Wikipedia
tetwiki
https://tet.wikipedia.org/wiki/P%C3%A1jina_Mahuluk
MediaWiki 1.47.0-wmf.17
first-letter
Media
Espesiál
Diskusaun
Uza-na'in
Diskusaun Uza-na'in
Wikipedia
Diskusaun Wikipedia
Imajen
Diskusaun Imajen
MediaWiki
Diskusaun MediaWiki
Template
Diskusaun Template
Ajuda
Diskusaun Ajuda
Kategoria
Diskusaun Kategoria
TimedText
TimedText talk
Módulo
Módulo Discussão
Evento
Evento Discussão
Lia-tetun
0
4
75077
71161
2026-08-31T12:05:42Z
Vortex3427
11887
75077
wikitext
text/x-wiki
{| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="300"
|-----
! colspan="2" bgcolor="lawngreen" | <big>Lia-tetun</big>
|-----
| valign="top" | Cokalia iha:
| [[Timór Lorosa'e]], [[Indonézia]]
|-----
| valign="top" | Totál makdalen:
| 800.000
|-----
! colspan="2" bgcolor="white" | Estatutu Ofisiál
|-----
| valign="top" | Lian ofisiál:
| valign="top" | [[Timór Lorosa'e]]
|-----
| valign="top" | Regula husi:
| [[Institutu Nasionál Linguístika|Institutu Nasionál Linguística]]
|-----
! colspan="2" bgcolor="white" | Códigu Dalen
|-----
| valign="top" | [[ISO 639]]-1: || -
|-----
| valign="top" | ISO 639-2: (T): || tet
|}
'''Tetun''' (iha portugés: ''tétum''; iha inglés: ''Tetum'') neke [[lian nasionál]] no co-[[lian ofisiál|ofisiál]] [[Timór Lorosa'e]] nian. Lian ida-ne'e nia hun mai husi [[Lain austronéziku|austronézia]] no hatama mos liafuan barak husi [[lian portugés]] no [[lian malaio]].
== Tetun ==
* Tetun-Dili (Tetun-Prasa)
* Tetun-Terik
* Tetun-Belu
* Nanakec
Tetun foufoun loos mac '''tetun-terik''', Timór oan sira koalia tiha ona lian neke uluc qedas ona antes portugés sira toko. Tan iha tempu nekebá hare'e katak presiza duni lian ida ne'ebé hotu-hotu hatene atu bele fila-liman, ka fa'an-sasán.
<center><gallery heights="200" mode="packed" caption="Sensus 2010">
Tetum Prasa.png|Tetun-Prasa
Tetum Terik.png|Tetun-Terik
Nanaek.png|Nanakec
</gallery></center>
== Historia no Dialetu ==
[[Imajen:Timor_Sprache_en.png|miniaturadaimagem|Lian sira [[Timór|Illa Timor]] nian . Tetun ho kor mean.]]
* ''Tetun-Dili'', ka ''Tetun-Prasa'' (literalmente 'tetun sidade'), ko'alia iha kapitál, [[Díli|Dili]], no nia hale'u, iha norte nasaun nian. Tanba nia gramátika ne'ebé simples liu duké variedade sira seluk hosi Tetun, liafuan emprestadu portugés ne'ebé luan, no karakterístika sira ne'ebé hanesan kriolu, ''Ethnologue'' no peskizadór balu klasifika ida-ne'e hanesan krioulu ne'ebé bazeia ba Tetun. Pozisaun ida-ne'e, maski nune'e, disputa mós tanba enkuantu Tetun-Dili bele hatudu gramátika simples liu, ida-ne'e la signifika katak Tetun-Dili nu'udar krioulu. [ 9 ] Tuir ''Ethnologue'', iha ema na’in 50,000 ne’ebé ko’alia lian Tetun-Dili iha Timor-Leste iha tinan 2004 no ema na’in 370,000 mak uza L2. <ref name="e25tdt" />
* ''Tetun-Terik'' ko'alia iha rejiaun tasi-ibun súl no loromonu. Tuir ''Ethnologue'', ema ne’ebé ko’alia Tetun-Terik hamutuk 50.000 iha Timor Lorosa’e iha tinan 1995.
* ''Tetun-Belu'', ka dialetu Belunés, ko'alia iha faixa sentrál ida hosi illa Timór hosi Estreitu Ombai to'o [[Tasi Mane|Tasi Timor]], no fahe entre [[Timór Lorosa'e|Timor-Leste]] no Timór Osidentál, iha ne'ebé konsidera hanesan bahasa daerah ka 'lian rejionál', ne'ebé laiha estatutu ofisiál iha [[Indonézia]], maski ida-ne'e uza hosi Dioseze [[Atambua]] iha ritu Katóliku Romanu sira.
* Dialetu ''Nana'ek'' ema ko'alia iha aldeia Metinaro, iha estrada tasi-ibun entre Dili no [[Manatutu|Manatuto]] .
== Portugés/Malaio ==
[[Imajen:Kursu_portuges_4.jpg|miniaturadaimagem|300px|Tetun no portugés]]
Portugés sira toko mai (iha) Timór, cahur tan liafuan [[Lian portugés|portugés]] balun ho mós [[Lian malaio|malaio]] balun, tan neke tetun fila an tiha sai nukudar '''tetun-prasa''' ca '''tetun-dili''' (tanba cokalia liu iha [[Dili]]).
== Séculu XIX ==
Husi qedas [[sékulu XIX|séculu XIX]], jezuita sira iha [[Soibada]] tradús tiha parte balu husi [[Bíblia]] ba tetun. Iha tinan [[1913]], [[governador]] [[Timór Portugés|colónia]] nian coco hatama tetun ba hanorin iha Timór, so iha dekit tinan [[1981]] maca [[Katolisismo|igreja]] foti lian neke ba uza iha liturjia, maibé iha tinan [[1960]] igreja foti ona lian neke hodi halo catesismu lian tetun.
== Lian ofisiál ==
Mais [[lia-portugés]] maca sai nafatin lian ofisiál iha [[Timór Portugés]], tetun hanesan dekit lian ida nekebé Timór oan hotu bele cokalia no hatama mos liafuan barac husi portugés. Cuandu, [[Indonézia]] invade no occupa [[Timór Lorosa'e|Timór Lorosake]] iha [[1975]], Timór sai tiha provínsia 27 ba Indonézia no la hatan cokalia tan ona portugés. Mais [[Katolisismo|igreja católica]], foti tiha tetun hanesan lian liturjia nian no la hili toc ''bahasa indonesia'' ida. Tan neke lian tetun sai tiha hanesan pilar ida ba identidade nasionál ho culturál Timór nian.
== Agora ==
[[Imajen:Timor Sprache.jpg|miniaturadaimagem|300px]]
Agora neke daudaun, tetun maca lian ida nekebé ema cokalia barac liu iha [[Timór Lorosa'e]]. Tetun-prasa ca tetun-dili hatama mos liafuan barac husi rai seluc mas ohin loron, lian ida-neke mac ema uza liu tanba cuaze ema Timór oan barac cokalia lian neke. Tetun ida-neke duni mac sai mós hanesan [[lian ofisiál]] Timór nian.
Iha mós linguista barak nekebé haqerec livru oioin cona-ba tetun, no husi sira iha nakin-rua nekebé importante liu: [[Geoffrey Hull]] ho [[Benjamim de Araújo e Côrte-Real|Benjamim Corte-Real]].
== Alfabetu ==
<center>
{|class="wikitable" style="border-collapse:collapse;"
|-
|bgcolor="#EFEFEF" align="center" colspan="28" | Letra boot sira
|-
|width=3% align="center"|[[A]]||width=3% align="center"|[[Á]]||width=3% align="center"|[[B]]||width=3% align="center"|[[D]]||width=3% align="center"|[[E]]||width=3% align="center"|[[É]]||width=3% align="center"|[[F]]||width=3% align="center"|[[G]]||width=3% align="center"|[[H]]||width=3% align="center"|[[I]]||width=3% align="center"|[[Í]]||width=3% align="center"|[[J]]||width=3% align="center"|[[K]]||width=3% align="center"|[[L]]||width=3% align="center"|[[M]]||width=3% align="center"|[[N]]||width=3% align="center"|[[Ñ]]||width=3% align="center"|[[O]]||width=3% align="center"|[[Ó]]||width=3% align="center"|[[P]]||width=3% align="center"|[[R]]||width=3% align="center"|[[S]]||width=3% align="center"|[[T]]||width=3% align="center"|[[U]]||width=3% align="center"|[[Ú]]||width=3% align="center"|[[V]]||width=3% align="center"|[[X]]||width=3% align="center"|[[Z]]
|-
|align="center" colspan="28" | Letra ki'ik sira
|-
|align="center"|a||align="center"|á||align="center"|b||align="center"|d||align="center"|e||align="center"|é||align="center"|f||align="center"|g||align="center"|h||align="center"|i||align="center"|í||align="center"|j||align="center"|k||align="center"|l||align="center"|m||align="center"|n||align="center"|ñ||align="center"|o||align="center"|ó||align="center"|p||align="center"|r||align="center"|s||align="center"|t||align="center"|u||align="center"|ú||align="center"|v||align="center"|x||align="center"|z
|}
</center>
== Disse a absorsaun estranjeira ==
; ção - saun
; _e - _e
; _o - _o
; _ia - _ia
; dade - dade
; ismo - ismo
==Referensia==
<references/>
== Ligasaun ba licur ==
* [http://www.tetundit.tl/index.html Tetun 1, Tetun 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100609004942/http://www.tetundit.tl/index.html |date=2010-06-09 }} Kursu Tetun ba estudante iha universidade, hosi Dili Institute of Technology
* [http://www.tetundit.tl/index.html Wordfinder (disionariu kiik-oan Tetun/Ingles)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100609004942/http://www.tetundit.tl/index.html |date=2010-06-09 }} ho mos publikasaun seluk iha website Dili Institute of Technology nian
* [http://www.shlrc.mq.edu.au/%7Eleccles/tetport.pdf Disionáriu tetun-portugés] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051222083402/http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/tetport.pdf |date=2005-12-22 }}
* [http://www.shlrc.mq.edu.au/%7Eleccles/porttet.pdf Disionáriu portugés-tetun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051222092358/http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/porttet.pdf |date=2005-12-22 }}
* [http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/nomes.pdf Nasaun sira-nia naran, mahorik no kapitál sira iha tetun ofisiál] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060309141512/http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/nomes.pdf |date=2006-03-09 }}
* [http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/fitun.pdf Fitun-lubun sira-nia naran ho lian latín, tetun no portugés] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060309141352/http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/fitun.pdf |date=2006-03-09 }}
* [http://www.freewebs.com/jpesperanca/ Testu barak kona-ba tetun ka hakerek ho tetun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060424095629/http://www.freewebs.com/jpesperanca/ |date=2006-04-24 }}
* [http://www.shlrc.mq.edu.au/%7Eleccles/ortog.pdf A ortografia padronizada do tétum - os seus 115 anos de construção] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060309141502/http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/ortog.pdf |date=2006-03-09 }} - ho portugés
* [http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/matadalan.pdf Matadalan ortográfiku ba lia-tetun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060309142324/http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/matadalan.pdf |date=2006-03-09 }}
* [[Wikipedia:Disionáriu/Inglés|Disionáriu Inglés-Tetun]]
* [http://www.tetundit.tl/PeaceCorps.html Peace Corps East Timor Tetun Language Manual (2003)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100609004924/http://www.tetundit.tl/PeaceCorps.html |date=2010-06-09 }}
* [http://www.tetundit.tl/courses.html Kursu intensivu lian Tetun ba estranjeiru, iha Dili Institute of Technology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180207145503/http://www.tetundit.tl/Courses.html |date=2018-02-07 }}
{{Lian timoroan}}
[[Kategoria:Lia-tetun| ]]
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Lian]]
7z8df0zjufjhh7ej9rdpcfobozozte1
Lesululi
0
8924
75078
74831
2026-08-31T12:22:24Z
J. Patrick Fischer
73
75078
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox mountain
| name = Lesululi
| image = 2022-08-29 Poerema, Cailaco.jpg
| image_size = 282px
| image_alt =
| image_caption = Lesululi hanesan haree hosi Poerema (husi parte súl)
[[File:Meligo suco.png|282px|center]]<br />Mapa Meligo hatudu lokalizasaun Lesululi iha Aldeia Liabote.<span style="display:none" data-plural="1"></span>
| elevation = {{Höhe|1242|TL|link=true }} ({{convert|1242|m|ft|disp=output only|abbr=on}})
| elevation_ref = [[Category:One-thousanders]]
| isolation =
| isolation_ref =
| prominence =
| prominence_ref =
| listing =
| range =
| parent_peak =
| location = [[Meligo]]
| map_image =
| map_alt =
| map_caption =
| map_relief =
| map_size =
| label =
| label_position =
| coordinates = {{coord|-8.917500|125.265306|type:mountain_region:TL-BO|format=dms|display=inline,title}}
| topo =
| type =
| geology =
| volcanic_arc/belt =
| age =
| last_eruption =
| first_ascent =
| access =
| easiest_route =
| normal_route =
}}
[[Imajen:2021-03-31 Meligo.jpg|miniaturadaimagem|Vizaun husi norte. Iha Lesululi nia kotuk mosu Leolaco]]
[[Imajen:Ichthyosaurier am Lesululi 1.png|miniaturadaimagem|Fósil sira Ichthyosaur nian iha Lesululi]]
'''Foho Lesululi''' maka foho ida iha [[Bobonaru (munisípiu)|munisípiu Bobonaru]], [[Timór Lorosa'e]] nian.<ref name="PV">Peakvisor: [https://peakvisor.com/peak/foho-lesoluli.html ''Foho Lesoluli''].</ref> Nia hela iha parte leste husi suku [[Meligo]] (distritu administrativu [[Kailaku (postu administrativu)|Kailaku]] nian), iha fronteira entre aldeias [[Mude (Meligo)|Mude]] no [[Liabote]].<ref name="Atlas Bobonaro">Direcção-Geral de Estatística: [https://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2020/10/Bobonaro_Aldeia_AtlasCont-x-7.pdf ''Atlas munisípiu Bobonaro nian''].</ref> Kilómetru ida ba lorosa'e maka [[Foho Leolaco]] (Lesoluli) ho aas 1913 m, ho [[Foho Mude]] (1088 m) iha entre.<ref name="PV" /> Povoasaun [[Poerema]] (suku [[Goulolo (Kailaku)|Goulolo]]) hela entre foho sira. Liu tan ba parte oeste mak povoasaun [[Lesuaben]] no [[Baleo]] (suku Meligo).<ref name="Atlas Bobonaro" /> Kilómetru tolu ba parte leste suli [[Rio Marobo|Marobo]] (lokálmente hanaran Aitasio), ne'ebé forma bacia norte-súl to'o Lesululi.<ref name="Fatus">Aaron Benincasa: [https://api.research-repository.uwa.edu.au/ws/portalfiles/portal/5338890/Benincasa_Aaron_2015.pdf ''The 'fatus' of East Timor: stratigraphy and structure''].</ref>
Foho ne'e iha forma kuaze triangular no oin norte ne'ebé nakloke uitoan, maibé fatuk-kuak aas iha nia ninin súl no oeste. Ninia simeira lokaliza iha parte leste foho nian, ne'ebé naruk maizumenus kilómetru 2,5 hosi oeste ba leste, iha aldeia Liabote, no iha elevasaun metru 1242.<ref name="Fatus" />
Iha tinan 2021, fósil sira husi [[iktiosauru]] ida hetan iha foho Lesululi.<ref>IGTL - Instituto de Geociências de Timor-Leste: [https://www.facebook.com/photo/?fbid=122217410630066492&set=a.122117862176066492 ''𝐒𝐨𝐜𝐢𝐚𝐥𝐢𝐳𝐚çã𝐨 𝐛𝐚 𝐜𝐨𝐦𝐮𝐧𝐢𝐝𝐚𝐝𝐞 𝐥𝐨𝐜𝐚𝐥 𝐢𝐡𝐚 𝐂𝐚𝐢𝐥𝐚𝐜𝐨, 𝐦𝐮𝐧𝐢𝐜í𝐩𝐢𝐨 𝐁𝐨𝐛𝐨𝐧𝐚𝐫𝐨, 𝐬𝐨𝐛𝐫𝐞 𝐟ó𝐬𝐬𝐞𝐢𝐬 𝐫é𝐩𝐭𝐞𝐢𝐬 𝐦𝐚𝐫𝐢𝐧𝐡𝐨𝐬 (𝐢𝐜𝐡𝐭𝐡𝐲𝐨𝐬𝐚𝐮𝐫 𝐛𝐨𝐧𝐞𝐬)'', Loron 19 fulan-Outubru tinan 2024].</ref> Sira kalkula katak iha tinan millaun 208<ref>Filomeno Martins: [https://en.tatoli.tl/2026/04/09/president-ramos-horta-visits-208-million-year-old-ichthyosaurus-fossil-in-cailaco/10/ ''President Ramos-Horta visits 208-million-year-old Ichthyosaurus fossil in Cailaco''], TATOLI Agência Noticiosa de Timor-Leste, Loron 9 fulan-Abril tinan 2024.</ref> no maka fósil iktiosauru dahuluk ne'ebé hetan iha súl [[liña ekuadór]].<ref>Arminda Fonseca Pinto: [https://tatoli.tl/2026/08/08/xanana-halao-vizita-haree-direta-fosil-iktosauru-iha-foho-lesululi-kailaku/ ''Xanana hala’o vizita-haree direta Fósil Iktosauru iha Foho Lesululi Kailaku''], Tatoli.</ref> Ho naruk metru 25, animál ne'e fiar katak hanesan entre iktiosauru sira ne'ebé boot liu ne'ebé koñesidu. Iha fatin hanesan, ruin liras [[pterosauru]] nian mós deskobre iha fulan-Jullu 2026. Tanba fósil sira-ne'e, iha esforsu sira ne'ebé hala'o hela atu dezigna área ne'e hanesan [[Jeoparke Globál UNESCO]] nian.<ref>Afonso do Rosário, Isaura Lemos de Deus: [https://pt.tatoli.tl/2026/08/11/descoberta-de-fosseis-raros-reforca-potencial-geologico-de-timor-leste/ ''Descoberta de fósseis raros reforça potencial geológico de Timor-Leste |hrsg=TATOLI Agência Noticiosa de Timor-Leste''], Loron 11 fulan Agostu tinan 2026.</ref>
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:Lesululi|Lesululi}}
== Referensia ==
<references />
[[Kategoria:Foho Timór Lorosa'e]]
rtb16lyiwidnd6mmyowbg0n444stftd