Wikipedia tetwiki https://tet.wikipedia.org/wiki/P%C3%A1jina_Mahuluk MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter Media Espesiál Diskusaun Uza-na'in Diskusaun Uza-na'in Wikipedia Diskusaun Wikipedia Imajen Diskusaun Imajen MediaWiki Diskusaun MediaWiki Template Diskusaun Template Ajuda Diskusaun Ajuda Kategoria Diskusaun Kategoria TimedText TimedText talk Módulo Módulo Discussão Evento Evento Discussão Iraun 0 4317 75976 70276 2026-10-06T18:02:55Z CommonsDelinker 101 Halakon "Nadir_Shah_Flag.svg". Iha Commons [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] halakon tiha nia tan: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]]. 75976 wikitext text/x-wiki {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="290px" style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<font size="+1">'''Iraun'''<br /></font> |- | style="background:#ffffff;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" tyle="background:#f9f9f9; text-align:center;" |- | align="center" width="135px" | [[Imajen:State flag of Iran (1964–1980).svg|130 px|Bandeira Iraun nian]] | align="center" width="135px" | |} |- | align=center colspan=2 | [[Imajen:Iran (orthographic projection).svg|200px]] |- |} '''Iraun''' maka rai [[Ázia]] nian. {{Ázia}} [[Kategoria:Ázia]] 23pr5vcrfv1l4mv68eiuhezc6b3t7wt Iuto 0 7129 75978 75975 2026-10-07T02:46:17Z Boegia 11956 /* Pre Colinialismu Portuguesa */ 75978 wikitext text/x-wiki === [[Iuto]] === Klik iha nee lee Historia Kompletu :https://boegia-sambere-3d8610.webnode.pt/ [[Imajen:IrimanaJP.jpg|miniaturadaimagem|Sirimana Wuamutu (Oct 2, 2026)]] === '''Istoria Aldeia Iuto''' === === '''Pre Colinialismu Portuguesa''' === Molok kolonizasaun portugés iha inísiu sira nia ukun iha Timor, Iuto nu'udar kolesaun reinu ki'ik, ierárkiku ho fiar animista ne'ebé metin no kultura ne'ebé riku. Moris sentradu iha agrikultura subsisténsia, aliansa sosiál kompleksu, no Uma Lulik (uma bei'ala sira nian) sagradu. Beiala sira nee hela iha foho Bolele hanesan Knua ida husi uma lisan Iuto no Belebe nebe Avo ida deit ho ninia lideransa natural . Tuir Lia nain sira oralmente konta antes Kolonial Portuguesa nia ukun , iha lideransa natural husi knua Bolebe ho naran " Anu biiki" nudar lideransa natural nebe ukun  iha knua foho Bolebe. === '''Portuguesa nia ukun 1850-1912''' === Konta oralmente husi lia nain " Sirilaku, Levedai, Antonio Kalaida, no Matias Lua homar " nudar jerasaun no beoan dehan: Iha momentu neba nudar jerasaun husi lideransa natural ANU-BIKI nia oan beoan nai 3 tun husi foho Bolebe mai hela iha Borugae /lakawa , ida mai hela iha Iuto , ida tan mai hela iha Siraimana maka  nudar maun boot nebe kaer rotan Kapitan simu husi Luca –Laleia. Oan beoan husi Avo iha Sirmana fo orientasaun ba beoan mai hela iha Iutu Comando Warda maka Bai-bei hodi habelar ukun, ida seluk  mai hela iha Segerata Logoloi hela besik ninia reino ka inan aman. Husi jerasaun maum boot nebe hela iha Sirimanan honia beoan Bai-Bei maka sai nudar lideransa natural Iuto no aman ka lidefaransa natural uma lisan sira nebe sai parte husi reino Iuto. Relasaun rotan nebe simu husi liurai Laleia, maun alin husi Baibei sai nudar lideransa natural ho kargu ''Iuto Kapitana'' nebe iha poder jerasional kaer rotan hodi ukun no sai inan aman no lia nain ba Aldeia Iuto. [[Imajen:SirimanaJP2.jpg|miniaturadaimagem|Sirimana wuamutu, Rate sira nee Avo Kapitana, Kabureno no Juale (Oct 2, 2026)]] Konta oralmente husi Bai Bei nia beioan Levedai, Matias Luahoma no Sirilaku dehan Iuto Kapitan sai uma lisan ida ba Jerasaun husi avo nebe hela iha Sirimana. '''Lideransa ka Cefe Aldeia tempu Portuguse iha tempu adminstrasaun Sivil maka:''' # Dai Sambere(Nohoru'u)- Iuto Kapitana # Dai Kerimau (Nia oan)-Iuto Kapitana # Dai Jorge Lopes (Kerimau NIa Subrino)- Iuto '''Tempu okupasaun Indonesia to mai ukun a'an''' # Mouzinho (Sarara) # Valente Noronha (Bolebe) # Tomas Marques Gama (Kapitana) 3ty1odu86vryry8nkfmjvni8qnwfhmh João Felgueiras 0 8252 75977 73070 2026-10-07T00:21:33Z InternetArchiveBot 8082 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 75977 wikitext text/x-wiki [[Imajen:2016-06-10 João Felgueiras.jpg|miniaturadaimagem|João Felgueiras (2016)]] '''João Vasconcelos Baptista Felgueiras''' (moris iha loron 9 fulan Juñu tinan 1921, iha Caldas das Taipas, Caldelas, [[Portugál]]; mate iha loron 3 fulan Jullu tinan 2026, iha [[Díli]], [[Timór Lorosa'e|Timor-Leste]]) nu’udar padre Jezuíta portugés ida ne’ebé serbisu ba povu Timór Lorosa’e durante okupasaun [[Indonézia]] iha rai ne’e (1975–1999).<ref name="Obs">João Francisco Gomes: [https://web.archive.org/web/20170123034455/https://observador.pt/especiais/nao-foi-so-no-japao-a-historia-do-jesuita-portugues-perseguido-pela-indonesia-em-timor/ ''Mais de 300 anos depois da história contada em "Silêncio", ainda há jesuítas portugueses do outro lado do mundo junto de povos perseguidos. Como João Felgueiras, em Timor há 46 anos'', in: Observador, 2017]</ref><ref name=":0">Isaura Lemos de Deus: [https://pt.tatoli.tl/2026/07/03/legado-do-padre-joao-felgueiras-evocado-por-ramos-horta-e-pela-embaixada-de-portugal/ ''Legado do Padre João Felgueiras evocado por Ramos-Horta e pela Embaixada de Portugal''], Tatoli.</ref> == Biografia == Felgueiras maka oan ki'ik liu hosi maun-alin na'in ualu: mane na'in tolu no feto na'in lima. Ninia maun-alin na’in rua sai padre no na’in haat sai madre.<ref name="Lusa2022">Sapo (Lusa): [https://24.sapo.pt/atualidade/artigos/timor-leste-joao-felgueiras-o-educador-jesuita-centenario-feliz-com-a-vida ''Timor-Leste: João Felgueiras, o educador jesuíta centenário “feliz” com a vida''].</ref> Husi tinan 12, João Felgueiras estuda iha semináriu iha Guimarães. Ho tinan 21, nia tama iha Sosiedade Jezús nian no hetan ordenasaun nu’udar amlulik iha loron 30 fulan-jullu tinan 1950, ho tinan 29. Iha tinan sira tuirmai, nia frekuenta eskola no universidade sira seluk molok muda ba kolónia iha tempu ne’ebá Timór Portugés nian iha tinan 1971 hodi serbisu nu’udar visi-reitór semináriu Dioksériu nian. Entre nia estudante sira iha Colégio de São José ne'ebé afiliadu iha figura proeminente sira tuirmai, hanesan Primeiru-Ministru Rui Maria de Araújo.<ref name="Obs" /><ref name="Jes">Secretariado das Missões: [https://pontosj.pt/secretariado-das-missoes/pedacos-de-vida-ou-quase-a-vida-toda-em-timor-leste/ ''Pedaços de vida ou quase a vida toda em Timor Leste''].</ref><ref name=":1">Isaura Lemos de Deus: [https://pt.tatoli.tl/2026/07/03/morreu-padre-joao-felgueiras-aos-105-anos/ ''Morreu Padre João Felgueiras aos 105 anos''], Tatoli.</ref> Felgueiras mós harii eskola “Amigos de Jesus”.<ref name=":0" /> <gallery mode="packed"> João Felgueiras Seminarista Évora 1938.jpg|Seminarista (1938) João Felgueiras Missa nova, Taipas, 13.08.1950.jpg|Missa nova (1950) João Felgueiras com sua mãe, Casa da Seara, Caldas das Taipas.jpg|Felgueiras ho nia inan João Felgueiras e seu irmão P. José Maria Felgueiras, 1950.png|João ho nia maun Padre José Maria Felgueiras João Felgueiras com a sua familia, mas Caldas das Taipas em 1959.jpg|João ho nia família iha Caldas das Taipas (1959) </gallery> [[Imajen:João Felgueiras comunhão so solene.jpg|miniaturadaimagem|upright|João Felgueiras iha ninia primeira komuñaun]] [[Imajen:João Felgueiras em Dare vom o Bispo de Timor D. José Joaquim Ribeiro.jpg|miniaturadaimagem|Felgueiras ho Bispu [[José Joaquim Ribeiro]]]] Iha tinan 1975, kolónia ne'e sei prepara ba independénsia. Maibé, funu sivíl mosu, no kulmina ho deklarasaun independénsia unilaterál Timór-Leste nian iha loron 28 fulan-novembru Liu tiha loron sia, indonéziu sira okupa kapitál, Dili, no nasaun tomak. Felgueiras sai ona husi Dili ho seminarista balu ba peregrinasaun ida ba Soibada no agora labele fila. Nia hili atu la sai hosi nasaun. Nu’udar sidadaun portugés, nia ladún iha risku no oferese beibeik santuáriu Timor-Leste nian iha igreja hosi forsa okupante Indonézia nian. Iha rai-fuik maran, Felgueiras halo misa subar-subar. Iha Colégio de São José, nia kontinua hanorin Portugés, ne’ebé se lae bandu iha Timór Lorosa’e. Felgueiras hetan kréditu tanba hala'o knaar boot ida hodi halo lian ne'e sai lian ofisiál ida hosi Timór Lorosa'e nian. Ninia estudante barak mate iha [[Masakre Santa Cruz]] iha loron 12 fulan-Novembru tinan 1991. Felgueiras subar sobrevivente sira iha igreja no komunidade relijioza, tau matan ba ema kanek sira, no rona konfisaun ikus hosi ema sira ne'ebé atu mate. Iha tinan 1992, Colégio de São José temporariamente taka husi Indonézia sira. Jezuíta sira mak finansia Timor Lorosa’e sira nia estudu iha Indonézia hodi fó edukasaun ba sira.<ref name=":1" /> Iha nia knaar nu'udar kapelaun prizaun nian, Felgueiras mós hatene kona-ba violasaun direitus umanus sira iha prizaun sira. Nia relata buat sira-ne'e ba [[Laura Soares Abrantes]], ne'ebé serbisu iha organizasaun ajuda katólika Delsos. Liu husi eskritóriu Delsos nian, Abrantes enkamiña relatóriu sira ne’e ba organizasaun direitus umanus sira iha estranjeiru, hanesan Amnistia Internasionál no Sentru Direitus Umanus Timor Lorosa’e iha [[Melbourne]]. Felgueiras enkoraja staff Delsos atu organiza. Grupu feto ida harii iha organizasaun nia laran. Sira fornese ai-moruk ba rezisténsia armada no hato'o mensajen sira. Sira-nia serbisu hamosu interese ida entre feto sira atu habelar sira-nia esforsu hodi inklui saúde inan nian no apoia feto sira ne'ebé hetan abuzu hosi militár Indonézia. Kompromisu ida ne’e mak lori ba formasaun organizasaun direitu feto [[Fokupers]].<ref name="ICCS">[[Irena Cristalis]] no Catherine Scott: [https://www.progressio.org.uk/sites/default/files/independent-women.pdf ''Independent women: The story of women’s activism in East Timor''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260620143144/https://www.progressio.org.uk/sites/default/files/independent-women.pdf |date=2026-06-20 }}, p. 48., Catholic Institute for International Relations, London 2005, ISBN 1 85287 317 5.</ref> Indonézia sira koko beibeik atu duni sai padre ne’e. Iha biban ida, nia hetan orden atu aprende lian Indonezia iha Jawa. Bainhira nia koko atu fila, nia papél sira hetan revogasaun no nia hetan ameasa. Maski nune’e, nia konsege fila fali. Iha okaziaun seluk, Felgueiras tenke halo viajen ba Indonézia hodi hetan tratamentu médiku. Dala ida tan, nia fila-fali nakonu ho difikuldade sira. Apelu ida de’it hosi Bispu Dili nian mak permite nia atu halo ida-ne’e. Iha Timor Leste, Felgueiras hetan vijilánsia husi forsa seguransa Indonézia nian. Bainhira indonéziu sira lansa Operasaun Trovotadu iha tinan 1999, laloran ikus violénsia nian, Felgueiras halai ho rezidente barak Dili nian ba ai-laran sira Dare nian. Okupasaun ne’e remata semana balun liutiha, no Timor Lorosa’e hetan ninia independénsia iha tinan 2002.<ref name=":1" /> Felgueiras hahú fali ninia serbisu misionáriu baibain. Nia rejeita atu husik fali Timor Loro Sa’e, hodi deklara katak nia hakarak mate iha rai ne’e.<ref name=":1" /> Nia lidera Escola Amigos de Jesus. Iha tinan 2024, nia hasoru [[Amu-Papa]] [[Francisco (Amu-Papa)|Francisco]] durante ida-ne'e nia vizita ba Timór-Leste. Amu-Papa agradese ba Felgueiras nia serbisu iha rai-laran.<ref name="VAjesu">[https://www.vaticannews.va/de/papst/news/2024-09/kirche-papst-franziskus-reise-osstimor-treffen-jesuiten-orden.html ''Franziskus und die Jesuiten in Dili: Umarmung für 103-Jährigen'', 210. September 2024], abgerufen am 14. September 2024.</ref> Iha loron 3 fulan-Jullu tinan 2026, Felgueiras mate iha tuku 5:30 lokraik. oras lokál iha Sentru Médiku Dili, ho tinan 105. Prezidente [[José Ramos-Horta]] bolu amlulik hanesan "belun kleur ona, konselleiru ne'ebé hanoin didi'ak, no figura inspiradór" no fó onra ba nia hanesan "profeta edukasaun no solidariedade nian". == Onra sira == [[Imajen:2022-05-19 João Felgueiras & Francisco Guterres.jpg|miniaturadaimagem|[[Francisco Guterres]] aprezenta João Felgueiras Collar da Ordem de Timor-Leste (2022)]] * Loron 14 fulan Maiu tinan 2002: Ordem da Liberdade (Komandante Boot), Portugál * Loron 30 Agostu 2009: Ordem de Timor-Leste (Insignia), Timor Lorosa'e * Loron 10 fulan-juñu tinan 2016: Medalha de Mérito, Timor-Leste * Loron 19 fulan-maiu tinan 2022: [[Ordem de Timor-Leste]] (Collar), Timor Leste == Publikasaun sira == * ''Nossas Memorias de Vida em Timor'', zusammen mit José Alves Martins, 2006. == Ligasaun ba li'ur == {{Commons|Category:João Felgueiras|João Felgueiras}} == Referensia == <references /> [[Kategoria:Mane Timór Lorosa'e|Felgueiras, Joao]] [[Kategoria:Mane Portugál|Felgueiras, Joao]] [[Kategoria:Kleru Kristaun nian Timór Lorosa'e|Felgueiras, Joao]] [[Kategoria:Kleru Kristaun nian Portugál|Felgueiras, Joao]] 5u7t5c2jaqe0tvn2ko9oytvrwo5qxmg