Wikipedia tetwiki https://tet.wikipedia.org/wiki/P%C3%A1jina_Mahuluk MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter Media Espesiál Diskusaun Uza-na'in Diskusaun Uza-na'in Wikipedia Diskusaun Wikipedia Imajen Diskusaun Imajen MediaWiki Diskusaun MediaWiki Template Diskusaun Template Ajuda Diskusaun Ajuda Kategoria Diskusaun Kategoria TimedText TimedText talk Módulo Módulo Discussão Evento Evento Discussão Uza-na'in:J. Patrick Fischer 2 1875 74697 74685 2026-08-14T07:27:50Z J. Patrick Fischer 73 74697 wikitext text/x-wiki [[Imajen:Flag of Bavaria (lozengy).svg|138px]][[Imajen:Flag of Germany.svg|138px]][[Imajen:Flag of Portugal.svg|125px]][[Imajen:Flag of the People's Republic of China.svg|125px]][[Imajen:Flag of East Timor.svg|165px]][[Imajen:Flag of Japan.svg|125px]] <table style="float: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; width: 242px; border: #99B3FF solid 1px"> <tr><td><center>'''Personal'''</center></td></tr> <tr><td>[[Imajen:Coat of arms of Bavaria.svg|50px]] Ami hosi '''[[Baviera]]''' </td></tr> </table> {{#babel:de|en-2|fr-1|pt-1|tet-0}} Olá, I was born 1973. I am a Chemical engineer and working in a lab for proteine analysis. Vexillology, ethnology and geography have been my hobbies since I was a kid. I travelled with my backpack, when I was a student and visited 50 countries in all five continents. I posted some comments and images at [http://fotw.vexillum.com/flags/ Flags of the world]. I am at the [http://www.osttimor.org/ Osttimorforum e.V.] [[Imajen:Flag of East Timor.svg|25px]] since 2006, who wants to make [[Timor-Leste]] more popular and help for connections between German speaking countries and Timor-Leste. I want to '''help building up Tetun Wikipedia''' for Timorese people and I want to '''help Timorese editors'''. If you need suport, you can ask me. If you are needing datas or sources about Timor-Leste, just have a look to the articles at [[:de:Portal:Osttimor]] in German Wikipedia. There are a lot of sources in English, Portuguese and even Tetun. '''I am very interested on informations about East Timor. If you have some new sources or find mistakes in my articles, please tell me! ;-)''' '''If you want to contact me''', you can use my German account, too, which is checked frequently: [[:de:Benutzer:J. Patrick Fischer]] or '''send me an eMail''' via Wikipedia (look to the left). == Artigu == {| |style="background:#008B00; color:#FFFFFF; border: 1px solid #000000; text-align:center; padding:0.5em; width:100%;"| '''Artigu sira ne'ebé ha'u hakerek ona''' |- |style="border: 1px solid #4F4F4F;"| [[Ai-kameli]], [[Átomu]], [[Baviera]], [[Baviera Leten]], [[Baviera Kraik]], [[Dengue]], [[Eleisaun parlamentar, Timór Lorosa'e 2017]], [[Eleisaun parlamentar, Timór Lorosa'e 2018]], [[Elementu kímiku]], [[Emília Pires]], [[FC Bayern München]], [[Funu Rúsia-Ukránia]], [[Halo Solar]], [[Ikthyosaurus]], [[Iktiosauru]], [[Jesus Cristo]], [[João Felgueiras]], [[Kloru]], [[Konrad Adenauer]], [[Lesululi]], [[Ludwig II. (Baviera)]], [[Nipah]], [[Pterosauru]], [[Rama dama]], [[Raiva]], [[Same]], [[Sódiu]], [[Stille Nacht]], [[Yohan Goutt Goncalves]], ''artigu oioin Eskritóriu administrativu sira Timór-Leste nian''. |} == Things == * [[Uza-na'in:J. Patrick Fischer/suku|suku model article]] * [[:Template:Halakon]] (Delete) * [[:Template:Disambig]] (Begriffsklärungsseite) * [[:Template:Artigu seluk]] (Begriffsklärungshinweis) * [[Uza-na'in:J. Patrick Fischer/Reptilia hosi Timor]] * [[Utilizador:J. Patrick Fischer/Istória Timor Leste nian]] * [[Utilizador:J. Patrick Fischer/Be'e Manas Marobo]] [[de:Benutzer:J. Patrick Fischer]] [[ca:Usuari:J. Patrick Fischer]] [[en:User:J. Patrick Fischer]] [[pt:Usuário:J. Patrick Fischer]] lxbfo8hqlsqb9wdke4g0x9opywjnhey Lesululi 0 8924 74696 74679 2026-08-14T07:27:39Z J. Patrick Fischer 73 74696 wikitext text/x-wiki [[Imajen:2022-08-29 Poerema, Cailaco.jpg|miniaturadaimagem|Lesululi hanesan haree hosi Poerema (husi parte súl)]] [[Imajen:2021-03-31 Meligo.jpg|miniaturadaimagem|Vizaun husi norte. Iha Lesululi nia kotuk mosu Leolaco]] [[Imajen:Ichthyosaurier am Lesululi 1.png|miniaturadaimagem|Fósil sira Ichthyosaur nian iha Lesululi]] '''Foho Lesululi''' maka foho ida iha [[Bobonaru (munisípiu)|munisípiu Bobonaru]] [[Timór Lorosa'e]] nian.<ref name="PV">Peakvisor: [https://peakvisor.com/peak/foho-lesoluli.html ''Foho Lesoluli''].</ref> Nia hela iha parte leste husi suku [[Meligo]] (distritu administrativu [[Kailaku (postu administrativu)|Kailaku]] nian), iha fronteira entre aldeias [[Mude (Meligo)|Mude]] no [[Liabote]].<ref name="Atlas Bobonaro">Direcção-Geral de Estatística: [https://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2020/10/Bobonaro_Aldeia_AtlasCont-x-7.pdf ''Atlas munisípiu Bobonaro nian''].</ref> Kilómetru ida ba lorosa'e maka [[Foho Leolaco]] (Lesoluli) ho aas 1913 m, ho [[Foho Mude]] (1088 m) iha entre.<ref name="PV" /> Povoasaun [[Poerema]] (suku [[Goulolo]]) hela entre foho sira. Liu tan ba parte oeste mak povoasaun [[Lesuaben]] no [[Baleo]] (suku Meligo).<ref name="Atlas Bobonaro" /> Kilómetru tolu ba parte leste suli [[Rio Marobo|Marobo]] (lokálmente hanaran Aitasio), ne'ebé forma bacia norte-súl to'o Lesululi.<ref name="Fatus">Aaron Benincasa: [https://api.research-repository.uwa.edu.au/ws/portalfiles/portal/5338890/Benincasa_Aaron_2015.pdf ''The 'fatus' of East Timor: stratigraphy and structure''].</ref> Foho ne'e iha forma kuaze triangular no oin norte ne'ebé nakloke uitoan, maibé fatuk-kuak aas iha nia ninin súl no oeste. Ninia simeira lokaliza iha parte leste foho nian, ne'ebé naruk maizumenus kilómetru 2,5 hosi oeste ba leste, iha aldeia Liabote, no iha elevasaun metru 1242.<ref name="Fatus" /> Iha tinan 2021, fósil sira husi [[iktiosauru]] ida hetan iha foho Lesululi.<ref>IGTL - Instituto de Geociências de Timor-Leste: [https://www.facebook.com/photo/?fbid=122217410630066492&set=a.122117862176066492 ''𝐒𝐨𝐜𝐢𝐚𝐥𝐢𝐳𝐚çã𝐨 𝐛𝐚 𝐜𝐨𝐦𝐮𝐧𝐢𝐝𝐚𝐝𝐞 𝐥𝐨𝐜𝐚𝐥 𝐢𝐡𝐚 𝐂𝐚𝐢𝐥𝐚𝐜𝐨, 𝐦𝐮𝐧𝐢𝐜í𝐩𝐢𝐨 𝐁𝐨𝐛𝐨𝐧𝐚𝐫𝐨, 𝐬𝐨𝐛𝐫𝐞 𝐟ó𝐬𝐬𝐞𝐢𝐬 𝐫é𝐩𝐭𝐞𝐢𝐬 𝐦𝐚𝐫𝐢𝐧𝐡𝐨𝐬 (𝐢𝐜𝐡𝐭𝐡𝐲𝐨𝐬𝐚𝐮𝐫 𝐛𝐨𝐧𝐞𝐬)'', Loron 19 fulan-Outubru tinan 2024].</ref> Sira kalkula katak iha tinan millaun 208<ref>Filomeno Martins: [https://en.tatoli.tl/2026/04/09/president-ramos-horta-visits-208-million-year-old-ichthyosaurus-fossil-in-cailaco/10/ ''President Ramos-Horta visits 208-million-year-old Ichthyosaurus fossil in Cailaco''], TATOLI Agência Noticiosa de Timor-Leste, Loron 9 fulan-Abril tinan 2024.</ref> no maka fósil iktiosauru dahuluk ne'ebé hetan iha súl [[liña ekuadór]].<ref>Arminda Fonseca Pinto: [https://tatoli.tl/2026/08/08/xanana-halao-vizita-haree-direta-fosil-iktosauru-iha-foho-lesululi-kailaku/ ''Xanana hala’o vizita-haree direta Fósil Iktosauru iha Foho Lesululi Kailaku''], Tatoli.</ref> Ho naruk metru 25, animál ne'e fiar katak hanesan entre iktiosauru sira ne'ebé boot liu ne'ebé koñesidu. Iha fatin hanesan, ruin liras [[pterosauru]] nian mós deskobre iha fulan-Jullu 2026. Tanba fósil sira-ne'e, iha esforsu sira ne'ebé hala'o hela atu dezigna área ne'e hanesan [[Jeoparke Globál UNESCO]] nian.<ref>Afonso do Rosário, Isaura Lemos de Deus: [https://pt.tatoli.tl/2026/08/11/descoberta-de-fosseis-raros-reforca-potencial-geologico-de-timor-leste/ ''Descoberta de fósseis raros reforça potencial geológico de Timor-Leste |hrsg=TATOLI Agência Noticiosa de Timor-Leste''], Loron 11 fulan Agostu tinan 2026.</ref> == Ligasaun ba li'ur == {{Commons|Category:Lesululi|Lesululi}} == Referensia == <references /> [[Kategoria:Foho Timór Lorosa'e]] 12p79uz739c2zg11a9lwgalnuo40590 74698 74696 2026-08-14T07:30:02Z J. Patrick Fischer 73 74698 wikitext text/x-wiki [[Imajen:2022-08-29 Poerema, Cailaco.jpg|miniaturadaimagem|Lesululi hanesan haree hosi Poerema (husi parte súl)]] [[Imajen:2021-03-31 Meligo.jpg|miniaturadaimagem|Vizaun husi norte. Iha Lesululi nia kotuk mosu Leolaco]] [[Imajen:Ichthyosaurier am Lesululi 1.png|miniaturadaimagem|Fósil sira Ichthyosaur nian iha Lesululi]] '''Foho Lesululi''' maka foho ida iha [[Bobonaru (munisípiu)|munisípiu Bobonaru]] [[Timór Lorosa'e]] nian.<ref name="PV">Peakvisor: [https://peakvisor.com/peak/foho-lesoluli.html ''Foho Lesoluli''].</ref> Nia hela iha parte leste husi suku [[Meligo]] (distritu administrativu [[Kailaku (postu administrativu)|Kailaku]] nian), iha fronteira entre aldeias [[Mude (Meligo)|Mude]] no [[Liabote]].<ref name="Atlas Bobonaro">Direcção-Geral de Estatística: [https://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2020/10/Bobonaro_Aldeia_AtlasCont-x-7.pdf ''Atlas munisípiu Bobonaro nian''].</ref> Kilómetru ida ba lorosa'e maka [[Foho Leolaco]] (Lesoluli) ho aas 1913 m, ho [[Foho Mude]] (1088 m) iha entre.<ref name="PV" /> Povoasaun [[Poerema]] (suku [[Goulolo (Kailaku)|Goulolo]]) hela entre foho sira. Liu tan ba parte oeste mak povoasaun [[Lesuaben]] no [[Baleo]] (suku Meligo).<ref name="Atlas Bobonaro" /> Kilómetru tolu ba parte leste suli [[Rio Marobo|Marobo]] (lokálmente hanaran Aitasio), ne'ebé forma bacia norte-súl to'o Lesululi.<ref name="Fatus">Aaron Benincasa: [https://api.research-repository.uwa.edu.au/ws/portalfiles/portal/5338890/Benincasa_Aaron_2015.pdf ''The 'fatus' of East Timor: stratigraphy and structure''].</ref> Foho ne'e iha forma kuaze triangular no oin norte ne'ebé nakloke uitoan, maibé fatuk-kuak aas iha nia ninin súl no oeste. Ninia simeira lokaliza iha parte leste foho nian, ne'ebé naruk maizumenus kilómetru 2,5 hosi oeste ba leste, iha aldeia Liabote, no iha elevasaun metru 1242.<ref name="Fatus" /> Iha tinan 2021, fósil sira husi [[iktiosauru]] ida hetan iha foho Lesululi.<ref>IGTL - Instituto de Geociências de Timor-Leste: [https://www.facebook.com/photo/?fbid=122217410630066492&set=a.122117862176066492 ''𝐒𝐨𝐜𝐢𝐚𝐥𝐢𝐳𝐚çã𝐨 𝐛𝐚 𝐜𝐨𝐦𝐮𝐧𝐢𝐝𝐚𝐝𝐞 𝐥𝐨𝐜𝐚𝐥 𝐢𝐡𝐚 𝐂𝐚𝐢𝐥𝐚𝐜𝐨, 𝐦𝐮𝐧𝐢𝐜í𝐩𝐢𝐨 𝐁𝐨𝐛𝐨𝐧𝐚𝐫𝐨, 𝐬𝐨𝐛𝐫𝐞 𝐟ó𝐬𝐬𝐞𝐢𝐬 𝐫é𝐩𝐭𝐞𝐢𝐬 𝐦𝐚𝐫𝐢𝐧𝐡𝐨𝐬 (𝐢𝐜𝐡𝐭𝐡𝐲𝐨𝐬𝐚𝐮𝐫 𝐛𝐨𝐧𝐞𝐬)'', Loron 19 fulan-Outubru tinan 2024].</ref> Sira kalkula katak iha tinan millaun 208<ref>Filomeno Martins: [https://en.tatoli.tl/2026/04/09/president-ramos-horta-visits-208-million-year-old-ichthyosaurus-fossil-in-cailaco/10/ ''President Ramos-Horta visits 208-million-year-old Ichthyosaurus fossil in Cailaco''], TATOLI Agência Noticiosa de Timor-Leste, Loron 9 fulan-Abril tinan 2024.</ref> no maka fósil iktiosauru dahuluk ne'ebé hetan iha súl [[liña ekuadór]].<ref>Arminda Fonseca Pinto: [https://tatoli.tl/2026/08/08/xanana-halao-vizita-haree-direta-fosil-iktosauru-iha-foho-lesululi-kailaku/ ''Xanana hala’o vizita-haree direta Fósil Iktosauru iha Foho Lesululi Kailaku''], Tatoli.</ref> Ho naruk metru 25, animál ne'e fiar katak hanesan entre iktiosauru sira ne'ebé boot liu ne'ebé koñesidu. Iha fatin hanesan, ruin liras [[pterosauru]] nian mós deskobre iha fulan-Jullu 2026. Tanba fósil sira-ne'e, iha esforsu sira ne'ebé hala'o hela atu dezigna área ne'e hanesan [[Jeoparke Globál UNESCO]] nian.<ref>Afonso do Rosário, Isaura Lemos de Deus: [https://pt.tatoli.tl/2026/08/11/descoberta-de-fosseis-raros-reforca-potencial-geologico-de-timor-leste/ ''Descoberta de fósseis raros reforça potencial geológico de Timor-Leste |hrsg=TATOLI Agência Noticiosa de Timor-Leste''], Loron 11 fulan Agostu tinan 2026.</ref> == Ligasaun ba li'ur == {{Commons|Category:Lesululi|Lesululi}} == Referensia == <references /> [[Kategoria:Foho Timór Lorosa'e]] 7labbaubyvn2k51aeavz9rqohi80rva Pterosauru 0 8925 74689 74687 2026-08-13T13:29:20Z J. Patrick Fischer 73 Simplified version from German Wikipedia 74689 wikitext text/x-wiki [[Imajen:Pterosauria-collage-01.jpg|miniaturadaimagem|Pterozauru]] '''Pterozauru''' sira maka reptil sira ne'ebé mate ona ne'ebé moris iha tempu hanesan ho [[dinozauru]] sira (dinozauru sira ne'ebé la'ós manu) no, hanesan dinozauru sira, pertense ba grupu [[Ornithodira]] iha [[Archosauria]] nia laran. Sira maka vertebradu dahuluk sira ne'ebé bele semo ho ativu, tanba sira nia membrana boot, hanesan liras. Fósil sira pterozauru nian ne'ebé uluk liu maka iha inísiu períodu [[Triásiku]] Tarde (Carnian), besik tinan millaun 228 liubá. Sira prezente iha Rai to'o estinsaun boot iha baliza [[Kretáseu]]-[[Paleojéniu]], besik tinan millaun 66 liubá. Iha fulan-Jullu 2026, ruin hosi liras pterozauru nian hetan deskoberta iha foho [[Lesululi]].<ref>Afonso do Rosário, Isaura Lemos de Deus: [https://pt.tatoli.tl/2026/08/11/descoberta-de-fosseis-raros-reforca-potencial-geologico-de-timor-leste/ ''Descoberta de fósseis raros reforça potencial geológico de Timor-Leste |hrsg=TATOLI Agência Noticiosa de Timor-Leste''], Loron 11 fulan Agostu tinan 2026.</ref> == Estilu moris == === Lokomosaun === [[Imajen:Anhanguera piscator jconway.jpg|miniaturadaimagem|[[Anhanguera piscator]] husi períodu Kretáseu Inferiór provavelmente han ikan.]] Oinsá maka pterosauru sira bele semo ho di'ak? Espésie ki'ik sira provavelmente bele semo ho ativu. Pterosauru sira ne'ebé boot liu iha períodu Kretáseu hanoin katak sira maka planeador sira. Ohin loron, manu-fuik boot sira presiza anin-sa'e atu hetan altitude. Albatros sira semo hasoru anin horizontál oioin hodi kobre distánsia ne'ebé dook ho gastu enerjia ne'ebé mínimu. Tanba pterosauru barak maka moris besik tasi, sira provavelmente uza téknika voo semo dinámiku ida-ne'e, hanesan albatros sira. Anin-boot sira la eziste iha tasi leten. Tanba semo presiza enerjia barak, pterosauru sira provavelmente iha raan manas no barak liu taka ho fuuk. Hetan ona fósil sira ho imprime hanesan fuuk, hanesan sira hosi Sordes pilosus ("Diabu ho fulun"). Paleontólogu britániku sira David M. Martill no David Unwin kontradiz ida-ne'e iha estudu ida ne'ebé publika iha Setembru 2020. Tuir sira nia haree, animál sira la iha fulun no la iha fulun. Impresaun sira ne'e fiar katak mai hosi fibra sira iha membrana ala nian.<ref>David M. Unwin, David M. Martill. ''No protofeathers on pterosaurs'', Nature Ecology & Evolution, 2020; [[DOI: 10.1038/s41559-020-01308-9]]</ref> <gallery mode="packed"> Dimorphodon mount.jpg|Eskeletu rekonstruidu husi [[Dimorphodon]]. Life restoration of a group of giant azhdarchids, Quetzalcoatlus northropi, foraging on a Cretaceous fern prairie.png|Grupu ida husi [[Quetzalcoatlus]] la'o ho ain haat no buka hahán. Rhamphorhynchus munsteri.jpg|Espesímen ida-ne'e (réplika fósil) hosi [[Rhamphorhynchus muensteri]], ne'ebé deskobre besik [[Eichstätt]], prezerva ona impresaun sira hosi membrana ala nian. Quetzscale1.png|Quetzalcoatlus, komparasaun ho medida </gallery> == Ligasaun ba li'ur == {{Commons|Category:Pterosauria|Pterozauru}} == Referensia == <references /> [[Kategoria:Zoolojia]] [[Kategoria:Istória]] oem0buai1od1hlh774khg0boj64lca9 74690 74689 2026-08-13T13:33:40Z J. Patrick Fischer 73 74690 wikitext text/x-wiki [[Imajen:Pterosauria-collage-01.jpg|miniaturadaimagem|Pterozauru]] '''Pterozauru''' sira maka reptil sira ne'ebé mate ona ne'ebé moris iha tempu hanesan ho [[dinozauru]] sira (dinozauru sira ne'ebé la'ós manu) no, hanesan dinozauru sira, pertense ba grupu [[Ornithodira]] iha [[Archosauria]] nia laran. Sira maka vertebradu dahuluk sira ne'ebé bele semo ho ativu, tanba sira nia membrana boot, hanesan liras. Fósil sira pterozauru nian ne'ebé uluk liu maka iha inísiu períodu [[Triásiku]] Tarde (Carnian), besik tinan millaun 228 liubá. Sira prezente iha Rai to'o estinsaun boot iha baliza [[Kretáseu]]-[[Paleojéniu]], besik tinan millaun 66 liubá. Iha fulan-Jullu 2026, ruin hosi liras pterozauru nian hetan deskoberta iha foho [[Lesululi]].<ref>Afonso do Rosário, Isaura Lemos de Deus: [https://pt.tatoli.tl/2026/08/11/descoberta-de-fosseis-raros-reforca-potencial-geologico-de-timor-leste/ ''Descoberta de fósseis raros reforça potencial geológico de Timor-Leste |hrsg=TATOLI Agência Noticiosa de Timor-Leste''], Loron 11 fulan Agostu tinan 2026.</ref> == Estilu moris == === Lokomosaun === [[Imajen:Anhanguera piscator jconway.jpg|miniaturadaimagem|[[Anhanguera piscator]] husi períodu Kretáseu Inferiór provavelmente han ikan.]] Oinsá maka pterozauru sira bele semo ho di'ak? Espésie ki'ik sira provavelmente bele semo ho ativu. Pterozauru sira ne'ebé boot liu iha períodu Kretáseu hanoin katak sira maka planeador sira. Ohin loron, [[manu-fuik]] boot sira presiza anin-sa'e atu hetan altitude. [[Albatros]] sira semo hasoru anin horizontál oioin hodi kobre distánsia ne'ebé dook ho gastu enerjia ne'ebé mínimu. Tanba pterozauru barak maka moris besik tasi, sira provavelmente uza téknika voo semo dinámiku ida-ne'e, hanesan albatros sira. Anin-boot sira la eziste iha tasi leten. Tanba semo presiza enerjia barak, pterozauru sira provavelmente iha raan manas no barak liu taka ho fuuk. Hetan ona fósil sira ho imprime hanesan fuuk, hanesan sira hosi ''Sordes pilosus'' ("Diabu ho fulun"). [[Paleontólogu]] [[Reinu Naklibur|britániku]] sira David M. Martill no David Unwin kontradiz ida-ne'e iha estudu ida ne'ebé publika iha Setembru 2020. Tuir sira nia haree, animál sira la iha fulun no la iha fulun. Impresaun sira ne'e fiar katak mai hosi fibra sira iha membrana ala nian.<ref>David M. Unwin, David M. Martill. ''No protofeathers on pterosaurs'', Nature Ecology & Evolution, 2020; [[DOI: 10.1038/s41559-020-01308-9]]</ref> <gallery mode="packed"> Dimorphodon mount.jpg|Eskeletu rekonstruidu husi [[Dimorphodon]]. Life restoration of a group of giant azhdarchids, Quetzalcoatlus northropi, foraging on a Cretaceous fern prairie.png|Grupu ida husi [[Quetzalcoatlus]] la'o ho ain haat no buka hahán. Rhamphorhynchus munsteri.jpg|Espesímen ida-ne'e (réplika fósil) hosi [[Rhamphorhynchus muensteri]], ne'ebé deskobre besik [[Eichstätt]], prezerva ona impresaun sira hosi membrana ala nian. Quetzscale1.png|Quetzalcoatlus, komparasaun ho medida </gallery> == Ligasaun ba li'ur == {{Commons|Category:Pterosauria|Pterozauru}} == Referensia == <references /> [[Kategoria:Zoolojia]] [[Kategoria:Istória]] dcdo81s7ntam2qy02q8db78uhfxcmrz 74692 74690 2026-08-13T13:40:10Z J. Patrick Fischer 73 /* Lokomosaun */ 74692 wikitext text/x-wiki [[Imajen:Pterosauria-collage-01.jpg|miniaturadaimagem|Pterozauru]] '''Pterozauru''' sira maka reptil sira ne'ebé mate ona ne'ebé moris iha tempu hanesan ho [[dinozauru]] sira (dinozauru sira ne'ebé la'ós manu) no, hanesan dinozauru sira, pertense ba grupu [[Ornithodira]] iha [[Archosauria]] nia laran. Sira maka vertebradu dahuluk sira ne'ebé bele semo ho ativu, tanba sira nia membrana boot, hanesan liras. Fósil sira pterozauru nian ne'ebé uluk liu maka iha inísiu períodu [[Triásiku]] Tarde (Carnian), besik tinan millaun 228 liubá. Sira prezente iha Rai to'o estinsaun boot iha baliza [[Kretáseu]]-[[Paleojéniu]], besik tinan millaun 66 liubá. Iha fulan-Jullu 2026, ruin hosi liras pterozauru nian hetan deskoberta iha foho [[Lesululi]].<ref>Afonso do Rosário, Isaura Lemos de Deus: [https://pt.tatoli.tl/2026/08/11/descoberta-de-fosseis-raros-reforca-potencial-geologico-de-timor-leste/ ''Descoberta de fósseis raros reforça potencial geológico de Timor-Leste |hrsg=TATOLI Agência Noticiosa de Timor-Leste''], Loron 11 fulan Agostu tinan 2026.</ref> == Estilu moris == === Lokomosaun === [[Imajen:Anhanguera piscator jconway.jpg|miniaturadaimagem|[[Anhanguera piscator]] husi períodu Kretáseu Inferiór provavelmente han ikan.]] Oinsá maka pterozauru sira bele semo ho di'ak? Espésie ki'ik sira provavelmente bele semo ho ativu. Pterozauru sira ne'ebé boot liu iha períodu Kretáseu hanoin katak sira maka planeador sira. Ohin loron, [[manu-fuik]] boot sira presiza anin-sa'e atu hetan altitude. [[Albatros]] sira semo hasoru anin horizontál oioin hodi kobre distánsia ne'ebé dook ho gastu enerjia ne'ebé mínimu. Tanba pterozauru barak maka moris besik tasi, sira provavelmente uza téknika voo semo dinámiku ida-ne'e, hanesan albatros sira. Anin-boot sira la eziste iha tasi leten. Tanba semo presiza enerjia barak, pterozauru sira provavelmente iha raan manas no barak liu taka ho fuuk. Hetan ona fósil sira ho imprime hanesan fuuk, hanesan sira hosi ''[[Sordes pilosus]]'' ("Diabu ho fulun"). [[Paleontólogu]] [[Reinu Naklibur|britániku]] sira David M. Martill no David Unwin kontradiz ida-ne'e iha estudu ida ne'ebé publika iha Setembru 2020. Tuir sira nia haree, animál sira la iha fulun no la iha fulun. Impresaun sira ne'e fiar katak mai hosi fibra sira iha membrana ala nian.<ref>David M. Unwin, David M. Martill. ''No protofeathers on pterosaurs'', Nature Ecology & Evolution, 2020; [[DOI: 10.1038/s41559-020-01308-9]]</ref> <gallery mode="packed"> Dimorphodon mount.jpg|Eskeletu rekonstruidu husi [[Dimorphodon]]. Life restoration of a group of giant azhdarchids, Quetzalcoatlus northropi, foraging on a Cretaceous fern prairie.png|Grupu ida husi [[Quetzalcoatlus]] la'o ho ain haat no buka hahán. Rhamphorhynchus munsteri.jpg|Espesímen ida-ne'e (réplika fósil) hosi [[Rhamphorhynchus muensteri]], ne'ebé deskobre besik [[Eichstätt]], prezerva ona impresaun sira hosi membrana ala nian. Quetzscale1.png|Quetzalcoatlus, komparasaun ho medida </gallery> == Ligasaun ba li'ur == {{Commons|Category:Pterosauria|Pterozauru}} == Referensia == <references /> [[Kategoria:Zoolojia]] [[Kategoria:Istória]] 6gtui7v4z5h4srxfjg8hbs9mgflf6xw 74693 74692 2026-08-14T07:26:39Z J. Patrick Fischer 73 74693 wikitext text/x-wiki [[Imajen:Pterosauria-collage-01.jpg|miniaturadaimagem|Pterosauru]] '''Pterosauru''' sira maka reptil sira ne'ebé mate ona ne'ebé moris iha tempu hanesan ho [[dinozauru|dinosauru]] sira (dinosauru sira ne'ebé la'ós manu) no, hanesan dinosauru sira, pertense ba grupu [[Ornithodira]] iha [[Archosauria]] nia laran. Sira maka vertebradu dahuluk sira ne'ebé bele semo ho ativu, tanba sira nia membrana boot, hanesan liras. Fósil sira pterosauru nian ne'ebé uluk liu maka iha inísiu períodu [[Triásiku]] Tarde (Carnian), besik tinan millaun 228 liubá. Sira prezente iha Rai to'o estinsaun boot iha baliza [[Kretáseu]]-[[Paleojéniu]], besik tinan millaun 66 liubá. Iha fulan-Jullu 2026, ruin hosi liras pterosauru nian hetan deskoberta iha foho [[Lesululi]].<ref>Afonso do Rosário, Isaura Lemos de Deus: [https://pt.tatoli.tl/2026/08/11/descoberta-de-fosseis-raros-reforca-potencial-geologico-de-timor-leste/ ''Descoberta de fósseis raros reforça potencial geológico de Timor-Leste |hrsg=TATOLI Agência Noticiosa de Timor-Leste''], Loron 11 fulan Agostu tinan 2026.</ref> == Estilu moris == === Lokomosaun === [[Imajen:Anhanguera piscator jconway.jpg|miniaturadaimagem|[[Anhanguera piscator]] husi períodu Kretáseu Inferiór provavelmente han ikan.]] Oinsá maka pterosauru sira bele semo ho di'ak? Espésie ki'ik sira provavelmente bele semo ho ativu. Pterosauru sira ne'ebé boot liu iha períodu Kretáseu hanoin katak sira maka planeador sira. Ohin loron, [[manu-fuik]] boot sira presiza anin-sa'e atu hetan altitude. [[Albatros]] sira semo hasoru anin horizontál oioin hodi kobre distánsia ne'ebé dook ho gastu enerjia ne'ebé mínimu. Tanba pterosauru barak maka moris besik tasi, sira provavelmente uza téknika voo semo dinámiku ida-ne'e, hanesan albatros sira. Anin-boot sira la eziste iha tasi leten. Tanba semo presiza enerjia barak, pterosauru sira provavelmente iha raan manas no barak liu taka ho fuuk. Hetan ona fósil sira ho imprime hanesan fuuk, hanesan sira hosi ''[[Sordes pilosus]]'' ("Diabu ho fulun"). <gallery mode="packed"> Dimorphodon mount.jpg|Eskeletu rekonstruidu husi [[Dimorphodon]]. Life restoration of a group of giant azhdarchids, Quetzalcoatlus northropi, foraging on a Cretaceous fern prairie.png|Grupu ida husi [[Quetzalcoatlus]] la'o ho ain haat no buka hahán. Rhamphorhynchus munsteri.jpg|Espesímen ida-ne'e (réplika fósil) hosi [[Rhamphorhynchus muensteri]], ne'ebé deskobre besik [[Eichstätt]], prezerva ona impresaun sira hosi membrana ala nian. Quetzscale1.png|Quetzalcoatlus, komparasaun ho medida </gallery> == Ligasaun ba li'ur == {{Commons|Category:Pterosauria|Pterozauru}} == Referensia == <references /> [[Kategoria:Zoolojia]] [[Kategoria:Istória]] qhleujiektbll5ptj1p049oo9m78bp2 74694 74693 2026-08-14T07:26:58Z J. Patrick Fischer 73 J. Patrick Fischer moveu [[Pterozauru]] para [[Pterosauru]]: Título com erros ortográficos 74693 wikitext text/x-wiki [[Imajen:Pterosauria-collage-01.jpg|miniaturadaimagem|Pterosauru]] '''Pterosauru''' sira maka reptil sira ne'ebé mate ona ne'ebé moris iha tempu hanesan ho [[dinozauru|dinosauru]] sira (dinosauru sira ne'ebé la'ós manu) no, hanesan dinosauru sira, pertense ba grupu [[Ornithodira]] iha [[Archosauria]] nia laran. Sira maka vertebradu dahuluk sira ne'ebé bele semo ho ativu, tanba sira nia membrana boot, hanesan liras. Fósil sira pterosauru nian ne'ebé uluk liu maka iha inísiu períodu [[Triásiku]] Tarde (Carnian), besik tinan millaun 228 liubá. Sira prezente iha Rai to'o estinsaun boot iha baliza [[Kretáseu]]-[[Paleojéniu]], besik tinan millaun 66 liubá. Iha fulan-Jullu 2026, ruin hosi liras pterosauru nian hetan deskoberta iha foho [[Lesululi]].<ref>Afonso do Rosário, Isaura Lemos de Deus: [https://pt.tatoli.tl/2026/08/11/descoberta-de-fosseis-raros-reforca-potencial-geologico-de-timor-leste/ ''Descoberta de fósseis raros reforça potencial geológico de Timor-Leste |hrsg=TATOLI Agência Noticiosa de Timor-Leste''], Loron 11 fulan Agostu tinan 2026.</ref> == Estilu moris == === Lokomosaun === [[Imajen:Anhanguera piscator jconway.jpg|miniaturadaimagem|[[Anhanguera piscator]] husi períodu Kretáseu Inferiór provavelmente han ikan.]] Oinsá maka pterosauru sira bele semo ho di'ak? Espésie ki'ik sira provavelmente bele semo ho ativu. Pterosauru sira ne'ebé boot liu iha períodu Kretáseu hanoin katak sira maka planeador sira. Ohin loron, [[manu-fuik]] boot sira presiza anin-sa'e atu hetan altitude. [[Albatros]] sira semo hasoru anin horizontál oioin hodi kobre distánsia ne'ebé dook ho gastu enerjia ne'ebé mínimu. Tanba pterosauru barak maka moris besik tasi, sira provavelmente uza téknika voo semo dinámiku ida-ne'e, hanesan albatros sira. Anin-boot sira la eziste iha tasi leten. Tanba semo presiza enerjia barak, pterosauru sira provavelmente iha raan manas no barak liu taka ho fuuk. Hetan ona fósil sira ho imprime hanesan fuuk, hanesan sira hosi ''[[Sordes pilosus]]'' ("Diabu ho fulun"). <gallery mode="packed"> Dimorphodon mount.jpg|Eskeletu rekonstruidu husi [[Dimorphodon]]. Life restoration of a group of giant azhdarchids, Quetzalcoatlus northropi, foraging on a Cretaceous fern prairie.png|Grupu ida husi [[Quetzalcoatlus]] la'o ho ain haat no buka hahán. Rhamphorhynchus munsteri.jpg|Espesímen ida-ne'e (réplika fósil) hosi [[Rhamphorhynchus muensteri]], ne'ebé deskobre besik [[Eichstätt]], prezerva ona impresaun sira hosi membrana ala nian. Quetzscale1.png|Quetzalcoatlus, komparasaun ho medida </gallery> == Ligasaun ba li'ur == {{Commons|Category:Pterosauria|Pterozauru}} == Referensia == <references /> [[Kategoria:Zoolojia]] [[Kategoria:Istória]] qhleujiektbll5ptj1p049oo9m78bp2 74699 74694 2026-08-14T08:14:50Z J. Patrick Fischer 73 74699 wikitext text/x-wiki [[Imajen:Pterosauria-collage-01.jpg|miniaturadaimagem|Pterosauru]] '''Pterosauru''' sira maka reptil sira ne'ebé mate ona ne'ebé moris iha tempu hanesan ho [[dinozauru|dinosauru]] sira (dinosauru sira ne'ebé la'ós manu) no, hanesan dinosauru sira, pertense ba grupu [[Ornithodira]] iha [[Archosauria]] nia laran. Sira maka vertebradu dahuluk sira ne'ebé bele semo ho ativu, tanba sira nia membrana boot, hanesan liras. Fósil sira pterosauru nian ne'ebé uluk liu maka iha inísiu períodu [[Triásiku]] Tarde (Carnian), besik tinan millaun 228 liubá. Sira prezente iha Rai to'o estinsaun boot iha baliza [[Kretáseu]]-[[Paleojéniu]], besik tinan millaun 66 liubá. Iha fulan-Jullu 2026, ruin hosi liras pterosauru nian hetan deskoberta iha foho [[Lesululi]].<ref>Afonso do Rosário, Isaura Lemos de Deus: [https://pt.tatoli.tl/2026/08/11/descoberta-de-fosseis-raros-reforca-potencial-geologico-de-timor-leste/ ''Descoberta de fósseis raros reforça potencial geológico de Timor-Leste |hrsg=TATOLI Agência Noticiosa de Timor-Leste''], Loron 11 fulan Agostu tinan 2026.</ref> == Estilu moris == === Lokomosaun no habitat === [[Imajen:Anhanguera piscator jconway.jpg|miniaturadaimagem|[[Anhanguera piscator]] husi períodu Kretáseu Inferiór provavelmente han ikan.]] Oinsá maka pterosauru sira bele semo ho di'ak? Espésie ki'ik sira provavelmente bele semo ho ativu. Pterosauru sira ne'ebé boot liu iha períodu Kretáseu hanoin katak sira maka planeador sira. Ohin loron, [[manu-fuik]] boot sira presiza anin-sa'e atu hetan altitude. [[Albatros]] sira semo hasoru anin horizontál oioin hodi kobre distánsia ne'ebé dook ho gastu enerjia ne'ebé mínimu. Tanba pterosauru barak maka moris besik tasi, sira provavelmente uza téknika voo semo dinámiku ida-ne'e, hanesan albatros sira. Anin-boot sira la eziste iha tasi leten. Maski maioria fósil pterosauru nian to'o agora mai hosi habitat sira besik bee-matan boot sira, agora laiha disputa katak espésie barak mós moris iha rai-laran, porezemplu iha ai-laran, foho sira, ka mezmu iha rai-maran sira. Fósil uitoan de'it maka eziste hosi área sira-ne'e tanba ruin mihis sira hosi pterosauru sira la prezerva ho di'ak iha ne'ebá. [[Imajen:Life restoration of a group of giant azhdarchids, Quetzalcoatlus northropi, foraging on a Cretaceous fern prairie.png|miniaturadaimagem|Grupu ida husi [[Quetzalcoatlus]] la'o ho ain haat no buka hahán.]] Tanba semo presiza enerjia barak, pterosauru sira provavelmente iha raan manas no barak liu taka ho fuuk. Hetan ona fósil sira ho imprime hanesan fuuk, hanesan sira hosi ''[[Sordes pilosus]]'' ("Diabu ho fulun"). Pterosauru nia ain-kotuk sira maka'as, maibé ki'ik liu duké manu sira-nian.<ref>Peter Wellnhofer: ''An Illustrated Natural History of the Flying Reptiles of the Mesozoic Era'', p. 91, Crescent Books 1991. ISBN 978-0-517-03701-0.</ref> Iha teoria rua kona-ba oinsá sira movimenta iha rai. Karik sira laʼo ho ain rua, hanesan manu modernu sira. Pterosauru nia ain sira iha estrutura hanesan ho manu nia ain sira. Sientista sira seluk fiar katak pterosauru sira la'o ho ain no liman, hanesan morsa modernu sira. Iha kazu ida-ne'e, liras nia rohan sira sei dobrada ba kotuk.<ref>[https://web.archive.org/web/20051109111824/http://palaeo.gly.bris.ac.uk/dinosaur/Anhanguerastick.gif Modelu animadu husi ''Anhanguera santanae'' ne'ebé tama]</ref> Iha asumsaun katak membrana sira ala nian habelar ba ain kotuk sira. Agora daudaun, teoria ikus ne'e konsidera hanesan provável liu. Estudu sira kona-ba ruin pélviku sira husi [[Anhanguera]] no [[Campylognathoides]] hatudu katak pterosauru sira labele tau sira nia ain kotuk vertikál iha sira nia isin okos,<ref>Peter Wellnhofer: ''An Illustrated Natural History of the Flying Reptiles of the Mesozoic Era'', p. 76–77 & 126, Crescent Books 1991. ISBN 978-0-517-03701-0.</ref> no katak liuliu pterosauru sira ne'ebé boot liu sei iha difikuldade boot atu movimenta de'it ho sira nia ain kotuk. Iha posibilidade katak espésie oioin movimenta ho maneira oioin iha rai. Espésie ki'ik sira hosi pterosauru ho ikun naruk bele movimenta ho sira nia ain kotuk, maibé pterosauru boot sira iha períodu Kretáseu nia rohan provavelmente la halo. === Nutrisaun no reprodusaun === [[Imajen:Rhamphorhynchus munsteri.jpg|miniaturadaimagem|Espesímen ida-ne'e (réplika fósil) hosi [[Rhamphorhynchus muensteri]], ne'ebé deskobre besik [[Eichstätt]], prezerva ona impresaun sira hosi membrana ala nian.]] Pterosauru sira provavelmente predadór no karnívoru hotu. Pterosauru ho ikun-naruk uluk nian buka liuliu invertebradu sira. Tuir mai, forma oioin mosu. Balun provavelmente kaza ikan, seluk vertebradu sira iha rai-maran. [[Dimorphodon]] provavelmente han vertebradu sira, [[Austriadactylus]] espesializadu iha invertebradu sira ho kulit toos, [[Coloborhynchus]] no [[Rhamphorhynchus]] han ikan sira, no [[Pterodactylus]] han invertebradu oioin.<ref>Jordan Bestwick, David M. Unwin, Richard J. Butler & Mark A. Purnell: ''Dietary Diversity and Evolution of the earliest Flying Vertebrates revealed by Dental Microwear Texture Analysis'', Nature Communications 2020, 11, 5293. [[DOI: 10.1038/s41467-020-19022-2]].</ref> Pterosauru ida ne'ebé ladún baibain hosi [[Amérika Súl]] ne'ebé hanaran [[Pterodaustro]] iha nehan ne'ebé naruk tebes no mihis tebes ne'ebé sai hanesan armadilha ikan nian. Nia uza sira-ne'e atu filtra tasi-been no han plankton, hanesan ho [[flamingo]] sira ohin-loron nian. <gallery mode="packed"> Dimorphodon mount.jpg|Eskeletu rekonstruidu husi [[Dimorphodon]]. Quetzscale1.png|Quetzalcoatlus, komparasaun ho medida </gallery> == Ligasaun ba li'ur == {{Commons|Category:Pterosauria|Pterozauru}} == Referensia == <references /> [[Kategoria:Zoolojia]] [[Kategoria:Istória]] 7u3qbfmoo1slp61i3bz59g93no97k6j 74700 74699 2026-08-14T08:31:59Z J. Patrick Fischer 73 74700 wikitext text/x-wiki [[Imajen:Pterosauria-collage-01.jpg|miniaturadaimagem|Pterosauru]] '''Pterosauru''' sira maka reptil sira ne'ebé mate ona ne'ebé moris iha tempu hanesan ho [[dinozauru|dinosauru]] sira (dinosauru sira ne'ebé la'ós manu) no, hanesan dinosauru sira, pertense ba grupu [[Ornithodira]] iha [[Archosauria]] nia laran. Sira maka vertebradu dahuluk sira ne'ebé bele semo ho ativu, tanba sira nia membrana boot, hanesan liras. Fósil sira pterosauru nian ne'ebé uluk liu maka iha inísiu períodu [[Triásiku]] Tarde (Carnian), besik tinan millaun 228 liubá. Sira prezente iha Rai to'o estinsaun boot iha baliza [[Kretáseu]]-[[Paleojéniu]], besik tinan millaun 66 liubá. Iha fulan-Jullu 2026, ruin hosi liras pterosauru nian hetan deskoberta iha foho [[Lesululi]].<ref>Afonso do Rosário, Isaura Lemos de Deus: [https://pt.tatoli.tl/2026/08/11/descoberta-de-fosseis-raros-reforca-potencial-geologico-de-timor-leste/ ''Descoberta de fósseis raros reforça potencial geológico de Timor-Leste |hrsg=TATOLI Agência Noticiosa de Timor-Leste''], Loron 11 fulan Agostu tinan 2026.</ref> == Estilu moris == === Lokomosaun no habitat === [[Imajen:Anhanguera piscator jconway.jpg|miniaturadaimagem|[[Anhanguera piscator]] husi períodu Kretáseu Inferiór provavelmente han ikan.]] Oinsá maka pterosauru sira bele semo ho di'ak? Espésie ki'ik sira provavelmente bele semo ho ativu. Pterosauru sira ne'ebé boot liu iha períodu Kretáseu hanoin katak sira maka planeador sira. Ohin loron, [[manu-fuik]] boot sira presiza anin-sa'e atu hetan altitude. [[Albatros]] sira semo hasoru anin horizontál oioin hodi kobre distánsia ne'ebé dook ho gastu enerjia ne'ebé mínimu. Tanba pterosauru barak maka moris besik tasi, sira provavelmente uza téknika voo semo dinámiku ida-ne'e, hanesan albatros sira. Anin-boot sira la eziste iha tasi leten. Maski maioria fósil pterosauru nian to'o agora mai hosi habitat sira besik bee-matan boot sira, agora laiha disputa katak espésie barak mós moris iha rai-laran, porezemplu iha ai-laran, foho sira, ka mezmu iha rai-maran sira. Fósil uitoan de'it maka eziste hosi área sira-ne'e tanba ruin mihis sira hosi pterosauru sira la prezerva ho di'ak iha ne'ebá. [[Imajen:Life restoration of a group of giant azhdarchids, Quetzalcoatlus northropi, foraging on a Cretaceous fern prairie.png|miniaturadaimagem|Grupu ida husi [[Quetzalcoatlus]] la'o ho ain haat no buka hahán.]] Tanba semo presiza enerjia barak, pterosauru sira provavelmente iha raan manas no barak liu taka ho fuuk. Hetan ona fósil sira ho imprime hanesan fuuk, hanesan sira hosi ''[[Sordes pilosus]]'' ("Diabu ho fulun"). Pterosauru nia ain-kotuk sira maka'as, maibé ki'ik liu duké manu sira-nian.<ref>Peter Wellnhofer: ''An Illustrated Natural History of the Flying Reptiles of the Mesozoic Era'', p. 91, Crescent Books 1991. ISBN 978-0-517-03701-0.</ref> Iha teoria rua kona-ba oinsá sira movimenta iha rai. Karik sira laʼo ho ain rua, hanesan manu modernu sira. Pterosauru nia ain sira iha estrutura hanesan ho manu nia ain sira. Sientista sira seluk fiar katak pterosauru sira la'o ho ain no liman, hanesan morsa modernu sira. Iha kazu ida-ne'e, liras nia rohan sira sei dobrada ba kotuk.<ref>[https://web.archive.org/web/20051109111824/http://palaeo.gly.bris.ac.uk/dinosaur/Anhanguerastick.gif Modelu animadu husi ''Anhanguera santanae'' ne'ebé tama]</ref> Iha asumsaun katak membrana sira ala nian habelar ba ain kotuk sira. Agora daudaun, teoria ikus ne'e konsidera hanesan provável liu. Estudu sira kona-ba ruin pélviku sira husi [[Anhanguera]] no [[Campylognathoides]] hatudu katak pterosauru sira labele tau sira nia ain kotuk vertikál iha sira nia isin okos,<ref>Peter Wellnhofer: ''An Illustrated Natural History of the Flying Reptiles of the Mesozoic Era'', p. 76–77 & 126, Crescent Books 1991. ISBN 978-0-517-03701-0.</ref> no katak liuliu pterosauru sira ne'ebé boot liu sei iha difikuldade boot atu movimenta de'it ho sira nia ain kotuk. Iha posibilidade katak espésie oioin movimenta ho maneira oioin iha rai. Espésie ki'ik sira hosi pterosauru ho ikun naruk bele movimenta ho sira nia ain kotuk, maibé pterosauru boot sira iha períodu Kretáseu nia rohan provavelmente la halo. === Nutrisaun no reprodusaun === [[Imajen:Rhamphorhynchus munsteri.jpg|miniaturadaimagem|Espesímen ida-ne'e (réplika fósil) hosi [[Rhamphorhynchus muensteri]], ne'ebé deskobre besik [[Eichstätt]], prezerva ona impresaun sira hosi membrana ala nian.]] Pterosauru sira provavelmente predadór no karnívoru hotu. Pterosauru ho ikun-naruk uluk nian buka liuliu invertebradu sira. Tuir mai, forma oioin mosu. Balun provavelmente kaza ikan, seluk vertebradu sira iha rai-maran. [[Dimorphodon]] provavelmente han vertebradu sira, [[Austriadactylus]] espesializadu iha invertebradu sira ho kulit toos, [[Coloborhynchus]] no [[Rhamphorhynchus]] han ikan sira, no [[Pterodactylus]] han invertebradu oioin.<ref>Jordan Bestwick, David M. Unwin, Richard J. Butler & Mark A. Purnell: ''Dietary Diversity and Evolution of the earliest Flying Vertebrates revealed by Dental Microwear Texture Analysis'', Nature Communications 2020, 11, 5293. [[DOI: 10.1038/s41467-020-19022-2]].</ref> Pterosauru ida ne'ebé ladún baibain hosi [[Amérika Súl]] ne'ebé hanaran [[Pterodaustro]] iha nehan ne'ebé naruk tebes no mihis tebes ne'ebé sai hanesan armadilha ikan nian. Nia uza sira-ne'e atu filtra tasi-been no han plankton, hanesan ho [[flamingo]] sira ohin-loron nian. Pterosauru sira, hanesan arkosauru sira hotu, maka animál sira ne'ebé tau oan. Relatóriu ida iha tinan 2004 deskreve ovo fosilizadu ida hosi períodu Kretáseu Inisiál, besik tinan millaun 121 liubá. Manu-tolun ne'e, ho medida hanesan manu-tolun, hetan iha Provínsia [[Liaoning]] (nordeste [[Xina]] nian). Iha ne'ebá iha eskeletu ida ne'ebé prezerva ho di'ak. Impresaun sira hosi embrio nia kulit no tesidu liras nian mós vizivel. Nia luan ho medida 27 sentímetru. Oan ne'ebé moris provavelmente mosu ho dezenvolvidu no lakleur bele fó han nia an rasik.<ref>Xiaolin Wang, Zhonghe Zhou: ''Palaeontology: Pterosaur embryo from the Early Cretaceous.'' In: ''[[Nature]].'' Vol. 429, No. 6992, 2004, p. 621, {{DOI|10.1038/429621a}}.</ref><ref>David Michael Unwin, D. Charles Deeming: ''Prenatal development in pterosaurs and its implications for their postnatal locomotory ability.'' Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences, 2019; 286 (1904): 20190409 [[DOI: 10.1098/rspb.2019.0409]].</ref> Iha rai-fuik [[Atacama]] iha [[Xile]], hetan restu sira hosi pterozauru joven barak iha área ki'ik tebes, ne'ebé lori ba asumsaun katak espésie ida-ne'e moris iha grupu boot sira. <gallery mode="packed"> Dimorphodon mount.jpg|Eskeletu rekonstruidu husi [[Dimorphodon]]. Quetzscale1.png|Quetzalcoatlus, komparasaun ho medida </gallery> == Ligasaun ba li'ur == {{Commons|Category:Pterosauria|Pterozauru}} == Referensia == <references /> [[Kategoria:Zoolojia]] [[Kategoria:Istória]] 8052kllfkqqufs32reym8fx8qulsfy3 74701 74700 2026-08-14T08:37:30Z J. Patrick Fischer 73 /* Nutrisaun no reprodusaun */ 74701 wikitext text/x-wiki [[Imajen:Pterosauria-collage-01.jpg|miniaturadaimagem|Pterosauru]] '''Pterosauru''' sira maka reptil sira ne'ebé mate ona ne'ebé moris iha tempu hanesan ho [[dinozauru|dinosauru]] sira (dinosauru sira ne'ebé la'ós manu) no, hanesan dinosauru sira, pertense ba grupu [[Ornithodira]] iha [[Archosauria]] nia laran. Sira maka vertebradu dahuluk sira ne'ebé bele semo ho ativu, tanba sira nia membrana boot, hanesan liras. Fósil sira pterosauru nian ne'ebé uluk liu maka iha inísiu períodu [[Triásiku]] Tarde (Carnian), besik tinan millaun 228 liubá. Sira prezente iha Rai to'o estinsaun boot iha baliza [[Kretáseu]]-[[Paleojéniu]], besik tinan millaun 66 liubá. Iha fulan-Jullu 2026, ruin hosi liras pterosauru nian hetan deskoberta iha foho [[Lesululi]].<ref>Afonso do Rosário, Isaura Lemos de Deus: [https://pt.tatoli.tl/2026/08/11/descoberta-de-fosseis-raros-reforca-potencial-geologico-de-timor-leste/ ''Descoberta de fósseis raros reforça potencial geológico de Timor-Leste |hrsg=TATOLI Agência Noticiosa de Timor-Leste''], Loron 11 fulan Agostu tinan 2026.</ref> == Estilu moris == === Lokomosaun no habitat === [[Imajen:Anhanguera piscator jconway.jpg|miniaturadaimagem|[[Anhanguera piscator]] husi períodu Kretáseu Inferiór provavelmente han ikan.]] Oinsá maka pterosauru sira bele semo ho di'ak? Espésie ki'ik sira provavelmente bele semo ho ativu. Pterosauru sira ne'ebé boot liu iha períodu Kretáseu hanoin katak sira maka planeador sira. Ohin loron, [[manu-fuik]] boot sira presiza anin-sa'e atu hetan altitude. [[Albatros]] sira semo hasoru anin horizontál oioin hodi kobre distánsia ne'ebé dook ho gastu enerjia ne'ebé mínimu. Tanba pterosauru barak maka moris besik tasi, sira provavelmente uza téknika voo semo dinámiku ida-ne'e, hanesan albatros sira. Anin-boot sira la eziste iha tasi leten. Maski maioria fósil pterosauru nian to'o agora mai hosi habitat sira besik bee-matan boot sira, agora laiha disputa katak espésie barak mós moris iha rai-laran, porezemplu iha ai-laran, foho sira, ka mezmu iha rai-maran sira. Fósil uitoan de'it maka eziste hosi área sira-ne'e tanba ruin mihis sira hosi pterosauru sira la prezerva ho di'ak iha ne'ebá. [[Imajen:Life restoration of a group of giant azhdarchids, Quetzalcoatlus northropi, foraging on a Cretaceous fern prairie.png|miniaturadaimagem|Grupu ida husi [[Quetzalcoatlus]] la'o ho ain haat no buka hahán.]] Tanba semo presiza enerjia barak, pterosauru sira provavelmente iha raan manas no barak liu taka ho fuuk. Hetan ona fósil sira ho imprime hanesan fuuk, hanesan sira hosi ''[[Sordes pilosus]]'' ("Diabu ho fulun"). Pterosauru nia ain-kotuk sira maka'as, maibé ki'ik liu duké manu sira-nian.<ref>Peter Wellnhofer: ''An Illustrated Natural History of the Flying Reptiles of the Mesozoic Era'', p. 91, Crescent Books 1991. ISBN 978-0-517-03701-0.</ref> Iha teoria rua kona-ba oinsá sira movimenta iha rai. Karik sira laʼo ho ain rua, hanesan manu modernu sira. Pterosauru nia ain sira iha estrutura hanesan ho manu nia ain sira. Sientista sira seluk fiar katak pterosauru sira la'o ho ain no liman, hanesan morsa modernu sira. Iha kazu ida-ne'e, liras nia rohan sira sei dobrada ba kotuk.<ref>[https://web.archive.org/web/20051109111824/http://palaeo.gly.bris.ac.uk/dinosaur/Anhanguerastick.gif Modelu animadu husi ''Anhanguera santanae'' ne'ebé tama]</ref> Iha asumsaun katak membrana sira ala nian habelar ba ain kotuk sira. Agora daudaun, teoria ikus ne'e konsidera hanesan provável liu. Estudu sira kona-ba ruin pélviku sira husi [[Anhanguera]] no [[Campylognathoides]] hatudu katak pterosauru sira labele tau sira nia ain kotuk vertikál iha sira nia isin okos,<ref>Peter Wellnhofer: ''An Illustrated Natural History of the Flying Reptiles of the Mesozoic Era'', p. 76–77 & 126, Crescent Books 1991. ISBN 978-0-517-03701-0.</ref> no katak liuliu pterosauru sira ne'ebé boot liu sei iha difikuldade boot atu movimenta de'it ho sira nia ain kotuk. Iha posibilidade katak espésie oioin movimenta ho maneira oioin iha rai. Espésie ki'ik sira hosi pterosauru ho ikun naruk bele movimenta ho sira nia ain kotuk, maibé pterosauru boot sira iha períodu Kretáseu nia rohan provavelmente la halo. === Nutrisaun no reprodusaun === [[Imajen:Rhamphorhynchus munsteri.jpg|miniaturadaimagem|Espesímen ida-ne'e (réplika fósil) hosi [[Rhamphorhynchus muensteri]], ne'ebé deskobre besik [[Eichstätt]], prezerva ona impresaun sira hosi membrana ala nian.]] Pterosauru sira provavelmente predadór no karnívoru hotu. Pterosauru ho ikun-naruk uluk nian buka liuliu invertebradu sira. Tuir mai, forma oioin mosu. Balun provavelmente kaza ikan, seluk vertebradu sira iha rai-maran. [[Dimorphodon]] provavelmente han vertebradu sira, [[Austriadactylus]] espesializadu iha invertebradu sira ho kulit toos, [[Coloborhynchus]] no [[Rhamphorhynchus]] han ikan sira, no [[Pterodactylus]] han invertebradu oioin.<ref>Jordan Bestwick, David M. Unwin, Richard J. Butler & Mark A. Purnell: ''Dietary Diversity and Evolution of the earliest Flying Vertebrates revealed by Dental Microwear Texture Analysis'', Nature Communications 2020, 11, 5293. [[DOI: 10.1038/s41467-020-19022-2]].</ref> Pterosauru ida ne'ebé ladún baibain hosi [[Amérika Súl]] ne'ebé hanaran [[Pterodaustro]] iha nehan ne'ebé naruk tebes no mihis tebes ne'ebé sai hanesan armadilha ikan nian. Nia uza sira-ne'e atu filtra tasi-been no han plankton, hanesan ho [[flamingo]] sira ohin-loron nian. Pterosauru sira, hanesan [[arkosauru]] sira hotu, maka animál sira ne'ebé tau oan. Relatóriu ida iha tinan 2004 deskreve ovo fosilizadu ida hosi períodu Kretáseu Inisiál, besik tinan millaun 121 liubá. Manu-tolun ne'e, ho medida hanesan manu-tolun, hetan iha Provínsia [[Liaoning]] (nordeste [[Xina]] nian). Iha ne'ebá iha eskeletu ida ne'ebé prezerva ho di'ak. Impresaun sira hosi embrio nia kulit no tesidu liras nian mós vizivel. Nia luan ho medida 27 sentímetru. Oan ne'ebé moris provavelmente mosu ho dezenvolvidu no lakleur bele fó han nia an rasik.<ref>Xiaolin Wang, Zhonghe Zhou: ''Palaeontology: Pterosaur embryo from the Early Cretaceous.'' In: ''[[Nature]].'' Vol. 429, No. 6992, 2004, p. 621, {{DOI|10.1038/429621a}}.</ref><ref>David Michael Unwin, D. Charles Deeming: ''Prenatal development in pterosaurs and its implications for their postnatal locomotory ability.'' Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences, 2019; 286 (1904): 20190409 [[DOI: 10.1098/rspb.2019.0409]].</ref> Iha rai-fuik [[Atacama]] iha [[Xile]], hetan restu sira hosi pterozauru joven barak iha área ki'ik tebes, ne'ebé lori ba asumsaun katak espésie ida-ne'e moris iha grupu boot sira. <gallery mode="packed"> Dimorphodon mount.jpg|Eskeletu rekonstruidu husi [[Dimorphodon]]. Quetzscale1.png|Quetzalcoatlus, komparasaun ho medida </gallery> == Ligasaun ba li'ur == {{Commons|Category:Pterosauria|Pterozauru}} == Referensia == <references /> [[Kategoria:Zoolojia]] [[Kategoria:Istória]] fdzvrrewa2rfa3g0jz9bp6tfy25cfiy London 0 8926 74691 2026-08-13T13:34:24Z J. Patrick Fischer 73 Redirecionamento para [[Londres]] 74691 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Londres]] f8e4hq27ak7mqcow03h4fya5i5r3bpn Pterozauru 0 8927 74695 2026-08-14T07:26:58Z J. Patrick Fischer 73 J. Patrick Fischer moveu [[Pterozauru]] para [[Pterosauru]]: Título com erros ortográficos 74695 wikitext text/x-wiki #REDIRECIONAMENTO [[Pterosauru]] f2mm31nbb1wo3574k1tn1cyfkybkeyy Kategoria:Redirecionamentos ligados a um elemento Wikidata 14 8928 74702 2026-08-14T11:42:51Z PK2 1774 Página em branco criada 74702 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1