Wikipedia tetwiki https://tet.wikipedia.org/wiki/P%C3%A1jina_Mahuluk MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter Media Espesiál Diskusaun Uza-na'in Diskusaun Uza-na'in Wikipedia Diskusaun Wikipedia Imajen Diskusaun Imajen MediaWiki Diskusaun MediaWiki Template Diskusaun Template Ajuda Diskusaun Ajuda Kategoria Diskusaun Kategoria TimedText TimedText talk Módulo Módulo Discussão Evento Evento Discussão Iuto 0 7129 75967 70262 2026-10-05T04:50:11Z ~2026-53631-27 11951 75967 wikitext text/x-wiki [[Iuto]] Klik iha nee lee perfil :https://boegia-sambere-3d8610.webnode.pt/ = Istoria Aldeia Iuto = Pre Colinialismu Portuguesa Molok kolonizasaun portugés iha inísiu sira nia ukun iha Timor, Iuto nu'udar kolesaun reinu ki'ik, ierárkiku ho fiar animista ne'ebé metin no kultura ne'ebé riku. Moris sentradu iha agrikultura subsisténsia, aliansa sosiál kompleksu, no Uma Lulik (uma bei'ala sira nian) sagradu. Beiala sira nee hela iha foho Bolele hanesan Knua ida husi uma lisan Iuto no Belebe nebe Avo ida deit ho ninia lideransa natural . Tuir Lia nain sira oralmente konta antes Kolonial Portuguesa nia ukun , iha lideransa natural husi knua Bolebe ho naran " Anu biiki" nudar lideransa natural nebe ukun  iha knua foho Bolebe. '''Portuguesa nia ukun 1850-1912''' Konta oralmente husi lia nain " Sirilaku,Levedai, Antonio Kalaida, no Matias Lua homar " nudar jerasaun no beoan dehan: Iha momentu neba nudar jerasaun husi lideransa natural ANU-BIKI nia oan beoan nai 3 tun husi foho Bolebe mai hela iha Borugae /lakawa , ida mai hela iha Iuto , ida tan mai hela iha Siraimana maka  nudar maun boot nebe kaer rotan Kapitan simu husi Luca –Laleia. Oan beoan husi Avo Leveno ikus mai hetan Orientasaun husi aman  ida mai hela iha Iutu Comando Warda maka Bai-bei hodi habelar ukun ida seluk  mai hela iha Segerata Logoloi hela besik ninia reino kai nan aman, Husi jerasaun maum boot nebe hela iha Sirimanan honia beoan Bai-Bei maka sai nudar lideransa natural Iuto no aman ka lidefaransa natural uma lisan sira nebe sai parte husi reino Iuto. Relasaun rotan nebe simu husi liurai Laleia, maun alin husi Baibei sai nudar lideransa natural ho kargu ''Iuto Kapitana'' nebe iha poder jerasional kaer rotan hodi ukun no sai inan aman no lia nain ba Aldeia Iuto. Konta oralmente husi Bai Bei nia beioan Levedai, Matias Luahoma no Sirilaku dehan Iuto Kaptan sai uma lisan ida ba Jerasaun husi avo nebe hela iha Sirimana '''Governador  Afonso de Castro nia tempo''' Tropa mista sira hosi Portugál, Goa, Makau, no Mosambike, ne'ebé harii hosi governadór portugés Luís Augusto de Almeida Macedo (1856–1859), iha obrigasaun legál atu la interfere iha administrasaun interna hosi Liurai sira. Maizumenus ukun-na'in tradisionál Timor-oan na'in 50 iha tempu ne'ebá kolónia Timór Portugés mantein podér internu. Maibé, Liurai sira mós simu orden sira hosi governu koloniál, hanesan sira kona-ba estabelesimentu plantasaun sira. Sira mós tenke selu impostu sira. Iha loron 2 fulan Agostu tinan 1860, Governadór Afonso de Castro, ho Ordenamentu No. 58, fahe kolónia ba komandu militár sanulu (komandu militár), ka distritu, ba dala uluk. Oecussi aumenta nu'udar distritu sanulu-resin-ida iha loron 4 fulan-Abril tinan 1863. Distritu ida-idak hetan atribuisaun ba komandante ida ho podér militár no sivíl, ne'ebé nia knaar no responsabilidade sira define hosi Afonso de Castro(Livro, the Portuguesa Colonization of Timor: Final stage, 1850-1912, page 109, Autor Davidson Catharine. Link: <nowiki>https://minerva-access.unimelb.edu.au/items/348984c8-e6a6-5c48-afc1-4d2d21391f93</nowiki>). Baseia ba kronologia historia iha leten momento neba Iuto nia lia nain no lideransa natureza Bai-bei ho nia avo sira husi Sirimana Bolebe sai nudar lideransa natural ho kargu "KAIPIÁN"  ukun reinu Iuto no sai  reino husi Vemase  husi distritu Militar Manatuto nian. Governu portugés hahú uza sistema fó títulu hanesan "Kapitán" no "Koronel/Dom" ba Liurai local no  ba xefe laldeia  sira liu-liu iha séklu XIX (1800–1900). Portugal fó títulu Kapitán atu: * Kontrola territóriu * Hametin nia poder * Uza lideransa tradisionál ba interese governu Líder ne'ebé hetan títulu Kapitán maka hodi : * Mantein ordem iha nia área * Rekruta ema atu ajuda militár * Ajuda kobransa impostu * Hato'o orden hosi Liurai no governadór Periode transisaun Comando Militar ba desentralizasaun adminisitrasaun sivil Iha tinan 1908, Governadór José Celestino da Silva fahe Timor Portugés ba komandu militár 15 (Commando militares), nune'e desentraliza mós administrasaun sivíl. Komandu militár sira fahe ba postu militár 35, iha komandu hosi ofisiál ka ofisiál la'ós-komisionadu hosi 2a linha nativa. Iha tinan 1912, Suco sira introduz nudar nivel administrativu ida hodi ultrapasa ukun nain tradisional sira. Tinan sanulu liutiha, sentru populasaun sira ida-idak forma unidade administrativa sivíl dahuluk sira hafoin podér militár lakon nia monopóliu ba kolónia tuir tratadu 1914 ho Olanda. Administradór agora hamriik iha Governadór nia okos, ne'ebé maka Chefes de Posto sira responsabiliza ba pagamentu impostu nian iha tempu ne'ebé loos. Chefes de Posto bele sai Portugés ka Timoroan. Subordinadu ba sira maka Chefe de Suco, ne'ebé hala'o knaar administrativu sira iha sira nia área no sai hanesan intermediáriu entre populasaun no ukun-na'in koloniál sira. Chefs de Suco sira mai husi fileira nobreza inferior Timor nian (Dato) no tenke Entaun , iha periode eneba duni mak Iuto sai nudar aldeia ida no inan aman no lia nain sira nahe biti bot tur hamutk hili cefe aldeia, maka lia nain ka ina aman Iuto Bai bei ho nia manu alin foti nia oan mane Noho ruu kaer poder nudar lideransa natural no sefi Iuto primero iha periode neba. Iha periodo Cefi Iuto Noho-Ruu, nia nudar lider natural no tradisionál nebe sai nafatin pontu referénsia prinsipál ba asuntu sira kona-ba rituál, lei kultura, rezolusaun konflitu internu no halao no kumpri lei no orden husi governo Portuguesa. Cefi Iuto Noho ruu nia ukun no lidera Aldeia IUTO la determina ho periodo tamba ukun ho monarkia no ukun ho jerasional neduni nia enterga kargu cefi Iuto nia entrega ba nia oan mane primeiro Keri Mau(Keri Sefi). Entaun Keri Sefi mak sai nudar sefi Aldeia Iuto ba daruak, iha periode Keri sefi nia tempo mos obra nebe hanesan nia aman Noho Sefi (Dai Sambere) maka: sai nafatin pontu referénsia prinsipál ba asuntu sira kona-ba rituál, lei kultura, rezolusaun konflitu internu no halao no kumpri lei no orden husi governo Portuguesa. Baihira KeriSefi komesa katuas nia ho nia maun alin Adao de Jesus (Meti Noho) no Lourenco Noronha (Bou Noho) sira mak nudar jeasional Iuto Kaptian nia lideransa natural hodi entrega Kargu Sefi nee ba nia oan mane sira, iha momentu neba. Nia oan mane sira mak hanesan Joao Watu lai, Domingos Nuutilu no Luis Levedai sira hotu lasimu kargu nee tan det sira lahatene koalia lian Portuguea no rajaun seluk tan. Entaun momentu neba Lia nain Lourenco Noronha (Bou Kau) nudar ajudante Cefi Suku ho nia maun alin liurai Wairoque Luis Noronha foti desisaun no fo kargu Cefi Iuto ne ba nia subrinho Jorge Lopes nebe foin fila husi segunda Linha tropas Portuguesa. Cefi Iuto Jorge Lopes ukun lakleur funu tama organisa ninia inan aman too Matebian. Matebian rahun iha 1978 populasaun Iuto no Wairoque mai konsentra hotu iha kampu akampanhamentu Postu Luro. Iha momnetu neba Suku Wairoque hamrik nafatin nudar suku ida ho Aldeia 4 maka Iuto, Soba Luturo Afanami, Jorge Lopes asume nafatin Cefi Iuto durante tinan ida depois husik nia kargu cefi ba Lospalos tamba situasaun seguransa nebe komplexu iha momentu neba. Iha situasaun kompelxo no zona kontrolado husi militar indosesia, lia nain aman Iuto nian Lourenso Noronha ho lian nain Iuto sira seluk fo kargu Sefi ba fali Mouziho Miranda maibe ukun la too tinan tan det situasaun. Iha zona ka posto nebe kontrolado husi militar Indonesia nia, lia nain aman Iuto Lourensa Noronha''(Bou Kau)'' ho lia nain sira foti desisaun fo kagru Cefi nee ba nia subrinho Valente Noronha. Iha periode Cefi Valente Noronha iha situasaun nebe kontroladu no kompexo iha Postu Luro, nia hamrik ho aman no lia nain Iuto Lourenso Noronha momentu neba sai nudar Cefi suku nebe troka nia oan Duarte Branco nebe hetan dadur, iha situasaun neba nia defende nia inan aman sira husi ameasa no deskomfiansa husi inimigo Indonesia. Servisu hanutuk ho aldei 3 seluk hari Balai desa, Kantor desa. Ho nia Lia nain no inan  aman ba Iuto   cefi Valente Noronha ho aldeia 3 nee servisu hamutuk suku Lakawa, ho Afabubo hodi muda populasaun ba zona foun "Odofuro" hodi populasaun bele livre no fasil hetan aihan, signifika sai husi probelma hamlaha. Iha zona foun Odofuro 1988 cefi Valenti lidera Iuto no servisu hamutuk aldeia seluk hari Balai desa, Bairo Aldeia, Koperativa . Iha Periodo tranferensia poderes cefi suku husi aman no lia nain Iuto Lourenso Noronha ba nia oan  Agustiho Florindo Noronha nudar jerasaun liurai Wairoque iha  1989. Momento neba Cefi Valente Noronha sai nafatin cefi aldeia Iuto ho Sefi Suku Agustinho Florindo too ukun an 1999 asume nafain Cefi Iuto hari bairo no cede iha popupasaun iha knua no Suku iha Bulaawai, too iha 2009 maka lia nain no inan man Iuto nia eskolha Tomas Gama sai nudar Cefi Aldeia to Agora. gy5he3cg7g98d1ul66l1ib1s8ijbhq3 75968 75967 2026-10-05T04:55:56Z ~2026-53631-27 11951 /* Istoria Aldeia Iuto */ 75968 wikitext text/x-wiki [[Iuto]] Klik iha nee lee perfil :https://boegia-sambere-3d8610.webnode.pt/ = Istoria Aldeia Iuto = Pre Colinialismu Portuguesa Molok kolonizasaun portugés iha inísiu sira nia ukun iha Timor, Iuto nu'udar kolesaun reinu ki'ik, ierárkiku ho fiar animista ne'ebé metin no kultura ne'ebé riku. Moris sentradu iha agrikultura subsisténsia, aliansa sosiál kompleksu, no Uma Lulik (uma bei'ala sira nian) sagradu. Beiala sira nee hela iha foho Bolele hanesan Knua ida husi uma lisan Iuto no Belebe nebe Avo ida deit ho ninia lideransa natural . Tuir Lia nain sira oralmente konta antes Kolonial Portuguesa nia ukun , iha lideransa natural husi knua Bolebe ho naran " Anu biiki" nudar lideransa natural nebe ukun  iha knua foho Bolebe. '''Portuguesa nia ukun 1850-1912''' Konta oralmente husi lia nain " Sirilaku,Levedai, Antonio Kalaida, no Matias Lua homar " nudar jerasaun no beoan dehan: Iha momentu neba nudar jerasaun husi lideransa natural ANU-BIKI nia oan beoan nai 3 tun husi foho Bolebe mai hela iha Borugae /lakawa , ida mai hela iha Iuto , ida tan mai hela iha Siraimana maka  nudar maun boot nebe kaer rotan Kapitan simu husi Luca –Laleia. Oan beoan husi Avo iha Sirmana fo orientasaun ba beoan mai hela iha Iutu Comando Warda maka Bai-bei hodi habelar ukun ida seluk  mai hela iha Segerata Logoloi hela besik ninia reino kai nan aman, Husi jerasaun maum boot nebe hela iha Sirimanan honia beoan Bai-Bei maka sai nudar lideransa natural Iuto no aman ka lidefaransa natural uma lisan sira nebe sai parte husi reino Iuto. Relasaun rotan nebe simu husi liurai Laleia, maun alin husi Baibei sai nudar lideransa natural ho kargu ''Iuto Kapitana'' nebe iha poder jerasional kaer rotan hodi ukun no sai inan aman no lia nain ba Aldeia Iuto. Konta oralmente husi Bai Bei nia beioan Levedai, Matias Luahoma no Sirilaku dehan Iuto Kaptan sai uma lisan ida ba Jerasaun husi avo nebe hela iha Sirimana '''Governador  Afonso de Castro nia tempo''' Tropa mista sira hosi Portugál, Goa, Makau, no Mosambike, ne'ebé harii hosi governadór portugés Luís Augusto de Almeida Macedo (1856–1859), iha obrigasaun legál atu la interfere iha administrasaun interna hosi Liurai sira. Maizumenus ukun-na'in tradisionál Timor-oan na'in 50 iha tempu ne'ebá kolónia Timór Portugés mantein podér internu. Maibé, Liurai sira mós simu orden sira hosi governu koloniál, hanesan sira kona-ba estabelesimentu plantasaun sira. Sira mós tenke selu impostu sira. Iha loron 2 fulan Agostu tinan 1860, Governadór Afonso de Castro, ho Ordenamentu No. 58, fahe kolónia ba komandu militár sanulu (komandu militár), ka distritu, ba dala uluk. Oecussi aumenta nu'udar distritu sanulu-resin-ida iha loron 4 fulan-Abril tinan 1863. Distritu ida-idak hetan atribuisaun ba komandante ida ho podér militár no sivíl, ne'ebé nia knaar no responsabilidade sira define hosi Afonso de Castro(Livro, the Portuguesa Colonization of Timor: Final stage, 1850-1912, page 109, Autor Davidson Catharine. Link: <nowiki>https://minerva-access.unimelb.edu.au/items/348984c8-e6a6-5c48-afc1-4d2d21391f93</nowiki>). Baseia ba kronologia historia iha leten momento neba Iuto nia lia nain no lideransa natureza Bai-bei ho nia avo sira husi Sirimana Bolebe sai nudar lideransa natural ho kargu "KAIPIÁN"  ukun reinu Iuto no sai  reino husi Vemase  husi distritu Militar Manatuto nian. Governu portugés hahú uza sistema fó títulu hanesan "Kapitán" no "Koronel/Dom" ba Liurai local no  ba xefe laldeia  sira liu-liu iha séklu XIX (1800–1900). Portugal fó títulu Kapitán atu: * Kontrola territóriu * Hametin nia poder * Uza lideransa tradisionál ba interese governu Líder ne'ebé hetan títulu Kapitán maka hodi : * Mantein ordem iha nia área * Rekruta ema atu ajuda militár * Ajuda kobransa impostu * Hato'o orden hosi Liurai no governadór Periode transisaun Comando Militar ba desentralizasaun adminisitrasaun sivil Iha tinan 1908, Governadór José Celestino da Silva fahe Timor Portugés ba komandu militár 15 (Commando militares), nune'e desentraliza mós administrasaun sivíl. Komandu militár sira fahe ba postu militár 35, iha komandu hosi ofisiál ka ofisiál la'ós-komisionadu hosi 2a linha nativa. Iha tinan 1912, Suco sira introduz nudar nivel administrativu ida hodi ultrapasa ukun nain tradisional sira. Tinan sanulu liutiha, sentru populasaun sira ida-idak forma unidade administrativa sivíl dahuluk sira hafoin podér militár lakon nia monopóliu ba kolónia tuir tratadu 1914 ho Olanda. Administradór agora hamriik iha Governadór nia okos, ne'ebé maka Chefes de Posto sira responsabiliza ba pagamentu impostu nian iha tempu ne'ebé loos. Chefes de Posto bele sai Portugés ka Timoroan. Subordinadu ba sira maka Chefe de Suco, ne'ebé hala'o knaar administrativu sira iha sira nia área no sai hanesan intermediáriu entre populasaun no ukun-na'in koloniál sira. Chefs de Suco sira mai husi fileira nobreza inferior Timor nian (Dato) no tenke Entaun , iha periode eneba duni mak Iuto sai nudar aldeia ida no inan aman no lia nain sira nahe biti bot tur hamutk hili cefe aldeia, maka lia nain ka ina aman Iuto Bai bei ho nia manu alin foti nia oan mane Noho ruu kaer poder nudar lideransa natural no sefi Iuto primero iha periode neba. Iha periodo Cefi Iuto Noho-Ruu, nia nudar lider natural no tradisionál nebe sai nafatin pontu referénsia prinsipál ba asuntu sira kona-ba rituál, lei kultura, rezolusaun konflitu internu no halao no kumpri lei no orden husi governo Portuguesa. Cefi Iuto Noho ruu nia ukun no lidera Aldeia IUTO la determina ho periodo tamba ukun ho monarkia no ukun ho jerasional neduni nia enterga kargu cefi Iuto nia entrega ba nia oan mane primeiro Keri Mau(Keri Sefi). Entaun Keri Sefi mak sai nudar sefi Aldeia Iuto ba daruak, iha periode Keri sefi nia tempo mos obra nebe hanesan nia aman Noho Sefi (Dai Sambere) maka: sai nafatin pontu referénsia prinsipál ba asuntu sira kona-ba rituál, lei kultura, rezolusaun konflitu internu no halao no kumpri lei no orden husi governo Portuguesa. Baihira KeriSefi komesa katuas nia ho nia maun alin Adao de Jesus (Meti Noho) no Lourenco Noronha (Bou Noho) sira mak nudar jeasional Iuto Kaptian nia lideransa natural hodi entrega Kargu Sefi nee ba nia oan mane sira, iha momentu neba. Nia oan mane sira mak hanesan Joao Watu lai, Domingos Nuutilu no Luis Levedai sira hotu lasimu kargu nee tan det sira lahatene koalia lian Portuguea no rajaun seluk tan. Entaun momentu neba Lia nain Lourenco Noronha (Bou Kau) nudar ajudante Cefi Suku ho nia maun alin liurai Wairoque Luis Noronha foti desisaun no fo kargu Cefi Iuto ne ba nia subrinho Jorge Lopes nebe foin fila husi segunda Linha tropas Portuguesa. Cefi Iuto Jorge Lopes ukun lakleur funu tama organisa ninia inan aman too Matebian. Matebian rahun iha 1978 populasaun Iuto no Wairoque mai konsentra hotu iha kampu akampanhamentu Postu Luro. Iha momnetu neba Suku Wairoque hamrik nafatin nudar suku ida ho Aldeia 4 maka Iuto, Soba Luturo Afanami, Jorge Lopes asume nafatin Cefi Iuto durante tinan ida depois husik nia kargu cefi ba Lospalos tamba situasaun seguransa nebe komplexu iha momentu neba. Iha situasaun kompelxo no zona kontrolado husi militar indosesia, lia nain aman Iuto nian Lourenso Noronha ho lian nain Iuto sira seluk fo kargu Sefi ba fali Mouziho Miranda maibe ukun la too tinan tan det situasaun. Iha zona ka posto nebe kontrolado husi militar Indonesia nia, lia nain aman Iuto Lourensa Noronha''(Bou Kau)'' ho lia nain sira foti desisaun fo kagru Cefi nee ba nia subrinho Valente Noronha. Iha periode Cefi Valente Noronha iha situasaun nebe kontroladu no kompexo iha Postu Luro, nia hamrik ho aman no lia nain Iuto Lourenso Noronha momentu neba sai nudar Cefi suku nebe troka nia oan Duarte Branco nebe hetan dadur, iha situasaun neba nia defende nia inan aman sira husi ameasa no deskomfiansa husi inimigo Indonesia. Servisu hanutuk ho aldei 3 seluk hari Balai desa, Kantor desa. Ho nia Lia nain no inan  aman ba Iuto   cefi Valente Noronha ho aldeia 3 nee servisu hamutuk suku Lakawa, ho Afabubo hodi muda populasaun ba zona foun "Odofuro" hodi populasaun bele livre no fasil hetan aihan, signifika sai husi probelma hamlaha. Iha zona foun Odofuro 1988 cefi Valenti lidera Iuto no servisu hamutuk aldeia seluk hari Balai desa, Bairo Aldeia, Koperativa . Iha Periodo tranferensia poderes cefi suku husi aman no lia nain Iuto Lourenso Noronha ba nia oan  Agustiho Florindo Noronha nudar jerasaun liurai Wairoque iha  1989. Momento neba Cefi Valente Noronha sai nafatin cefi aldeia Iuto ho Sefi Suku Agustinho Florindo too ukun an 1999 asume nafain Cefi Iuto hari bairo no cede iha popupasaun iha knua no Suku iha Bulaawai, too iha 2009 maka lia nain no inan man Iuto nia eskolha Tomas Gama sai nudar Cefi Aldeia to Agora. jzo5yvyn914mjeopd8d98s40qxg2hsq 75969 75968 2026-10-05T07:29:20Z ~2026-53631-27 11951 75969 wikitext text/x-wiki [[Iuto]] Klik iha nee lee perfil :https://boegia-sambere-3d8610.webnode.pt/ = Istoria Aldeia Iuto = '''Pre Colinialismu Portuguesa''' Molok kolonizasaun portugés iha inísiu sira nia ukun iha Timor, Iuto nu'udar kolesaun reinu ki'ik, ierárkiku ho fiar animista ne'ebé metin no kultura ne'ebé riku. Moris sentradu iha agrikultura subsisténsia, aliansa sosiál kompleksu, no Uma Lulik (uma bei'ala sira nian) sagradu. Beiala sira nee hela iha foho Bolele hanesan Knua ida husi uma lisan Iuto no Belebe nebe Avo ida deit ho ninia lideransa natural . Tuir Lia nain sira oralmente konta antes Kolonial Portuguesa nia ukun , iha lideransa natural husi knua Bolebe ho naran " Anu biiki" nudar lideransa natural nebe ukun  iha knua foho Bolebe. '''Portuguesa nia ukun 1850-1912''' Konta oralmente husi lia nain " Sirilaku, Levedai, Antonio Kalaida, no Matias Lua homar " nudar jerasaun no beoan dehan: Iha momentu neba nudar jerasaun husi lideransa natural ANU-BIKI nia oan beoan nai 3 tun husi foho Bolebe mai hela iha Borugae /lakawa , ida mai hela iha Iuto , ida tan mai hela iha Siraimana maka  nudar maun boot nebe kaer rotan Kapitan simu husi Luca –Laleia. Oan beoan husi Avo iha Sirmana fo orientasaun ba beoan mai hela iha Iutu Comando Warda maka Bai-bei hodi habelar ukun, ida seluk  mai hela iha Segerata Logoloi hela besik ninia reino ka inan aman, Husi jerasaun maum boot nebe hela iha Sirimanan honia beoan Bai-Bei maka sai nudar lideransa natural Iuto no aman ka lidefaransa natural uma lisan sira nebe sai parte husi reino Iuto. Relasaun rotan nebe simu husi liurai Laleia, maun alin husi Baibei sai nudar lideransa natural ho kargu ''Iuto Kapitana'' nebe iha poder jerasional kaer rotan hodi ukun no sai inan aman no lia nain ba Aldeia Iuto. Konta oralmente husi Bai Bei nia beioan Levedai, Matias Luahoma no Sirilaku dehan Iuto Kaptan sai uma lisan ida ba Jerasaun husi avo nebe hela iha Sirimana '''Lideransa ka Cefe Aldeia tempu Portuguse nia''' : # Dai Sambere(Mohoruu)- IUTO Kapitana # Dai Kerimau (Nia oan)-IutoKapitana # Dai Jorge Lopes (Kerimau NIa Subrino)- Iuto '''Tempu okupasaun Indonesia''' # Mouzinho (Sarara) # Valente Noronha (Bolebe) # Tomas Marques Gama (Kapitana) ba0kyk95pnmg6fcuqacfoos0wvh4p36 75970 75969 2026-10-05T07:30:37Z ~2026-53631-27 11951 75970 wikitext text/x-wiki [[Iuto]] Klik iha nee lee perfil :https://boegia-sambere-3d8610.webnode.pt/ = Istoria Aldeia Iuto = '''Pre Colinialismu Portuguesa''' Molok kolonizasaun portugés iha inísiu sira nia ukun iha Timor, Iuto nu'udar kolesaun reinu ki'ik, ierárkiku ho fiar animista ne'ebé metin no kultura ne'ebé riku. Moris sentradu iha agrikultura subsisténsia, aliansa sosiál kompleksu, no Uma Lulik (uma bei'ala sira nian) sagradu. Beiala sira nee hela iha foho Bolele hanesan Knua ida husi uma lisan Iuto no Belebe nebe Avo ida deit ho ninia lideransa natural . Tuir Lia nain sira oralmente konta antes Kolonial Portuguesa nia ukun , iha lideransa natural husi knua Bolebe ho naran " Anu biiki" nudar lideransa natural nebe ukun  iha knua foho Bolebe. '''Portuguesa nia ukun 1850-1912''' Konta oralmente husi lia nain " Sirilaku, Levedai, Antonio Kalaida, no Matias Lua homar " nudar jerasaun no beoan dehan: Iha momentu neba nudar jerasaun husi lideransa natural ANU-BIKI nia oan beoan nai 3 tun husi foho Bolebe mai hela iha Borugae /lakawa , ida mai hela iha Iuto , ida tan mai hela iha Siraimana maka  nudar maun boot nebe kaer rotan Kapitan simu husi Luca –Laleia. Oan beoan husi Avo iha Sirmana fo orientasaun ba beoan mai hela iha Iutu Comando Warda maka Bai-bei hodi habelar ukun, ida seluk  mai hela iha Segerata Logoloi hela besik ninia reino ka inan aman, Husi jerasaun maum boot nebe hela iha Sirimanan honia beoan Bai-Bei maka sai nudar lideransa natural Iuto no aman ka lidefaransa natural uma lisan sira nebe sai parte husi reino Iuto. Relasaun rotan nebe simu husi liurai Laleia, maun alin husi Baibei sai nudar lideransa natural ho kargu ''Iuto Kapitana'' nebe iha poder jerasional kaer rotan hodi ukun no sai inan aman no lia nain ba Aldeia Iuto. Konta oralmente husi Bai Bei nia beioan Levedai, Matias Luahoma no Sirilaku dehan Iuto Kaptan sai uma lisan ida ba Jerasaun husi avo nebe hela iha Sirimana '''Lideransa ka Cefe Aldeia tempu Portuguse nia''' : # Dai Sambere(Mohoruu)- Iuto Kapitana # Dai Kerimau (Nia oan)-Iuto Kapitana # Dai Jorge Lopes (Kerimau NIa Subrino)- Iuto '''Tempu okupasaun Indonesia''' # Mouzinho (Sarara) # Valente Noronha (Bolebe) # Tomas Marques Gama (Kapitana) csvkf8rfc30i91ggm6wchwziygjlcl0 75971 75970 2026-10-05T07:46:13Z ~2026-53631-27 11951 75971 wikitext text/x-wiki === [[Iuto]] === Klik iha nee lee Historia Kompletu :https://boegia-sambere-3d8610.webnode.pt/ === '''Istoria Aldeia Iuto''' === === '''Pre Colinialismu Portuguesa''' === Molok kolonizasaun portugés iha inísiu sira nia ukun iha Timor, Iuto nu'udar kolesaun reinu ki'ik, ierárkiku ho fiar animista ne'ebé metin no kultura ne'ebé riku. Moris sentradu iha agrikultura subsisténsia, aliansa sosiál kompleksu, no Uma Lulik (uma bei'ala sira nian) sagradu. Beiala sira nee hela iha foho Bolele hanesan Knua ida husi uma lisan Iuto no Belebe nebe Avo ida deit ho ninia lideransa natural . Tuir Lia nain sira oralmente konta antes Kolonial Portuguesa nia ukun , iha lideransa natural husi knua Bolebe ho naran " Anu biiki" nudar lideransa natural nebe ukun  iha knua foho Bolebe. === '''Portuguesa nia ukun 1850-1912''' === Konta oralmente husi lia nain " Sirilaku, Levedai, Antonio Kalaida, no Matias Lua homar " nudar jerasaun no beoan dehan: Iha momentu neba nudar jerasaun husi lideransa natural ANU-BIKI nia oan beoan nai 3 tun husi foho Bolebe mai hela iha Borugae /lakawa , ida mai hela iha Iuto , ida tan mai hela iha Siraimana maka  nudar maun boot nebe kaer rotan Kapitan simu husi Luca –Laleia. Oan beoan husi Avo iha Sirmana fo orientasaun ba beoan mai hela iha Iutu Comando Warda maka Bai-bei hodi habelar ukun, ida seluk  mai hela iha Segerata Logoloi hela besik ninia reino ka inan aman. Husi jerasaun maum boot nebe hela iha Sirimanan honia beoan Bai-Bei maka sai nudar lideransa natural Iuto no aman ka lidefaransa natural uma lisan sira nebe sai parte husi reino Iuto. Relasaun rotan nebe simu husi liurai Laleia, maun alin husi Baibei sai nudar lideransa natural ho kargu ''Iuto Kapitana'' nebe iha poder jerasional kaer rotan hodi ukun no sai inan aman no lia nain ba Aldeia Iuto. Konta oralmente husi Bai Bei nia beioan Levedai, Matias Luahoma no Sirilaku dehan Iuto Kapitan sai uma lisan ida ba Jerasaun husi avo nebe hela iha Sirimana. '''Lideransa ka Cefe Aldeia tempu Portuguse maka:''' # Dai Sambere(Mohoruu)- Iuto Kapitana # Dai Kerimau (Nia oan)-Iuto Kapitana # Dai Jorge Lopes (Kerimau NIa Subrino)- Iuto '''Tempu okupasaun Indonesia''' # Mouzinho (Sarara) # Valente Noronha (Bolebe) # Tomas Marques Gama (Kapitana) r7m69zu9s17sjhs8ni0dcrf4ac12qzl 75972 75971 2026-10-05T07:50:41Z ~2026-53631-27 11951 75972 wikitext text/x-wiki === [[Iuto]] === Klik iha nee lee Historia Kompletu :https://boegia-sambere-3d8610.webnode.pt/ === '''Istoria Aldeia Iuto''' === === '''Pre Colinialismu Portuguesa''' === Molok kolonizasaun portugés iha inísiu sira nia ukun iha Timor, Iuto nu'udar kolesaun reinu ki'ik, ierárkiku ho fiar animista ne'ebé metin no kultura ne'ebé riku. Moris sentradu iha agrikultura subsisténsia, aliansa sosiál kompleksu, no Uma Lulik (uma bei'ala sira nian) sagradu. Beiala sira nee hela iha foho Bolele hanesan Knua ida husi uma lisan Iuto no Belebe nebe Avo ida deit ho ninia lideransa natural . Tuir Lia nain sira oralmente konta antes Kolonial Portuguesa nia ukun , iha lideransa natural husi knua Bolebe ho naran " Anu biiki" nudar lideransa natural nebe ukun  iha knua foho Bolebe. === '''Portuguesa nia ukun 1850-1912''' === Konta oralmente husi lia nain " Sirilaku, Levedai, Antonio Kalaida, no Matias Lua homar " nudar jerasaun no beoan dehan: Iha momentu neba nudar jerasaun husi lideransa natural ANU-BIKI nia oan beoan nai 3 tun husi foho Bolebe mai hela iha Borugae /lakawa , ida mai hela iha Iuto , ida tan mai hela iha Siraimana maka  nudar maun boot nebe kaer rotan Kapitan simu husi Luca –Laleia. Oan beoan husi Avo iha Sirmana fo orientasaun ba beoan mai hela iha Iutu Comando Warda maka Bai-bei hodi habelar ukun, ida seluk  mai hela iha Segerata Logoloi hela besik ninia reino ka inan aman. Husi jerasaun maum boot nebe hela iha Sirimanan honia beoan Bai-Bei maka sai nudar lideransa natural Iuto no aman ka lidefaransa natural uma lisan sira nebe sai parte husi reino Iuto. Relasaun rotan nebe simu husi liurai Laleia, maun alin husi Baibei sai nudar lideransa natural ho kargu ''Iuto Kapitana'' nebe iha poder jerasional kaer rotan hodi ukun no sai inan aman no lia nain ba Aldeia Iuto. Konta oralmente husi Bai Bei nia beioan Levedai, Matias Luahoma no Sirilaku dehan Iuto Kapitan sai uma lisan ida ba Jerasaun husi avo nebe hela iha Sirimana. '''Lideransa ka Cefe Aldeia tempu Portuguse iha tempu adminstrasaun Sivil maka:''' # Dai Sambere(Nohoru'u)- Iuto Kapitana # Dai Kerimau (Nia oan)-Iuto Kapitana # Dai Jorge Lopes (Kerimau NIa Subrino)- Iuto '''Tempu okupasaun Indonesia''' # Mouzinho (Sarara) # Valente Noronha (Bolebe) # Tomas Marques Gama (Kapitana) k3jhm1w768bj2w4uj8gvcvf7bg5qc16