-Wschůd]]. Mo 3,45 km² wjyrchu a podug danych ze 2025 roku půmjyszkowało sam 597 ludźi. [[Kategoryjo:Gminy Czeskij Republiki]] bfhav4tpc807b05widbf9lj3exyeyjv 0 88620 388336 2026-08-25T18:07:23Z Lajsikonik 6 stub 388336 wikitext text/x-wiki {{Mjasto zagranica infobox | Mjasto = Neutraubling | mjano_państwa = DEU | jednostka_adm = land | mjano_jednostki_adm = Bajery | dopeuńač_mjasta = Neutraubling | zařůndzajůncy = burmistrz | burmistř = [[Harald Stadler]] (2026) | fana_mjasta = Plik:DEU Neutraubling Banner.svg | herb_mjasta = Plik:DEU Neutraubling COA.svg |stopniN = 49 |minutN = 00 |sekundN = 00 |szerokość = N |stopniE = 12 |minutE = 12 |sekundE = 00 |długość = E | ludźi = 14 351 | rok = 2025 | aglomeracyja = | plac = 9,75 | gynstość = 1062 | wysokość = 330 | nr_ker = 9401 | kod_počt = 93073 | tablica_rej = R | mjasta_partnerske = | mapa = | galeryjo_commons = Neutraubling |www = https://www.stadt-neutraubling.de/ |zdjyńće = Krones Neutraubling.jpg |uopis_zdjyńćo = Neutraubling }} '''Neutraubling''' – [[mjasto]] we [[Mjymcy|Mjymcach]], we landźe [[Bajery]], we [[Landkreis Regensburg]]. [[Kategoryjo:Mjasta Bajerůw]] je942lemukpdm0cm07hdkwxb8xgafe2 388337 388336 2026-08-25T18:08:01Z Lajsikonik 6 388337 wikitext text/x-wiki {{Mjasto zagranica infobox | Mjasto = Neutraubling | mjano_państwa = DEU | jednostka_adm = land | mjano_jednostki_adm = Bajery | dopeuńač_mjasta = Neutraublingu | zařůndzajůncy = burmistrz | burmistř = [[Harald Stadler]] (2026) | fana_mjasta = Plik:DEU Neutraubling Banner.svg | herb_mjasta = Plik:DEU Neutraubling COA.svg |stopniN = 49 |minutN = 00 |sekundN = 00 |szerokość = N |stopniE = 12 |minutE = 12 |sekundE = 00 |długość = E | ludźi = 14 351 | rok = 2025 | aglomeracyja = | plac = 9,75 | gynstość = 1062 | wysokość = 330 | nr_ker = 9401 | kod_počt = 93073 | tablica_rej = R | mjasta_partnerske = | mapa = | galeryjo_commons = Neutraubling |www = https://www.stadt-neutraubling.de/ |zdjyńće = Krones Neutraubling.jpg |uopis_zdjyńćo = Neutraubling }} '''Neutraubling''' – [[mjasto]] we [[Mjymcy|Mjymcach]], we landźe [[Bajery]], we [[Landkreis Regensburg]]. [[Kategoryjo:Mjasta Bajerůw]] 1s78206rbnyqh35pzwqes5qadtx3owb 0 88621 388338 2026-08-25T18:15:27Z Lajsikonik 6 stub 388338 wikitext text/x-wiki {{Koordynaty|47|44|15|N|24|10|46|E}} '''Semlac''' - [[wjeś]] we [[Růmůńijo|Růmůńiji]], we [[uokryng Maramureș|uokryngu Maramureș]], we [[Rozavlea (gmin)|gmińe Rozavlea]]. Na 2021 rok půmjyszkowało sam 236 ludźi. [[Kategoryjo:Wśe Růmůńiji]] h757tj1bi4fsake0b8ic5bxniy7crfe 0 88622 388339 2026-08-25T18:39:07Z Lajsikonik 6 Stworzōnŏ nowõ strōnã: "{{Wjeś infobox |Wjeś=Niewodna |dopełniacz_wśi=Niewodnyj |herb_wśi= |rodzaj_gminy= |fana_wśi= |mapa_wśi= |wojewůdztwo=podkarpacke |powjat=strziżowski |powjatshort=strziżowski |gmina=Wiśniowa (podkarpacke wojewůdztwo) |gminashort=Wiśniowa |mjejska= |powierzchnia= |stopniN=49 |minutN=53 |sekundN=24 |stopniE=21 |minutE=39 |sekundE=57 |wysokość= |rok=2021 |populacjo=528 |gynstość= |nr_kier=17 |kod_počt=38-124 |tablica_rej=RSR |SIMC=0667201 |soutys…" 388339 wikitext text/x-wiki {{Wjeś infobox |Wjeś=Niewodna |dopełniacz_wśi=Niewodnyj |herb_wśi= |rodzaj_gminy= |fana_wśi= |mapa_wśi= |wojewůdztwo=podkarpacke |powjat=strziżowski |powjatshort=strziżowski |gmina=Wiśniowa (podkarpacke wojewůdztwo) |gminashort=Wiśniowa |mjejska= |powierzchnia= |stopniN=49 |minutN=53 |sekundN=24 |stopniE=21 |minutE=39 |sekundE=57 |wysokość= |rok=2021 |populacjo=528 |gynstość= |nr_kier=17 |kod_počt=38-124 |tablica_rej=RSR |SIMC=0667201 |soutys=Marek Siuta (2026) |www= |zdjyńće=Niewodna kosciol.jpg |galerio_commons= }} '''Niewodna''' - [[wjeś]] we [[Polsko|Polsce]], we [[podkarpacke wojewůdztwo|podkarpackim wojewůdztwje]], we [[strziżowski krys|strziżowskim kryśe]], śedźiba [[gmin Wiśniowa (podkarpacke wojewůdztwo)|gminu Wiśniowa]]. [[Kategoryjo:Gmin Wiśniowa (podkarpacke wojewůdztwo)]] e38rl75oxm1zpdbmsguiaugf6duaon9 388340 388339 2026-08-25T18:43:49Z Lajsikonik 6 388340 wikitext text/x-wiki {{Wjeś infobox |Wjeś=Niewodna |dopełniacz_wśi=Niewodnyj |herb_wśi= |rodzaj_gminy= |fana_wśi= |mapa_wśi= |wojewůdztwo=podkarpacke |powjat=strziżowski |powjatshort=strziżowski |gmina=Wiśniowa (podkarpacke wojewůdztwo) |gminashort=Wiśniowa |mjejska= |powierzchnia= |stopniN=49 |minutN=53 |sekundN=24 |stopniE=21 |minutE=39 |sekundE=57 |wysokość= |rok=2021 |populacjo=528 |gynstość= |nr_kier=17 |kod_počt=38-124 |tablica_rej=RSR |SIMC=0667201 |soutys=Marek Siuta (2026) |www= |zdjyńće=Niewodna kosciol.jpg |galerio_commons= }} '''Niewodna''' - [[wjeś]] we [[Polsko|Polsce]], we [[podkarpacke wojewůdztwo|podkarpackim wojewůdztwje]], we [[strziżowski krys|strziżowskim kryśe]], we [[gmin Wiśniowa (podkarpacke wojewůdztwo)|gmińe Wiśniowa]]. [[Kategoryjo:Gmin Wiśniowa (podkarpacke wojewůdztwo)]] ksb5g1ts56w8ocwexd9x44g2mtm689e 0 88623 388341 2026-08-25T20:04:44Z Lajsikonik 6 stub 388341 wikitext text/x-wiki {{Mjasto zagranica infobox | Mjasto = Pittman Center | mjano_państwa = USA | jednostka_adm = sztat | mjano_jednostki_adm = [[Tennessee]] | dopeuńač_mjasta = Pittman Center | zařůndzajůncy = burmistrz | burmistř = | fana_mjasta = | herb_mjasta = |stopniN = 35 |minutN = 45 |sekundN = 34 |szerokość = N |stopniE = 83 |minutE = 23 |sekundE = 19 |długość = W | ludźi = 454 | rok = 2020 | aglomeracyja = | plac = 15,56 | gynstość = 29,17 | wysokość = 392 | nr_ker = 865 | kod_počt = 37738, 37876 | tablica_rej = | mjasta_partnerske = | mapa = | galeryjo_commons = Category:Pittman_Center,_Tennessee |www = https://pittmancentertn.gov/ |zdjyńće = Pittmancenter-cityhall1.jpg |uopis_zdjyńćo = Sztadamt we Pittman Center }} '''Pittman Center''' – [[mjasto]] we [[USA]], we sztaće [[Tennessee]], we [[Hrabstwo Sevier (Tennessee)|hrabstwje Sevier]]. Bůła sam rodzůno [[Dolly Parton]]. [[Kategoryjo:Mjasta we sztaće Tennessee]] 8klxegdwimjtxk9k98sv3g9k8c17rhp 0 88624 388342 2026-08-25T20:06:58Z Lajsikonik 6 disambig 388342 wikitext text/x-wiki {{Disambig}} * [[Hrabstwo Sevier (Arkansas)|hrabstwo Sevier]] - hrabstwo we [[USA]], we sztaće [[Arkansas]] * [[Hrabstwo Sevier (Tennessee)|hrabstwo Sevier]]- hrabstwo we USA, we sztaće [[Tennessee]] * [[Hrabstwo Sevier (Utah)|hrabstwo Sevier]] - hrabstwo we USA, we sztaće [[[Utah]] tethsf69mddejxjc0edoxhsvy0v0rdm 388343 388342 2026-08-25T20:07:08Z Lajsikonik 6 388343 wikitext text/x-wiki {{Disambig}} * [[Hrabstwo Sevier (Arkansas)|hrabstwo Sevier]] - hrabstwo we [[USA]], we sztaće [[Arkansas]] * [[Hrabstwo Sevier (Tennessee)|hrabstwo Sevier]]- hrabstwo we USA, we sztaće [[Tennessee]] * [[Hrabstwo Sevier (Utah)|hrabstwo Sevier]] - hrabstwo we USA, we sztaće [[Utah]] fo7usdfmtb4gsk4dwdn6gyvisgyr43e 0 88625 388344 2026-08-25T21:54:33Z Lajsikonik 6 stub 388344 wikitext text/x-wiki {{Koordynaty|47|45|00|N|18|19|00|E}} [[Plik:Virt-címer.jpg|thumb|150px|Wapyn Virtu [[Plik:Virt-komarno-flag.svg|thumb|150px|left|Fana Virtu]] '''Virt''' ([[madźarsko godka|madź]]. ''VVirt'' abo ''Vért') - [[gmin]] (obec) na [[Słowacyjo|Słowacyji]], we [[nitrjański krej|ńitrjańskim kreju]], we [[krys Komárno|kryse Komárno]]. Mo 4,68 km² wjyrchu a podug danych ze 2026 roku půmjyszkowało sam 324 ludźi. [[Kategoryjo:Gminy Słowacyji]] hr2jzqmn99y28e3wbbde8w9h22fbue1 388345 388344 2026-08-25T21:54:48Z Lajsikonik 6 388345 wikitext text/x-wiki {{Koordynaty|47|45|00|N|18|19|00|E}} [[Plik:Virt-címer.jpg|thumb|150px|Wapyn Virtu [[Plik:Virt-komarno-flag.svg|thumb|150px|left|Fana Virtu]] '''Virt''' ([[madźarsko godka|madź]]. ''VVirt'' abo ''Vért'') - [[gmin]] (obec) na [[Słowacyjo|Słowacyji]], we [[nitrjański krej|ńitrjańskim kreju]], we [[krys Komárno|kryse Komárno]]. Mo 4,68 km² wjyrchu a podug danych ze 2026 roku půmjyszkowało sam 324 ludźi. [[Kategoryjo:Gminy Słowacyji]] cdk0ombqn11s8dsi5adied6rvufqie1 0 88626 388351 2026-08-26T07:39:31Z Lajsikonik 6 stub 388351 wikitext text/x-wiki {{Wjeś infobox |Wjeś=Kozłowo |dopełniacz_wśi=Kozłowa |herb_wśi= |rodzaj_gminy= |fana_wśi= |mapa_wśi= |wojewůdztwo=wjelgopolske |powjat=gńyźńyński |powjatshort=gńyźńyński |gmina=Trzemeszno |gminashort=Trzemeszno |mjejska= |powierzchnia= |stopniN=52 |minutN=34 |sekundN=44 |stopniE=17 |minutE=45 |sekundE=00 |wysokość= |rok= |populacjo= |gynstość= |nr_kier= |kod_počt=62-240 |tablica_rej=PGN |SIMC=0098192 |soutys=Magdalena Czarnecka (2026) |www= |zdjyńće= |galerio_commons= }} '''Kozłowo'''- [[wjeś]] we [[Polsko|Polsce]], we [[wjelgopolske wojewůdztwo|wjelgopolskim wojewůdztwje]], we [[gńyźńyński krys|gńyźńyńskim kryśe]], we [[gmin Trzemezno|gmińe Trzemeszno]]. [[Kategoryjo:Gmin Trzemeszno]] 9uo4rcz650qi4i0io1afhd9z0v2lu0i 0 88627 388352 2026-08-26T08:43:24Z Lajsikonik 6 stub 388352 wikitext text/x-wiki {{Mjasto zagranica infobox | Mjasto = Tredegar | mjano_państwa = GBR | jednostka_adm = krej | mjano_jednostki_adm = [[Walijo]] | dopeuńač_mjasta = Tredegaru | zařůndzajůncy = burmistrz | burmistř = | fana_mjasta = | herb_mjasta = |stopniN = 51 |minutN = 46 |sekundN = 39 |szerokość = N |stopniE = 03 |minutE = 14 |sekundE = 26 |długość = W | ludźi = 15 103 | rok = 2011 | aglomeracyja = | plac = | gynstość = | wysokość = | nr_ker = 1495 | kod_počt = NP22 | tablica_rej = | mjasta_partnerske = | mapa = | galeryjo_commons = Category:Tredegar |www = |zdjyńće = Tredegar Clock and Former Town Hall - geograph.org.uk - 5487889.jpg |uopis_zdjyńćo = Tredegar }} '''Tredegar''' - [[mjasto]] we [[Wjelgo Brytańijo|Wjelgij Brytańiji]], we [[Walijo|Waliji]], we hrabstwje [[Blaenau Gwent]]. [[Kategoryjo:Mjasta Waliji]] bzfpv8hb0y5jge6xdpq7biao1b6fgt4 0 88628 388355 2026-08-26T09:11:19Z Lajsikonik 6 stub 388355 wikitext text/x-wiki {{Koordynaty|43|51|49|W|06|07|40|E}} [[Plik:Blason Puimoisson.svg|thumb|150px|Wapyn Puiomoissonu]] '''Puimoisson''' – [[gmin]] we [[Francyjo|Francyji]], we regijůńe [[Provence-Alpes-Côte d’Azur]], we departamyńće [[Alpes-de-Haute-Provence]]. Mo 35,44&nbsp;km² wjyrchu a podug danych ze 2023 roku půmjyszkowało sam 702 ludźi. [[Kategoryjo:Gminy we departamyńće Alpes-de-Haute-Provence]] lus3hraaufd4l8to6fi2x953tx0p2n1 0 88629 388356 2026-08-26T09:18:26Z Lajsikonik 6 stub 388356 wikitext text/x-wiki {{Wjeś infobox |Wjeś=Staro Bjołka |dopełniacz_wśi=Staryj Bjołki |herb_wśi= |rodzaj_gminy= |fana_wśi= |mapa_wśi= |wojewůdztwo=dolnoślůnske |powjat=kamjynnogůrski |powjatshort=kamjynnogůrski |gmina=Lubawka |gminashort=Lubawka |mjejska= |powierzchnia= |stopniN=50 |minutN=44 |sekundN=32 |stopniE=15 |minutE=57 |sekundE=30 |wysokość= |rok=2011 |populacjo=212 |gynstość= |nr_kier=75 |kod_počt=58-420 |tablica_rej=DKA |SIMC=0190555 |soutys=Sylwia Pawlukiewicz (2026) |www= |zdjyńće=Stara Białka vesnice.jpg |galerio_commons= }} '''Staro Bjołka''' ([[polsko godka|pol]]. ''Stara Białka'', [[mjymjecko godka|mjym]]. ''Alt Weissbach'') - [[wjeś]] we [[Polsko|Polsce]], we [[dolnoślůnske wojewůdztwo|dolnoślůnskim wojewůdztwje]], we [[kamjynnogůrski krys|kamjynnogůrskim kryśe]], we [[gmin Lubawka|gmińe Lubawka]]. [[Kategoryjo:Gmin Lubawka]] 80skypi8zzrv45ha8urwhs2pw8qa7ft 0 88630 388357 2026-08-26T09:39:07Z Lajsikonik 6 stub 388357 wikitext text/x-wiki {{Mjasto zagranica infobox | Mjasto = Sangatte | mjano_państwa = FRA | jednostka_adm = departamynt | mjano_jednostki_adm = [[Pas-de-Calais]] | dopeuńač_mjasta = Sangatte | zařůndzajůncy = mer | burmistř = [[Guy Allemand]] (2026) | fana_mjasta = | herb_mjasta = Plik:Blason Sangatte.svg |stopniN = 50 |minutN = 56 |sekundN = 51 |szerokość = N |stopniE = 01 |minutE = 45 |sekundE = 27 |długość = E | ludźi = 4668 | rok = 2023 | aglomeracyja = | plac = 14,28 | gynstość = 327 | wysokość = 0-151 | nr_ker = | kod_počt = 62231 | tablica_rej = | mjasta_partnerske = | mapa = | galeryjo_commons = Category:Sangatte |www = http://www.ville-sangatte.fr/ |zdjyńće = Sangatte1.jpg |uopis_zdjyńćo = Sangatte }} '''Sangatte''' – [[mjasto]] a [[gmin]] we [[Francyjo|Francyji]], we regijůńe [[Nord-Pas-de-Calais-Pikardyjo]], we departamyńće [[Pas-de-Calais]]. [[Kategoryjo:Mjasta we departamyńće Marne]] [[Kategoryjo:Gminy we departamyńće Pas-de-Calais]] i2touqpk65sqicsfbe8ytd6gq5iy1uo