Wikipedia tetwiki https://tet.wikipedia.org/wiki/P%C3%A1jina_Mahuluk MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Media Espesiál Diskusaun Uza-na'in Diskusaun Uza-na'in Wikipedia Diskusaun Wikipedia Imajen Diskusaun Imajen MediaWiki Diskusaun MediaWiki Template Diskusaun Template Ajuda Diskusaun Ajuda Kategoria Diskusaun Kategoria TimedText TimedText talk Módulo Módulo Discussão Evento Evento Discussão 0 9377 75493 75471 2026-09-10T00:42:45Z InternetArchiveBot 8082 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 75493 wikitext text/x-wiki [[Imajen:Liquid oxygen in a beaker 4.jpg|miniaturadaimagem|Oksijéniu líkidu]] '''Oksijéniu''' ([[Lia-portugés]]: Oxigénio) maka [[elementu kímiku]] ho símbolu '''O''' (ne'ebé mai hosi [[lia-gregu antigu]] ὀξύς oxýs "asid, pontual, ásidu" no -gen, hamutuk signifika "produtór ásidu, formadór ásidu") no [[númeru atómiku]] 8. Iha tabela periódika, elementu idrojéniu lokaliza iha períodu 1 no iha grupu IUPAC 1. Ida-ne'e maka elementu daualu iha tabela periódika no, hamutuk ho elementu sira [[enxofre]], [[seléniu]], [[telúriu]], [[polóniu]], no [[livermóriu]], ne'ebé forma [[kalkójenu]] sira, iha grupu IUPAC ba dala 16. Kuaze buat moris hotu-hotu presiza oksijéniu atu moris (jeralmente ai-horis sira hasai oksijéniu barak liu durante fotosínteze duké sira konsume). Baibain sira hetan ida-ne'e hosi anin liuhosi respirasaun ka liuhosi absorve ida-ne'e hosi [[Bee|bee]] (oksijéniu disolvidu). Animál sira konsume oksijéniu liuhosi hasai [[dióksidu karbonu]] durante respirasaun. Maibé, oksijéniu maka tóxiku ba maioria buat moris sira iha konsentrasaun aas. Ida-ne'e envolve iha prosesu kombustivel no korozaun barak. == Akontese == [[Imajen:Quartz Brésil.jpg|miniaturadaimagem|Kuarzu ne'ebé moos kompostu husi silísiu no oksijéniu (SiO₂)]] Oksijéniu maka elementu segundu ne'ebé barak liu iha Rai tuir massa, kompostu hosi besik 30 % (besi maka barak liu). 20.942 % hosi anin iha [[atmosfera]] [[Rai]] nian maka oksijéniu. O oxigénio elementar também está dissolvido na água, o que permite aos animais marinhos respirar. A Kuantidade oksijéniu elementál ne'ebé relativamente reativu mantein konstante de'it tanba ai-horis sira ne'ebé produz oksijéniu fornese barak hanesan ne'ebé konsume hosi organizmu sira ne'ebé respira ho aeróbiku no liuhosi prosesu kombustivel sira seluk. La ho siklu biolójiku ida-ne'e, oksijéniu sei eziste de'it iha kompostu sira. Tanba ne'e, oksijéniu elementál eziste iha ekilíbriu dinámiku. Hamutuk ho [[idrojéniu]], ida-ne'e forma [[Bee|bee]]. Maioria hosi idrojéniu iha Rai liga ba bee. Fornesimentu bee totál iha Rai maka maizumenus 1386 millauns km³. Kuaze fatuk hotu-hotu iha oksijéniu. Entre minerál sira ne'ebé kontein oksijéniu ne'ebé importante liu maka silikatu sira hanesan [[feldspatu]], [[mika]], no [[olivina]]; [[karbonatu]] sira hanesan [[karbonatu kalsiu]] iha [[fatuk-kalkáriu]]; no [[óxidu]] sira hanesan [[dióksidu silísiu]] iha [[Kuarzu|kuarzu]]. Oksijéniu maka elementu datoluk ne'ebé barak liu iha universu, hafoin idrojéniu no [[héliu]]. Ninia frasaun massa iha sistema solar maka maizumenus 0.8 %.<ref>A. M. Davies (publisher): ''Treatise on Geochemistry.'' Volume 1: ''Meteorites, Comets, and Planets.'' Elsevier, 2003, ISBN 0-08-044720-1.</ref><ref>Glenn J. MacPherson: ''Oxygen in the solar system.'' Mineralogical Society of America, Chantilly 2008, ISBN 978-0-939950-80-5.</ref> == Karakteristiku == [[Imajen:Oxygen molecule3D.png|miniaturadaimagem|Modelu husi molékula oksijéniu ida]] Iha kondisaun normál, oksijéniu mosu iha kompostu ida hosi átomo oksijéniu rua, ho fórmula kímika O₂. (dioksijéniu). Ida-ne'e maka gás ida ne'ebé laiha kór no laiha morin. Forma metastável, ho enerjia aas no reativa ne'ebé kompostu hosi átomo oksijéniu tolu (O₃) hanaran [[ozonu]]. Está presente em pequenas quantidades na atmosfera terrestre. Oksijéniu molekulár maka gás ida ne'ebé laiha kór, laiha morin, no laiha sabór ne'ebé kondensa ba líkidu azul-mutin iha −183 °C (90.15 K). Iha kamada sira ne'ebé mahar, oksijéniu gazozu no líkidu hatudu kór azul. Iha −218.75 °C nia okos (54.4 K), oksijéniu sai metin ba kristal azul sira. Oksijéniu halo reasaun diretamente ho maioria elementu sira seluk hodi forma óxidu sira. Iha exesaun balu, liuliu entre la'ós-metal sira no [[metal]] nobre sira. Ho elementu balu, hanesan [[karbonu]] no enxofre, oksijéniu reaje de'it iha temperatura aas. Kombustivel hasai enerjia barak no hamosu ahi-lakan.<ref>Universität Bayreuth: [https://daten.didaktikchemie.uni-bayreuth.de/umat/kohlenstoffdioxid/kohlenstoffdioxid.htm ''Kohlenstoffdioxid und Kohlensäure''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200220024602/http://daten.didaktikchemie.uni-bayreuth.de/umat/kohlenstoffdioxid/kohlenstoffdioxid.htm |date=2020-02-20 }}</ref><ref>[https://www.chemieunterricht.de/dc2/katalyse/so2-oxid.htm ''Katalytische Oxidation von Schwefeldioxid'']</ref> :<math>\mathrm{C + O_2 \longrightarrow CO_2}</math> :<small>Kombustivel husi karbonu ba dióksidu karbonu</small> :<math>\mathrm{S + O_2 \longrightarrow SO_2}</math> :<small>Kombustivel husi enxofre ba [[dióksidu enxofre]] nian</small> Reasaun sira ho [[nitrojéniu]] só posivel iha kondisaun espesiál sira, hanesan durante kilat-musan, maibé mós iha motór kombustivel internu.<ref>Juergen Carstens: ''[https://ip.com/IPCOM/000019466 Berechnung der NOx-Rohemission eines Verbrennungsmotor im Schichtladebetrieb],'' The IP.com Journal, 2003.</ref> Reasaun sira-ne'e produz óxidu nitrojéniu nian. Fluor forma de'it kompostu instável difluoru dioksijéniu iha temperatura ki'ik iha descarga elétrika nia okos. (O₂F₂). :<math>\mathrm{F_2 + O_2 \longrightarrow O_2F_2}</math> :<small>[[Redusaun (Kímika)|Redusaun]] husi fluoru ba difluoru dioksijéniu</small> Metal nobre liu, [[osan-mean]], [[halójenu]] ([[kloru]], [[bromu]], [[iodu]]) no mós [[gás nobre]] sira, la halo reasaun diretamente ho oksijéniu. Metal nobre sira seluk, hanesan [[platina]] no [[osan-mutin]], ladún iha reasaun ho oksijéniu. == Ligasaun ba li'ur == {{Commons|Category:Oxygen|Oksijéniu}} == Referensia == <references /> [[Kategoria:elementu kímiku]] 9m0zqfob1aqwnflkkwgfb03bzztqxxl